Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC Supplementary 2016 QP

Question paperisiNdebele HLGrade 12201623 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC Supplementary Exam 2016, 23 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC Supplementary Exam 2016

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) FEBHERBARI/MATJHI 2016 IMITLOMELO: 80 ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½ Iphepheli linamakhasi ama-23. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 2 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC YELELA 1. Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana aphendule imibuzo. 2. Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, ufunda imibuzo le bese ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula. 3. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A: Iinkondlo (30) ISIGABA B: Inovela/Ubukghwari bomlomo (25) ISIGABA C: Umdlalo/Idrama (25) 4. Landela imilayo esekuthomeni kwesinye nesinye isigaba ngokuyelela. 5. Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke: EMITHATHU KUSIGABA A MUNYE KUSIGABA B NAMUNYE KUSIGABA C 6. Sebenzisa irherho lokuzihlola ukuqinisekisa bonyana yoke imibuzo uyiphendulile. 7. Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo. 8. Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA. 9. Tlola ngesandla esihle nesibonakalako. 10. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye: ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-40 ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-55 ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-55 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 3 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC IKHASI LOKUMUMETHWEKO Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo ngaphandle kobana bafunde iphepha loke. ISIGABA A: IINKONDLO Iinkondlo ezibekelwe ukufundwa: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI. INOMBORO YOMBUZO UMBUZO IMITLOMELO IKHASI 1. 'Umuntu mumuntu' Umbuzo omude 10 5 2. 'Kuwe Ndebele Kholitjhi' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 6 3. 'Ipi Yerholweni' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 7 4. 'Isizi' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 8 KANYE Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo. 5. 'Uyangen' umlobokazi' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 9 *YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE esigabeni B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMFITJHANI esigabeni C. Esigabeni B kanye nesigabeni C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela. ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundiweko. 6. Mbala Ngubaba Umbuzo omude 25 11 7. Mbala Ngubaba Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 11 8. UKholiwe Umbuzo omude 25 13 9. UKholiwe Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 13 NOFANA UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo efundiweko. 10. Ubukghwari bomlomo Umbuzo omude 25 15 11. Ubukghwari bomlomo Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 16 ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundiweko. 12. Ibhudango Lami Umbuzo omude 25 19 13. Ibhudango Lami Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 19 14. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo omude 25 21 15. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 22 YELELA: Esigabeni B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA umbuzo omfitjhani. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 4 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC IRHELO LOKUQINISEKISA • Tlola itshwayo () erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke imibuzo elindelekileko. ISIGABA IINOMBORO INANI LEMIBUZO UMBUZO TLOLA ITSHWAYO ZEMIBUZO EZOKUPHENDULWA EMBUZWENI OWUKHETHILEKO () A: IINKONDLO 1–4 2 1 (Iinkondlo ezibekelwe ukufundwa) 2 3 4 A: Ikondlo 5 1 5 engakabonwa B: INOVELA/ 6–11 1 6 UBUKGHWARI BOMLOMO 7 (Umbuzo omude NANYANA onemibuzo 8 emifitjhani) 9 C: UMDLALO/ 12–15 1 10 IDRAMA (Umbuzo omude 11 NANYANA onemibuzo emifitjhani) 12 13 14 15 YELELA: Esigabeni B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA umbuzo omfitjhani. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 5 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC ISIGABA A: IINKONDLO Iinkondlo eziboniweko (Umbuzo woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo EMIBILI kwaphela. Ikondlo engakabonwa (Umbuzo wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo. UMBUZO 1 Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako. Umuntu mumuntu – JN Malobola 1 MaNdebele ngazomba iphasi, 2 Ngabona ngewami amehlo, 3 Abanye babona ngewabanye, 4 Ngezwa ngeendlebe, 5 Ngingazwelwa njengesiduli, 6 Umuntu yena semumuntu, 7 Zakhe aziqedwa phu! 8 Zakhe azibonwa zoke, 9 Zakhe azicimeli cime! 10 Zinande zivumbuluka 11 Zinga mamanzi avinyilika. 