Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
FEBHERBARI/MATJHI 2016
IMEMORANDAMU
IMITLOMELO: 80
Imemorandamu le inamakhasi ama-22.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2016 papers 





View all





isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2016 Memo
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2016, 26 pages. Read online or download the free PDF.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC Supplementary Exam · 2016 · isindebele. Memorandum, 26 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2016
- Exam period
- NSC Supplementary Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 26
- File size
- 445.6 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 26
This exam
NSC Supplementary Exam 2016
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Ubukghwari / Literature (Set Works)12 marks
- Question 7Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 9Ubukghwari / Literature (Set Works)50 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 2 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
Umhlahlandlela wokutshwaya
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
ungayitjheja (Ungayitshwaya).
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
8. Imibuzo emifitjhani
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
(IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 3 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: UMUNTU MUMUNTU – JN Malobola
1.1 Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni.
Ekondlweni le imbongi isitjela ngokunganeliseki komuntu. Imbongi isivezela
bona umuntu ukghona ukuthi anakho koke kodwana aragele phambili
nokufuna okhunye. Iinthombe-ngqondo zibunjwa magama aletha ukufanisa
nokulinganisa into enye nenye. Amagama aziinthombe-ngqondo aletha
iinthombe emkhumbulweni waloyo ofundako. Imbongi isebenzise iinthombe-
ngqondo ezilandelako ukuveza ummongondaba lo.
- MaNdebele ngazomba iphasi > Lirhwala, yinto engeze yenzeka kodwana
imbongi ihlathulula bona ephasini mazombe akekho namunye umuntu
owanelisekako.
- Abanye babona ngewabanye > Lirhwala, yinto engeze yenzeka kodwana
imbongi ihlathulula bona yona ayikezwa ngomuntu bona umuntu
akaneliseki kodwana izibonele yona ngokwayo.
- Ngingazwelwa njengesiduli > Sifaniso, imbongi yazibonela iinkanuko
zomuntu azange izwe batjho.
- Zakhe aziqedwa phu! Zakhe azicimeli cime! > Ziinlingisi, imbongi
igandelela indlela iinkanuko zomuntu zingapheli ngayo.
- Zinande zivumbuluka inga mamanzi avinyilika > Sifaniso, imbongi ifanisa
ukuvela kweenkanuko zomuntu namanzi avinyilika endaweni enesiyalo/
enomdzwele.
- Uneenkanuko zomlambo ogelezako > Singathekiso, imbongi ingathekisa
iinkanuko zomuntu nomlambo ohlala ukhamba amanzi njalo.
- Azesule umlomo njengekukhu > Sifaniso, imbongi ihlathulula bona
umuntu angafumana izinto uyazifihla njengekukhu lokha nayizisula
umlomo ngemva kokudla kube ngathi ayikadli.
- Unehliziyo yomgodi ongazaliko > Singathekiso, imbongi ingathekisa
ukunganeliseki komuntu nomgodi ongazaliko.
- Zakhe zingangoMkobola > Singathekiso, imbongi ingathekisa ubukhulu
beenkanuko zomuntu nentaba.
- Utjhiya iphasi alale obukhulu > Sihlonipho, imbongi iveza bonyana
umuntu waneliseka kwaphela nasele ahlongakele.
Indlela iinthombe-ngqondo ezisetjenziswe bezahlathululwa ngayo ziwuveza
tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo le bona mbala umuntu akaneliseki. [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: UMUNTU MUMUNTU – JN Malobola
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
lekondlo. ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana
-Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
7 IMITLOMELO khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi
-Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle.
khulu. -Kunobufakazi obutjengisa
bonyana uyayizwisisa
ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI 3 2 1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko.
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwelimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo
neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana
3 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu.
-lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko
-lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu
beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali.
-Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali.
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle.
kuhle kutjengisa ukutjhuja
kwengqondo.
IRHERHO LAMAMAKSI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 5 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 2: KUWE NDEBELE KHOLITJHI – JM Mthimunye
2.1 Iyingathekise nesithakgha. (1)
2.2 Yivumelwano-thoma. (1)
2.3 Imbongi ikhakhazisa iNdebele Kholitjhi bonyana ibandula abotitjhere kuhle
begodu yenza bona esitjhabeni samaNdebele kube neemfundiswa ezikghona
ukuthuthukisa inarha yakwaNdebele. (2)
2.4 Umuda lo umumethe umqondo wokobana ababelethi bathumela abantwana
babo eNdebele Kholitjhi ngokwazi bona bazokufundiseka ngendlela efaneleko
nezobenza bona babe nelwazi. (2)
2.5 Sisenzasamuntu begodu simumethe umqondo wokukhombela iNdebele
Kholitjhi bona yamukele abafundi ngezandla ezifuthumeleko. (2)
2.6 Ummongondaba wekondlo le uliqiniso ngombana vele abotitjhere abanengi
babandulwa eNdebele Kholitjhi. (2)
[10]
NOFANA
UMBUZO 3: IPI YERHOLWENI – DM Jiyane
3.1 MaNdebele nabeSuthu. (2)
3.2 Sithiyeleli. (1)
3.3 Kwahlongakala abantu/Kwabhubha abantu/Kwafa abantu. (1)
3.4 Ikondlo le ikhuluma ngepi eyayiserholweni hlangana namaNdebele
nabeSuthu lapho kwafika khona iBhuru lasiza abeSuthu ukulwisana
namaNdebele. (2)
3.5 Singenza ngizwisise bona epini le, amaNdebele angenelwa mtlhago
wokutlhoga ukudla bekwafika lapha seladla khona izambatho zawo okufaka
hlangana amanaka namaphotho ngebanga lokuphathwa yindlala. (2)
3.6 Imbongi isebenzise ukubuyelelwa kanengi kwetjhada elithi, 'Yabambana'
ukuveza tjhatjhalazi nokugandelela bona ipi le yayiyikulu kangangani begodu
nokusivezela ekwakwenzeka lapho. (2)
[10]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 6 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 4: ISIZI – JN Malobola
4.1 EWagendrift/endleleni yeMoloto/endleleni i-R573. (1)
4.2 4.2.1 Isithombe-ngqondo seseqamagama/Isithombe-ngqondo sesifaniso/
sesimanyaniso.
