SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
MRHAYILI/MGWENGWENI 2024
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA
IMITLOMELO: 80
Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-47.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2024 papers 





View all




isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Memo
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2024, 47 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2024 · isindebele. Memorandum, 47 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2024
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 47
- File size
- 2.8 MB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 47
This exam
NSC June Exam 2024
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Document textSearch extracted text and jump to a page.
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
IMILAYELO YOKUTSHWAYA
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako.
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko
bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja.
Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
5. lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.
Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
6. elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
7. Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu
tshwaya kufikela enanini elibekweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi
yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
Imibuzo enemibuzo emifitjhani
8. Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
9. liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi
azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO
YOKE NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
'SIDAKAMIZWA' – TM Mthimunye
Umhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude wekondlo
Isingeniso
Ummongondaba ngilokho ikondlo ekhuluma ngakho/Ngilokho okutjhiwo yikondlo.
Ikhethomagama magama anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni
imbongi esuke ikhuluma ngayo. Ikondlo le ikhuluma ngobumbi obulethwa
sidakamizwa esibizwa bona yinyawupe ebantwini abatjha beSewula Afrika. Imbongi
ikhethe amagama alandelako ukuzwakalisa ummongondaba lo:
Umzimba
- Sidakamizw' akh' urhawukel' abentabethu, > Ngomuda lo imbongi irabhela
isidakamizwa bona akhese sibe nesirhawu elutjheni.
- Lizokubayin' iphasi nabanje? > Ngamagama la imbongi ibuza bona iphasi liyokuba
njani njengombana ilutjha elifanele ngathana liba lithemba lekusasa elingcono lenarha
le libhema inyawupe.
- Lizakubuseka njani nawudlange kangaka na? > Imbongi ibuza bona iphasi liyokubuswa
bobani njengombana abentwana/ilutjha lingene enyawupeni kangaka/bayokubuyaphi
abarholi bakusasa ilutjha nalibhema kangaka nje.
- Sebabuswa nguwe. > Ngomuda lo imbongi iveza bona ilutjha selilawulwa ngiso
isidakamizwesi, lona ngokwalo lilahlekelwe mnqopho wepilo, lenza koke okutjhiwo
mzimba nasele ufuna isidakamizwesi.
- Ngiyakwesaba nyawupe > Imbongi ihlathulula bona isidakamizwesi siyasabeka
begodu iyasihlonipha ngendlela sibonakala sinamandla wokutjhugulula amaphilo
welutjha ngayo.
- Abentabethu ziimbandana, Ngebanga lakho nyawupe> Ngomuda lo imbongi izama
ukusivezela bona abentwana abasahlali emakhaya, sebaphenduke iimbandana
ezisabekako ezikhamba zigega nommango ngebanga lesidakamizwesi.
- Umumbi sidakamizwa > Imbongi ihlathulula ngendlela isidakamizwesi sisimbi ngayo
emaphilweni wabantu abatjha. Okutjho bona siyayona ipilo yomntwana obegade
athembisa ukuba nekusasa elihle.
- Ulibazis' abentabethu, Balibel' ifundo> Imbongi ithi ilutjha alisafundi, lenziwa ngiso
isidakamizwesi, liqale sona likhohlwa ukuya eenkolweni.
- Baphelelwe yihlonipho. > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona abantu abatjha
abasamazi umuntu/abasahloniphi sebamahlongandlebe.
- Bazilibele bona babobani. > Ngamagama la imbongi ithi ilutjha alisazazi bona libobani.
- Iphasi loke libubula ngawe, Iphasi loke litjharagene ngawe > Imbongi iveza bona
isidakamizwesi sesizele iphasi loke begodu abantu bayalila
ngomonakalo/ngehlangahlangano esiyenzako ephasini.
- Nyawupe libalel' abentwana, Abasazi phambili nemuva > Ngomuda lo imbongi irabhela
isidakamizwa esiyinyawupe lesi bona siphume ebentwaneni ngombana sibenza
bangasahlukanisa phakathi kokuhle nokumbi, sibenza bazikhohlwe bona bavela
emakhayeni anjani.