12 Uneenkanuko zomlambo ogelezako, 13 Unehliziyo ede, 14 Unehliziyo emarhamaru, 15 Nakuyingubo yona 16 Uyidosela ngancanye, 17 Wafuthumela ngapha 18 Uyidosela ngapha. 19 Ukukhamba uyakhamba, 20 Iduduma lokujama uyalibeka; 21 Iye, alibeke ajame na? 22 Iye, afike aphumule na? 23 Izabe ingasimumuntu, 24 Zakhe iinyawo azidinwa, 25 Kudinwa ihliziyo. 26 Wafumbatha uyakakarela, 27 Avele ngephango, 28 Azesule umlomo njengekukhu, 29 Akafumbathi alayelise, 30 Ufumbatha abuyelele, 31 Nguye-ke umuntu loyo, 32 Unehliziyo yomgodi ongazaliko, 33 Kwazala wakhe, 34 Utjhiya iphasi; Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 6 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC 35 Alale obukhulu, 36 Akhohlwe ngekwakhe, 37 Akutjhiye akuqalile, 38 Sikwabelane simhloboke ... Tlola ummongondaba wekondlo le bewuhlathulule bona iinthombe-ngqondo ezisetjenziswe yimbongi ekondlweni le ziwuthinta njani lowo mmongondaba. YELELA: Isingeniso esihlathulula bona uyini ummongondaba neenthombe-ngqondo kuzokwabelwa imitlomelo emi-3 bese ukudzubhula nokuhlathululwa kweenthombe- ngqondo ezisekela ummongondaba kuzokwabelwa imitlomelo eli-7. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190–240. [10] UMBUZO 2 Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. Kuwe Ndebele Kholitjhi – JM Mthimunye 1 Ngithi uyababona na? 2 Beza bagijima ngebelo, 3 Beza kuwe sithakgha, 4 Sithakgha esingadinwako, 5 Sithakgha esingapheli ihliziyo. 6 Mbandulo yakoMbokodo. 7 Sithi napo abantabethu, 8 Sibanikela kuwe ngokwazi, 9 Ukwazi itsengo lakho. 10 Ngithi uyababona na? 11 Yewubakhongozele ngezakh' izandla, 12 Ezinuk' ifundiso yokuhlakanipha. 13 KwaNzunza nakwaManala 14 Bekuzakuphilwa bunjani nabe ungekho? 2.1 Tlola bona iNdebele Kholitjhi imbongi iyingathekise nani ekondlweni engehla? (1) 2.2 Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe yimbongi emideni we-7 newobu-8 ekondlweni engehla. (1) 2.3 Rhunyeza ngomuda OWODWA bona imbongi iyikhakhaziselani iNdebele Kholitjhi ekondlweni engehla. (2) 2.4 Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-9 ngokuqalisa kokutjhiwo yikondlo engehla. (2) 2.5 Ingabe umuda we-11 umhlobobani wesithombe-ngqondo begodu umumethe muphi umqondo ngokommongondaba wekondlo le? (2) 2.6 Coca ngobuqiniso bommongondaba wekondlo le uqalise elwazini onalo. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 7 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC UMBUZO 3 Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. Ipi Yerholweni – DM Jiyane 1 Phasi enzansi erholweni, 2 KwaMahlungulu kwasala abantu, 3 Kwaduma izulu kwamekeza umbani, 4 Kwatjha isikhuni kwasala umlotha. 5 Kwahlwa emini iNdebele liqalene nomSuthu, 6 Lafika iBhuru lasiza umSuthu. 7 Umbango lo ngewani? 8 Nango uMampuru ngemathunjini, 9 Wathuthumba umdzobho yaba yincani indawo. 10 Yabambana kwathula umoya, 11 Yabambana kwaphapha ibhetjha eNdebeleni, 12 Yabambana kwaphapha umdzobho eMsuthwini, 13 Yabambana kwarathuka ibhrugu nerhembhe eBhunwini. 14 Kwaba nzima ephasini lekhethu, 15 Kwalila ikule, kwalila isibhuku nomkhonto. 16 Abantu barhayileka inga ziimpukani zingananto, 17 Yafulathela yamaBhunu nabeSuthu. 18 UMabhoko akathomi muntu, 19 Nango uMaqobolwana aqwilisa isitjhaba sesiyamile, 20 Bayenza indaba uburotho nejemu. 21 Wokhi! Amanaba asese namandla 22 Umtlhago ubhode amanzinzo, 23 Amanaka namaphotho kukudla ngenca yephango. 24 Iinhlokwana nanziya laphaya, 25 Iindumbu ziintutwana nobujadajada. 26 Kulele uMsuthu, iBhunu neNdebele. 27 Izandla neenyawo zakaNdebele zadliwa ziinsimbi, 28 Iintjhaba zigida ngethambo lakhe, 29 Nango sele asisembamgodi, 30 Namhlanje sidindi sinzinzile. 3.1 Tlola imihlobo EMIBILI yeentjhaba ebegade isilwa ekondlweni engehla. (2) 3.2 Tlola ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emudeni wama-21 ekondlweni engehla. (1) 3.3 Tlola igama elijanyelwe magama athi, 'Kwasala abantu' asetjenziswe emudeni wesi-2 wekondlo engehla. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 8 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC 3.4 Hlathulula ngawakho amagama ummongondaba wekondlo le. (2) 3.5 Ingabe ukusetjenziswa kwesaga endimeni yesi-5 ekondlweni engehla sikuthinta njani wena njengomfundi wayo ekutheni uzwisise ngcono ummongondaba wayo? (2) 3.6 Coca ngokuphumelela kwembongi ekusebenziseni amaqhinga wetjhada asemideni ye-10 ukuya keye-13. (2) [10] UMBUZO 4 Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. Isizi – JN Malobola 1 Laphuma njengemihla, 2 Laphakama lihlophe 3 Ukuzifihla kunina. 4 Imisebenzi yemihla 5 Irheme ngerherho layo. 6 Umuntu woke bekahlophe 7 Ukuyokufika lapho 8 Lapho alima khona. 9 Amacoco akakho kangako 10 Mvulo sidiniwe, 11 Nokho siyakhona, 12 Igijima njengemihleni ibhesi 13 Maye! Ha ... wu ... ! Iwu! 14 Gidi! Bhu! Bhu! 15 Ngokuphazima kwelihlo 16 Kwaphela nya! 17 Kwathula du! 18 Abanonileko kwaba ngabathulileko, 19 Abalimeleko kwaba ngabaphephileko, 20 Isizi langeWagendrift lembatha 21 IkwaNdebele ngomzuzwana. 