(YINYE ipendulo kezingehla). (1)
4.2.2 Isithombe-ngqondo sesenzasamuntu/sesenzamuntu. (1)
4.3 Kukobana kwakungoMvulo abantu badiniwe. (1)
4.4 Ukusetjenziswa kwamatshwayo wokubabaza neenlingisi emideni le
kusihlathululela ngemikhosi eyayihlatjwa babantu netjhada lebhesi lokha
nayiwako. (2)
4.5 UmNyango wezeFundo walahlekelwa botitjhere, iinkolo zalahlekelwa bafundi,
eminye imindeni yalahlekelwa bantwana, abanye abantu balahlekelwa ziinini
zabo, abomma balahlekelwa bobaba nabobaba balahlekelwa bomma. (2)
4.6 Imbongi isebenzise ilimi elifihlakeleko ukusivezela bona ingozi le yenzeke
umnyaka seluyela ekupheleni begodu abafundi besele baseduze nokobana
batlole iinhlahlubo zabo zokuphela komnyaka, abotitjhere besele kuseduze
bona batshwayele abafundi nokobana besele kusele kancani bonyana
amaholideyi kaNobayeni afike. (2)
[10]
KANYE
UMBUZO 5: UYANGEN' UMLOBOKAZI – JM Mthimunye
5.1 Isifaniso/Isimanyaniso. (1)
5.2 NguMafunazoke. (1)
5.3 Ikondlo le ikhuluma ngomlobokazi owendako, ukukhamba kwakhe nakangena
emacabazini wekhakwakhe abomma bayalilizela bebayamyala. Ibuye
ikhulume nangokukhalima abomma abakhuluma khulu nabanomona lokha
umlobokazi nakendako. (2)
5.4 D/Simanje. (2)
5.5 Imida le imumethe umqondo wokobana abantu abalise ukuhleba
bebakhulume kumbi ngombana lokho kuzakufundisa umlobokazi lo bonyana
afike ekhakwakhe sele aneenkulumo ezinengi ezingasi zihle. (2)
5.6 Imbongi isebenzise isithombe-ngqondo sesifaniso ngepumelelo ukuhlathulula
indlela umakoti akhamba bekahlonipha ngayo nakangena ekhakwakhe
azokwenda. (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 8 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Irarano kutjhayisana ngemibono komuntu oyedwa nofana abantu abambalwa
ngomzamo wokurarulula ubujamo obuthileko. Kungaboni ngalihlo linye kufikelela lapha
kuba khona ukurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Sinemihlobo emibili
yamararano. Sinerarano langaphakathi nelangaphandle. Irarano langaphakathi mhlobo
werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha asuka azithola anobudisi ngesibanga
semicabango. Usuke ahlezi yedwa akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana
singathi usuke abanjwe mzwangedwa. Kuthi irarano langaphandle lihlukaniswe kabili.
Sithola irarano langaphandle elihlangana nabalingisi nelihlangana nomlingisi oyikutani
nobujamo bendawo. Irarano elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha umlingisi
oyikutani atjhayisana khona ngemibono nabanye abalingisi. Kungaba kurhitjhana
ngamagama nofana ukulwa ngezandla.
Kilenovela irarano langaphakathi silithola ngomlingisi oyikutani onguMavela lokha
nakakhuluma ngehliziyo bona uyise umtjhiyele ilifa ekufuze bona abone bonyana
wenzani ngalo. Emcabangwenakhe uthi sele kukhona ababona bazombangisa lona
bebafise nokumbulala. Ucabanga amagama ekufuze awatjhiye kunina wokuthi kufuze
abuye njengezibulo azokubona bonyana angenzani ngefuyo etjhiywe nguyise le.
UMavela ucabanga ngokuvezela unina indaba yomrhwatjhabula wekoloyi awuthenge
ePitori. Nalokha simthola uMavela ahlezi yedwa ngaphasi komuthi eWitbank alindele
aboDladla, ajulile ngomcabango afunana namagama amahle nazwakalako azowatjela
aboDladla ngendaba emsilinga khulu yesifiso.
Lomhlobo werarano kuqakathekile bona ube khona ukuze umlingisi oyikutani akwazi
ukuthola ithuba lokobana akhe ahlale ayedwa acabange bekaluke namano wokobana
uzowurarulula njani umraro aqalene nawo.
Irarano elihlangana nabalingisi lona silifumana lokha uMavela arhitjhana nonina
ngamagama amtjela bona kufuze abuye azokutjheja ilifa lakayise, unina wamphendula
wathi akalise izinto zakayise khekudlule isibuyiso. UMavela uthukana nomkakhe
uNaKabini lokha nakalinga ukumbonisa ngendlela ebekakhuluma kumbi ngayo kunina
nebentwaneni bakwabo. Wamthuka wathi akavale umlonyanakhe alise ukufakaza
ngeendaba zakwabo ngombana uyise ubhubhe atlhaga. Urhitjhana noHleziphi
ngamagama lokha nakafakazela unina bona uMavela akabuyele esikolweni. Wathi
akathule uzamvala ngehlanakela. UHleziphi azange athande ngendlela uMavela
ebegade athukana ngayo walila kabuhlungu.
Kilenovela isifiso sakaBongwe sibonakala siphikisana nendlela yekambiso yamasiko
wesintu. Njengombana bekwaziwa bona ngesiNdebele unomzana nakaleleko izibulo
kuba ngilo elitlhogomela ipahla kamufi. Sifumana uBongwe ahlele yakhe indlela
yokwaba ilifa lakhe. Sithola atlole isifiso wasibeka ebamelini bakhe bona mhlana
alalako kube ngibo abazokwaba ilifa lakhe. Isifiswesi siphambana nekolelo namasiko
weMadlangeni. EMadlangeni basalandela isintu, njeke into yesifiso abayazi begodu
abakayijayeli. Yeke indaba yesifiso sakaBongwe iphambene nesiko nekolelo yabantu
beMadlangeni.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 9 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
Lomhlobo werarano kuqakathekile bona ube khona ngombana kulapha
kuzokubonakala khona umlingisi oyikutani alwisana nekambiso yesikhuwa le eyenziwe
nguyise. Lokho kusize umtloli ukobana akwazi ukufikisa indaba esiphethweni lapho
kuvela khona umlingisi oyikutani sele abotjhwa khona ngebanga lekambiso etja le
engakajayeleki esigodini seMadlangeni.
Ngamaphuzu asele avezwe ngehla kuyabonakala bona umtloli uyisebenzise ngendlela
efaneleko imihlobo yamararano le ukuphumelelisa indabakhe ayihlosileko.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zingathathwa). [25]
NOFANA
UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
7.1 - Siphila.
- Yife.
- Mgade.
