Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2016 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 12201626 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC Supplementary Exam 2016, 26 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC Supplementary Exam 2016

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) FEBHERBARI/MATJHI 2016 IMEMORANDAMU IMITLOMELO: 80 Imemorandamu le inamakhasi ama-22. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 2 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu Umhlahlandlela wokutshwaya 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa) 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye). 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja (Ungayitshwaya). 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). 8. Imibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 3 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: UMUNTU MUMUNTU – JN Malobola 1.1 Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Ekondlweni le imbongi isitjela ngokunganeliseki komuntu. Imbongi isivezela bona umuntu ukghona ukuthi anakho koke kodwana aragele phambili nokufuna okhunye. Iinthombe-ngqondo zibunjwa magama aletha ukufanisa nokulinganisa into enye nenye. Amagama aziinthombe-ngqondo aletha iinthombe emkhumbulweni waloyo ofundako. Imbongi isebenzise iinthombe- ngqondo ezilandelako ukuveza ummongondaba lo. - MaNdebele ngazomba iphasi > Lirhwala, yinto engeze yenzeka kodwana imbongi ihlathulula bona ephasini mazombe akekho namunye umuntu owanelisekako. - Abanye babona ngewabanye > Lirhwala, yinto engeze yenzeka kodwana imbongi ihlathulula bona yona ayikezwa ngomuntu bona umuntu akaneliseki kodwana izibonele yona ngokwayo. - Ngingazwelwa njengesiduli > Sifaniso, imbongi yazibonela iinkanuko zomuntu azange izwe batjho. - Zakhe aziqedwa phu! Zakhe azicimeli cime! > Ziinlingisi, imbongi igandelela indlela iinkanuko zomuntu zingapheli ngayo. - Zinande zivumbuluka inga mamanzi avinyilika > Sifaniso, imbongi ifanisa ukuvela kweenkanuko zomuntu namanzi avinyilika endaweni enesiyalo/ enomdzwele. - Uneenkanuko zomlambo ogelezako > Singathekiso, imbongi ingathekisa iinkanuko zomuntu nomlambo ohlala ukhamba amanzi njalo. - Azesule umlomo njengekukhu > Sifaniso, imbongi ihlathulula bona umuntu angafumana izinto uyazifihla njengekukhu lokha nayizisula umlomo ngemva kokudla kube ngathi ayikadli. - Unehliziyo yomgodi ongazaliko > Singathekiso, imbongi ingathekisa ukunganeliseki komuntu nomgodi ongazaliko. - Zakhe zingangoMkobola > Singathekiso, imbongi ingathekisa ubukhulu beenkanuko zomuntu nentaba. - Utjhiya iphasi alale obukhulu > Sihlonipho, imbongi iveza bonyana umuntu waneliseka kwaphela nasele ahlongakele. Indlela iinthombe-ngqondo ezisetjenziswe bezahlathululwa ngayo ziwuveza tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo le bona mbala umuntu akaneliseki. [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO) UMBUZO 1: UMUNTU MUMUNTU – JN Malobola Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni kwamaphuzu azwakalako, ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi lekondlo. ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana -Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. 7 IMITLOMELO khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi -Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle. khulu. -Kunobufakazi obutjengisa bonyana uyayizwisisa ikondlo. ISAKHIWO NELIMI 3 2 1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kanye kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko. nokwethulwa: Ukuzwakala kwelimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi kwamaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana 3 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu. -lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali. -Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali. nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle. kuhle kutjengisa ukutjhuja kwengqondo. IRHERHO LAMAMAKSI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 5 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu UMBUZO 2: KUWE NDEBELE KHOLITJHI – JM Mthimunye 2.1 Iyingathekise nesithakgha. (1) 2.2 Yivumelwano-thoma. (1) 2.3 Imbongi ikhakhazisa iNdebele Kholitjhi bonyana ibandula abotitjhere kuhle begodu yenza bona esitjhabeni samaNdebele kube neemfundiswa ezikghona ukuthuthukisa inarha yakwaNdebele. (2) 2.4 Umuda lo umumethe umqondo wokobana ababelethi bathumela abantwana babo eNdebele Kholitjhi ngokwazi bona bazokufundiseka ngendlela efaneleko nezobenza bona babe nelwazi. (2) 2.5 Sisenzasamuntu begodu simumethe umqondo wokukhombela iNdebele Kholitjhi bona yamukele abafundi ngezandla ezifuthumeleko. (2) 2.6 Ummongondaba wekondlo le uliqiniso ngombana vele abotitjhere abanengi babandulwa eNdebele Kholitjhi. (2) [10] NOFANA UMBUZO 3: IPI YERHOLWENI – DM Jiyane 3.1 MaNdebele nabeSuthu. (2) 3.2 Sithiyeleli. (1) 3.3 Kwahlongakala abantu/Kwabhubha abantu/Kwafa abantu. (1) 3.4 Ikondlo le ikhuluma ngepi eyayiserholweni hlangana namaNdebele nabeSuthu lapho kwafika khona iBhuru lasiza abeSuthu ukulwisana namaNdebele. (2) 3.5 Singenza ngizwisise bona epini le, amaNdebele angenelwa mtlhago wokutlhoga ukudla bekwafika lapha seladla khona izambatho zawo okufaka hlangana amanaka namaphotho ngebanga lokuphathwa yindlala. (2) 3.6 Imbongi isebenzise ukubuyelelwa