22 Abotitjhere bayile, 23 Bakhambile abafundi, 24 Iinsebenzi zombuso ziyile, 25 Umbuso wembethe isizi. 26 Kwalila umNyango wezeFundo, 27 Khona umnyaka sele wonde kangaka? 28 Awa, ukwelusa kubhalile, 29 Iinkomo zifahlile, kubhalile. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 9 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC 4.1 Tlola indawo lapho kwenzeka khona isehlakalo esisekondlweni engehla. (1) 4.2 Tlola imihlobo yeenthombe-ngqondo ezisetjenziswe yimbongi emudeni ngamunye kengenzasi. 4.2.1 Laphuma njengemihla. (1) 4.2.2 Ukuzifihla kunina. (1) 4.3 Veza isizathu esasenza bona abantu bangacoci kangako ngelanga elikhulunyiswa ekondlweni. (1) 4.4 Hlathulula bonyana ukusetjenziswa kwamatshwayo neenlingisi emideni we-13 nowe-14 kuwuthinta njani ummongondaba wekondlo engehla. (2) 4.5 Ucabanga bona waba yini umthelela wesehlakalo esikhulunyiswa ekondlweni engehla esitjhabeni? Sekela ipendulwakho. (2) 4.6 Tshwaya ngelihlo elibukhali indlela umtloli asebenzise ngayo ilimi elifihlakeleko emudeni wama-27 osekondlweni engehla bewutjho nokobana lokho kuthinta njani abantu ababandakanyeke engozini le. (2) [10] KANYE IKONDLO ENGAKABONWA: UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO. UMBUZO 5 Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. Uyangen' umlobokazi – JM Mthimunye 1 Kwakwakwakwii ...! 2 Uyangen' umlobokazi, 3 Unyanyatha njengenwabu; 4 Ugeje ngezikanokutjho, 5 Nango weenkomo ezimasongesonge, 6 Zeempondw' ezilemele futhi. 7 Madoda phumani neenkhande, 8 Nizokuthambel' igugu lomuzi, 9 Ikwekwez' ekhanya salanga: 10 Ikwekwezi yomkhanyo wezungu lekosi. 11 Hlaban' uMafunazoke 12 Ikomo kababa yesiko, angene. 13 Mfaz' eenyawo ezimabatha 14 Sukel' ukutunatuna njengonombhenyani, 15 Uhlangel' ukuphuma kwelanga: Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 10 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC 16 Ulis' ukufuthwa yintuthu 17 Ing' ungumaqubutjhwana 18 Ing' awunabekhenomkhulu likhona. 19 Bamangel' abathi bayazazi, 20 Babasith' umend' awukho, 21 Bathi; akayi kuwubona. 22 Nang' umlobokaz' angena! 23 Ungen' anyanyatha njengenwabu, 24 Ungen' agubuzele njengogubudu. 25 Kwakwakwakwii ...! 26 Nomaphelaphelana yelusa 27 Ilimu lakh' elimakghwakghwa, 28 Libophe lingangeni nomlobokazi. 29 Makhelana khalim' ihliziyo yakho, 30 Ulis' ukuhlolahlola ngombundwana. 31 Uyangen' umlobokazi; 32 Nosokana thanyela, 33 Ungalis' iinzibi zibuthelane 34 Emva komnyango 35 Zihlekis' abayeni zinganamazinyo. 36 Uyangen' umma ... 37 Nosokana ningabang' ubudala. 5.1 Tlola isithombe-ngqondo esisetjenziswe yimbongi emudeni we-9 wekondlo engehla. (1) 5.2 Tlola igama elitjho ikomo ehlatjiswa umakoti nakasekwendeni elisetjenziswe ekondlweni engehla. (1) 5.3 Rhunyeza ngamaphuzu AMABILI ummongondaba wekondlo le. (2) 5.4 Qedelela umuda ongenzasi ngokuzalisa ngependulo enembako kezingenzasi: Umnyanya lapho umakoti asuke anyanyatha njengenwabu nakangena ekhakwakhe ubizwa bona ... A Mtjhado. B Bukhazi. C Ziinrhodlo. D Simanje. (2) 5.5 Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda wama-26 ukuya kewama-27 uqalise kokutjhiwo yikondlo engehla le. (2) 5.6 Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombe-ngqondo emideni wama-23 ukuya kewama-24 bewuhlathulule bonyana unqopheni ngaso. (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 11 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE enoveleni nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMFITJHANI emdlalweni. NOFANA Nawukhethe umbuzo OMFITJHANI enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZIMBILI kanye nobukghwari bomlomo. Khetha inovela EYODWA nofana ubukghwari bomlomo uphendule ngazo umbuzo OWODWA. UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Inovela etloleke kuhle neyenza abafundi bayo babe netjisakalo yokuyifunda ngekhambe iba namararano. Akhe utsenge imihlobo yamararano (irarano langaphakathi nelangaphandle) avezwe enovelini yesihloko esithi, MBALA NGUBABA bewuhlathulule nokobana adlale yiphi indima ekuphumeleliseni inovela le beyifike esiphethweni. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. Asikime uMavela atjhinge ekesini ayokuthungelela igwayi. Athi angalokhela athathe ikesi leyo ayibandamisele eduze konina. Eqinisweni vele ufuna ibe seduze nonina ngombana afuna ukumbona kuhle. Ufuna ukumbona ebusweni bona, lokho akutjhoko kungikho okusebusweni na? 'Mma ngiyabuza phela silukazi? Wathi emva kwesibuyiso aboDladla bazokuza kodwana nanamhlanje kusathe nya. Ngathi nangikutjela bona banamala babotsotsi abafuna ukusithathela ilifa lethu, wabhoka ngobukhali. Uyabona-ke bona bengiqinisile? Uyabona na? Mma, khuluma phela. Amalami aphi nakunje. Mikhwenende lababantu. Ngakutjela bona ubaba angekhe abe nehliziyo embi kangaka atlinye ikusasa lethu ngomutja ngaleyo ndlela. Ngiyathemba bona amalami ayabonakala-ke namhlanje.' Athi angatjho njalo uMavela kungene umkakhe uNaKabini alethele unina itiye. Athi angangena uNaKabini, athule uMavela. Nokho kutholakale bona akahlali uNaKabini. Abeke itiye leyo phambi kukanina aphume. Wehle ummoya kaMavela nakabona umkakhe aphuma. Athule kancani uMavela, athelele unina itiye naye azithelele. Bathi rhamurhamu kabili aragele phambili ngekulumo yakhe nonina. 