- Maselwa.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2)
7.2 Isiqetjhana esidzujulwekwesi sisivezela uNaMatshweni kumlingisi
ongakazimiseli ukweqa isifiso sendodakwakhe engasekho ephasini/Sisivezela
uNaMtshweni asihlonipha isifiso esenziwa yindodakwakhe. (1)
7.3 Wanghaliswa kukobana uyise wala ukuthengisa ezinye zeenkomo zakhe
ayomthengela indlu eSoshanguve/UMavela wabafuna ngathana uyise
uthengisa inani elithileko leenkomo imali yakhona ayomthengela ngayo indlu
eSoshanguve uyise wala. (2)
7.4 Watjela uMavela bona abantu bazokubabaza bebatjho nokobana babuye
ngombana babona uyise angasekho njeke bafuna ukuzokudla ilifa lakhe. (2)
7.5 Ubujamo bepilo yakwagogwabo bebumnandi kunganalitho abalifunako
balitlhoge nendlala besele bayilibele bakghona nokuhlamba babe bahle
ngombana bekungathi nabafuna ukuhlamba kutholakale bona kutlhogeka
nesiqetjhana sesibha. (2)
7.6 Bobabili bazimisele ngokuragela phambili ngefundo. (1)
7.7 Bekenzelela bona nasele yena naboSkhosana bazokweba iinkomo zakayise
unina angacabangela yena kodwana afikelwe mcabango wokobana uMavela
wakhe watjho bona sekunomukghwa wokwetjiwa kwefuyo. (2)
7.8 Kungombana kuyinto egade ingakajayeleki ukwenzeka khulukhulu ebantwini
bakade nekubabantu abanzima. Lokhu kujayeleke emakhuweni ngombana
ngiwo athuthukileko nakwezefundo, yeke lokhu okwenziwa ngubaba
uBongwe kube simanga. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 10 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
7.9 Akusilo iqiniso ngombana uNaMtshweni wakghona ukukhamba noHleziphi
baya eWitbank lokha uDladla nakathumele umlayezo ngendodanakhe
uMhlekwa bona afike ngema-ofisini wabo azokuthatha imali yesondlo. (2)
7.10 Usiyelelisa ngokobana lokha nawungawaziko umthetho nanyana
unobukirikitjani ofuna ukubenza uzokuba nomraro nawuqalana nobujamo
obufuna umuntu ovuthiweko nokghona ukuqalelela phambili/Usiyelelisa
ngokobana lokha umuntu nakunento ayifunako angenza nanyana yini
ukobana ayithole into leyo. (2)
7.11 Iye siyemukeleka ngombana uNaMtshweni ubambelele esifisweni esenziwa
yindodakwakhe isaphila begodu akanamandla wokungasitjhugulula
ngombana sijanyelwe bameli.
Awa, asemukeleki njengombelethi oseleko bekufuze akhulumisane
naboDladla bona uMavela lakhe ilifa alithole liyimali ngombana selamdala
begodu selanomuzi nabantwana; njeke angeze asakghona ukubuyela
esikolweni. (2)
7.12 Simveza amlingisi onetjhejo, ohlakaniphileko nongarhabi nakenza izinto lokhu
kubonakala nakathola iinkomo zakaBongwe ngefandisini akhenge abange
itjhada bona kuzwe woke umuntu ngombana azi bona lokho kungabalekisa
amasela azebileko/Lokha uMavela nakeqela phezulu ngebanga lokuthabela
bona iinkomo zakhe zithengwe ngemali enengi khulu azange ambhudungele
ambophe hlangana nabantu ngombana azi bona angabalekisa namanye
amasela angasaziletha iinkomo efandisini nakazebileko, walinda kwaphela
koke ngaphambi kobana ambophe.
(Umfundi angasekela ngesehlakalo ESISODWA kezingehla). (2)
7.13 Ligadango lokobana ngizigadele iinkomo ezimbili ezinamakonyaneza
ekuthiwe zingathengiswa bese nazizalako zizalele mina begodu ngesikhathi
sokulima bengizakuthatha iinsetjenziswa zokulima ubaba azitjhiyileko
ngiyokulima ngazo emasiminakhe lawa bese isivuno sakhona ngizithengisele
mina.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (3)
[25]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 12 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8
UKHOLIWE – N Skosana
Irarano kutjhayisana ngemibono komuntu oyedwa nofana abantu abambalwa
ngomzamo wokurarulula ubujamo obuthileko. Kungaboni ngalihlo linye kufikelela lapha
kuba khona ukurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Sinemihlobo emibili
yamararano. Sinerarano langaphakathi nelangaphandle. Irarano langaphakathi mhlobo
werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha asuka azithola anobudisi ngesimanga
semicabango. Usuke ahlezi yedwa akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana
singathi usuke abanjwe mzwangedwa. Kuthi irarano langaphandle lihlukaniswe kabili.
Sithola irarano langaphandle elihlangana nabalingisi nelihlangana nomlingisi oyikutani
nobujamo bendawo. Irarano elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha umlingisi
oyikutani atjhayisana khona ngemibono nabanye abalingisi. Kungaba kurhitjhana
ngamagama nifna ukulwa ngezandla.
Kilenovela irarano langaphakathi silithola ngomlingisi oyikutani. Ngemva kokuzibulala
kwakaZondani sithola uKholiwe ahlangahlangana nakezwa bona abantu bendawo
yangekhabo bathi uZondani uzibulele ngombana yena amtlhalile. Simthola alwa
nemizwakhe afisa ngokusemandlenakhe bona ngathana abantu bathola iqiniso
lendaba le kodwana liyala ukuvela. Ukholiwe simfumana asuka eMamelodi ayokufunda
eDaveyton ngomnqopho wokulwisana nomkhumbulo lo. Nakafika eDaveyton simthola
athandana noDavi ngehloso yokobana akhohlwe ngendaba emtshwenyako le
kodwana esikhundleni sokobana akhohlwe umraro lo uza ngamandla bekufika lapha
acabanga bona kungcono ahlukane noDavi.
Ngemva kokuphetha iimfundo zakhe uKholiwe simfumana asebenza. Ukusuka lapho
uyatjhada ubanabantwana bewuba nomuzi. Ngonobangela wokobana kunomraro
omdlako simthola angasahlali emzinakhe nendodakwakhe. Ngelinye ilanga simthola
aphuma kwakhe aya kwaSipho ngehloso yokuyokubawa uSipho bona kube nguye
omrarululela umraro lo ngokobana atjele uMuzi.
