Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 12201625 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2016, 25 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2016

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) IMEMORANDAMU IMITLOMELO: 80 Imemorandamu le inamakhasi ama-25. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa). 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye). 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja (Ungayitshwaya). 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi namatshwayo wokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). 8. Imibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/2016 SCE – Imemorandamu ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: Umuntu Mumuntu – JN Malobola Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Ummongondaba omunyethwe yikondlo le kunganeliseki komuntu nanyana angazuza kangangani epilweni. Imbongi ilila ngokobana umuntu uthi nanyana athole okuthileko kodwana aragele phambili nokufuna okhunye. Okutjho bona iinkanuko neemfiso zakhe azipheli. Imbongi isebenzise amagama alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo le. - Zakhe aziqedwa – imbogi ihlathulula bona umuntu uneenkanuko ezingapheliko. - Zakhe azibonwa zoke - imbongi ihlathulula bona iinkanuko zomuntu angeze wazazi zoke. - Zinande zivinyilika, inga mamanzi avinyilika – imbongi ihlathulula bona iinkanuko zomuntu azipheli, nakabona lokhu uyakufuna. Ngamanye amagama zibonakala lokha nakunento ethileko evelako bona nayo uyayifuna. - Uneenkanuko zomlambo ogelezako – imbongi ihlathulula bona umuntu lo iinkanuko zakhe uyazifumana kodwana akaneliseki. - Unehliziyo ede –imbongi ihlathulula bona umuntu akafuni ukubona abantu banento yena anganayo, uhlale afuna yoke into ayibonako. - Unehliziyo yamarhamaru – imbongi ihlathulula bona umuntu unehliziyo erhalako, ehlala ifuna ngaso soke isikhathi nengacabangeli abanye abantu. - Iye, alibeke ajame na? Iye, afike aphumule na? – imbongi isebenzise imida ebuzako le ukuzalisela bona umuntu akathi nanyana into agade ayifuna sele ayifumene bese uyaneliseka kodwana kunalokho uragela phambili nokufuna godu. - Wafumbatha uyakakarela – imbongi ihlathulula bona ngendlela ihliziyo yomuntu iyide ngakhona akakghoni ukwabela abanye abanganalitho, koke uyakugugudlhela kube ngekwakhe yedwa. - Avele ngephango, azisule umlomo njengekukhu – imbongi ihlathulula bona umuntu nanyana into ayitholile wenza kwangathi akakayitholi. Ukghona ukudla yedwa nakasuka lapho akhambe ayokulila nabalambileko. - Akafumbathi alayelise, ufumbatha abuyelele – imbongi ihlathulula bona umuntu akakghoni ukutjhiyela abanye lokha nakafumene okuthileko, wenza isiqiniseko sokobana kuphela koke. - Unehliziyo yomgodi ongazaliko – imbongi ihlathulula bona umuntu nalokha afumene kodwana ihliziywakhe isakhanuka nanyana isafuna okhunye godu. Nasiyelela iinhlathululo zemida engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukusebenzisa amagama aveza tjhatjhalazi ummongondaba ewuhlosileko ngekondlo le. [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/2016 NSC – Imemorandamu Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni kwamaphuzu azwakalako, ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi lekondlo. ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana -Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. 7 IMITLOMELO khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi -Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle. khulu. -Kunobufakazi obutjengisa bonyana uyayizwisisa ikondlo. ISAKHIWO NELIMI 3 2 1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kanye nokwethulwa: Ukuzwakala kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko. kwelimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi kwamaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana 3 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu. -lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali. -Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali. nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle. kuhle kutjengisa ukutjhuja kwengqondo. IRHERHO LAMAMAKSI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMBUZO 2: Amala – JK Mahlangu 2.1 2.1.1 Umvuzwami kwaba yipi/kukulwa/yinturhu. (1) 2.1.2 Abazonda wena bayaphumelela. (1) 2.2 Endimeni le imbongi isitjela bona amala akananto ehle ngombana lapha adlule khona kusala konakele. (Umfundi angasirhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 2.3 Umuda lo uhlathulula bona imbongi seyihlala ikhuluma amala ngaso soke isikhathi/ayisakghoni ukuhlala ingakhulumi amala. (2) 2.4 Imbongi isebenzise ibuyelelamqondo ukugandelela indlela amala asele ayitjhugulule ngayo ekubeni beyimumuntu onganamala nophilisana kuhle nabantu. (2) 2.5 Imbongi isebenzise isithombe-ngqondo sesenzasamuntu begodu iphumelele ukusisebenzisa ngombana ikhalima amala kwanga ikhalima umuntu oyizwako noyilaleleko. (2) [10] NOFANA UMBUZO 3: Langa Lokuthula – JN Malobola 3.1 3.1.1 Themba lekusasa elikhanyako. (1) 3.1.2 Langa leentjhaba zephasi. (1) 3.2 - Isenzasamuntu. - Isifaniso/Isimanyaniso. (2) 3.3 Omunye nomunye umuntu wabambana noseqadi kwakhe ngesandla benza indulunga bathula isikhatjhana nekwaba litshwayo lokubuyisana hlangana neentjhaba zoke. (2) 3.4 Kungombana kwasele kunezipi ezinengi enarheni le, abantu babulalana bodwa, khulukhulu abalandeli beenhlangano zombanganarha eSewula Afrikapha. (2) 3.5 Ngokubona kwami ukuthula okwalethwa lilangeli kwaba ngokwesikhatjhana ngombana nasithi siyatjheja namhlanjesi abantu bayabulalana, kunezipi hlangana neenhlangano ezihlukahlukeneko zezombanganarha, kunezipi zemakhaya nezobuhlanga. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) [10] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMBUZO 4: Intatha – JK Mahlangu 4.1 Ifanatjhadangwaqa/Ifanamdumo. (1) 4.2 Sakhohlw' ubumbi bokufa. (1) 4.3 4.3.1 Igama. (1) 4.3.2 Ithando. (1) 4.4 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana ngombana iratharatha ngokulahlekelwa/ngokuhlongakalelwa sithandwa sayo uNomalanga nangendlela abantu bangayizweli ubuhlungu ngayo. (2) 4.5 Imbongi isitjela bona iyazikhakhazisa ngesithandwa sayo uNomalanga. (2) 4.6 - Ummongondaba wekondlo le uyakholweka ngombana abanye abantu kuyabathabisa ukuhlukana kwabantu abathandanako, ukuthi abantu labo bahlukene ngombana omunye ahlongakele abanandaba nakho lokho khulukhulu nababazondako. - Ummongondaba omunyethwe yindima le awukholweki ngombana akunabantu abangathatjiswa kuhlongakala komunye umuntu nanyana begade bangazwani naye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [10] KANYE UMBUZO 5: 5.1 Ivumelwano-thoma. (1) 5.2 - Isithiyeleli/Isezura. - Isenzasamuntu. - Umqondophikisana. - Ibuyelelangwaqa. (Ipendulo EYODWA kezingehla). (1) 5.3 Kilendima imbongi inyefula nofana iphoqa ukufa/Imbongi inqophe ukusivezela ubumbi nofana isihlungu esilethwa kukufa. (Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela kodwana kuvele ukungathandeki kokufa). (2) 5.4 Imbongi ihlathulula bona abantu bahlala basifa ngaso soke isikhathi kodwana ukufa akwaneliseki nofana akusuthi. (2) 5.5 Imbongi ingathekise ukufa nepisi ngombana ipisi nayibona umuntu icabanga ukumbulala, njeke nokufa nasele kufikile emuntwini kuyamthatha/ kuyambulala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 5.6 Endimeni le imbongi ikhuluma ngokobana abantu bahlangahlanganiswa kukufa okukhona nokwenzeka ephasinapha, njeke sese bazifunela ipilo yeZulwini/yokukholwa ngombana yona inganakufa kodwana inokuphila kwaphakade. (2) (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/2016 SCE – Imemorandamu ISIGABA B: INOVELA UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Uphendule umbuzo kuhle - Utjengise ukuzwisisa - lsihloko usizwisise - lsihloko usizwisise - Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko - Uhlathulule isihloko ngendlela elingeneko ngendlela ephakathi azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu - limpendulo pheze kodwana imininingwana kodwana imininingwana esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO - Uphendule umbuzo kuhle: - lmibono esekelweko ikhona - Amaphuzu amanengi - Amaphuzu amanengi 12–13 kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono asekela imibono - Uhlulekile ukunikela begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. - Uphendule ngendlela ehle. njengombana eyanelisako. eyanelisako. - Amaphuzu ambalwa - Kunamaphuzu amanengi bekulindelekile. awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako - Unelwazi elisezingeni - Unelwazi elisezingeni - Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. - Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. bonyana umtlolo - Umtlolo uwuzwisise kuhle uwuzwisisile. khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Umtlolo uhleleke kuhle. - lsakhiwo esihle - Bukhona ubufakazi - Isakhiwo asikathulwa - Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. - Umtlolo awunakho - Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. - lsingeniso, iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza - Abukho ubufakazi - Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana bokuhlelwa kwamaphuzu begodu awulandeleki. kwamaphuzu kwesakhiwo nanyana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. - lmibono ivezwe kungezwakali. ukulandelana kwamaphuzu beyasekelwa yezwakala. - Kuneemphoso - Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, - Kuneemphoso - Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu - Ilimi, ukuzwakala ekuzwakaleni ezinengi zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja nokwethulwa kwamaphuzu kwendaba kanye nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali. kwengqondo. kuhle. nekuhlelweni. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. - Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6 Ummongondaba ngilokho nofana yindaba umtloli asuke akhuluma ngayo enovelini yakhe. Imilayezo kukwenzeka kwezinto ezithileko umtloli asuke afuna ukuzidlulisela kithi bona sihlale sazi ukobana ziyenzeka. Ngamanye amagama umlayezo ngilokho umtloli afuna bona sihlale sikwazi bona kuyenzeka epilweni, njeke sifanele singarareki nasikubona kusenzeka. Ukukholweka kommongondaba kufaka hlangana ukuzibuza bona into ekukhulunywa ngayo enovelini kuyinto engenzeka kwamambala na. Ummongondaba wenovela le kutjhayisana kwekambiso yesintu yokwabiwa kwamafa womuntu ongasekho nekambiso yesikhuwa bese umlayezo kuba kukobana ikambiso yokwabiwa kwelifa ngesikhuwa inamandla nayiqathaniswa neyesintu. Ngekambiso yesintu kuyenzeka bona ilifa lakanomzana lisalela izibulo nakangasekho bese kuba ngilo elibonako bona lilabelana njani nabentwana bakwabo. Ngekambiso yesikhuwa unomzana wenza isifiso asaphila ngelifa lakhe bona labiwe njani. Enovelini le uBongwe waba ilifa lakhe ngekambiso yesikhuwa kanti uMavela bekalindele bona kuzakuba nguye osala alilawula njengezibulo. Indlela uBongwe enza ngayo isifiso ngelifa