'Mma nanje ngiyakutjela bona ubulelesi sebuthoma ukwanda la ngaphandle, wena uyangisola. Kusasa uzokuthi nawuvukako ekuseni ufunyane kunganalitho la ngesibayeni, uthome ulile ngongathana. Angitjho uzokulila ngongathana mma?' Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 12 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC 'Mavela nangabe ziyetjiwa iinkomo zakayihlo kulungile. Umthetho uzazifuna bewuzithole. Lokho akutjhiwo ngimi, kwatjhiwo nguyihlo asaphila. Futhi lokho kuhle ngobanyana naye lapha alele khona uzabe azibona bona ziyetjiwa. Kodwana mina njengonyoko angikazokuvuma bona kwenziwe into engakatjhiwo mthetho otjhiywe nguyihlo. Angekhe mntwanami. Khona nangabe sekuthoma ukwebiwa ifuyo, ufuna bona ngenzeni? Ufuna ngithi azithengiswe? Mntwanami lelo angekhe ngalikhupha. Ikulumo kayihlo ayitjhiyako angikazoyeqa. Ngamane zetjiwe iinkomezo sekunokobana ngeqe isibopho sakayihlo.' Athi angatjho njalo uNaMtsweni kungene uHleziphi azokuditjhisa unina. Afunyane umnakwabo seladitjhe nonina. Afike ahlale phasi alalele abayimonyongako. [Ikhasi 53–54] 7.1 Tlola OKUBILI okwasele kuthonyiwe ukudliwa uBongwe nakahlongakalako nokusivezela bona wahlongakala kusehlobo. (2) 7.2 Isiqetjhana esingehlesi sisivezela uNaMtshweni amlingisi onjani? Ipendulwakho ayibe mumutjho OWODWA. (1) 7.3 Tlola isizathu esenza bona uMavela anghale ekhabo angasalibhada njengombana simthola namhlanje nasele azokubeka uyise nje. (2) 7.4 Indaba yokobana uMavela athuthe umzakhe abuyele eMadlangeni izwakala ingahlali kuhle kuNaKabini. Tlola amagama awakhulumako afakazela isitatimendesi. (2) 7.5 Ngokurhunyezweko veza ubujamo bepilo uFikile banoSizakele abazithola sele baphila ngaphakathi kwabo nasele bahlala kwagogwabo eMadlangeni. (2) 7.6 Ngisiphi isenzo uHleziphi banoMhlekwa abazwakala bafana ngaso kodwana sihlukile kunesakaMavela ngemva kobana bezwe indlela uyise ahlele ngayo isifiso sakhe? (1) 7.7 Esiqetjhaneni esidzujulwe ngehla sizwa uMavela atjela unina indlela ifuyo esele yetjiwe ngayo amalanga la. Ucabanga bona uyini umnqopho kaMavela ngamanga awatjela unina la. (2) 7.8 Ucabanga bona kungebangalani uDladla abona bona ukwenza kwakaBongwe isifiso kusimanga njengombana azwakala atjela uNaMtshweni mhlana azombikela ngaso? (2) 7.9 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Ukuzila kwakaNaMtshweni kwakumliya bona akghone ukuphetha izinto zomzakhe ezimalungana nokwabiwa kwelifa lakababa uBongwe. (2) 7.10 Ngokuzwisisa kwakho inovela le ucabanga bona umtloli usiyelelisa ukuthini ngokuveza uMavela sele aleya amala lokha nakabonana noDladla nge-ofisini labo? (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 13 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC 7.11 Ingabe isenzo sakaNaMtshweni sokwamukela ubujamo bezinto nanyana sele abona uMavela atlhuwisa kangaka ngombana angakghoni ukuthola ilifa abalitjhiyelwe nguyise siyamukeleka na? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (2) 7.12 Isenzo sakaGotjiwe sokungarhabi nakenza amarhubhululwakhe ngokwetjiwa kweenkomo zakwaBongwe simveza amlingisi onjani? Sekela ngesehlakalo esisenovelini. (2) 7.13 Ngaphandle kokweba iinkomo zakayise njengombana uMavela enzile ngiliphi igadango ebewungalithatha nabegade unguye ukwenzela bona kube nelitho olitholako elifeni enilitjhiyelwe nguyihlo ngaphandle kobana ubuyele esikolweni? (3) [25] UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Inovela etloleke kuhle neyenza abafundi bayo babe netjisakalo yokuyifunda ngekhambe iba namararano. Akhe utsenge imihlobo yamararano (irarano langaphakathi nelangaphandle) avezwe enovelini yesihloko esithi, UKHOLIWE bewuhlathulule nokobana adlale yiphi indima ekuphumeleliseni inovela le beyifike esiphethweni. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. Wayegade azi bona umthwalo osemahlombe kuye uzokusuka. Uthe nakafikako ngekeregeni wafumana abantu sebahlezi phasi, phela besele kusikhatjhana lingenile. Wafika wahlala ngemuva. Ungena ngesikhathi umphathihlelo abiza labo abafuna ukuthokoza uZimu ngalokho mhlambe abenzele khona namkha abasize kikho. Omunye umntazana wasikima khona eduze kwakaKholiwe waya ngaphambili, wayithoma indaba yakhe ngomfutho, 'Bazalwana ngithokoza uZimu ongibabaleleko ezintweni ezimbi ezenziwa babantu abatjha abafana nami. Namhlanje abantazana abatjha bahlanganisa amasokana, bekugcine nalapho amanye azibulala khona. Okubuhlungu kukobana izinto ezimbi zenziwa ngibo abantu esithi bayakholwa. Mina ngithi umuntu akakhethe bona ufuna zephasi namkha