kanengi kwetjhada elithi, 'Yabambana' ukuveza tjhatjhalazi nokugandelela bona ipi le yayiyikulu kangangani begodu nokusivezela ekwakwenzeka lapho. (2) [10] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 6 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu UMBUZO 4: ISIZI – JN Malobola 4.1 EWagendrift/endleleni yeMoloto/endleleni i-R573. (1) 4.2 4.2.1 Isithombe-ngqondo seseqamagama/Isithombe-ngqondo sesifaniso/ sesimanyaniso. (YINYE ipendulo kezingehla). (1) 4.2.2 Isithombe-ngqondo sesenzasamuntu/sesenzamuntu. (1) 4.3 Kukobana kwakungoMvulo abantu badiniwe. (1) 4.4 Ukusetjenziswa kwamatshwayo wokubabaza neenlingisi emideni le kusihlathululela ngemikhosi eyayihlatjwa babantu netjhada lebhesi lokha nayiwako. (2) 4.5 UmNyango wezeFundo walahlekelwa botitjhere, iinkolo zalahlekelwa bafundi, eminye imindeni yalahlekelwa bantwana, abanye abantu balahlekelwa ziinini zabo, abomma balahlekelwa bobaba nabobaba balahlekelwa bomma. (2) 4.6 Imbongi isebenzise ilimi elifihlakeleko ukusivezela bona ingozi le yenzeke umnyaka seluyela ekupheleni begodu abafundi besele baseduze nokobana batlole iinhlahlubo zabo zokuphela komnyaka, abotitjhere besele kuseduze bona batshwayele abafundi nokobana besele kusele kancani bonyana amaholideyi kaNobayeni afike. (2) [10] KANYE UMBUZO 5: UYANGEN' UMLOBOKAZI – JM Mthimunye 5.1 Isifaniso/Isimanyaniso. (1) 5.2 NguMafunazoke. (1) 5.3 Ikondlo le ikhuluma ngomlobokazi owendako, ukukhamba kwakhe nakangena emacabazini wekhakwakhe abomma bayalilizela bebayamyala. Ibuye ikhulume nangokukhalima abomma abakhuluma khulu nabanomona lokha umlobokazi nakendako. (2) 5.4 D/Simanje. (2) 5.5 Imida le imumethe umqondo wokobana abantu abalise ukuhleba bebakhulume kumbi ngombana lokho kuzakufundisa umlobokazi lo bonyana afike ekhakwakhe sele aneenkulumo ezinengi ezingasi zihle. (2) 5.6 Imbongi isebenzise isithombe-ngqondo sesifaniso ngepumelelo ukuhlathulula indlela umakoti akhamba bekahlonipha ngayo nakangena ekhakwakhe azokwenda. (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 8 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6 MBALA NGUBABA – PB Skhosana Irarano kutjhayisana ngemibono komuntu oyedwa nofana abantu abambalwa ngomzamo wokurarulula ubujamo obuthileko. Kungaboni ngalihlo linye kufikelela lapha kuba khona ukurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Sinemihlobo emibili yamararano. Sinerarano langaphakathi nelangaphandle. Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha asuka azithola anobudisi ngesibanga semicabango. Usuke ahlezi yedwa akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana singathi usuke abanjwe mzwangedwa. Kuthi irarano langaphandle lihlukaniswe kabili. Sithola irarano langaphandle elihlangana nabalingisi nelihlangana nomlingisi oyikutani nobujamo bendawo. Irarano elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha umlingisi oyikutani atjhayisana khona ngemibono nabanye abalingisi. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Kilenovela irarano langaphakathi silithola ngomlingisi oyikutani onguMavela lokha nakakhuluma ngehliziyo bona uyise umtjhiyele ilifa ekufuze bona abone bonyana wenzani ngalo. Emcabangwenakhe uthi sele kukhona ababona bazombangisa lona bebafise nokumbulala. Ucabanga amagama ekufuze awatjhiye kunina wokuthi kufuze abuye njengezibulo azokubona bonyana angenzani ngefuyo etjhiywe nguyise le. UMavela ucabanga ngokuvezela unina indaba yomrhwatjhabula wekoloyi awuthenge ePitori. Nalokha simthola uMavela ahlezi yedwa ngaphasi komuthi eWitbank alindele aboDladla, ajulile ngomcabango afunana namagama amahle nazwakalako azowatjela aboDladla ngendaba emsilinga khulu yesifiso. Lomhlobo werarano kuqakathekile bona ube khona ukuze umlingisi oyikutani akwazi ukuthola ithuba lokobana akhe ahlale ayedwa acabange bekaluke namano wokobana uzowurarulula njani umraro aqalene nawo. Irarano elihlangana nabalingisi lona silifumana lokha uMavela arhitjhana nonina ngamagama amtjela bona kufuze abuye azokutjheja ilifa lakayise, unina wamphendula wathi akalise izinto zakayise khekudlule isibuyiso. UMavela uthukana nomkakhe uNaKabini lokha nakalinga ukumbonisa ngendlela ebekakhuluma kumbi ngayo kunina nebentwaneni bakwabo. Wamthuka wathi akavale umlonyanakhe alise ukufakaza ngeendaba zakwabo ngombana uyise ubhubhe atlhaga. Urhitjhana noHleziphi ngamagama lokha nakafakazela unina bona uMavela akabuyele esikolweni. Wathi akathule uzamvala ngehlanakela. UHleziphi azange athande ngendlela uMavela ebegade athukana ngayo walila kabuhlungu. Kilenovela isifiso sakaBongwe sibonakala siphikisana nendlela yekambiso yamasiko wesintu. Njengombana bekwaziwa bona ngesiNdebele unomzana nakaleleko izibulo kuba ngilo elitlhogomela ipahla kamufi. Sifumana uBongwe ahlele yakhe indlela yokwaba ilifa lakhe. Sithola atlole isifiso wasibeka ebamelini bakhe bona mhlana alalako kube ngibo abazokwaba ilifa lakhe. Isifiswesi siphambana nekolelo namasiko weMadlangeni. EMadlangeni basalandela isintu, njeke into yesifiso abayazi begodu abakayijayeli. Yeke indaba yesifiso sakaBongwe iphambene nesiko nekolelo yabantu beMadlangeni. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 9 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu Lomhlobo werarano kuqakathekile bona ube khona ngombana kulapha kuzokubonakala khona umlingisi oyikutani alwisana nekambiso yesikhuwa le eyenziwe nguyise. Lokho kusize umtloli ukobana akwazi ukufikisa indaba esiphethweni lapho kuvela khona umlingisi oyikutani sele abotjhwa khona ngebanga lekambiso etja le engakajayeleki esigodini seMadlangeni. Ngamaphuzu asele avezwe ngehla kuyabonakala bona umtloli uyisebenzise ngendlela efaneleko imihlobo yamararano le ukuphumelelisa indabakhe ayihlosileko. (Nezinye iimpendulo ezinembako zingathathwa). [25] NOFANA UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana 7.1 - Siphila. - Yife. - Mgade. - Maselwa. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2) 7.2 Isiqetjhana esidzujulwekwesi sisivezela uNaMatshweni kumlingisi ongakazimiseli ukweqa isifiso sendodakwakhe engasekho ephasini/Sisivezela uNaMtshweni asihlonipha isifiso esenziwa yindodakwakhe. (1) 7.3 Wanghaliswa kukobana uyise wala ukuthengisa ezinye zeenkomo zakhe ayomthengela indlu eSoshanguve/UMavela wabafuna ngathana uyise uthengisa inani elithileko leenkomo imali yakhona ayomthengela ngayo indlu eSoshanguve uyise wala. (2) 7.4 Watjela uMavela bona abantu bazokubabaza bebatjho nokobana babuye ngombana babona uyise angasekho njeke bafuna ukuzokudla ilifa lakhe. (2) 7.5 Ubujamo bepilo yakwagogwabo bebumnandi kunganalitho abalifunako balitlhoge nendlala besele bayilibele bakghona nokuhlamba babe bahle ngombana bekungathi nabafuna ukuhlamba kutholakale bona kutlhogeka nesiqetjhana sesibha. (2) 7.6 Bobabili bazimisele ngokuragela phambili ngefundo. (1) 7.7 Bekenzelela bona nasele yena naboSkhosana bazokweba iinkomo zakayise unina angacabangela yena kodwana afikelwe mcabango wokobana uMavela wakhe watjho bona sekunomukghwa wokwetjiwa kwefuyo. (2) 7.8 Kungombana kuyinto egade ingakajayeleki ukwenzeka khulukhulu ebantwini bakade nekubabantu abanzima. Lokhu kujayeleke emakhuweni ngombana ngiwo athuthukileko nakwezefundo, yeke lokhu okwenziwa ngubaba uBongwe kube simanga. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 10 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu 7.9 Akusilo iqiniso ngombana uNaMtshweni wakghona ukukhamba noHleziphi baya eWitbank lokha uDladla nakathumele umlayezo ngendodanakhe uMhlekwa bona afike ngema-ofisini wabo azokuthatha imali yesondlo. (2) 7.10 Usiyelelisa ngokobana lokha nawungawaziko umthetho nanyana unobukirikitjani ofuna ukubenza uzokuba nomraro nawuqalana nobujamo obufuna umuntu ovuthiweko nokghona ukuqalelela phambili/Usiyelelisa ngokobana lokha umuntu nakunento ayifunako angenza nanyana yini ukobana ayithole into leyo. (2) 7.11 Iye siyemukeleka ngombana uNaMtshweni ubambelele esifisweni esenziwa yindodakwakhe isaphila begodu akanamandla wokungasitjhugulula ngombana sijanyelwe bameli. Awa, asemukeleki njengombelethi oseleko bekufuze akhulumisane naboDladla bona uMavela lakhe ilifa alithole liyimali ngombana selamdala begodu selanomuzi nabantwana; njeke angeze asakghona ukubuyela esikolweni. (2) 7.12 Simveza amlingisi onetjhejo, ohlakaniphileko nongarhabi nakenza izinto lokhu kubonakala nakathola iinkomo zakaBongwe ngefandisini akhenge abange itjhada bona kuzwe woke umuntu ngombana azi bona lokho kungabalekisa amasela azebileko/Lokha uMavela nakeqela phezulu ngebanga lokuthabela bona iinkomo zakhe zithengwe ngemali enengi khulu azange ambhudungele ambophe hlangana nabantu ngombana azi bona angabalekisa namanye amasela angasaziletha iinkomo efandisini nakazebileko, walinda kwaphela koke ngaphambi kobana ambophe. (Umfundi angasekela ngesehlakalo ESISODWA kezingehla). (2) 7.13 Ligadango lokobana ngizigadele iinkomo ezimbili ezinamakonyaneza ekuthiwe zingathengiswa bese nazizalako zizalele mina begodu ngesikhathi sokulima bengizakuthatha iinsetjenziswa zokulima ubaba azitjhiyileko ngiyokulima ngazo emasiminakhe lawa bese isivuno sakhona ngizithengisele mina. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (3) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 12 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8 UKHOLIWE – N Skosana Irarano kutjhayisana ngemibono komuntu oyedwa nofana abantu abambalwa ngomzamo wokurarulula ubujamo obuthileko. Kungaboni ngalihlo linye kufikelela lapha kuba khona ukurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Sinemihlobo emibili yamararano. Sinerarano langaphakathi nelangaphandle. Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha asuka azithola anobudisi ngesimanga semicabango. Usuke ahlezi yedwa akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana singathi usuke abanjwe mzwangedwa. Kuthi irarano langaphandle lihlukaniswe kabili. Sithola irarano langaphandle elihlangana nabalingisi nelihlangana nomlingisi oyikutani nobujamo bendawo. Irarano elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha umlingisi oyikutani atjhayisana khona ngemibono nabanye abalingisi. Kungaba kurhitjhana ngamagama nifna ukulwa ngezandla. Kilenovela irarano langaphakathi silithola ngomlingisi oyikutani. Ngemva kokuzibulala kwakaZondani sithola uKholiwe ahlangahlangana nakezwa bona abantu bendawo yangekhabo bathi uZondani uzibulele ngombana yena amtlhalile. Simthola alwa nemizwakhe afisa ngokusemandlenakhe bona ngathana abantu bathola iqiniso lendaba le kodwana liyala ukuvela. Ukholiwe simfumana asuka eMamelodi ayokufunda eDaveyton ngomnqopho wokulwisana nomkhumbulo lo. Nakafika eDaveyton simthola athandana noDavi ngehloso yokobana akhohlwe ngendaba emtshwenyako le kodwana esikhundleni sokobana akhohlwe umraro lo uza ngamandla bekufika lapha acabanga bona kungcono