- Liyokuba yin' iphasi? Ababusi bangomuso bobani? > Ngamagama la imbongi ibuza
bona bobani abazokuba barholi bakusasa ngombana isidakamizwesi sesikhona iphasi
loke.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukusebenzisa
amagama anembako ukuveza tjhatjhalazi lokho ekhuluma ngakho ekondlweni le
nekuzizinto ezimbi ezilethwa sidakamizwa esibizwa bona yinyawupe ebantwini abatjha.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: 'SIDAKAMIZWA' – TM Mthimunye
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula kuhle. azizwakali begodu
kwekondlo: Ukuhlathulula uwathinte woke amaphuzu -limpendulo pheze ngendlela ephakathi. -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
amagama amummongo amayelana nekondlo. ziyakhambelana nesihloko. Imininingwana kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
amunyethwe sihloko -Uphendule ngendlela ehle -lmibono esekelweko ikhona ayikavezwa yoke. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana
nokungenelela khulu. Kunamaphuzu kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
kokunikelwa kwamaphuzu amanengi asekelwe begodu ayikasekelwa asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
azwakalako nokusekela ngokunemba begodu njengombana akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
ilwazi lekondlo. anqotjhiswe ekondlweni. bekulindelekile. eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
-Ikondlo uyizwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
6 IMITLOMELO khulu. bonyana uyayizwisisa lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi
ikondlo. kuhle.
ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0–1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
nokwethulwa: Ukuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
kwelimi nokuzwakala neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu. khulu. -lmibono iyazwakala ayilandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
-lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu.
4 IMITLOMELO beyisekelwe kuhle khulu. -Ilimi, ukuzwakala ezenziwe elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisiweko
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. kwekondlo kanye okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kuhle kutjengisa ukutjhuja nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali.
kwengqondo. iingaba zakhiwe kuhle.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'MBULALI' – TM Mthimunye
2.1 2.1.1 Iseqamagama. (1)
2.1.2 Isilingisi. (1)
2.2 Ikondlo le ikhuluma ngomuntu onganasirhawu okhamba abulala abantu atjhiye
eminye imizi ingasanabantu, ivaliwe, kanti keminye utjhiya abentwana
babodwa, banganalitho. (2)
2.3 Emudeni lo imbongi ibuza umbulali lo bona akanazwelo ngesenzo sakhesi
sokukhamba abulala abantu na.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
2.4 Ngicabanga bona umnqopho wembongi wokusebenzisa umbuzo-ziphendule
pheze kiyo yoke imida yekondlo le kulinga ukuvusa unembeza wombulali lo
bona akhe azibuze yena ngokwakhe bona kuthini kuye nakabona isihlungu
asenza ebantwini/ingabe akanalo izwelo ngabantu abanengi kangaka
ababulalako nabathathela iinini zabo na.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
2.5 Ummoya ozwakala ekondlweni le mumoya wokudana. Ummoya lo ungaba
nomthelela omumbi khulu ekukhuleni kwabentwanaba ngombana bangagcina
sele bababulali nabo ngomnqopho wokufuna ukuzibuyiselela/Kungaba
nomthelela omumbi kuhlalakuhle yabo bagcine sele kubentwana abazipha
inarha nofana bazithathe umphefumulo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'ISILILO SAKATITJHERE' – BJ Skhosana
3.1 3.1.1 Iseqamagama/Irhwala. (1)
3.1.2 Umqondophikisana. (1)
3.2 Ikondlo le ikhuluma ngotitjhere olila ngokungaphathwa kuhle bafundi,
ababelethi nomBuso nanyana asebenza ngokuzikhandla okungaka. (2)
3.3 Umqondo omunyethwe yindima le ngewokobana sekuyindaba yayizolo
ukobana utitjhere uyahlonitjhwa, uyasatjwa bewuphathwa njengesitatanyiswa
emphakathini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
3.4 - Liqiniso ngombana abanye abotitjhere baditjha nabentwana besikolo
eendaweni ezithengisa utjwala, abanye bebathandane nabo nekuzizinto
ezehlisa isithunzi sabotitjhere boke bese abasahlonitjhwa.