Irarano langaphandle silithola lapha umlingisi oyikutani asuke emzinakhe waya
kwaSipho. Uthe asakhulumisana noSipho ngokobana kube nguye otjela uMuzi
ngoZondani kwangena umkaSipho. UmkaSipho uthe nakabona indlela ababilaba
bahlezi ngayo azange asabuza. Kwaba khona ihlangahlangano, kwaliwa. Lokho
kwenza bona uKholiwe alahlekelwe lithemba lokobana uSipho uzakugcina
awurarululile umrarwakhe lo.
Nasiyelela amararano esele abalwe ngehla la kuyavela ukuqakatheka kwawo
ekuphumeleliseni inovela le. Lokhu sikutjho ngombana ngaphambi kobana uZondani
azibulale, umlingisi oyikutani bekanganamraro begodu bekaziphilela kwamnandi.
Kuthe ngemva kwendaba le uKholiwe wathoma ukuba nomraro ngombana abantu
bamcabangela bona nguye owenze uZondani bona azibulale. Lokho kwamenza bona
abenerarano langaphakathi ngombana bekahlala anehliziyo ebuhlungu ngaso soke
isikhathi begodu afisa bona ngathana iqiniso lingavela. Nakathi wenza amano
wokobana ithumbeli liphandlusele kuvuka irarano langaphandle belivimbela bona
aphumelelise lokho akuhlosileko.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 13 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
Ekugcineni kwenovela le sithola bona amararano la womabili enza bona umlingisi
oyikutani athathe ubuphilo bakhe ngombana kuye kubonakale ukhula umraro lo
esikhundleni sokobana urarululeke. Nakakhumbula bona wabhalelwa kutjela uMuzi
umrarwakhe lo nokuthi selatholakele alwa nomkaSipho lokho kwenza bona abhalelwe
kuqalana noMuzi njengombana simthola selathatha ubuphilo bakhe nje. Ngalokho
singatjho bona amararano la aqakathekile ekuphumeleliseni inovela le.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zingathathwa). [25]
NOFANA
UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana
9.1 Bayongitjhiriya ekeregeni. (1)
9.2 NguZondani. (1)
9.3 - Kwathi ngelinye ilanga baseMafu iinkolo ziyokugijima khona utitjhere lo
wabiza uKholiwe wamupha imali emaranda ali-R10.
- Kwathi nakuphuma imiphumela yebanga le-10 utitjhere lo wathatha
imiphumela kaKholiwe wayisa ekhabo bewafika wamupha nemali
emaranda ama-R50. (2)
9.4 - Abalingisaba kuthiwa basekeregeni.
- Abalingisaba bathandaza uZimu.
- UNaNtuli uthi umuntu akakhethe bona ufuna zakaZimu nofana zephasi.
- Ikonzo nasele izokuphuma kuthathwa ufefe.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2)
9.5 Sisenzeko sokuzibulala kwakaZondani esele siphenduke saba ngasuthi
sibangelwe kukobana uKholiwe amtlhalile ngombana athe nakafika
eYunivesithi wathola abangcono. (2)
9.6 Unina azange amlahlela izandla, wamkholwa nakamtjela bona yena azange
athandane noZondani kodwana uyise wamlahlela izandla wabe wathatha
isiqunto sokobana angasambhadelela iimfundo zakhe ze-VISTA. (2)
9.7 Itjumayelo le yenza bona uKholiwe alemuke indlela abantu beVlaklaagte 2
egade sele bamzonda bebamhlubuke ngayo ngendaba yokuzibulala
kwakaZondani. (2)
9.8 Umtloli unqophe ukusiyelelisa bona abantu batjheja iindaba zabanye bese
bakhohlwa ngezabo, qala nje uNaNtuli ufikisela uKholiwe kodwana yena
ngendlela amumbi ngayo abakaqaleki. (2)
9.9 - Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana ukuzibulala kwakaZondani
bengeze kwaba nomthelela omumbi epilweni kaKholiwe nangathana
uThembi, olinesi uZondani amnikela incwadi eyayihlathulula
ngokuzibulala kwakhe wayifikisa kunina njengesifiso sakhe.
- Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana isenzo sakaZondani sokubiza
igama lakaKholiwe ngaphambi kobana ahlongakale ngiso esenze abantu
bacabange bonyana uzibulele ngebanga lokungakaqonywa nguKholiwe,
njeke uKholiwe bengeze ahlala kamnandi azi bonyana uZondani
wazibulala ngebanga lokobana angazange avume ukumthanda, lokho
bekuzokuvele kumudle ehliziyweni. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 14 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
9.10 Yathoma ukonakala lokha nakabona umntwanakhe womntazanyana uBusi
nakathoma ukukhombisa amatshwayo wokukhula wafikelwa mcabango
wokobana mhlamunye umntwanakhe naye angehlakalelwa ngilokho
okwamehlakalelako. (2)
9.11 Umtloli unqophe ukusivezela bona amakholwa nawo babantu, njeke
kuyakghonakala bona nabazibona basebujameni obungasakghodlhelelekiko
bathathe iinqunto ezingavumelani nekolelo yawo njengombana uKholiwe
enzile.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
9.12 - Uzame ngokwaneleko ngombana wathi nakafika ngeDaveyton
wazitholela isokana ebekacabanga bona lizamlibazisa kodwana
kwabhala/Ngaphambi kobana azibulale wakhamba waya kuSipho
ngomnqopho wokuyombawa bona kube nguye ozomkhulumela nofana
ozokubikela uMuzi ngendaba kaZondani kodwana ihlelo labo
laphazanyiswa ngumkaSipho bekwafika lapha indaba le ivela kancani
khona kuMuzi begodu lokho kwaqeda uKholiwe amandla.
- Akakazami ngokwaneleko ngombana wabhalelwa kutjela uMuzi nanyana
sele alitholile ithuba elihle lokobana angamtjela lokha usosokanakhe
nakabayalako bona bavulelane iimfuba/Wabhalelwa kutjela uMuzi
nanyana uMuzi sele ambona bonyana kunento emdlako begodu
amncenga bona amtjele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
9.13 Bengingathi ngemva kwetjumayelo kaNaNtuli le ngiye ngaphambili ngitjele
ibandla bonyana mina azange ngithandane noZondani, nguye okhethe
ukuzidumuza ngombana ngithe angeze ngakghona ukuthandana naye
begodu kulilungelo lami lokwala isokana nangabe angilithandi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (3)
[25]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBUKGHWARI BOMLOMO
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 16 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 10
ABANTU BAKWAMTSHWENI NEBAKWAMATJHIYANA
Iinthombe-ngqondo, izitjho nezaga ziinungo zekulumo ezisetjenziswa ngomnqopho
wokutjhujisa ilimi. Kanengi zisetjenziselwa ukufihla ikulumo yomcoci ukwenzela bona
abalaleli benolwana bazitholele ngokwabo iinhlathululo zazo bese bazakhela ibonelo
phambili, njengokuthi khuyini okungenzeka nofana okuzokwenzeka ngokutjho
kweenhlathululo zazo. Ibonelo phambili sithombe esifika eengqondweni zabafundi
ngokulalela ukulamana kwezehlakalo zenolwana lokha nabalaleleko. Ngamanye
amagama ngilokho abasuke bakucabanga bona njengombana kwenzeke isehlakalo
esithileko kutjho bona okuzokulandela kungaba ngilokhu.