ahlukane noDavi. Ngemva kokuphetha iimfundo zakhe uKholiwe simfumana asebenza. Ukusuka lapho uyatjhada ubanabantwana bewuba nomuzi. Ngonobangela wokobana kunomraro omdlako simthola angasahlali emzinakhe nendodakwakhe. Ngelinye ilanga simthola aphuma kwakhe aya kwaSipho ngehloso yokuyokubawa uSipho bona kube nguye omrarululela umraro lo ngokobana atjele uMuzi. Irarano langaphandle silithola lapha umlingisi oyikutani asuke emzinakhe waya kwaSipho. Uthe asakhulumisana noSipho ngokobana kube nguye otjela uMuzi ngoZondani kwangena umkaSipho. UmkaSipho uthe nakabona indlela ababilaba bahlezi ngayo azange asabuza. Kwaba khona ihlangahlangano, kwaliwa. Lokho kwenza bona uKholiwe alahlekelwe lithemba lokobana uSipho uzakugcina awurarululile umrarwakhe lo. Nasiyelela amararano esele abalwe ngehla la kuyavela ukuqakatheka kwawo ekuphumeleliseni inovela le. Lokhu sikutjho ngombana ngaphambi kobana uZondani azibulale, umlingisi oyikutani bekanganamraro begodu bekaziphilela kwamnandi. Kuthe ngemva kwendaba le uKholiwe wathoma ukuba nomraro ngombana abantu bamcabangela bona nguye owenze uZondani bona azibulale. Lokho kwamenza bona abenerarano langaphakathi ngombana bekahlala anehliziyo ebuhlungu ngaso soke isikhathi begodu afisa bona ngathana iqiniso lingavela. Nakathi wenza amano wokobana ithumbeli liphandlusele kuvuka irarano langaphandle belivimbela bona aphumelelise lokho akuhlosileko. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 13 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu Ekugcineni kwenovela le sithola bona amararano la womabili enza bona umlingisi oyikutani athathe ubuphilo bakhe ngombana kuye kubonakale ukhula umraro lo esikhundleni sokobana urarululeke. Nakakhumbula bona wabhalelwa kutjela uMuzi umrarwakhe lo nokuthi selatholakele alwa nomkaSipho lokho kwenza bona abhalelwe kuqalana noMuzi njengombana simthola selathatha ubuphilo bakhe nje. Ngalokho singatjho bona amararano la aqakathekile ekuphumeleliseni inovela le. (Nezinye iimpendulo ezinembako zingathathwa). [25] NOFANA UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana 9.1 Bayongitjhiriya ekeregeni. (1) 9.2 NguZondani. (1) 9.3 - Kwathi ngelinye ilanga baseMafu iinkolo ziyokugijima khona utitjhere lo wabiza uKholiwe wamupha imali emaranda ali-R10. - Kwathi nakuphuma imiphumela yebanga le-10 utitjhere lo wathatha imiphumela kaKholiwe wayisa ekhabo bewafika wamupha nemali emaranda ama-R50. (2) 9.4 - Abalingisaba kuthiwa basekeregeni. - Abalingisaba bathandaza uZimu. - UNaNtuli uthi umuntu akakhethe bona ufuna zakaZimu nofana zephasi. - Ikonzo nasele izokuphuma kuthathwa ufefe. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2) 9.5 Sisenzeko sokuzibulala kwakaZondani esele siphenduke saba ngasuthi sibangelwe kukobana uKholiwe amtlhalile ngombana athe nakafika eYunivesithi wathola abangcono. (2) 9.6 Unina azange amlahlela izandla, wamkholwa nakamtjela bona yena azange athandane noZondani kodwana uyise wamlahlela izandla wabe wathatha isiqunto sokobana angasambhadelela iimfundo zakhe ze-VISTA. (2) 9.7 Itjumayelo le yenza bona uKholiwe alemuke indlela abantu beVlaklaagte 2 egade sele bamzonda bebamhlubuke ngayo ngendaba yokuzibulala kwakaZondani. (2) 9.8 Umtloli unqophe ukusiyelelisa bona abantu batjheja iindaba zabanye bese bakhohlwa ngezabo, qala nje uNaNtuli ufikisela uKholiwe kodwana yena ngendlela amumbi ngayo abakaqaleki. (2) 9.9 - Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana ukuzibulala kwakaZondani bengeze kwaba nomthelela omumbi epilweni kaKholiwe nangathana uThembi, olinesi uZondani amnikela incwadi eyayihlathulula ngokuzibulala kwakhe wayifikisa kunina njengesifiso sakhe. - Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana isenzo sakaZondani sokubiza igama lakaKholiwe ngaphambi kobana ahlongakale ngiso esenze abantu bacabange bonyana uzibulele ngebanga lokungakaqonywa nguKholiwe, njeke uKholiwe bengeze ahlala kamnandi azi bonyana uZondani wazibulala ngebanga lokobana angazange avume ukumthanda, lokho bekuzokuvele kumudle ehliziyweni. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 14 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu 9.10 Yathoma ukonakala lokha nakabona umntwanakhe womntazanyana uBusi nakathoma ukukhombisa amatshwayo wokukhula wafikelwa mcabango wokobana mhlamunye umntwanakhe naye angehlakalelwa ngilokho okwamehlakalelako. (2) 9.11 Umtloli unqophe ukusivezela bona amakholwa nawo babantu, njeke kuyakghonakala bona nabazibona basebujameni obungasakghodlhelelekiko bathathe iinqunto ezingavumelani nekolelo yawo njengombana uKholiwe enzile. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 9.12 - Uzame ngokwaneleko ngombana wathi nakafika ngeDaveyton wazitholela isokana ebekacabanga bona lizamlibazisa kodwana kwabhala/Ngaphambi kobana azibulale wakhamba waya kuSipho ngomnqopho wokuyombawa bona kube nguye ozomkhulumela nofana ozokubikela uMuzi ngendaba kaZondani kodwana ihlelo labo laphazanyiswa ngumkaSipho bekwafika lapha indaba le ivela kancani khona kuMuzi begodu lokho kwaqeda uKholiwe amandla. - Akakazami ngokwaneleko ngombana wabhalelwa kutjela uMuzi nanyana sele alitholile ithuba elihle lokobana angamtjela lokha usosokanakhe nakabayalako bona bavulelane iimfuba/Wabhalelwa kutjela uMuzi nanyana uMuzi sele ambona bonyana kunento emdlako begodu amncenga bona amtjele. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 9.13 Bengingathi ngemva kwetjumayelo kaNaNtuli le ngiye ngaphambili ngitjele ibandla bonyana mina azange ngithandane noZondani, nguye okhethe ukuzidumuza ngombana ngithe angeze ngakghona ukuthandana naye begodu kulilungelo lami lokwala isokana nangabe angilithandi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (3) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 10: UBUKGHWARI BOMLOMO Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 16 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 10 ABANTU BAKWAMTSHWENI NEBAKWAMATJHIYANA Iinthombe-ngqondo, izitjho nezaga ziinungo zekulumo ezisetjenziswa ngomnqopho wokutjhujisa ilimi. Kanengi zisetjenziselwa ukufihla ikulumo yomcoci ukwenzela bona abalaleli benolwana bazitholele ngokwabo iinhlathululo zazo bese bazakhela ibonelo phambili, njengokuthi khuyini okungenzeka nofana okuzokwenzeka ngokutjho kweenhlathululo zazo. Ibonelo phambili sithombe esifika eengqondweni zabafundi ngokulalela ukulamana kwezehlakalo zenolwana lokha nabalaleleko. Ngamanye amagama ngilokho abasuke bakucabanga bona njengombana kwenzeke isehlakalo esithileko kutjho bona okuzokulandela kungaba ngilokhu. Kuliqiniso bona iinungo zelimi ezifaka hlangana iinthombe-ngqondo, izitjho nezaga zidlala indima eqakathekileko ekusizeni abalaleli benolwana bona bakghone ukuba nebonelo phambili. Enolwaneni yesihloko esingehla kuthiwa izinto zazenziwa ngesikhathi begodu kunetjhebiswano phakathi kwabantu boke kanti nekosi beyikuthabela lokho. Kuthiwa ikosi yayikhomba ngophakathi, ingathonti phasi nekutjho bona beyihlala kamnandi. Indlela ekugandelelwe ngayo ukuhlala kamnandi kwekosi nesitjhaba sayo ngokusetjenziswa kweenungo zelimezi kusenza sibe nebonelo phambili lokobana koke lokho kungenzeka kungagcini ngobuhle. Sitjelwa bona ikosi yayihlonitjhwa begodu inamandla wokwenza nanyana yinto bani nawunganandlebe. Ukungabi nendlebe kuhlathulula ukungalaleli. Ukutjelwa kwethu bona yayihlala iphethe ubhutjhulo nanyana umhlalandlini ekuthi nakungenzeka ikukhombe ngawo urholophala unomphela. Kuthiwa ngelinye ilanga ikosi yabiza imbizo ekulu yayala woke umuntu bona alime beyabadosa ngendlebe bona bangathomi bafake litho ngendeni yona ingakalumi. Sitjelwa bona kwathonywa kwayenywayenywa, unombhenyani wabindwa lithuli kulinywa. Kuthiwa kwabakhona iimpurelani ezaphambana newahlo ngombana kungeze kwayiwa ngahlanye kungasi mamanzi. Ukutjelwa kwethu bona kwaba nedlanzana labantu engazange lilandele umyalo wekosi kusenza sibe nebonelo phambili lokobana lizokujeziswa kabuhlungu ngombana sesitjeliwe bona ikosi inamandla wokwenza nanyana yini ukujezisa abangakhambisani nomthetho. Kuyasikhanyela bona sekutjhidele isikhathi sokobana ubhutjhulo nanyana umhlalandlini wekosi wenze umsebenzawo. Nasiragela phambili nokulalela inolwana le sizwa kuthiwa lesasiqhenyana esinganamkhono, okutjho bona esivilaphako sakhamba sikhukhutha sayokweba amabele emasimini. Kuthiwa wawuthi ungathukwa uwele phezu kwaso ulengelwe mumutja namkha isidorobho bewugcine ubulewe. Ikosi yathi bona izwe ngesenzo sesiqhemesi yathumela umlayezo wokobana sizibonakalise emtjhade ngokukhopheza kwelihlo. Sathi bona sizwe bona siyafuneka komkhulu sadla phasi ngombana saseqe umyalo wekosi wokugoma amabele ikosi ingakalumi. Ikosi yathuma amabutho bona ayosizuma eentabeni, emarharheni nemahlathini la kwakuzwakele bona sizifihle khona kodwana azange asifumane. Ukungafumaneki kwaso kwenza bona ikosi iziphumele yona ngokwayo ikhambisana neenduna zayo. Ukusuka lapha yakhomba ngomhlalandlini ngehlangothini lalapha kuthiwa sisithele khona. Ngokukhopheza kwelihlo sathi ve emarharheni nemahlathini sathi tshi. Kuthiwa esinye sarhunyela, sabophana amalimi sagcina sele sibhunubhunu. Ukusuka lapho saphenduka iimfene neenkghabu. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 17 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bekuyezwakala bona ummongondaba nebonelo phambili lenolwana le libunjwe ziinungo zelimi ezifaka hlangana iinthombe- ngqondo, izitjho nezaga. Ngalokho singatjho bona umtloli wenolwana le ubusebenzisa ngepumelelo ubukghwari bomlomo ukusenza bona sibe nebonelo phambili ngokuzokwenzeka enolwaneni le. (Nezinye iimpendulo ezinembako zingathathwa). [25] NOFANA UMBUZO 11 11.1 UMOYA OMUMBI 11.1.1 - Umoya wafika kileli phasi wabetha izandla wabawa bona bawuvumele uzokwakha kileli phasi lokuthula. - Umoya bewuthi nawuzwa bona kutjhisa khulu uphembethe kamnandi. (2) 11.1.2 - Amatje bekaziphilela ngokuthula nangokuzwana. (1) - Bewabomakhelana abazwanako/abathandanako. (1) 11.1.3 Ephasini lakomoya bekuphilwa ngokulwa nokubangisana bona ngubani ikutani ezidlula zoke iinkutani. (2) 11.1.4 Amatje amatjha abonakala athatha iinqunto ngaphandle kokubonisana namanye amakhulu mantanzi nokungikho okwabangela bona umoya omumbi uvunyelwe ukuhlala ephasini lamatje. Ilutjha lenarha yekhethu nalo linokuthatha iinqunto lingakakhulumisani nabakhulu kunabo mantanzi bese lokhu kubange ukungazwisisani phakathi kwabo. (2) 11.1.5 Kungombana umoya ekhabo lakhona ngiwo osikinyisa izinto ubange iiwuruwuru ezinamandla nezibhidla izinto ezikulu nezidzimeleleko; yeke kungebangelo umoya usetjenziswe njengento engakuthandiko ukuthula. (2) 11.1.6 D/Usidlhadlha. (2) 11.1.7 Amatje amakhulu asadzimelele ekwenzeni izinto alandele imithetho ebekiweko ngilabo abaphila ngaphambi kwabo njengaboyisemkhulu. Nabantu abakhulu emiphakathini esihlala kiyo basadzimelele khulu emasikweni atjhiywa boyisemkhulu nabakhule ngaphasi kwawo okungiwo abahlahlela indlela. Njengamatje amakhulu abantu abadala abalithabeli itjhuguluko ngombana liletha izinto abangakazijayeli nezizokwenza bona ikambiso abayijayeleko itjhuguluke. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (3) KANYE Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 18 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu 11.2 IINANAZELO ZAKWAMTHOMBENI – ET Mampokoro 11.2.1 - Babizwa ngoNdiyasi. - Babizwa ngoNdlovu. - Babizwa ngoGegana. (3) 11.2.2 Isizathu kukobana bengeze bakhamba batjhiya umntwana othombe ngaphasi komuthi. (1) 11.2.3 Kubaveza njengabantu abakghona ukutlhogomela izinto nabenza isiqiniseko sokobana koke kulungile ngaphambi kobana bakhambe. (Enye nenye ipendulo enembako ingathathwa). (2) 11.2.4 Umqondo omunyethwe mimida le ngewokobana abantu bakwaMthombeni bababantu abakhulu/bamakhosi akghona ukwenza izinto ezingakajayeleki ngombana umuntu angeze alala ngaphasi komuthi nakavukako athole umuthi loyo sele ukhulile. (Enye nenye ipendulo enembako ingathathwa). (2) 11.2.5 Imbongi iphumelele kuhle ukutjengisa ukuphadlhalala kwabantu nofana kweenini zakwaMthombeni eziseendaweni ezinengi ezihlukahlukeneko/Bakghona ukukhoselisa abantu/iinarha ezikude nabo/Bebakghona ukupha abantu beenarheni ukudla bangakhethi ibala nofana ubuzwe. (Enye nenye ipendulo enembako ingathathwa). (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 19 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 12: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 20 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12 IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Ummongondaba ngilokho umtloli akhuluma ngakho emdlalwenakhe. Yindaba asuke acoca ngayo ngobunjalo bayo. Ikulumo-pendulwano kulokha abadlali nabahlangeneko bacocisana umlomo nomlomo ngendaba ethileko. Kanengi ikulumo-pendulwano isivezela ubujamo babadlali kanti begodu isilethela imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali. Ngesikhathi nofana ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali kuba nabakwenzako okuthi ngokukhamba kwesikhathi kube nomphumela othileko. Imiphumela yeenkulumo-pendulwano lezi ilamana bekufike lapha ibumba khona ummongondaba womdlalo. Kilomtlolo sizokuqala iinkulumo-pendulwano nezenzeko esingathi ngeziqakathekileko nezisisa kummongondaba womdlalo lo. Ekuthomeni komdlalo lo sithola ikulumo-pendulwano phakathi kwakababa uTjhili noVenter ikhuwa leplasi ngokukhubala kwakhe okumkatelele bona angasasebenzi iplasi. UVenter akanandaba kunalokho ubetha phasi ngenyawo bona uTjhili akathole umuntu nakungasinjalo uzomqotha. Iinzathu anikelwa zona zokungatholi umuntu akanandaba nazo. Ikulumo le yenza bona uTjhili athathe isiqunto sokulisisa indodanakhe isikolo nekuyinto eyamphatha kabuhlungu ngombana azi bona izimisele kangangani ukuba mjameli wamalungelo wobuntu. Ikulumo-pendulwano ebe phakathi kwelutjha nabadala ngokungaphathwa kuhle kwamalungelo wabo wobuntu okufaka hlangana isikhathi sokugoma okumizuzu elitjhumi nahlanu, ukuragela phambili ngesikolo nokutjhayisa ebusuku khulu kwenza bona kube nokuqhulana phakathi kwabadala nelutjha elingazwisisi bona kubayini abadala bangakhambisani nalokho abakuvezako ngoba kuyobasiza nabo. Isenzwesi ngiso esaletha uVenter bona azokuqala bona kwenzakalani eplasinakhe. Ikulumo-pendulwano enye kulapho ilutjha litjela uVenter ngobujamo obumbi elisebenza ngaphasi kwabo laswaphelisa ngokumnikela iinghonghoyilo zalo bona ayoziqala. Ukuvuma kwakhe ukuziqala kwenza bona ilutjha libuyele lisebenze ngerhuluphelo lokobana uVenter uzokwenza njengesithembiso sakhe alibonelele. Ikulumo- pendulwano elandelako kulapho ilutjha linghale umsebenzi labhalelisa nabadala ukuragela phambili ngomsebenzi wabo ngebanga lokuqothwa komfelokazi kababa uMasuku. Ilutjha labizelwa amapholisa ngokususa umguruguru nokuvuma iingoma zomzabalazo. UMbulawa wabotjhwa ngombana kutholakele iincwadi zesiqhema sombanganarha esele savalwa umlomo ephasini lekhethu. Ikulumo-pendulwano ebe phakathi kwamapholisa ngokubulawa kukaMbulawa nezinye iimbotjhwa zombanganarha yenza bona uMbulawa athole ithuba lokuziwisela ngemgodini angakadunyuzwa babhalelwa nokubavala ngehlabathi, kwaba kusinda kwakhe. Esinye isenzeko ngileso sokunikelwa kwehlangano yamakhuwa Sikakarele iingidi ezizitjhentjhako neenthuthumbisi ukuphikisana namakhetho. Weqela e-Angola la ahlangana khona nomkhozakhe uNaidoo owayengomunye walaba ababalekako nokwenza bona akghone ukuragela phambili ngefundwakhe. UMbulawa waphunyukgha ekuthuthunjisweni sithuthumbisi egade size ngencwadi ebuya eSewula Afrika. Esiphethweni kunekulumo-pendulwano ngamalungiselelo wokutjhaphululwa kweembotjhwa zombanganarha nokubanjwa kwamakhetho atjhaphulukileko anganinaniko. Woke amaSewula Afrika agade adingisiwe abuyiswa, aboMbulawa nabo bakghona ukuthola nemindenabo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 21 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu Nawuyelela ihlathululo enikelwe ngehla kuyabonakala bona iinkulumo-pendulwano ezibe phakathi kwabo boke abantwaba nezenzeko zakhona ziwuphumelelisile ummongondaba womdlalo lo. (Nezinye iimpendulo ezinembako zingathathwa). [25] NOFANA UMBUZO 13: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 13.1 - Isikhathi sedina sifitjhani. - Iinsebenzi zitjhayisa ebusuku khulu ilutjha