- Akusilo iqiniso ngombana abanye abotitjhere baziphatha kuhle begodu
nomsebenzabo bayawenza kodwana sekuba bentwana abatlhoga
ihlonipho kanti nabanye ababelethi abotitjhere abababeki ndawo/lokha
abentwababo nabangakaphumeleli basola abotitjhere.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
3.5 Ummoya ozwakala ekondlweni le mumoya wokudana. Ummoya lo ungaba
nomthelela omumbi khulu epilweni katitjhere lo ngombana angagcina sele
azithethe umphefumulo nofana azinikele etjwaleni ngomnqopho wokuphungula
igandelelo langokomkhumbulo analo nekuzokwenza bona angasenzi
umsebenzakhe ngendlela efaneleko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'KUZOKUYAMEKA' – TN Mahamba
4.1 - Isezura/Isithiyeleli. (1)
- Umqondophikisana.
- Isilungelelamuda/Injambamende.
- Ufanakamisa u-a/u. (1)
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.)
4.2 Ikondlo le imayelana nokukhuthaza abantu bona bangalahli ithemba lokulwela
ukufeza amabhudango wabo nanyana bahlangabezana neentjhijilo
epilweni. (2)
4.3 Ukusetjenziswa kweenlingisi emudeni woku-1 newesi-2 wekondlo le kungenza
ngizwisise bona kubabudisi kangangani ukuthatha igadango elizokusa
phambili epilweni ngombana kusuke kunganasiqiniseko sokobana
igadangwelo lizokuphumelelisa na nekuyinto ethusako leyo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
4.4 Umqondo omunyethwe yindima yesi-2 yekondlo engehla le ngewokobana
nawenza into akukafaneli uphele amandla nayingalungiko, kufanele uragele
phambili, ulinge godu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
4.5 Imbongi isebenzise i-injambamende/isilungelelamuda emideni le ngomnqopho
wokuletha umqondo wokobana ubudisi umuntu aqalene nabo namhlanje
abukafaneli bona bumqede amandla nofana bumlahlise ithemba ngombana
ekugcineni buzokuphenduka ipumelelo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'UTHI UYAZI KANTI AWA' – TN Mahamba
5.1 5.1.1 Iseqamagama. (1)
5.1.2 Isifaniso/Isimanyaniso. (1)
5.2 Ikondlo le ikhuluma ngokobana nawuphila ephasinapha ungathi ipilo uyayazi
nofana ungathi wazi koke ngombana ipilo kuyinto engafundekiko
njengencwadi. (2)
5.3 - Ngicabanga bona bangazijayeza ukubukela iindaba
kibomabonakude/ukulalela iindaba emrhatjhweni ukuze bazi bona
kwenzakalani ephasini mazombe. (1)
- Ngicabanga bona banganande bavakatjhela iinkundla zokuthintana ezifana
nabo-Twitter/Facebook ne-Instagram ekungizo ezinamakhasi asabalalisa
koke okuyindabamlonyeni okwenzeka ephasini mazombe.
- Ngicabanga bona bangafunda iincwadi ezimayelana namaphilo wabanye
abantu khona bazokuthola ilwazi ngehlangothi elinye lepilo abangalaziko.
- Ngicabanga bona bangabelana ngelwazi nabanye abantu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
amaphuzu AMABILI.)