lakhe yayirarhela uMavela ngaphandle. UBongwe wathi ilifa lakhe lidliwe ngefundo nekuyinto uMavela aye angayifuni nalapha ikhambe khona. Lokho kwaba siqabo esikhulu endleleni kaMavela yokuzibusisa ngelifa lakhe bekwafika lapha alithatha khona ngokuleba. Ngemva kobana aphumelele ukuleba wabanetjhudu elimbi ngokobana ahlangane nemigulukudu edlula yena, uSkhosana noMasango. Bathengisa ezinye zeenkomo ezazetjiwe kodwana nakunguMavela azange bamnikela ngitjho nopeni onzima. Kwathi kusenjalo uSkhosana wathola incwadi emmemela efandisini ngetjhudu uMavela wayibona bekwavunyelanwa bona kuzakulayitjhwa itjhumi leenkomo liyokuthengiswa khona bese imali yazo yoke iya kuMavela. AboMavela banoSkhosana baya efandisini nje abazi bona amapholisa selabalinde ngaphambili. Mbala bafika efandisini bekwafika lapha iinkomo zabo zimenyezelwa khona. Zathengwa ngemali enengi kunazo zoke iinkomo ezazithengiswa efandisini ngalelo langa ngombana zazinonile begodu zizihle. Okubuhlungu kukobana uMavela azange athole litho emalini leyo bewagcina ngokobana abotjhwe kanye nabakhambisani bakhe. Ummongondaba lo uyakholweka ngombana vele banengi abantu abangafuni ukuzenzela bese bathembela emafeni wababelethi babo. Kuyenzeka bona umuntu athi nakabhalelwa kuthola ilifa lakwabo ngesimanga somthetho, adanele ekutheni alebe bese ekugcineni uyabotjhwa njengombana sibone kusenzeka ngoMavela. Umlayezo esiwutholako la kukobana ukwabiwa kwelifa ngekambiso yesikhuwa kunamandla ukudlula ikambiso yesintu. Lokhu sikutjho ngombana uMavela wazama ngamandlakhe woke ukulwisana nekambiso yesikhuwa le yokwabiwa kwamafa, asebenzisa isikhundla sakhe sokuba lizibulo kodwana wabhalelwa. Wagcina acabanga ukuleba nakhona kwabhala bewagcina asejele. Ngobufitjhani singatjho bona umlayezo wenovela le kusazisa bona isifiso somuntu ongasekho asitjhugululwa lula begodu sifanele silandelwe njengombana sinjalo. Ngalokho singatjho bona umtloli wenovela le uphumelele ekusethuleleni ummongondaba okholwekako nonomlayezo ozwakalako. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako). Inani lamagama asetjenzisweko: 358 [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/2016 SCE – Imemorandamu NOFANA UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana 7.1 KukwaMtshweni. (1) 7.2 Kuthiwa mhlana abekwako kwasele kuziimveke ezimbili kuthonyiwe ukudliwa ihlobo kilabo abatjalileko. (1) 7.3 Wathi kufanele abuye azokubona bona wenzani ngefuyo kayise ezele iimbaya le. (1) 7.4 Ngethi uyise wenza isifiso ngelifa lakhe bona lidliwe ngefundo. (2) 7.5 Uligqwetha elijamele ilifa lakamufi uBongwe/Uligqwetha uBongwe enza kilo isifiso ngelifa lakhe asaphila. (1) 7.6 - Kukobana ngokwakhe isikolo akasithandi. - Kukobana besele amdala. - Kukobana sele athethe umfazi. - Sele anabantwana. - Sele anomuzi. (Zimbili iimpendulo kezingehla). (2) 7.7 Wathi nakabona iinkomo 'zakhe' zithengwa ngenani eliphezulu wathaba khulu bewasuka lapho weqela eqadi, wagida bewadatjukelwa naziimpahla. (2) 7.8 UJali wayenqophe bona uMavela angeze ayithola njengokuzwana kwabo imali yeenkomo zakwabo, kufanele yena noMasango kube khona ezinye abazithengisela zona uMavela angazi/Kudliwa izinto zomuntu osidlhayela. (2) 7.9 Mnqopho wokobana athi mhlana beba zakwabezi banaboSkhosana kungabi yindaba etja yokwetjiwa kweenkomo kunina, azi bona uMavela wakhe watjho, njeke lokho kuzokwenza bona angasolelwa. (2) 7.10 Kukobana atshaye iinkomo zakhe ngetshayo elithi; 'U-70-2-85LL' nelithi nawulitjhugululela esiNgisini lithi, 'YOU GO TO HELL' nokutjho bona umuntu otshwenyana nazo uzakuya kwasathana. (2) 7.11 - Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana uBongwe ubavele azi bona uMavela akasithandi isikolo, njeke bekazi bona nakangathi ilifa lakhe lidliwe ngokuya esikolweni angeze athola litho ngombana angeze aye. - Angivumelani nesitatimendesi ngombana uBongwe naye bekuyindlela afuna bona ilifa lakhe lidliwe ngayo, njeke uMavela bekangalidla naye nabe gade angalandela indlela uyise athe lidliwe ngayo, bengeze alelwa mumuntu. (Umfundi angayibeka ngawakhe amagama azwakalako azakwamukelwa). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/2016 SCE – Imemorandamu 7.12 - Yikambiso ehle ngombana izibulo ngilo elingena emanyathelweni kanomzana wekhaya nakangasekho, njengokuthi nangabe kukhona abentwana abangakenzelwa amasiko nokhunye, ngilo elisala libagcinela. - Yikambiso embi ngombana abanye basuke bathathe koke bangasacabangela abanye abentwana njengombana uMavela gade azimisele ukwenza nje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukeleka). (2) 7.13 Umlayezo wenovela le ngowokobana sifanele silungiselele ikusasa labentwabethu sisaphila ukwenzela bona bangatlhagi nasele singasekho. Lokhu ngikususela esenzweni sakaBongwe sokwenza isifiso ngelifa lakhe ngombana nangathana azange asenza uMavela bekazokuthatha koke bese uMhlekwa banoHleziphi basala badosa emhlweni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 7.14 - Ngiyamsola uMavela ngombana unina wamtjela ngesifiswesi begodu naye ngokwakhe waya ema-ofisini waboDladla bamtjela bona bajameli abasebenza ngamafa wabantu abangasekho, njeke bekafanele abone lapho bona mbala indaba yesifiso ayitjelwe ngunina le iliqiniso bese ubona ngamanye amehlo. - Angimsoli uMavela ngombana esikhathini sanamhlanje sebabanengi abadlelezeli, njeke kungenzeka bona aboDladla bazibiza ngamagqwetha kaBongwe nje kanti bamikhwenende ekhambe idlelezela abantu amafa wabo ngokwazi bona abanikazi abasekho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 7.15 Umtloli uphumelele ukusethulela isihloko senovela le ngombana ekugcineni sivezelwe umlingisi oyikutani akhuluma amagama athi, 'Mbala Ngubaba' nekumagama egade aqinisekisa bonyana sewuyakholwa bona isifiswesi senziwe nguyise. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (1) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/2016 SCE – Imemorandamu ISIGABA B: INOVELA UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Uphendule umbuzo kuhle - Utjengise ukuzwisisa - lsihloko usizwisise - lsihloko usizwisise - Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko - Uhlathulule isihloko ngendlela elingeneko ngendlela ephakathi azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu - limpendulo pheze kodwana imininingwana kodwana imininingwana esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO - Uphendule umbuzo kuhle: - lmibono esekelweko ikhona - Amaphuzu amanengi - Amaphuzu amanengi 12–13 kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono asekela imibono - Uhlulekile ukunikela begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. - Uphendule ngendlela ehle. njengombana eyanelisako. eyanelisako. - Amaphuzu ambalwa - Kunamaphuzu amanengi bekulindelekile. awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako - Unelwazi elisezingeni - Unelwazi elisezingeni - Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. - Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. bonyana umtlolo - Umtlolo uwuzwisise kuhle uwuzwisisile. khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Umtlolo uhleleke kuhle. - lsakhiwo esihle - Bukhona ubufakazi - Isakhiwo asikathulwa - Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. - Umtlolo awunakho - Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. - lsingeniso, iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza - Abukho ubufakazi - Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana bokuhlelwa kwamaphuzu begodu awulandeleki. kwamaphuzu kwesakhiwo nanyana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. - lmibono ivezwe kungezwakali. ukulandelana kwamaphuzu beyasekelwa yezwakala. - Kuneemphoso - Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, - Kuneemphoso - Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu - Ilimi, ukuzwakala ekuzwakaleni ezinengi zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja nokwethulwa kwamaphuzu kwendaba kanye nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali. kwengqondo. kuhle. nekuhlelweni. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. - Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8 Ummongondaba ngilokho nofana yindaba umtloli asuke akhuluma ngayo enovelini yakhe. Imilayezo kukwenzeka kwezinto ezithileko umtloli asuke afuna ukuzidlulisela kithi bona sihlale sazi ukobana ziyenzeka. Ngamanye amagama umlayezo ngilokho umtloli afuna bona sihlale sikwazi bona kuyenzeka epilweni, njeke sifanele singarareki nasikubona kusenzeka. Ukukholweka kommongondaba kufaka hlangana ukuzibuza bona into ekukhulunywa ngayo enovelini kuyinto engenzeka kwamambala na. Ummongondaba wenovela le kusihlathululela bona nakunento ekutshwenyako emmoyeni kodwana ungatjeli abanye abantu, khulukhulu labo otjhidelene nabo ungagcina uzibulele. Umlayezo esiwuthola kummongondaba lo kukobana nakunento engakuphathi kuhle epilweni kuhle bona uyikhulume, khulukhulu emuntwini otjhidelene naye ngombana lokho kuzokwenza utjhaphuluke emmoyeni. Umtloli wenovela le usitjela ngesokana elazibulalela bona uKholiwe akaphumeleli ukuthandana nalo. Abantu ngokungazi iqiniso, bazitjela bona uZondani lo uzibulele ngesibanga sokobana uKholiwe amtlhalile. Isenzwesi senza bona uKholiwe azondwe ngiwo woke umuntu begodu lokho kwambangela bona angasaba nokuthula emmoyeni. UKholiwe wabafisa ngathana abantu laba bangathola iqiniso lendaba le kodwana lokho azange kwenzeka. Indaba le yamphatha kumbi uKholiwe kangangokuthi wathi nalokha nasele atjhadile, anabentwana azange isuke engqondwenakhe. UMuzi wazama ukumbuza bona umrarwakhe yini kodwana wabhalelwa kukumhlathululela ngombana azange amtjela yona kwasekuthomeni nabahlanganako. Esikhundleni sokobana uKholiwe aphandlisele ithumbeli wabona kungcono ayokubawa umnganakhe uSipho, owabazi ngendaba le kodwana izinto azange zimkhambele ngendlela ebekahlele ngayo. Indaba le ithe nasele ivele kancani uKholiwe wakhetha ukuzibulala ngombana azihlulela bona azange athembeke endodenakhe. Ummongondaba wenovela le uyakholweka ngombana vele kuyenzeka bona abantu bakuthomelele ngamala nofana ngento ongayaziko bekufike lapha into abayitjhoko ngawe ifaneleka khona. Kanengi into navane imamala kodwana abantu bangakuboni lokho kuzwisa ubuhlungu begodu abanye abantu bayabhalelwa kukghodlhelela bekufike lapha umuntu azikhupha khona umphefumulo, njengombana sibone kusenzeka ngoKholiwe enovelini le. Kuliqiniso bona sibabantu siba nobudisi bokobana sitjele abalingani bethu ngezinye zezinto ezisiphethe kumbi, khulukhulu nangabe zizinto ezenzeka esikhathini esadlulako, singakathandani nabo. Njeke akusirari nasibona uKholiwe anobudisi bokuhlathululela uMuzi ngendaba kaZondani le. Umlayezo wokuthoma ovezwa sisehlakalo esisisa kummongondaba lo kukobana sibabantu singokwamukela lokha izinto nazingenzeki ngendlela esifisa ngayo. Lokhu sikususela ekutheni nangathana uZondani wamukela bona uKholiwe akamthandi, bengekhe azibulala bekufike lapha uKholiwe azondwa khona mphakathi bewumthathe njengombulali. Umlayezo wesibili esingathi