Kuliqiniso bona iinungo zelimi ezifaka hlangana iinthombe-ngqondo, izitjho nezaga
zidlala indima eqakathekileko ekusizeni abalaleli benolwana bona bakghone ukuba
nebonelo phambili. Enolwaneni yesihloko esingehla kuthiwa izinto zazenziwa
ngesikhathi begodu kunetjhebiswano phakathi kwabantu boke kanti nekosi
beyikuthabela lokho. Kuthiwa ikosi yayikhomba ngophakathi, ingathonti phasi nekutjho
bona beyihlala kamnandi. Indlela ekugandelelwe ngayo ukuhlala kamnandi kwekosi
nesitjhaba sayo ngokusetjenziswa kweenungo zelimezi kusenza sibe nebonelo
phambili lokobana koke lokho kungenzeka kungagcini ngobuhle.
Sitjelwa bona ikosi yayihlonitjhwa begodu inamandla wokwenza nanyana yinto bani
nawunganandlebe. Ukungabi nendlebe kuhlathulula ukungalaleli. Ukutjelwa kwethu
bona yayihlala iphethe ubhutjhulo nanyana umhlalandlini ekuthi nakungenzeka
ikukhombe ngawo urholophala unomphela. Kuthiwa ngelinye ilanga ikosi yabiza imbizo
ekulu yayala woke umuntu bona alime beyabadosa ngendlebe bona bangathomi
bafake litho ngendeni yona ingakalumi. Sitjelwa bona kwathonywa kwayenywayenywa,
unombhenyani wabindwa lithuli kulinywa. Kuthiwa kwabakhona iimpurelani
ezaphambana newahlo ngombana kungeze kwayiwa ngahlanye kungasi mamanzi.
Ukutjelwa kwethu bona kwaba nedlanzana labantu engazange lilandele umyalo wekosi
kusenza sibe nebonelo phambili lokobana lizokujeziswa kabuhlungu ngombana
sesitjeliwe bona ikosi inamandla wokwenza nanyana yini ukujezisa abangakhambisani
nomthetho. Kuyasikhanyela bona sekutjhidele isikhathi sokobana ubhutjhulo nanyana
umhlalandlini wekosi wenze umsebenzawo.
Nasiragela phambili nokulalela inolwana le sizwa kuthiwa lesasiqhenyana
esinganamkhono, okutjho bona esivilaphako sakhamba sikhukhutha sayokweba
amabele emasimini. Kuthiwa wawuthi ungathukwa uwele phezu kwaso ulengelwe
mumutja namkha isidorobho bewugcine ubulewe. Ikosi yathi bona izwe ngesenzo
sesiqhemesi yathumela umlayezo wokobana sizibonakalise emtjhade ngokukhopheza
kwelihlo. Sathi bona sizwe bona siyafuneka komkhulu sadla phasi ngombana saseqe
umyalo wekosi wokugoma amabele ikosi ingakalumi. Ikosi yathuma amabutho bona
ayosizuma eentabeni, emarharheni nemahlathini la kwakuzwakele bona sizifihle khona
kodwana azange asifumane.
Ukungafumaneki kwaso kwenza bona ikosi iziphumele yona ngokwayo ikhambisana
neenduna zayo. Ukusuka lapha yakhomba ngomhlalandlini ngehlangothini lalapha
kuthiwa sisithele khona. Ngokukhopheza kwelihlo sathi ve emarharheni nemahlathini
sathi tshi. Kuthiwa esinye sarhunyela, sabophana amalimi sagcina sele sibhunubhunu.
Ukusuka lapho saphenduka iimfene neenkghabu.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 17 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bekuyezwakala bona ummongondaba
nebonelo phambili lenolwana le libunjwe ziinungo zelimi ezifaka hlangana iinthombe-
ngqondo, izitjho nezaga. Ngalokho singatjho bona umtloli wenolwana le ubusebenzisa
ngepumelelo ubukghwari bomlomo ukusenza bona sibe nebonelo phambili
ngokuzokwenzeka enolwaneni le.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zingathathwa). [25]
NOFANA
UMBUZO 11
11.1 UMOYA OMUMBI
11.1.1 - Umoya wafika kileli phasi wabetha izandla wabawa bona
bawuvumele uzokwakha kileli phasi lokuthula.
- Umoya bewuthi nawuzwa bona kutjhisa khulu uphembethe
kamnandi. (2)
11.1.2 - Amatje bekaziphilela ngokuthula nangokuzwana. (1)
- Bewabomakhelana abazwanako/abathandanako. (1)
11.1.3 Ephasini lakomoya bekuphilwa ngokulwa nokubangisana bona
ngubani ikutani ezidlula zoke iinkutani. (2)
11.1.4 Amatje amatjha abonakala athatha iinqunto ngaphandle
kokubonisana namanye amakhulu mantanzi nokungikho
okwabangela bona umoya omumbi uvunyelwe ukuhlala ephasini
lamatje. Ilutjha lenarha yekhethu nalo linokuthatha iinqunto
lingakakhulumisani nabakhulu kunabo mantanzi bese lokhu
kubange ukungazwisisani phakathi kwabo. (2)
11.1.5 Kungombana umoya ekhabo lakhona ngiwo osikinyisa izinto
ubange iiwuruwuru ezinamandla nezibhidla izinto ezikulu
nezidzimeleleko; yeke kungebangelo umoya usetjenziswe
njengento engakuthandiko ukuthula. (2)
11.1.6 D/Usidlhadlha. (2)
11.1.7 Amatje amakhulu asadzimelele ekwenzeni izinto alandele
imithetho ebekiweko ngilabo abaphila ngaphambi kwabo
njengaboyisemkhulu. Nabantu abakhulu emiphakathini esihlala
kiyo basadzimelele khulu emasikweni atjhiywa boyisemkhulu
nabakhule ngaphasi kwawo okungiwo abahlahlela indlela.