(1)
5.4 Umuda we-14 umumethe umqondo wokobana kufuze sitjheje izinto esizenzako
epilweni ngombana yoke into inesikhathi sokuthoma nesokugcina kwayo,
ungacabangi bona lokhu okwaziko namhlanje kuzokuhlala kunjalo, izinto
ziyatjhuguluka ngemva kwesikhathi esithileko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
5.5 Imbongi iphumelele ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana
nommongondaba wayo ngombana isihloko simumethe umqondo wokobana
umuntu angazitjeli bona uyazi ngombana akazi nekuyinto emunyethwe
mumongondaba wekondlo le ngombana angafumana bona kunengi
angakwaziko nange angahlangana nabanye abantu abavela kezinye iindawo
nebakhe baqalana neentjhijilo ezingafani nezakhe epilweni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: 'MBALA NGUBABA' – PB Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela ephakathi ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu -lmibono esekelweko ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
15 IMITLOMELO amayelana nomtlolo. ikhona kodwana -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
-Uphendule umbuzo kuhle: ayikavezwa yoke begodu asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12-13. ayikasekelwa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. njengombana eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
Kunamaphuzu amanengi bekulindelekile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo
-Umtlolo uwuzwisise kuhle uwuzwisisile.
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni elihle okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela khulu. -lsingeniso,iingaba ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu kwesakhiwo nanyana
begodu azwakala kuhle. kuhle. awulandeleki. kungezwakali. ukulandelana kwamaphuzu.
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisiweko
nokwethulwa kwamaphuzu beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja -Ilimi, ukuzwakala kwendaba kanye nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali.
kwengqondo. nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni. okunganembiko kwenza
kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA B: INOVELI
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 6.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka
azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango yakhe. Usuke ayedwa
akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano
langaphandle (elihlangana nabalingisi) mhlobo werarano lapha abalingisi
batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa
ngezandla. Ummongondaba wenoveli le umayelana nokutjhayisana kwendlela yesintu
neyesikhuwa yokwabiwa kwelifa lomuntu ongasekho ephasini. Lapha sizokucoca
ngemihlobo emibili yamararano atholakala enovelini yesihloko esithi; 'MBALA
NGUBABA' abonakala anomthelela ekubunjweni kommongondaba wenoveli le.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngemihlobo yamararano
emibili elandelako:
Umzimba
Irarano langaphakathi.
- UMavela simthola aba nerarano langaphakathi ngemva kokuzwa ngesifiso sakayise.
Simthola akhuluma ayedwa athi ilifa lakayise angekhe ladliwa mikhwenende
eboDladla yena aqalile.
- UMavela nakahlezi ngaphandle asalindele ukungena nge-ofisini laboDladla
uzwakala asithi into yokobana kunesifiso esatlolwa nguyise yisangu ngombana
uyamazi uyise bona bekamumuntu osalandela amasiko.
- UMavela nakahlezi ayedwa nge-ofisini lakaSkhosana esilarheni sakhe, ubalabala
ngehliziyo uthi uyabona bona uSkhosana lo uzokugcina sele amjayela kumbi
bekamlobise nelifa lakhe alimuke imikhwenende yeWitbank, uDladla banoJanson.
- UMavela nakafika kwaSkhosana ekuseni angamfumani ngaphambi kobana baye
efandisini, ukhuluma yedwa uthi uSkhosana umgulukudu ophila ngeengazi zabantu
ngombana umnikele itjhege elinganamali.
- Irarano lokugcina langaphakathi livela lokha uMavela nasele avalelwe ejele,
ukhuluma yedwa uthi mbala nguyise ombulele aphila ngesifiso asitjhiye
nakabhubhako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi.
- UMavela urarana nonina lokha nabatjhayisana ngemibono ngombana uNaMtshweni
uyakholwa bona indaba yesifiso sakaBongwe iliqiniso kanti uMavela akakhambisani
nalokho nakancani.
- UMavela urarana noNaKabini lokha nakamsolako ngokungafuni ukulandela isifiso
sakayise. UMavela uyamkgharameja uthi akathule ngombana uyise wabhubha
anganayo nayinye imbuzi, njeke akazi bona ukhulumani.
- UMavela ukgharameja uHleziphi kabuhlungu nagade bahlezi nonina, uthi ufakaza
iindaba zabantu abakhulu lokha nakafakazela bekavumelana nonina nakathi
uMavela akabuyele esikolweni.