utholakala kummongondaba ngothi nakunento ekuphethe kumbi epilweni ufanele uyabelane nabantu, otjhidelene nabo ukuze utjhaphuluke emmoyeni. Lokhu sikutjho ngombana nangathana uKholiwe waba nesibindi sokutjela uMuzi indaba le, uMuzi bekazomsekela njengomkakhe begodu lokho bekuzomenza abe nesibindi sokuhlala nayo bekufike lapho kuvela khona iqiniso. Ngokuyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le usebenzise ummongondaba okholwekako noletha umlayezo ozwakalako ebafundini bayo. (Otlolako angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako). Inani lamagama asetjenzisweko: 384 [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/2016 SCE – Imemorandamu NOFANA UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana 9.1 Lithando lakaKholiwe/Kuthandana noKholiwe/Kuthandwa nguKholiwe. (1) 9.2 Ngutitjherakhe/Bekafundisa esikolweni lapha bekufunda khona uKholiwe. (1) 9.3 She stoops to conquer. (1) 9.4 UZondani watjela uKholiwe bona isikhathi ekuphilwa kiswesi sifuna ifundo khona umuntu azokukghona ukuvikeleka. (2) 9.5 Sikhundla sokuba lisekela lakahlokokulu. (1) 9.6 Kukobana babembalekisela umalumakhe kaZondani, uManghope ngombana besele akwazi eMamelodi lapha kwakuqatjhe khona uKholiwe, njeke bebacabanga bona angazomsahlela ebusuku ambulale. (2) 9.7 UKholiwe wathi yena ufuna ukutjhada nomuntu ofundileko begodu nomaziko uZimu. (2) 9.8 Asitjela bona umumuntu owamukelako nakazifumana enze iphoso ngombana wawakhuluma ngemva kobana alemukile bona wabegade aphikisa uKholiwe ngento engekho. (2) 9.9 - Besifanele ngombana akekho umuntu ongaragela phambili nokubhadelela umuntu iindleko zesikolo azi bona umbulali, njeke uyise kaKholiwe bekanelungelo naye lokuqunta ukubhadelela uKholiwe. - Besingakafaneli ngombana wasuke wathatha isiquntwesi angakezwa iqiniso lendaba le, ngamanye amagama azange azinikele isikhathi sokobana ezwe ihlangothi lakaKholiwe wavele wezwa ngabantu bakhuluma naye wavumelana nabo. (2) 9.10 Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana wathi nakafika eDaveyton wathandana noDavi nanyana kwathi ngokukhamba kwesikhathi wamtlhala/Wathandana noMuzi bekwafika la batjhada khona iqiniso lendaba lilokhu lingakaveli. (2) 9.11 Umnqopho womtloli kusivezela bona abomma besambatho nanyana bamakholwa nje kodwana kunesikhathi lapha bathatha khona ihlangothi ngaphandle kobana bafunisise ngesiqiniseko sendaba ethileko/kunesikhathi bathathe izinto ngokwenyama, ingasi ngokulawulwa mummoya wokukholwa. (2) 9.12 Ngingathi kungebanga lokobana wayefuna bona uZondani angahlongakali angakavezi iqiniso lokobana uzibulaleleni ngombana wathi nakaphaphamako watlolela unina incwadi etjhoko bona bangasale basola uKholiwe ngokuzidumuza kwakhe ngombana bebangathandani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/2016 SCE – Imemorandamu 9.13 Ngomlingisi onguThembi ngifunde bona ngingokuthathela izinto engizitjelwa nofana engizinikelwa ngabanye abantu ehloko bengenze njengombana ngilayelwa. Lokhu ngikususela endabeni yokobana uZondani wanikela uThembi incwadi eyayihlathulula ngokuzibulala kwakhe bona ayinikele unina kodwana yena azange akwenze lokho bekwafika lapha abantu bazithathela khona isiqunto sokuzonda uKholiwe ngokuzicabangela bona ungunobangela wokuzidumuza kwakaZondani. (3) 9.14 Umtloli uphumelele ukusivezela umlingisi oyikutani, uKholiwe bewasivezela nomraro aqalene nawo wokobana athi azokulotjolwa bese umalumakhe atjele uMuzi bona amphathe kuhle ngombana watlhaga khulu nakasakhulako, angatlhagi nanyana sele asemzinakhe/Umrarwakhe ubonakala lokha nakufika uSipho athi kuye bekangasathembi bona usazakutjhada ngemva kwesehlakalo sakaZondani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/2016 SCE – Imemorandamu SIGABA C: UMDLALO UMBUZO 10: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Uphendule umbuzo kuhle - Utjengise ukuzwisisa - lsihloko usizwisise - lsihloko usizwisise - Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko - Uhlathulule isihloko ngendlela elingeneko ngendlela ephakathi azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu - limpendulo pheze kodwana imininingwana kodwana imininingwana esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO - Uphendule umbuzo kuhle: - lmibono esekelweko ikhona - Amaphuzu amanengi - Amaphuzu amanengi 12–13 kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono asekela imibono - Uhlulekile ukunikela begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. - Uphendule ngendlela ehle. njengombana eyanelisako. eyanelisako. - Amaphuzu ambalwa - Kunamaphuzu amanengi bekulindelekile. awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako - Unelwazi elisezingeni - Unelwazi elisezingeni - Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. - Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. bonyana umtlolo - Umtlolo uwuzwisise kuhle uwuzwisisile. khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Umtlolo uhleleke kuhle. - lsakhiwo esihle - Bukhona ubufakazi - Isakhiwo asikathulwa - Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. - Umtlolo awunakho - Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. - lsingeniso, iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza - Abukho ubufakazi - Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana bokuhlelwa kwamaphuzu begodu awulandeleki. kwamaphuzu kwesakhiwo nanyana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. - lmibono ivezwe kungezwakali. ukulandelana kwamaphuzu beyasekelwa yezwakala. - Kuneemphoso - Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, - Kuneemphoso - Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu - Ilimi, ukuzwakala ekuzwakaleni ezinengi zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja nokwethulwa kwamaphuzu kwendaba kanye nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali. kwengqondo. kuhle. nekuhlelweni. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. - Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 10 Isifundo somdlalo ngilokho umtloli wawo asuke anqophe bona sikuyelele ngomdlalo wakhe. Isifundo kungaba ngesimbi nofana ngesihle kuye ngokuthi into leyo umtloli asuke atlole ngayo iyakwakwazelelwa nofana iyaninwa na. Ukuze umdlalo uphumelele ukwethula isifundo kufanele kube neengameko nofana izenzeko ezithileko ezakha nofana ezibumba indaba yomdlalo lowo. Ukwenzeka kweengameko zomdlalo kulindeleke bona kuqongelane. Ngamanye amagama isehlakalo nofana isigameko sokuthoma sifanele sibe nomthelela ekwenzekeni kwesigameko sesibili kanti naso sesibilesi sifanele sibenomthelela ekwenzakaleni kwesesithathu, njll, bese ekugcineni kukhulunywa ngendaba eyodwa epheleleko. Umtloli womdlalo lo uphumelele ukulamanisa izehlakalo zawo begodu ziqongelana ngendlela efaneleko. Esingenisweni somdlalo lo sibikelwa bona ubaba uTjhili kufuze afune umuntu ozomsebenzela iplasi njengombana yena angasakghoni ukusebenza ngebanga lokukhubala isandla. Lokho kwenza bona indodanakhe uMbulawa ilise isikolo kube ngiyo eyokusebenzela uyise iplasi. Ukuzwakala kwendaba le kuMbulawa kwamzwisa ubuhlungu ngombana yena begade aqale bona ukuzakuqeda iimfundo zakhe azokuba mjameli wamalungelo wobuntu. Ukusebenza kwakaMbulawa eplasini kwatjhugulula ubujamo babantu egade basebenza khona abadala nabancani ngombana yena nelutjha lanikela uVenter incwadi yeenghonghoyilo zabo okufaka hlangana isikhathi sokufunda, isikhathi esaneleko samadina nesikhathi sokutjhayisa. Ukwala kwelutjha ukusebenza nokukhandela abantu abadala bona basebenze azange kwaba yinto emthabisako. Wazwakala sele atjela uTjhili noMbonani bona azange nangelanga elilodwa batswenyane naye, qala nje ilutjha selimtlolela nencwajana yeenghonghoyilo kodwana kunokobana aphendule iinghonghoyilo zelutjha, ulithembisa amapholisa. UVenter uragela phambili ngokuqotha umfelokazi kaMasuku nekuyinto eyalisilinga khulu neyenza bona kube bhamba kilo bona uVenter akanandaba namalungelo wabantu abakhe basebenza bebakhubalela nofana bahlongakalela eplasini lakhapha. Wabizela ilutjha amapholisa labanjwa kodwana uMbulawa yena akhange bakghone ukumkhupha kwathiwa utholakale neencwadi zehlangano eyabe ivalwe umlomo, yeke ulivukelambuso. Wathathwa yena nezinye iimbotjhwa bayokudunyuzelwa ehlathini kodwana wakghona ukusinda wabalekela enarheni ye-Angola nekukulapho aqedelela khona iimfundo zakhe zokuba mjameli wamalungelo wobuntu. Wabuya eSewula Afrika ngemva kwamakhetho wombuso wentando yenengi. Nasiyelela indlela izehlakalo ezibalwe ngehlezi zenzeka ngayo zizwakala zinokuqongelana, isehlakalo esinye sivuswa kukwenzeka kwesinye bekuyokufika esiphethweni somdlalo lo. Indlela izehlakalwezi ezilamana ngayo zisidlulisela iimfundo ezahlukahlukeneko. Esingenisweni somdlalo sithola isifundo sokobana uVenter bekungakafaneli bona akatelele uTjhili bona afune umuntu ozomsebenzela iplasi ngombana azi bona uMbulawa usafunda begodu angeze athabela ukulisa isikolo lingakafezeki ibhudango lakhe. Ngehlangothini lakaVenter sifunde bona nawumumuntu unabantu abakusebenzelako kuyafuneka bona ubalalele lokha nabalinga ukukhulumisana nawe begodu ulinge ngamandlakho woke ukufeza iimbawo zabo. Okuvela njengesifundo emzimbeni womdlalo lo kukobana iinkhathi ziyatjhuguluka njengombana sibona ilutjha lifuna amatjhuguluko ekambisweni yokusebenza eplasini. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/2016 SCE – Imemorandamu Njengombana sekuhlathululiwe ngehla singatjho bona umtloli womdlalo lo uphumelele kwamambala ukulamanisa izehlakalo zomdlalwakhe begodu ukuqongelana kwazo kwenza bona kubeneemfundo esizitholako kiwo. Inani lamagama asetjenzisweko:387 [25] NOFANA UMBUZO 11: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 11.1 Bekuyindlela yabantu bemaplasini yokuhlonipha umuntu olikhuwa/likhuwa ebalakheleko/ngombana nguye obaphetheko/ngombana bebazincengela. (1) 11. 2 Magama athi uTjhili akakhuphe indodanakhe esikolweni kube ngiyo ezokuthatha isikhundla sakhe eplasini. (1) 11. 3 - Isikhathi sedina esifitjhani. - Isikhathi sokutjhayisa sele kuhlwile. - Ukufunyanwa kweposo sekuhlwile. (KUBILI kilokhu). (2) 11. 4 Umtloli uveze umdlali onguMbonani ayinduna ehlonipha uVenter nevumelana nazo zoke izinto azitjhokoko. (2) 11. 5 Ilutjha belingafuni bona libonakale libambe umhlangano tjhatjhalazi ngombana lokho bekungenza bona libizelwe amapholisa lingabe lisaba nethuba elihle lokuluka amano walo. (2) 11. 6 UVenter ubabizele bona azobatjela ngoMbulawa osele athome ukuvusa umguruguru nokutjala ummoyana wezombanganarha elutjheni elisebenza eplasini. (2) 11. 7 Akusiliqiniso ngombana iinsebenzi zeplasini begade seziyijayele ipilo yakhona yokusebenzela indawo nokudla, njeke ukuyokuhlala endaweni la kufuze bona bazithengele koke bekungasiyinto ebathabisako. Liqiniso ngombana umndeni wakwaTjhili wafudukela khona begodu lokho kwenza bona uTjhili abe athele nemzimbeni nekulitshwayo lokobana besele atjhaphulukile kanti noMbonani wabawa uTjhili bona amfunele indawo. (2) 11. 