Njengamatje amakhulu abantu abadala abalithabeli itjhuguluko
ngombana liletha izinto abangakazijayeli nezizokwenza bona
ikambiso abayijayeleko itjhuguluke.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (3)
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 18 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
11.2 IINANAZELO ZAKWAMTHOMBENI – ET Mampokoro
11.2.1 - Babizwa ngoNdiyasi.
- Babizwa ngoNdlovu.
- Babizwa ngoGegana. (3)
11.2.2 Isizathu kukobana bengeze bakhamba batjhiya umntwana
othombe ngaphasi komuthi. (1)
11.2.3 Kubaveza njengabantu abakghona ukutlhogomela izinto nabenza
isiqiniseko sokobana koke kulungile ngaphambi kobana
bakhambe.
(Enye nenye ipendulo enembako ingathathwa). (2)
11.2.4 Umqondo omunyethwe mimida le ngewokobana abantu
bakwaMthombeni bababantu abakhulu/bamakhosi akghona
ukwenza izinto ezingakajayeleki ngombana umuntu angeze alala
ngaphasi komuthi nakavukako athole umuthi loyo sele ukhulile.
(Enye nenye ipendulo enembako ingathathwa). (2)
11.2.5 Imbongi iphumelele kuhle ukutjengisa ukuphadlhalala kwabantu
nofana kweenini zakwaMthombeni eziseendaweni ezinengi
ezihlukahlukeneko/Bakghona ukukhoselisa abantu/iinarha ezikude
nabo/Bebakghona ukupha abantu beenarheni ukudla bangakhethi
ibala nofana ubuzwe.
(Enye nenye ipendulo enembako ingathathwa). (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 19 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 12: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 20 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Ummongondaba ngilokho umtloli akhuluma ngakho emdlalwenakhe. Yindaba asuke
acoca ngayo ngobunjalo bayo. Ikulumo-pendulwano kulokha abadlali nabahlangeneko
bacocisana umlomo nomlomo ngendaba ethileko. Kanengi ikulumo-pendulwano
isivezela ubujamo babadlali kanti begodu isilethela imisikinyeko nezenzeko hlangana
nabadlali. Ngesikhathi nofana ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali kuba
nabakwenzako okuthi ngokukhamba kwesikhathi kube nomphumela othileko.
Imiphumela yeenkulumo-pendulwano lezi ilamana bekufike lapha ibumba khona
ummongondaba womdlalo. Kilomtlolo sizokuqala iinkulumo-pendulwano nezenzeko
esingathi ngeziqakathekileko nezisisa kummongondaba womdlalo lo.
Ekuthomeni komdlalo lo sithola ikulumo-pendulwano phakathi kwakababa uTjhili
noVenter ikhuwa leplasi ngokukhubala kwakhe okumkatelele bona angasasebenzi
iplasi. UVenter akanandaba kunalokho ubetha phasi ngenyawo bona uTjhili akathole
umuntu nakungasinjalo uzomqotha. Iinzathu anikelwa zona zokungatholi umuntu
akanandaba nazo. Ikulumo le yenza bona uTjhili athathe isiqunto sokulisisa
indodanakhe isikolo nekuyinto eyamphatha kabuhlungu ngombana azi bona izimisele
kangangani ukuba mjameli wamalungelo wobuntu. Ikulumo-pendulwano ebe phakathi
kwelutjha nabadala ngokungaphathwa kuhle kwamalungelo wabo wobuntu okufaka
hlangana isikhathi sokugoma okumizuzu elitjhumi nahlanu, ukuragela phambili
ngesikolo nokutjhayisa ebusuku khulu kwenza bona kube nokuqhulana phakathi
kwabadala nelutjha elingazwisisi bona kubayini abadala bangakhambisani nalokho
abakuvezako ngoba kuyobasiza nabo. Isenzwesi ngiso esaletha uVenter bona
azokuqala bona kwenzakalani eplasinakhe.
Ikulumo-pendulwano enye kulapho ilutjha litjela uVenter ngobujamo obumbi elisebenza
ngaphasi kwabo laswaphelisa ngokumnikela iinghonghoyilo zalo bona ayoziqala.
Ukuvuma kwakhe ukuziqala kwenza bona ilutjha libuyele lisebenze ngerhuluphelo
lokobana uVenter uzokwenza njengesithembiso sakhe alibonelele. Ikulumo-
pendulwano elandelako kulapho ilutjha linghale umsebenzi labhalelisa nabadala
ukuragela phambili ngomsebenzi wabo ngebanga lokuqothwa komfelokazi kababa
uMasuku. Ilutjha labizelwa amapholisa ngokususa umguruguru nokuvuma iingoma
zomzabalazo. UMbulawa wabotjhwa ngombana kutholakele iincwadi zesiqhema
sombanganarha esele savalwa umlomo ephasini lekhethu.
Ikulumo-pendulwano ebe phakathi kwamapholisa ngokubulawa kukaMbulawa nezinye
iimbotjhwa zombanganarha yenza bona uMbulawa athole ithuba lokuziwisela
ngemgodini angakadunyuzwa babhalelwa nokubavala ngehlabathi, kwaba kusinda
kwakhe. Esinye isenzeko ngileso sokunikelwa kwehlangano yamakhuwa Sikakarele
iingidi ezizitjhentjhako neenthuthumbisi ukuphikisana namakhetho. Weqela e-Angola la
ahlangana khona nomkhozakhe uNaidoo owayengomunye walaba ababalekako
nokwenza bona akghone ukuragela phambili ngefundwakhe. UMbulawa
waphunyukgha ekuthuthunjisweni sithuthumbisi egade size ngencwadi ebuya eSewula
Afrika. Esiphethweni kunekulumo-pendulwano ngamalungiselelo wokutjhaphululwa
kweembotjhwa zombanganarha nokubanjwa kwamakhetho atjhaphulukileko
anganinaniko. Woke amaSewula Afrika agade adingisiwe abuyiswa, aboMbulawa
nabo bakghona ukuthola nemindenabo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 21 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
Nawuyelela ihlathululo enikelwe ngehla kuyabonakala bona iinkulumo-pendulwano
ezibe phakathi kwabo boke abantwaba nezenzeko zakhona ziwuphumelelisile
ummongondaba womdlalo lo.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zingathathwa). [25]
NOFANA
UMBUZO 13: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
13.1 - Isikhathi sedina sifitjhani.
- Iinsebenzi zitjhayisa ebusuku khulu ilutjha lingasathola isikhathi
sokufunda nalifika emakhaya.
- Iposo ayifiki ngesikhathi.