- UMavela urarana noSkhosana nakazakufika esilarheni sakhe akwatile, umtjela bona
uyalemuka ukobana ufuna ukumgalaja ilifa lakhe, uSkhosana naye akazithambisi
uyalwa, ubhoka nangobukhali uthi uMavela kungcono athathe iinkonyana zakhe
nangabe uzomenza isela.
- UMavela urarana noSkhosana nabasendleleni etjhinga efandisini KwaMarhinini,
babanga indaba yokobana umnikele itjhege elingasebenziko nelikhombise bona
uSkhosana akanamali ebulungelweni lemali. USkhosana naye akhange azibeke
phasi, umphendula ngokulwa nakamtjela bona usidlhadlha esingazi nokobana
itjhege isebenza njani.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyatjengisa bona umtloli wenoveli le uphumelele
ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle (elihlangana nabalingisi)
ukusibumbela ummongondaba wayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa).
UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
7.1 Basabasa phasi/Babasela eziko elingendlini. (1)
7.2 UNaMtshweni ufihlelwe isehlakalo sokobana umuntu obotjhelwe ukweba
iinkomo zakwakhe mntwanakhe uMavela. (2)
7.3 - Ife. (1)
- Isiphila.
- Imigade. (1)
- Amaselwa.
(ZINTATHU iimpendulo kezingehla.) (1)
7.4 Ummongo omunyethwe yikulumo kaSkhosana ngewokobana ifuyo
enjengezimvu neenkomo kanye nenyama yangaphakathi izabe iyinengi
esilarheni njengombana yena banoMavela benze isivumelwano sokobana
bayokweba iinkomo zakaBongwe bazilethe eplasini lakhe. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
7.5 - UNaMtshweni banoNaKabini bathathwa basiwa esipholiseni lapha iinkomo
zakaBongwe bezivalelwe khona babatjengisa zona bebabona bona mbala
zitholakele. (1)
- Amapholisa akhweza uNaMtshweni banoNaKabini ikoloyi baya lapha
kuvalelwe khona iimbotjhwa ezebe iinkomo bebagcina bathola bona
nguMavela owebe iinkomo zakayise.
- UMavela wathoma wakholwa bona mbala nguyise obophe ilifa lakhe.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
7.6 Ngicabanga bona simveza amumuntu ohlakaniphileko nokwaziko ukuhlelela
umndenakhe/Ngicabanga bona simveza amumuntu othanda ifundo ngombana
indlela ahlele ngayo ilifa lakhe le igandelela indaba yokobana abentwabakhe
balidle ngefundo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.7 Iqhinga lokuvezwa kwabalingisi elisetjenziswe mtloli ukusihlathululela bona
uSkhosana banoMasango bababantu abanjani liqhinga lokuvezwa
kwabalingisi ngelembatho ngombana sivezelwa bona bebambethe abokhakhi
abadarhileko nesele bathoma ukurathuka bafake namanyathelo amadala,
aneentunjana neenthende eziphelileko nakhombisa bona kade agcina
ukuphoritjhwa ngendlela athunye ngayo nekuyinto esitjela bona bababantu
abadobha phasi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.8 Akusilo iqiniso ngombana isehlakalo esingathathwa njengesiphetho enovelini
kulokha uMavela amukela bona koke lokhu abegade aphikisana nakho
ekumayelana nesifiso sakayise kuliqiniso nekwenze bona agcine akhupha
amagama athi; ‘MBALA NGUBABA’ nekutjho khona bona uyamukela bona
uhlulekile.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.9 Ngicabanga bona umlayezo esiwethulelwa mtloli wenoveli le ngesenzwesi
ngewokobana kanengi umuntu ongakulimaza nofana ongakuzwisa ubuhlungu
ngiloyo otjhidelene naye khulu epilwenakho ngombana usuke azi
ubuthakathaka bakho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.10 Ngicabanga bona isehlakalwesi sisibumbela irarano langaphakathi ngombana
uMavela bekanekulumo kayedwana, acabanga indlela uyise ebekamumuntu
olandela ikolo yesintu ngayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.11 - Siyamukeleka ngombana umuntu nakahlongakeleko nanyana
kungakhanjwa kuyokuhlolwa bekutholakale bona ubulewe yini kodwana
okusalako kukobana umuntu loyo angeze kusakghonakala bona
abuyiswe/avuswe.