8 Isenzwesi sisiphumelelise kuhle isifiso somdlali oyikutani onguMbulawa, ukulwisana kwakhe nekambiso yeplasini lakaVenter kwenza bona agcine sele abotjhiwe wakghona ukubaleka ngemva kokusinda kwakhe ekubulaweni mapholisa wabe wafika e-Angola nekukulapho aqedelela khona iimfundo zakhe waba mjameli wamalungelo wobuntu. (2) 11.9 UDumako uhlathulula ukobana bona njengamapholisa anzima benziswa yoke imisebenzi emimbi njengokubulawa kweembotjhwa ezibabantu abanzima nabangafuni bona zenzeke eembotjhweni zekhabo ezimakhuwa. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/2016 SCE – Imemorandamu 11.10 Umnqopho womtloli kufuna ukusitjengisa igandelelo ngendlela ebelidzimelele ngayo emaplasini ngesikhathi sebandlululo/kusivezela bonyana abantu abadala ebebakhele amakhuwa bebavumela nanyana yini ebenziwa yona ngombana bebangawazi amalungelwabo njengeensebenzi/Umnqopho womtloli wokwenza bonyana abantu abadala bavumele yoke into ekhulunywa likhuwa kusikhombisa bona abantu abadala bayawahlonipha amakhuwa nabaqathaniswa nabantu abatjha/kungafuni ukuphikisana noMathumbu. (2) 11.11 Umphumela waba ukobana amapholisa asela khulu akhohlwa nokutlhogomela iimbotjhwa, uMbulawa wathola ithuba lokuziphosela ngemgodini wenza kwanga udunyuziwe, wakghona ukubaleka ngemva kobana amapholisa sele akhambile ngombana bekasele khulu abhalelwa nakubuyisela ihlabathi emigodini yeembotjhwa ezidunyuzweko. (2) 11.12 Umukghwa lo usitjela bona uNaNtuli umumuntu onobuntu, oyaziko ipilo nekambiso yobuntu yokobana isivakatjhi samukelwa ngokunikelwa okudliwako nanyana okuselwako ukwenzela bona sizizwe samukelekile emzini lowo. (2) 11.13 - Iyamukeleka ngombana beyingekho enye indlela ebebangabakhandela ngayo bona balise ukusebenza ngaphandle kokubaphosa ngamagade behle eentregereni. Ngokwenza njalo bebangatjho bona mbala balwisana nabo. - Ayamukeleki ngombana ngesikhethu umuntu omdala nanyana kungasingubaba okuzalako uyahlonitjhwa, yeke ukuphoswa kweensebenzi ezibabantu abadala ngamagade kudelela okudluleleko. Ngamanye amagama bekufana nokobana babetha aboyise. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 11.14 Umtloli uphumelele ukusethulela umlayezo othi nawumumuntu ungalisi ukufeza nanyana yini oyifunako epilweni/ungavumeli iinqabo zikuliye endlelenakho eya epumelelweni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (1) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 19 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMBUZO 12: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Uphendule umbuzo kuhle - Utjengise ukuzwisisa - lsihloko usizwisise - lsihloko usizwisise - Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko - Uhlathulule isihloko ngendlela elingeneko ngendlela ephakathi azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu - limpendulo pheze kodwana imininingwana kodwana imininingwana esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO - Uphendule umbuzo kuhle: - lmibono esekelweko ikhona - Amaphuzu amanengi - Amaphuzu amanengi 12–13 kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono asekela imibono - Uhlulekile ukunikela begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. - Uphendule ngendlela ehle . njengombana eyanelisako. eyanelisako. - Amaphuzu ambalwa - Kunamaphuzu amanengi bekulindelekile. awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako - Unelwazi elisezingeni - Unelwazi elisezingeni - Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. - Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. bonyana umtlolo - Umtlolo uwuzwisise kuhle uwuzwisisile. khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Umtlolo uhleleke kuhle. - lsakhiwo esihle - Bukhona ubufakazi - Isakhiwo asikathulwa - Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. - Umtlolo awunakho - Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. - lsingeniso, iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza - Abukho ubufakazi - Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana bokuhlelwa kwamaphuzu begodu awulandeleki. kwamaphuzu kwesakhiwo nanyana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. - lmibono ivezwe kungezwakali. ukulandelana kwamaphuzu beyasekelwa yezwakala. - Kuneemphoso - Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, - Kuneemphoso - Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu - Ilimi, ukuzwakala ekuzwakaleni ezinengi zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja nokwethulwa kwamaphuzu kwendaba kanye nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali. kwengqondo. kuhle. nekuhlelweni. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. - Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/2016 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12 Isifundo somdlalo ngilokho umtloli wawo asuke anqophe bona sikuyelele ngawo. Isifundo kungaba ngesimbi nofana ngesihle kuye ngokuthi into leyo umtloli asuke atlole ngayo iyakwakwazelelwa nofana iyaninwa na. Ukuze umdlalo uphumelele ukwethula isifundo kufanele kube neengameko nofana izenzeko ezithileko ezakha nofana ezibumba indaba yomdlalo lowo. Ukwenzeka kweengameko zomdlalo kulindeleke bona kuqongelane. Ngamanye amagama isehlakalo nofana isigameko sokuthoma sifanele sibe nomthelela ekwenzekeni kwesigameko sesibili kanti naso sesibilesi sifanele sibe nomthelela ekwenzakaleni kwesesithathu, njll, bese ekugcineni kukhulunywa ngendaba eyodwa epheleleko. Umtloli womdlalo lo uphumelele ukulamanisa izehlakalo zawo begodu ziqongelana ngendlela efaneleko. Esingenisweni somdlalo lo sibikelwa bona ikosi uMusi ayisenapilo ehle