lingasathola isikhathi sokufunda nalifika emakhaya. - Iposo ayifiki ngesikhathi. (Iimpendulo EZIMBILI kezingehla). (2) 13.2 Sisehlakalo lapho uMbulawa akhwezwa sithuthi esasilayitjhe izimvu lokha nakazakubalekela eBotswana. (2) 13.3 UMbonani uzithola asebujameni obungakanzinzi ngombana uhlangana nelutjha noMathumbu, koke okwenzeka eplasini kufanele abeneempendulo zakhona njengokuthi ilutjha nalinghala umsebenzi uMathumbu ubuza yena bona kubayini kungasetjenzwa. Ngakwelinye ihlangothi uyazibona izinto ezilwelwa lilutjha bona ziliqiniso kodwana akanamandla wokungathatha ihlangothi lalo ngombana ayinduna. (Umfundi angayirhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 13.4 UVenter wafika wathola ilutjha lingakathewukeli belamtjela bona angeze lathewukela lingakatholi ipendulo yeenghonghoyilo zalo wasuka lapho wayokubiza amapholisa ilutjha labotjhwa. (2) 13.5 - Isiquntwesi senza bona ilutjha lilwe nabantu abadala lifuna banghale umsebenzi khona uMathumbu azakutjhugulula umkhumbulo angasabaqotha. - Lazibangela ukulunyiswa ngezinja. - Labotjhwa. (Iimpendulo EZIMBILI kezingehla). (2) 13.6 Kungombana isikhathesi soke ilutjha belivele lisebenza eplasini lakaMathumbu azange khelilile ngokungaphatheki kumbi kodwana kuthe bona kufike uMbulawa kwathoma kwaba neenghonghoyilo/Kungombana nguye owathoma ukubamba umhlangano nelutjha babonisana ngendlela abaphathwa ngayo eplasini lakaMathumbu bekwafika lapha lizwana bona litlolele uMathumbu incwadi yeenghonghoyilo. (2) 13.7 Ngicabanga bonyana kukobana belingafuni uMathumbu nofana uMbonani alibone; njeke nalingesibayeni sezimvu bazase bacabange bona zizimvu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 22 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu 13.8 - Ngicabanga bona uTjhili azange arareke ngombana ubavele asazi bona uMbulawa akazwani namakhuwa begodu bekazi bona ulilunga lehlangano elwisana nokungandelelwa kwabantu abanzima makhuwa. Okhunye kukobana bekazi bona unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. - Ngicabanga bona kwamrara ngombana nanyana gade azi bona akazwani namakhuwa kodwana bekangakalindeli bona angathoma umraro lo ngombana gade asese mncani begodu bekazitjela bona uzaziphatha kuhle njengombana azi bona nakangathoma izinto ezinjalo uzabaqothisa eplasini. (2) 13.9 Akusilo iqiniso ngombana into efunwa nguMbulawa kukobana uMathumbu angababandlululi begodu atjhugulule ubujamo obungakalungi abasebenza ngaphasi kwabo ukuze bakghone ukuragela phambili neemfundo zabo njengabantu abatjha. (2) 13.10 Ngicabanga bona umtloli unqophe ukusilimukisa bona amatjhuguluko wokulwisana nebandlululo athonywa babantu abatjha enarheni le abantu abadala bebasaba ukuphikisana namakhuwa ngombana banganazo iindawo zokuhlala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 13.11 Umtloli uhlose ukusilimukisa indlela amakhuwa wemaplasini abe aneenhliziyo eziqinileko ngayo ngesikhathi sebandlululo/Ufuna ukusilimukisa indlela amakhuwa abe angatjheji iimfuneko zabantu abanzima ngayo ngesikhathi sebandlululo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 13.12 - Ummongondaba womdlalo lo uliqiniso ngombana izehlakalo ezivela emdlalweni lo ngezenzakala ngesikhathi sebandlululo njengokutlhoriswa kwamalungelo wobuntu, ukusuka kwemiguruguru emaplasini ithonywa babantu abatjha balwisana nebandlululo nokhunye. Okhunye kukobana iinsebenzi zabantu abanzima zemaplasini bezitlhoriswa khulu nanyana ubujamo busengakabi buhle nanamhlanje. - Ummongondaba womdlalo lo awusiliqiniso ngombana imiguruguru yokulwisana nebandlululo azange yathoma eendaweni ezimaplasi kodwana yathoma eendaweni zeengoga. (Umtloli angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (3) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 23 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 14: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 24 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14 UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Ummongondaba ngilokho umtloli akhuluma ngakho emdlalweni wakhe. Yindaba umdlalo osuke ucoca ngayo ngobunjalo bayo. Ikulumo-pendulwano kulokha abadlali nabahlangeneko bacocisana umlomo nomlomo ngendaba ethileko. Kanengi ikulumo- pendulwano isivezela ubujamo babadlali kanti begodu isilethela imisikinyeko nezenzeko hlangana nabadlali. Ngesikhathi nofana ngemva kwekulumo-pendulwano abadlali kuba nabakwenzako okuthi ngokukhamba kwesikhathi kube nomphumela othileko. Imiphumela yeenkulumo-pendulwano lezi ilamana bekufike lapha ibumba khona ummongondaba womdlalo. Kilomtlolo sizokuqala iinkulumo-pendulwano nezenzeko eziqakathekileko nekungizo ezisa umdlalo lo kummongondaba. Esethulweni somdlalo lo sithola ikulumo-pendulwano phakathi kwekosi uMusi nesitjhaba sayo lapha ikosi isazisa khona bona ayisanapilo begodu ayisaboni nemehlweni. Ngebanga lobuthakathaka bepilwayobu ifuna ukudlulisela unamrhali kuManala ngombana ngokwendabuko nguye ofanele athathe ubukhosi ngemva kwayo. Mbala ikosi ithumela uNgendu bona ayokubikela uManala bona azokuthatha unamrhali ngelanga elilandelako ngamasa. Ikulumo-pendulwano elandelako yaba phakathi kwakaNanasi noNgendu. UNanasi wathi nakabona amadoda ahlanganele ebandla wabiza uNgendu wambuza bona bebaphethe ziphi iindaba. UNgendu wamthululela zona njengombana zinjalo bewatjho nokobana ikosi imthume bonyana ayokufuna uManala abe amfumane bese uyamtjela bona azokuthatha