- Asamukeleki ngombana ngemva kwesilahlo sakaBongwe bekufanele
umndenakhe uhlale phasi ufunisise bona isidliso adliswe sona usidle kuphi
ukwenzela ukuzivikela bona nabo njengomndenakhe bangagcini
sebadlisiwe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
7.12 Umtloli uphumelele ukusivezela uMavela njengomlingisi oyikutani wenoveli le
ngaphasi kwemileyo yesakhiwana elandelako:
- Esingenisweni usivezele yena anomraro wokungahlangabezani nemigomo
yokudliwa kwelifa lakayise. (1)
- Esitlhorini umveze abotjhwa efandisini KwaMarhinini ngebanga lokweba
iinkomo zakayise. (1)
- Esiphethweni sivezelwa yena angejele, akhona akholwako bona
kwamambala nguyise obophe ilifa lakhe ngalendlela/owenze isifiso
esikhulunyiswa boDladla.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kufanele aveze
izenzo ezenziwa mlingisi lo emleyweni ngamunye kebuzweko.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela ephakathi ngendlela ephakathi azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu Ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana kodwana imininingwana esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke -lmibono esekelweko ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. ukuzilandela nanyana
15 IMITLOMELO amaphuzu amayelana ikhona kodwana ayikavezwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
nomtlolo. yoke begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
-Uphendule umbuzo njengombana akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo.
kuhle: 12–13. bekulindelekile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
Uphendule ngendlela -Kunobufakazi obutjengisa -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
ehle. bonyana umtlolo eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
Kunamaphuzu amanengi uwuzwisisile.
asekelwe ngokunembako
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso,iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu.
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. beyasekelwa yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisiweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa Nokwethulwa kwamaphuzu kwendaba kanye zelimi begodu begodu alizwakali.
kwamaphuzu kuhle kuhle. nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
bekutjengisa ukutjhuja -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
UKHOLIWE – N Skosana
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 8.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka
azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango yakhe. Usuke ayedwa
akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano
langaphandle (elihlangana nabalingisi) mhlobo werarano lapha abalingisi
batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa
ngezandla. Ummongondaba wenoveli le umayelana nobungozi bokuba nefihlo
emtjhadweni. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili yamararano atholakala enovelini
yesihloko esithi; 'UKHOLIWE' abonakala anomthelela ekubunjweni kommongondaba
wenoveli le.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngemihlobo yamararano
emibili elandelako:
Umzimba
Irarano langaphakathi.
- UZondani uba nerarano langaphakathi ngemva kobana uKholiwe amtjele bona yena
ufuna indoda efundileko. Ufikelwa mcabango wokulisa umsebenzi abuyele
esikolweni kodwana urarwa kukobana unina uzokondliwa ngubani begodu nabantu
bazokuthini.
- UZondani uba nerarano langaphakathi godu ngemva kobana uKholiwe amtjele bona
incwadi ebegade ayifunda uyithunyelwe nguZwelibanzi, ufikelwa mcabango
wokobana uZwelibanzi lo ulisokana elithandana noKholiwe ngeMamelodi nokutjho
khona bona ayisekho indabakhe.
- UKholiwe uba nerarano langaphakathi ngemva kokusonywa nguSipho lokha
nakasahlala eMamelodi afunda eVista, ufikelwa mcabango wokobana uZondani
uzokuthini nakangezwa bona uthandana noSipho abuye aziduduze ngelithi uZondani
kufanele azwisise bona ithando liyini.