begodu ayisaboni nemehlweni. Lokho kuyikatelela bona idlulisele unamrhali endodanenayo ezoyelama ngombana ingasanamandla wokuragela phambili ngokubusa isitjhaba. Indaba isuke yonakala nakuzwakala bona indodanayo ekufanele iyelame nguManala. UNanasi uthe ukuzwa bona ubukhosi abuyi endodanenakhe uNzunza, waluka amano wokobona bagalaje ikosi ngokusebenzisa ubujamo bepilwayo. Mbala bayaphumelela. UNzunza usuka lapho uzala ihlathi ngokwazi bona uManala angeze ayithulele indaba yokobana ubukhosi bakhe buthethwe ngobugirikitjani. Ukusuka lapho isitjhaba sakaMusi siyaphadlhalala, ngiloyo naloyo ubutha isitjhaba sebutho lakhe uzala ummango. UManala nebutho lakhe baba seenthendeni zakaNzunza kodwana ngetjhudu elimbi uManala uyahlongakala bangakamfumani. Amabambela wendodanakhe nawo akhamba emtlhaleni kaManala. Ngokungabi nepilo ehle kwamabambela la nesingathi kwakubangelwa kubusa ngaphandle kwakanamrhali, woke agcina ahlongakele angakamfumani uNzunza. UNzunza ugcine afunyenwe nguNcagu oyindodana kaManala kodwana azange aphumelele ukuthola unamrhali ngombana uNangubokazi wamdlhadlhabalisa ngengubo yedini wamukela uMthise kaTjhangutjhangu bona kube yindlovukazi yakhe khona kuzakuphela umbango lo. Nasiyelela indlela izehlakalo ezibalwe ngehlezi zenzeka ngayo zizwakala zinokuqongelana, isehlakalo esinye sivuswa kukwenzeka kwesinye bekuyokufika esiphethweni somdlalo lo. Indlela izehlakalwezi zilamana ngayo zisidlulisela iimfundo ezahlukahlukeneko. Esingenisweni somdlalo sithola isifundo sokobana ikosi beyingakafaneli idlulise ubukhosi isaphila nokobana ibudlulisele emsitheleni. Ngehlangothini lakaManala sifunde bona nawumumuntu utjelwa bona wenze into ethileko ngesikhathi esithileko qinisekisa bona uyasigcina isikhatheso. Okuvela njengesifundo emzimbeni womdlalo lo kukobana isitjhaba samaNdebele asibuswa ngaphandle konamrhali. Nasifika esiphethweni sithola isifundo sokobana akukafaneli bona wamukele into ethileko ukujamiselela into ethileko njengombana sibone uNcagu amukela uMthise ukujamiselela unamrhali. Ngamanye amagama singatjho bona isenzo sakaNcagu sithengise isitjhaba saManala. Njengombana sekuhlathululiwe ngehla singatjho bona umtloli womdlalo lo uphumelele kwamambala ukulamanisa izehlakalo zomdlalwakhe begodu ukuqongelana kwazo kwenza bona kube neemfundo ezithileko esizithola kiwo. Inani lamagama asetjenzisweko:343 [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/2016 SCE – Imemorandamu NOFANA UMBUZO 13: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni 13.1 Ngesokobana ebusuku uNzunza khewafika wakokodela ikosi yathi nayimbuza bona ngubani wathi nguNzunza, ikosi yamqotjha. (2) 13.2 NguNgendu noNanasi. (2) 13.3 Ngathi nange kuthiwa uManala akayokubamba ingwenyama angeza nayo iphila angakaphathi isikhali esandleni. (2) 13.4 Imikhonto neensutja. (2) 13.5 Isizathu kukobana bekathi nakabulala amabutho kaNzunza athome ngokuwahlubulisa izambatho qangi ngaphambi kobana awahlabe ngemikhonto. (2) 13.6 Liqiniso ngombana emdlalweni lo kunalapha uNzunza atjela khona unina, uNanasi bona ayikho into angayenza uyise nakanikela uManala unamrhali ngombana athanda yena kunaye/Liqiniso ngombana beyifuna bona nayilalako ukube unamrhali usezandleni zomuntu ofaneleko. (2) 13.7 Ngicabanga bona wayesazi bona ikosi yikosi ngonamrhali, njeke bengekhe aba yikosi enesithunzi nakabusa ngaphandle kukanamrhali. (2) 13.8 Ngicabanga bona isitjhaba besazi nangaphandle kokutjelwa yikosi ngombana esingenisweni somdlalo lo kunalapha sizwa uTjhaba noMbangwa batjho khona bona ngokwesiko nekambiso yesitjhaba samaNdebele umntwana wekosi ofanele bona ayelame nguManala. (2) 13.9 Ngesokobana unina wathi nakambuza bona kubayini athulile nakezwa bona uyise ufuna ukunikela uManala ubukhosi wamphendula wathi akanalo iqhinga elingamenza bona afumane ubukhosi. (2) 13.10 Isitjhaba samaNdebele, ekusitjhaba sakwaNzunza nesakwaManala kufuze sikhunjuzwe bonyana sibentwana bomuntu munye, njeke kufanele nabangaboni ngalihlo linye bahlale phasi bakhulumisane kuvele iqiniso lendaba ukuze kube nokuzwana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 13.11 - Kuyinto yamambala ngombana umuntu navane sele angasaboni emehlweni kulula bona angasakghoni ukuhlukanisa ezinye zezinto, njengombana sitjelwa emdlalweni lo bona ikosi yabhalelwa kuhlukanisa phakathi koboya obusesikhunjeni somuntu nobusesikhunjeni senyamazana. - Akusiyo into yamambala. Umtloli womdlalo lo usebenzise iqhinga lokobana ikosi ibhalelwe kuhlukanisa uboya obusesikhunjeni senyamazana nobusesikhunjeni somuntu ngombana ulisebenzisele ukwenzela bona umdlalwakhe ukghone ukuragela phambili ufike esitlhorini. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/2016 SCE – Imemorandamu 13.12 Ikulumo kaManala edzujulwe etheksthini engehla le izwakalisa irarano langaphakathi ngombana uzwakala aratharatha, akhuluma yedwa. Simuzwa alwa nemizwa yakhe, alila ngendlela uNzunza amhluthule unamrhali ngayo ngebanga lokobana yena angazange abe nomuntu ongamyelelisa ngebanga lokobana ahlongakalelwa ngunina. (2) 13.13 Iqhinga elisetjenziswe mtloli ngesehlakalwesi begade afuna ukobana uManala alwe nomfowabo uNzunza ukuze umdlalwakhe uragele phambili. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LILOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 23 DBE/2016 SCE – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 24 DBE/2016 SCE – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 25 DBE/2016 SCE – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all