zakaZimu.' Ukhuluma nje uNaNtuli uqale ngakuKholiwe. Ukhuluma nje uphaya nezandla, amazinyo aphumele woke ngaphandle ngombana made nokuba made. Nakavale umlomo nalokha nakangakawuvali kuyinto yinye ngombana amazinyo wona aziditjhele ngaphandle. Uthe angaqeda ukufikisela uKholiwe wazihlalela phasi amehlwakhe angasuki kuKholiwe. Yaragela phambili ikerege athwele ubudisi uNaMabhena. Wayegade azitjela bona uyokuphungula umthwalo kanti uyowungezelela. Safika isikhathi sokuthi iphume ikerege. Kuthe nakuthandazelwa ukuphuma waguqa ngamadolo uKholiwe abanye bajame ngeenyawo njengombana gade kuthathwa ufefe. Waqeda lo ogade avala ikonzo ngomthandazo wasala uKholiwe athandaza. Abanye bamqala bamrhawukela, abanye bajama bathi mzenzisi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 14 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC Phela akuyiwa ngahlanye ingamamanzi. Wathandaza uKholiwe bewaqeda. Uthe nakaphumako wathola abantu bangaphandle bajame ngababili ngabathathu. Ayikho into egade bakhuluma ngayo ngaphandle kwakaKholiwe. Bathe bangambona abanye kwaba ngabathukwako, abanye baqala phasi kanti abanye batjengisana ngaye. UKholiwe begade sele ayindabamlonyeni. [Ikhasi 88–89] 9.1 Tlola isihlokwana esingaphakathi kwenovela le ekudzujulwe kiso isiqetjhana esingehlesi. (1) 9.2 Tlola ibizo lesokana uNaNtuli akhuluma ngalo bona lazibulala esiqetjhaneni esingehlesi. (1) 9.3 Ngaphandle kwesokana elikhulunyiswa esiqetjhaneni esingehla kuthiwa kukhona nomunye utitjhere owayegade afisa ngathana uKholiwe angaba mkakhe. Akhe utlole izinto EZIMBILI utitjhere lo azenzela uKholiwe ukuzama ukumdosa ngazo bona avume isibawo sakhe. (2) 9.4 Nikela amaphuzu AMABILI avela esiqetjhaneni esingehlesi asihlathululela bona abalingisi benovela le banekolelo yobuKrestu. (2) 9.5 Ngokurhunyezweko tlola isenzeko esimthwalo ekuthiwa sisemahlombe kaKholiwe afuna ngathana siyasukesi. (2) 9.6 Ngokurhunyezweko tlola ubujamo bepilo yababelethi bakaKholiwe ngemva kobana kuzwakele isehlakalo esabangela uKholiwe umthwalesi. (2) 9.7 Hlathulula isithintela setjumayelo kaNaNtuli epilweni kaKholiwe. (2) 9.8 Ucabanga bonyana uyini umnqopho womtloli wenovela le wokusihlathululela ngobujamo bakaNaNtuli esiqetjhaneni esidzujulwe ngehlesi? (2) 9.9 VUMELANA nofana UPHIKISANE nesitatimende esingenzasi bese usekela isiqunto osithathako. UZondani bekangazibulala kodwana ukuzibulala kwakhe kungabi nomthelela omumbi epilweni kaKholiwe njengombana kwenzekile. (2) 9.10 UKholiwe wabonakala anamandla wokuqalana nobujamo ebekaphila ngaphasi kwabo ngendaba le bekwafika lapha atjhada khona. Hlathulula bonyana indaba yasuka yonakala nakufika kuphi bekufike lapha azibulala khona. (2) 9.11 Ingabe uyini umnqopho womtloli wokusethulela uKholiwe athatha ubuphilo bakhe enovelini le phezu kobana simazi alikholwa eliqinileko? (2) 9.12 Ngokubona kwakho ungathi uKholiwe uzame ngokusemandlenakhe woke ukusombulula umraro abe nawo enovelini le nofana akakazami ngokwaneleko na? Sekela isiqunto osithathako ngawakho amagama. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 15 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC 9.13 Nasiyelela isiqetjhana esidzujulwe ngehlesi kuyabonakala bona abantu uKholiwe asonda nabo bebangalazi iqiniso lendaba ephethe uKholiwe kabuhlungu le. Nabegade unguKholiwe ngikuphi ebewungakwenza ngaleli langa elikhulunyiswa esiqetjhaneni esingehla ukuhlanza ibizo lakho? (3) [25] NOFANA UMBUZO 10: UBUKGHWARI BOMLOMO Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula umbuzo olandelako. ABANTU BAKWAMTSHWENI NABAKWAMATJHIYANA Kwasukelasukela, cozi! Kuthiwa ekadeni isitjhaba soke sasizwana, begodu kunokuthula ephasini loke zombelele. Izinto zazenziwa ngesikhathi begodu kunetjhebiswano ebantwini. Ikosi yayikuthabele khulu lokho begodu isakhomba ngophakathi, ingathonti phasi esitjhabeni sayo. Kuthiwa ikosi yayihlonitjhwa kwamambala begodu inamandla wokwenza nanyana yintobani nawunganandlebe. Yayihlala iphethe ubhutjhulo nanyana umhlalandlini. Lokhu okubili yayikuthakela phasi le kwaMhlabuyalingana. Nakungenzeka wenze iphoso bese ikukhomba ngokhunye kwalokhu okubili wawurholophala unomphela. Ekukhambeni kwesikhathi kwaba khona iimpurelani ezaphuma eqadi njengembada yenyanga. Hlangana nabantu kwaba khona abathoma ukungalaleli banyefula umbuzo wesiba. Bakhamba bahleba, baphehla inturhu, baqhulisana abantu ngeenhloko. Umsebenzi wawungasaphathwa sekuphilwa ngokugogela. Ngelinye ilanga ikosi yabiza imbizo ekulu. Embizweni le ikosi yatjela abantu bayo bonyana bathome ukuthalathala emasimini ngombana izulu likhe lafefeza. Abantu badoswa ngendlebe bonyana bangathomi bafake abakutjalileko ngendeni nasele kuvuthiwe ikosi ingakalumi. Abantu babuyela emakhaya basetjisa amezwi abawatjelwe yikosi. Kwathonywa-ke, kwayenywayenywa, unombhenyani wabindwa lithuli kulinywa. Kwathi lokha nakuqalisiswako kwafunyaniswa bona kukhona idlanzana labantu