(Iimpendulo EZIMBILI kezingehla). (2)
13.2 Sisehlakalo lapho uMbulawa akhwezwa sithuthi esasilayitjhe izimvu lokha
nakazakubalekela eBotswana. (2)
13.3 UMbonani uzithola asebujameni obungakanzinzi ngombana uhlangana
nelutjha noMathumbu, koke okwenzeka eplasini kufanele abeneempendulo
zakhona njengokuthi ilutjha nalinghala umsebenzi uMathumbu ubuza yena
bona kubayini kungasetjenzwa. Ngakwelinye ihlangothi uyazibona izinto
ezilwelwa lilutjha bona ziliqiniso kodwana akanamandla wokungathatha
ihlangothi lalo ngombana ayinduna.
(Umfundi angayirhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
13.4 UVenter wafika wathola ilutjha lingakathewukeli belamtjela bona angeze
lathewukela lingakatholi ipendulo yeenghonghoyilo zalo wasuka lapho
wayokubiza amapholisa ilutjha labotjhwa. (2)
13.5 - Isiquntwesi senza bona ilutjha lilwe nabantu abadala lifuna banghale
umsebenzi khona uMathumbu azakutjhugulula umkhumbulo
angasabaqotha.
- Lazibangela ukulunyiswa ngezinja.
- Labotjhwa.
(Iimpendulo EZIMBILI kezingehla). (2)
13.6 Kungombana isikhathesi soke ilutjha belivele lisebenza eplasini
lakaMathumbu azange khelilile ngokungaphatheki kumbi kodwana kuthe
bona kufike uMbulawa kwathoma kwaba neenghonghoyilo/Kungombana
nguye owathoma ukubamba umhlangano nelutjha babonisana ngendlela
abaphathwa ngayo eplasini lakaMathumbu bekwafika lapha lizwana bona
litlolele uMathumbu incwadi yeenghonghoyilo. (2)
13.7 Ngicabanga bonyana kukobana belingafuni uMathumbu nofana uMbonani
alibone; njeke nalingesibayeni sezimvu bazase bacabange bona zizimvu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 22 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
13.8 - Ngicabanga bona uTjhili azange arareke ngombana ubavele asazi bona
uMbulawa akazwani namakhuwa begodu bekazi bona ulilunga
lehlangano elwisana nokungandelelwa kwabantu abanzima makhuwa.
Okhunye kukobana bekazi bona unebhudango lokuba mjameli
wamalungelo wobuntu.
- Ngicabanga bona kwamrara ngombana nanyana gade azi bona
akazwani namakhuwa kodwana bekangakalindeli bona angathoma
umraro lo ngombana gade asese mncani begodu bekazitjela bona
uzaziphatha kuhle njengombana azi bona nakangathoma izinto ezinjalo
uzabaqothisa eplasini. (2)
13.9 Akusilo iqiniso ngombana into efunwa nguMbulawa kukobana uMathumbu
angababandlululi begodu atjhugulule ubujamo obungakalungi abasebenza
ngaphasi kwabo ukuze bakghone ukuragela phambili neemfundo zabo
njengabantu abatjha. (2)
13.10 Ngicabanga bona umtloli unqophe ukusilimukisa bona amatjhuguluko
wokulwisana nebandlululo athonywa babantu abatjha enarheni le abantu
abadala bebasaba ukuphikisana namakhuwa ngombana banganazo iindawo
zokuhlala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
13.11 Umtloli uhlose ukusilimukisa indlela amakhuwa wemaplasini abe aneenhliziyo
eziqinileko ngayo ngesikhathi sebandlululo/Ufuna ukusilimukisa indlela
amakhuwa abe angatjheji iimfuneko zabantu abanzima ngayo ngesikhathi
sebandlululo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
13.12 - Ummongondaba womdlalo lo uliqiniso ngombana izehlakalo ezivela
emdlalweni lo ngezenzakala ngesikhathi sebandlululo njengokutlhoriswa
kwamalungelo wobuntu, ukusuka kwemiguruguru emaplasini ithonywa
babantu abatjha balwisana nebandlululo nokhunye. Okhunye kukobana
iinsebenzi zabantu abanzima zemaplasini bezitlhoriswa khulu nanyana
ubujamo busengakabi buhle nanamhlanje.
- Ummongondaba womdlalo lo awusiliqiniso ngombana imiguruguru
yokulwisana nebandlululo azange yathoma eendaweni ezimaplasi
kodwana yathoma eendaweni zeengoga.
(Umtloli angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (3)
[25]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 23 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 14: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 24 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Ummongondaba ngilokho umtloli akhuluma ngakho emdlalweni wakhe. Yindaba
umdlalo osuke ucoca ngayo ngobunjalo bayo. Ikulumo-pendulwano kulokha abadlali
nabahlangeneko bacocisana umlomo nomlomo ngendaba ethileko. Kanengi ikulumo-
pendulwano isivezela ubujamo babadlali kanti begodu isilethela imisikinyeko
nezenzeko hlangana nabadlali. Ngesikhathi nofana ngemva kwekulumo-pendulwano
abadlali kuba nabakwenzako okuthi ngokukhamba kwesikhathi kube nomphumela
othileko. Imiphumela yeenkulumo-pendulwano lezi ilamana bekufike lapha ibumba
khona ummongondaba womdlalo. Kilomtlolo sizokuqala iinkulumo-pendulwano
nezenzeko eziqakathekileko nekungizo ezisa umdlalo lo kummongondaba.
Esethulweni somdlalo lo sithola ikulumo-pendulwano phakathi kwekosi uMusi
nesitjhaba sayo lapha ikosi isazisa khona bona ayisanapilo begodu ayisaboni
nemehlweni. Ngebanga lobuthakathaka bepilwayobu ifuna ukudlulisela unamrhali
kuManala ngombana ngokwendabuko nguye ofanele athathe ubukhosi ngemva
kwayo. Mbala ikosi ithumela uNgendu bona ayokubikela uManala bona azokuthatha
unamrhali ngelanga elilandelako ngamasa.
Ikulumo-pendulwano elandelako yaba phakathi kwakaNanasi noNgendu. UNanasi
wathi nakabona amadoda ahlanganele ebandla wabiza uNgendu wambuza bona
bebaphethe ziphi iindaba. UNgendu wamthululela zona njengombana zinjalo bewatjho
nokobana ikosi imthume bonyana ayokufuna uManala abe amfumane bese uyamtjela
bona azokuthatha unamrhali ngamasa. Ngemva kwekulumo-pendulwano leyo
kulandela ebeyiphakathi kwakaNanasi noNzunza lapha uNanasi akhuthaza khona
uNzunza bona angalali alise uManala athathe ubukhosi. UNanasi ulukisa uNzunza
amano wokobana azenze uManala ngokumbatha isikhumba senyamazana esinoboya
ngombana uyise akasaboni emehlweni, njeke ukuqinisekisa bona nguManala
uzokufuna ukumphumbutha amuzwe bona unoboya na. Ikulumo-pendulwano
eyalandelako ngeyaba phakathi kwekosi uMusi noNzunza lokha nakazakukokodela
uyise ngamasa wathi nakambuzako bona ngubani wathi nguManala. Mbala uyise
wamvulela wamtjela bona akhe ambambe amuzwe bonyana mbala nguye uManala na.