unamrhali ngamasa. Ngemva kwekulumo-pendulwano leyo kulandela ebeyiphakathi kwakaNanasi noNzunza lapha uNanasi akhuthaza khona uNzunza bona angalali alise uManala athathe ubukhosi. UNanasi ulukisa uNzunza amano wokobana azenze uManala ngokumbatha isikhumba senyamazana esinoboya ngombana uyise akasaboni emehlweni, njeke ukuqinisekisa bona nguManala uzokufuna ukumphumbutha amuzwe bona unoboya na. Ikulumo-pendulwano eyalandelako ngeyaba phakathi kwekosi uMusi noNzunza lokha nakazakukokodela uyise ngamasa wathi nakambuzako bona ngubani wathi nguManala. Mbala uyise wamvulela wamtjela bona akhe ambambe amuzwe bonyana mbala nguye uManala na. Isenzeko esivezwa ziinkulumo-pendulwano ezingehlezi ngesokobana ikosi yathi nayibamba uNzunza yamuzwa anoboya yaba nesiqiniseko sokobana nguManala yakhupha unamrhali yamnikela beyamtjela nokobana kuthoma namhlanje sele kunguye ikosi. Yamyala nokobana amphathe kuhle unamrhali lo naye uzamphatha kuhle. Ikulumo-pendulwano le ilanywa ngeyaba phakathi koManala nesitjhaba esasisele uNzunza nakabaleka nesinye ngombana kula kuvela khona bona mbala umbango usukile. UManala utjela ibutho lakhe bona abayokuzuma iinyamazana njengemalangeni kodwana bayokuzuma uNzunza othethe izinyo lakhe ngobukirikitjani begodu lapha bayomthola khona bazombulala. Ngokungabi nepilo sithola bona uManala uyalala angakamfumani uNzunza. Indodanakhe uNcagu ubanjelwa ngabanye bekufika lapha akhula khona. Nakathatha iintambo njengekosi simthola avutha amalangabi akhamba emtlhaleni kayise bona uNzunza ufanele abulawe kukwazi ukutholakala unamrhali amgalaja uyise. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 25 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu Ngokubona bona ubujamo sebubumbi khulu sithola ikulumo-pendulwano phakathi kwakaNzunza noNaNgubokazi lapha uNzunza abawa khona isizo. Sithola uNaNgubokazi asebenzisa ingubo yedini ekusisenzeko ukwenza bona aManala angasaragela phambili nokulwa. Esiphethweni sithola ikulumo-pendulwano phakathi koNzunza, isitjhaba sakaManala ngaphasi kwekosi uNcagu bona iintjhaba ezimbilezi seziyabuyelana ziba sitjhaba esisodwa njengaphambilini. UNzunza wenza lokhu ngokusebenzisa uMthise kaTjhangutjhangu bona abe yindlovukazi kaNcagu. Ngokwehlathululo engehla le kuyavela bona ummongondaba womdlalo uliqiniso kanti nezenzo eziwubumbako ngezenzeka ngeqiniso ngesikhathi sakade. (Nezinye iimpendulo ezinembako zingathathwa). [25] NOFANA UMBUZO 15: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni 15.1 Bekalikhomba (7). (1) 15.2 Ubaleka ngombana asaba uManala bona uzambulala ngombana athethe unamrhali kuyise ngobukirikitjana/Ubaleka ngombana aphethe unamrhali obukhosi besitjhaba samaNdebele. (2) 15.3 Usibiza ngesitjhaba sakhe ngombana ngokwendabuko nguye ebekufanele abuse isitjhaba samaNdebele soke sihlangene. (2) 15.4 Wambatha isikhumba senyamazana esinoboya obunengi ukwenzela bona uyise nakamphumbuthako ezwe kwangathi nguManala ngombana uManala bekanoboya obunengi emzimbeni. (2) 15.5 Ikosi beyinganapilo ehle begodu ingasaboni nemehlweni; njeke kwaba ngilokho okwenza bona kube lula bona uNzunza amgalaje. (2) 15.6 NguSele. (1) 15.7 Isivezela irarano langaphakathi ngombana uManala uzwakala abalabala yedwa ngehliziyo, udliwa mzwangedwa begodu akunamuntu akhuluma nofana ambikelako ngalokhu akucabangako. (2) 15.8 Butjhapha bokuthi athi atjeliwe bona afike ngamasa azokuthatha unamrhali bese yena uzifikela sekusemini. (2) 15.9 Bekubangelwa kukobana esikhathini esinengi bekangatholakali ebandla nakukhulunywa ngeendaba zobukhosi ngombana bekahlala asebuzimbeni. Bekanganalwazi lokubusa isitjhaba ngombana bekangakhambeli imihlangano ngebanga lokuthanda ukukhupha ubuzimba. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 26 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC – Imemorandamu 15.10 UNaNgubokazi wabhinca ingubo yedini enye wayembatha ngemva kwalapho warhuwelela acimezile bese lokho kwenza bona uNcagu akhalime amabutho waManala bona angasalwa namabutho kaNzunza. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kulindeleke bona kuvele ukusetjenziswa kwengubo yedini). (2) 15.11 Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana kukulumo-pendulwano engehla le uManala usivezele bona uNcagu usese msanyana wamakonyana kodwana nasele kucolelanwa sivezelwa yena selakhulile ngombana kunalapha uNzunza athi kwakhiwa ubuhlobo. (2) 15.12 - Isenzo sekosi sokudlulisa unamrhali isaphila asikholwakali ngombana ngokwekambiso yesiko lamaNdebele akwenzeki lokho. - Ukobana ikosi uMusi yabhalelwa kuhlukanisa uboya ebusesikhunjeni somuntu noboya ebusesikhunjeni senyamazana akukholwakali ngombana uboyobu abufani. - Ukobana uNcagu angavele amukele indlovukazi akhohlwe ngonamrhali obangwe isikhathi eside kangaka bekwaba nabantu abahlongakalako akukholwakali. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (3) 15.13 Isitlhori somdlalo lo sifumaneka lapha uNzunza nakabawa isizo kuNangubokazi ngokubona bona amabuthwakhe selaphelile kanti uNcagu namabuthwakhe baseenthendeni zakhe. Indlela uNangubokazi asiza ngayo uNzunza iyarara ngombana yenza bona uNcagu agcine angasabulali uNzunza njengombana bekuqaliwe kodwana esikhundleni salokho kuba nokucolelana, isitjhaba samaNdebele sibuyela siba sitjhaba esisodwa njengaphambilini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LILOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all