eliphambana newahlo ngombana kungeze kwayiwa ngahlanye kungasimamanzi. Imiqwana yabantwaba yasonga imikhono yadosa imilomo yaba ngaka. Yakhamba ibhiqa itjala nomonyani emphakathini. Inengi labantu laragela phambili nokusebenza. Kwakhamba kwakhamba amabele athoma ukuvuthwa emasimini. Kwathi angakabiphi sathoma isiqhenyanesa esinganamikhono ukuba litshwenyo. Sakhamba sikhukhutha ebusuku siyokweba amabele emasimini. Iphango labe seliziphe amandla. Kwakuthi nawuthuka uwela phezu kwaso ungakatjheji ulengelwe mumutja namkha isidorobho, uqedelelwe ngeentonga ezazihlala zihlonywe emadinini. [Ikhasi 77–78] Tshwaya ngelihlo elibukhali ukusetjenziswa kweenthombe-ngqondo, izitjho, nezaga enolwaneni etlolwe ngehla bewuhlathulule nokobana umtloli wayo uphumelele kangangani ukuzisebenzisa ukwakha ibonelo phambili nokwethula isifundo ebalalelini bayo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 16 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC UMBUZO 11 11.1 UMOYA OMUMBI – CM Sangweni Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. Kwasukelasukela, cozi! Kadekade ephasini elingaphezu komhlaba kodwana ngaphasi kwesibhakabhaka kwakuhlala amatje amakhulu. Amatje la bewahlala ngokuthula nokuzwana, bewabomakhelana abathandanako. Iphaseli belaziwa ngokuthi kusemkhathini. Iphasi ekungafiki nanyana ngubani kilo; kuhlekuhle akekho umuntu okhewafika kileli phasi. Abokhokho balamatje bavumelana ngokuthi nanyana sekunjani bangavumeli esinye isidalwa ngaphandle kwamatje. Nabobamkhulu bamatje baraga ngokomthetho owatjhiwo ngabadala. Umoya wafika kileli phasi wabetha izandla wabawa bona bawuvumele uzokwakha kileli phasi lokuthula. Amatje amatjha avuma bona umoya uzokwakha hlangana nawo, kubayini? Angitjho athi umoya lo uyawasiza ngokunande uwapholisa nakutjhisako. Umoya bewuthi nawuzwa bona kutjhisa khulu uthome uphembethe kamnandi ngikho amatje aphula umthetho owatjhiywa boyisemkhulu avumela ukuhlala nesinye isidalwa esingasilo ilitje. Mbala-ke umoya wavunyelwa ukuhlala namatje ephasini lawo. Ngokukhamba kwesikhathi umoya wathoma waba nomona nawubona ipilo ehle ephilwa mamatje. Umoya bewungayazi lepilo ephilwa mamatje yokuzwana. Wona ujayele yekhabo lapho kuhlala ngokulwa njalo nje. Lapho umoya obuya khona ephasini lekhabo kuhlala kubangiswana ngokuthi ngubani ikutana ezidlula zoke iinkutana zephasini lakomoya. Ukuphilisana ngokuthula kwamatje kwenze umoya ucabange bona amatje amatjhatjha. Arareka amatje ukuthi kanti umoya lo sewunjani, kubayini ungasaphembethi nakutjhisako? Amatje ayezihlalele kamnandi nokutjhisa angakuzwa khulu ngombana besele akujayele. [Ikhasi 101] 11.1.1 Tlola iinzathu EZIMBILI ezenza bona amatje aphule umthetho owabekwa boyisemkhulu ngokuvuma ukuhlala nomoya. (2) 11.1.2 Veza izinto EZIMBILI ezihle ezazenziwa mamatje ephasini lawo ngaphambi kokobana kufike umoya. (2) 11.1.3 Ngokurhunyezweko hlathulula ipilo egade iphilwa mumoya ephasini lekhabo. Ipendulwakho ayibe mumutjho OWODWA. (2) 11.1.4 Nawumadanisa imibono yamatje amatjha nelutjha lenarha yekhethu le ngikuphi okubonakala kufana? Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 17 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC 11.1.5 Ucabanga bona kungebanga lani umtloli wenolwana le enze bona umoya kube ngiwo oveza umona nokuhlangahlanga ephasini lakomatje? (2) 11.1.6 Khetha ipendulo ekungiyo kezingenzasi. Isaga esisetjenziswe enolwaneni esithi; 'Ungilesa esathunywa igwayi sabuya nomsuqwa sihlathulula bona ...' A Uhlakaniphile. B Uyabona. C Unekghono. D Usidlhadlha. (2) 11.1.7 Ngokubona kwakho ingabe indlela yokuziphatha kwamatje amakhulu isivezelani ngabantu esele bakhulile emiphakathini esihlala kiyo? (3) KANYE 11.2 IINANAZELO ZAKWAMTHOMBENI – ET Mampokoro Funda iinanazelo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. IINANAZELO ZAKWAMTHOMBENI – ET Mampokoro Ndiyasi! Ndlovu! NguGegana, Owalala ngaphasi komuthi Umuthi wavuka uthombile, Kwathi nakuphalalwako bathi Madoda asiphalale, sikhambeni, Bathi sizakukhamba njani? Umntwana athombe ngaphasi komuthi Ngusindeki, Singebakwamfazi wamabel' amade, Owamunyisa umntwana ngaphetjheya kweligwa, neligwana, E! Ndiyasi! 11.2.1 Tlola iinthakazelo EZINTATHU abantu bakwaMthombeni ababizwa ngazo. (3) 11.2.2 Nikela isizathu esenze bona amadoda wakwaMthombeni angakghoni ukukhamba lokha nakuphalalwako. (1) 11.2.3 Ucabanga bona ukungaphalali kwamadoda wakwaMthombeni nanyana sekusikhathi sokobana akhambe kubaveza njengabantu abanjani? (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 18 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC 11.2.4 Hlathulula umqondo omunyethwe mimida ethi, 'Owalala ngaphasi komuthi, umuthi wavuka uthombile'. Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.2.5 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela kwembongi ekusebenziseni ibinzana lamagama alirhwala endimeni yesi-2 eembongweni zakwaMthombeni. Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 19 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMFITJHANI emdlalweni. NOFANA Nawukhethe umbuzo OMFITJHANI enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi EZIMBILI zomdlalo: IBHUDANGO LAMI KANYE NOMBANGO KANZUNZA NOMANALA. Khetha incwadi EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA. UMBUZO 12: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Ukuze umdlalo ufikelele kummongondaba ohloswe mtloli kufanele kube netjhebiswano phakathi kweenkulumo-pendulwano zabadlali nezenzeko. Akhe utshwaye ngelihlo elibukhali iinkulumo-pendulwano ezihlangana nabadlali ocabanga bona zibe nezenzeko eziphumelelisa ummongondaba womdlalo wesihloko esithi, IBHUDANGO LAMI. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 13: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. (Kusekuseni ngesikhathi sokuthewukela eplasini kwaMathumbu. Iinsebenzi zizilungiselela ukuthoma ngomsebenzi wazo wangamalanga) MBULAWA: (Ujame phambi kwelutjha) Ngiyathemba bona nisakhumbula bonyana sivumelene ngokuthini izolo madoda, angithi? ILUTJHA: (Libuthene lodwa) Sisakhumbula kuhle khulu mkhozi. MBULAWA: Kghani kukhona osele atjhugulule umkhumbulwakhe? Nange akhona akaphakamise isandla simbone. ILUTJHA: (Kungaphakamisi namunye) MBULAWA: (Uyahleka) Kutjho bonyana noke nisakakarele esivumelwaneni sethu madoda? Ngiyathokoza khulu nangabe kusese njengombana sivumelene. ILUTJHA: Kusese njengombana sivumelene mkhozi. MBONANI: (Unqopha elutjheni) Sele kusikhathi sokuthewukela gadesi madoda. Akube njalo-ke madoda! Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 20 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC MBULAWA: (Usajame phambi kwelutjha) E ... besisabawa ukukhuluma nawe baba njengenduna. MBONANI: (Ngokurareka) Sele konakelephi-ke gadesi madoda? MBULAWA: Ilutjha lithi lisabawa ukuzwa kuwe njengenduna bona kanti uMathumbu ubanjwe yini angaphenduli incwadi yeenghonghoyilo zalo? MBONANI: Angazi mina madoda. Phana wanithembisa bona uzaniphendula nini? ILUTJHA: Wathi simuphe amalanga alikhomba wokobana akwazi ukuhlolisisa iinghonghoyilo zethu. MBONANI: (Ngommoya opholileko) Ngiyanizwa madoda. Asithembeni bona uzaniphendula. Sesingathoma ngomsebenzi ngombana isikhathi sele sikhambile. MBULAWA: Niyathewukela madoda? ILUTJHA: (Ngokufuthumala) Awa! Asithewukeli singakafumani ipendulo yeenghonghoyilo zethu. MBULAWA: E ... ngibawa bona ningiboleke iindlelbe madoda! Ngisafuna ukuhlathululela ubaba uMbonani ngamagadango esiwathethe izolo emhlanganweni. ILUTJHA: Mhlathululele ezwe kuhle mkhozi! MBULAWA: E ... ngiyathokoza madodekhethu. Izolo besibambe umhlangano welutjha kwaphela baba. Besiwubambele ngesibayeni sezimvu eduze nakwaMabhena. Emhlanganweni loyo sivumelene ngokobana asithewukeli namhlanjesi singakafumani ipendulo yeenghonghoyilo zethu. Ngikho-ke ubona singasi majadujadu ngomsebenzi nje. [Ikhasi 13–14] 13.1 Tlola iinghonghoyilo EZIMBILI ebezimunyethwe yincwadi yelutjha elayitlolela uMathumbu. (2) 13.2 Kukulumo-pendulwano engehla le kuthiwa ilutjha belibambele umhlangano ngesibayeni sezimvu. Tlola ngokurhunyezweko ESINYE isehlakalo esivela emdlalweni lo esifaka hlangana izimvu. (2) 13.3 Tlola urhunyeze ubujamo uMbonani azithola akibo njengenduna yeplasini lakaMathumbu. (2) 13.4 Tlola ngokurhunyezweko isenzeko nofana isehlakalo esalama ikulumo- pendulwano engehla le. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 21 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC 13.5 Rhunyeza izinto EZIMBILI ezimbi ezabangelwa siqunto esathathwa lilutjha sokungathewukeli ngebanga lokuqothwa komndeni kaMasuku eplasini ngombana kungasenamuntu ongasebenzela ikosikazi kaMasuku iplasi. (2) 13.6 Emdlalweni lo kunalapha uMathumbu abiza uTjhili noMbonani abatjela bona uMbulawa nguye osusa inturhu eplasini lakhe. Ucabanga bona kungebanga lani atjho njalo angathi lilutjha loke? Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 13.7 Ucabanga bona kubayini ilutjha likhethe ukubambela umhlangano ngesibayeni sezimvu iindawo zizinengi kangaka? Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 13.8 Ucabanga bona ukufika kwakaMbonani azokubikela uTjhili ngokwenziwa yindodanakhe eplasini kwamrara nanyana kwaba yinto ebegade avele ayilindele? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 13.9 Phendula ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Umtloli usethulele uMbulawa amdlali ozele ngenturhu nongafuni ukubona kunobudlelwano obuhle hlangana nabantu kungebangelo afika wafaka iinsebenzi ezibabantu abatjha ummoya wokobana balwisane noMathumbu. (2) 13.10 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli ngokobana enze iinsebenzi ezibabantu abatjha zingamsabi uMathumbu nazimadaniswa nezibabantu abadala? (2) 13.11 Ngokubona kwakho ungathi kungebanga lani umtloli womdlalo lo enza bona uMathumbu angafuni ukutjheja iinghonghoyilo zelutjha? (2) 13.12 Coca uveze amazizwakho ngobuqiniso nofana ukungasiliqiniso kommongondaba womdlalo lo. (3) [25] UMBUZO 14: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Ukuze umdlalo ufikelele kummongondaba ohloswe mtloli kufanele kube netjhebiswano phakathi kweenkulumo-pendulwano zabadlali nezenzeko. Akhe utshwaye ngelihlo elibukhali iinkulumo-pendulwano ezihlangana nabadlali ocabanga bona zibe nezenzeko eziphumelelisa ummongondaba womdlalo wesihloko esithi, UMBANGO KANZUNZA NOMANALA. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 22 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC UMBUZO 15: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. UMANALA: (UManala uhlezi yedwa ulalele umzimba ongasimnandi) Umzimba wami solo awuhlathuluki angazi ukuthi umraro ngabe ukuphi. Angazi ukuthi unobangela womzimba wami obuhlungu ngayini. Ngiphelelwa mamandla, ngiqobeka namalungu womzimba. Kghani ngayintatha engibekelwe yona esibayeni sakababa uMusi. Kodwana ngabe ibekwe nini ngombana uNzunza sele akhonjwa ngale kombundu. Kutjho ukuthi nalapha ekhaya likhona inaba elihlekisana noNzunza thina singaliboni. Vele ubulawa ngilowo odla naye sitja sinye. Ukhambe nesitjhaba sami engisithandako ngokungemthetho. Ngizimisele ukuzibuyiselela kuNzunza ngalokhu akwenze kimi. Ngizimisele godu nokubuyisa isithunzi sami esitjhabeni sakababa ngobutjhapha engabenzako. Kambe abanengi bebangangithembi kodwana namhlanje bayabona ukuthi ngizimisele ukuragela nabo phambili nangokuzimisela. Angisathembi namunye kilaba bakwethu. Omunye nomunye ujame ngeenyawo kwanga ufuna ukuhlephula esitjhabeni sakababa lesi, lokho bazakubona ngifile. Angisatholi ngabe balwa nami namkha balwa nomajabajaba ogida ngethambo okungasingelakhe na. Ngendlela ngizizwa ngakhona angiboni ukuthi ngizaliphatha isikhathi eside leli lakababa. Alo ngubani ozasale aluse isitjhaba sakababa ngombana nangu uNcagu usese msana wamakonyana nje. Indaba le iyangigugunya begodu iyangiphilelisa itlhoriye boke ubuthongo bami. UNzunza yena uzawukhomba umuzi onotjwala namkha ngingafa angekhe adabula ... (Amabutho kaNzunza asaba ukuhlangana namabutho wesitjhaba saManala. Adeda bekafika koQoli lapha bacolelana khona) UNCAGU: Jamani ihloko yendoda ayeqiwa. UNZUNZA: Kwamambala ningibelethile Songubo. Nisize uNdala nasiza nami. Kusukela namhlanje ningebakwaMsiza. Sitjhaba samaNdebele kulithabo elingangani nasele sihlangene soke lapha. Namhlanje sakha ubuhlobo nesitjhaba sekhethu ekungesomfowethu uManala. Siqinisa ubuhlobo ngokuthi sithathe uMthise kaTjhangutjhangu abe yiNdlovukazi kaNcagu kaMbuduma. ISITJHABA: Bayede! Bayede! Ndabezitha. (Imbongi isikime ibonge uNzunza) [Ikhasi 54, 74 & 75] 15.1 Esiqetjhaneni esingehla sizwa uManala asithi omunye nomunye kwanga ufuna ukuhlephula esitjhabeni sakayise. Konje bekamangaki amadodana wekosi uMusi nasele aphelele woke? (1) 15.2 Indlela uManala akhuluma ngayo ngoNzunza kuzwakala kwangathi uNzunza lo uyabaleka. Tlola ngokurhunyezweko unobangela wokubaleka kwakhe. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 23 DBE/Febherbari–Matjhi 2016 NSC 15.3 Tlola isizathu esenza uManala bona abize isitjhaba esikhambe noNzunza ngesitjhaba sakhe. (2) 15.4 Ngokurhunyezweko tlola iqhinga elenziwa nguNzunza elamphumelelisa bona akwazi ukuthumba esinye isitjhaba samaNdebele kaMusi kaMhlanga. (2) 15.5 Tlola ubujamo bepilo yekosi uMusi obenza kube lula bona uNzunza akghone ukumgalaja unamrhali. (2) 15.6 Ngemva kokucima kwelanga elinguManala ngubani owaba libambela lakaNcagu njengombana agade asese msana wamakonyana nje? (1) 15.7 Ngokuzwisisa kwakho ikulumo kaManala engehla le ungathi isivezela mhlobobani werarano? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 15.8 Ekulumeni kaManala engehla le kunalapha athi khona uzimisele godu nokubuyisa isithunzi sakhe esitjhabeni sakayise ngobutjhapha abenzako. Ucabanga bona ngibuphi lobo butjhapha akhuluma ngabo? (2) 15.9 Kunalapha uManala aveza khona iphuzu lokobana abanengi bebangamthembi bonyana angasiphatha isitjhaba sakayise. Ucabanga bona bekubangelwa yini bangamthembi? (2) 15.10 Ekulumeni engehla le sizwa uNzunza ababaza ngendlela bakoSongubo bamsize ngayo. Ngawakho amagama hlathulula indlela abamsiza ngayo. (2) 15.11 VUMELANA nofana UPHIKISANE nesitatimende esingenzasi bese usekela ipendulwakho ngokuqalisa esehlakalweni esivela kukulumo-pendulwano edzujulwe ngehla le. Umbango phakathi kwesitjhaba sakaManala nesakaNzunza okhulunyiswa emdlalweni lo wathatha isikhathi eside ngaphambi kobana kucolelwane. (2) 15.12 Tshwaya ngelihlo elibukhali izehlakalo ezenzeke emdlalweni lo bese ngowakho umbono uveza lezo ocabanga bona azikholwakali, umtloli umane wazisebenzisa nje ukwenzela ukuphumelelisa ummongondaba womdlalwakhe. (3) 15.13 Coca uveze amazizwakho ngesitlhori somdlalo lo. (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LILOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all