Isenzeko esivezwa ziinkulumo-pendulwano ezingehlezi ngesokobana ikosi yathi
nayibamba uNzunza yamuzwa anoboya yaba nesiqiniseko sokobana nguManala
yakhupha unamrhali yamnikela beyamtjela nokobana kuthoma namhlanje sele
kunguye ikosi. Yamyala nokobana amphathe kuhle unamrhali lo naye uzamphatha
kuhle.
Ikulumo-pendulwano le ilanywa ngeyaba phakathi koManala nesitjhaba esasisele
uNzunza nakabaleka nesinye ngombana kula kuvela khona bona mbala umbango
usukile. UManala utjela ibutho lakhe bona abayokuzuma iinyamazana
njengemalangeni kodwana bayokuzuma uNzunza othethe izinyo lakhe ngobukirikitjani
begodu lapha bayomthola khona bazombulala. Ngokungabi nepilo sithola bona
uManala uyalala angakamfumani uNzunza. Indodanakhe uNcagu ubanjelwa ngabanye
bekufika lapha akhula khona. Nakathatha iintambo njengekosi simthola avutha
amalangabi akhamba emtlhaleni kayise bona uNzunza ufanele abulawe kukwazi
ukutholakala unamrhali amgalaja uyise.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 25 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
Ngokubona bona ubujamo sebubumbi khulu sithola ikulumo-pendulwano phakathi
kwakaNzunza noNaNgubokazi lapha uNzunza abawa khona isizo. Sithola
uNaNgubokazi asebenzisa ingubo yedini ekusisenzeko ukwenza bona aManala
angasaragela phambili nokulwa. Esiphethweni sithola ikulumo-pendulwano phakathi
koNzunza, isitjhaba sakaManala ngaphasi kwekosi uNcagu bona iintjhaba ezimbilezi
seziyabuyelana ziba sitjhaba esisodwa njengaphambilini. UNzunza wenza lokhu
ngokusebenzisa uMthise kaTjhangutjhangu bona abe yindlovukazi kaNcagu.
Ngokwehlathululo engehla le kuyavela bona ummongondaba womdlalo uliqiniso kanti
nezenzo eziwubumbako ngezenzeka ngeqiniso ngesikhathi sakade.
(Nezinye iimpendulo ezinembako zingathathwa). [25]
NOFANA
UMBUZO 15: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
15.1 Bekalikhomba (7). (1)
15.2 Ubaleka ngombana asaba uManala bona uzambulala ngombana athethe
unamrhali kuyise ngobukirikitjana/Ubaleka ngombana aphethe unamrhali
obukhosi besitjhaba samaNdebele. (2)
15.3 Usibiza ngesitjhaba sakhe ngombana ngokwendabuko nguye ebekufanele
abuse isitjhaba samaNdebele soke sihlangene. (2)
15.4 Wambatha isikhumba senyamazana esinoboya obunengi ukwenzela bona
uyise nakamphumbuthako ezwe kwangathi nguManala ngombana uManala
bekanoboya obunengi emzimbeni. (2)
15.5 Ikosi beyinganapilo ehle begodu ingasaboni nemehlweni; njeke kwaba
ngilokho okwenza bona kube lula bona uNzunza amgalaje. (2)
15.6 NguSele. (1)
15.7 Isivezela irarano langaphakathi ngombana uManala uzwakala abalabala
yedwa ngehliziyo, udliwa mzwangedwa begodu akunamuntu akhuluma
nofana ambikelako ngalokhu akucabangako. (2)
15.8 Butjhapha bokuthi athi atjeliwe bona afike ngamasa azokuthatha unamrhali
bese yena uzifikela sekusemini. (2)
15.9 Bekubangelwa kukobana esikhathini esinengi bekangatholakali ebandla
nakukhulunywa ngeendaba zobukhosi ngombana bekahlala asebuzimbeni.
Bekanganalwazi lokubusa isitjhaba ngombana bekangakhambeli
imihlangano ngebanga lokuthanda ukukhupha ubuzimba. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 26 DBE/Febherbari–Matjhi 2016
NSC – Imemorandamu
15.10 UNaNgubokazi wabhinca ingubo yedini enye wayembatha ngemva kwalapho
warhuwelela acimezile bese lokho kwenza bona uNcagu akhalime amabutho
waManala bona angasalwa namabutho kaNzunza.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kulindeleke
bona kuvele ukusetjenziswa kwengubo yedini). (2)
15.11 Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana kukulumo-pendulwano engehla le
uManala usivezele bona uNcagu usese msanyana wamakonyana kodwana
nasele kucolelanwa sivezelwa yena selakhulile ngombana kunalapha
uNzunza athi kwakhiwa ubuhlobo. (2)
15.12 - Isenzo sekosi sokudlulisa unamrhali isaphila asikholwakali ngombana
ngokwekambiso yesiko lamaNdebele akwenzeki lokho.
- Ukobana ikosi uMusi yabhalelwa kuhlukanisa uboya ebusesikhunjeni
somuntu noboya ebusesikhunjeni senyamazana akukholwakali
ngombana uboyobu abufani.
- Ukobana uNcagu angavele amukele indlovukazi akhohlwe ngonamrhali
obangwe isikhathi eside kangaka bekwaba nabantu abahlongakalako
akukholwakali.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (3)
15.13 Isitlhori somdlalo lo sifumaneka lapha uNzunza nakabawa isizo
kuNangubokazi ngokubona bona amabuthwakhe selaphelile kanti uNcagu
namabuthwakhe baseenthendeni zakhe. Indlela uNangubokazi asiza ngayo
uNzunza iyarara ngombana yenza bona uNcagu agcine angasabulali
uNzunza njengombana bekuqaliwe kodwana esikhundleni salokho kuba
nokucolelana, isitjhaba samaNdebele sibuyela siba sitjhaba esisodwa
njengaphambilini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LILOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC Supplementary 2016 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC Supplementary 2016 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2017 Memo
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Question paper