- UKholiwe uba nerarano langaphakathi lokha nakalemuka bona abantu bendawo
yangekhabo, amalunga wesondweni lekhabo, noyise ombelethako uyamnina
ngombana kuzwakele bona uZondani uzibulele ngebanga lakhe. Usala azibuza bona
yini into asayiphilelako bewuthatha isiqunto sokufudukela eDaveyton.
- Elinye irarano langaphakathi elibamba uKholiwe livela ngemva kobana aqome
uDavi. Uzwakala azisola khulu ngesenzo sakhesi ngombana wazitjela bona angeze
athandane nelinye isokana kungakaphumi iqiniso lokobana yena akanaso isandla
ekuzibulaleni kwakaZondani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
- Nasele uKholiwe atjhadile, liyambamba godu irarano langaphakathi lokha nakabona
umntwanakhe womntazana, uBusi sele abonakala amatshwayo wokukhula
emzimbenakhe. Lokhu kumkhumbuza umraro owakhe wamvelela wokuthweswa
umlandu wokuzibulala kwakaZondani lokha asafunda eVista.
- Irarano langaphakathi liragela phambili nokumbamba uKholiwe lokha
nabasesondweni, umfundisi avule ivesi elithi; 'Fundisa umntwana ngendlela azokuthi
nalokha sele akhulile akhambe ngayo' nekulivesi elivuselela amanceba wakhe
amayelana nefihlo angene nayo emtjhadweni.
- Esiphethweni senoveli le ngaphambi kobana uKholiwe azibulale uba nerarano
langaphakathi nakathi uzibona afana nombulali nofana umloyi ngombana akhange
athembeke endodenakhe uMuzi.
Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi.
- UKholiwe ukgharameja uZondani nakambuza bona uhlobana njani noZwelibanzi
Hlongwa, ngemva kobana uKholiwe afunde incwadi evela kuZwelibanzi.
- Ngemva kokubhubha kwakaZondani, uKholiwe uthi nakafika kwabo abuya
eMamelodi; uyise uyambetha bewuyamthuka uthi angeze asaragela phambili
nokumbhadelela esikolweni ngombana athi umbulali.
- UKholiwe urarana nomkaMatjeni banomkamfundisi eMamelodi lokha nabegade
bazokubawela uZondani umtjhado kuKholiwe. Ubatjela indlebe ukuzwa bona
akasamukeli isibawo sakaZondani sethando.
- USarah uthi nakafika kwakhe afumane uKholiwe asingathwe nguSipho, umbetha
ngesidunu sezembe bewuyamthuka ngombana acabanga bona uKholiwe lo
uhlekisana nosobentwabakhe. USipho uvikela uKholiwe ngokobana ararhe uSara
emlonyeni wabe wamkhupha amazinyo amabili.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyatjengisa bona umtloli wenoveli le uphumelele
ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle (elihlangana nabalingisi)
ukusibumbela ummongondaba wayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana
9.1 - Kuneenkolo, njengeMafu High school. (1)
- Kuneenthuthi, uKholiwe nomnganakhe beza ngeteksi endaweni le. (1)
9.2 - UNtuli. (1)
- UNghodela. (1)
9.3 Umlingisi oyikutani wenoveli le, uKholiwe, uqalene nomraro wokuthweswa
umlandu wokobana uZondani uzibulele ngebanga lakhe. (2)
9.4 Sisehlakalo sokobana uKholiwe azisole bekazibeke umlandu wokobana
akhange athembeke kusobentwabakhe uMuzi njengombana amfihlela
ngokuzibulala kwakaZondani azibulalela yena. (2)
9.5 - UZondani wakhamba wayokweba isigidi esitolo sakwaGatjeni. (1)
- UZondani nakafika ekhabo wangena elawini lakhe wazidumuza ngesigidi
asebe esitolo sakwaGatjeni. (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
9.6 Isizathu sokobana eenkolweni kube namaphaliswano wemidlalo kunokobana
kufundwe kwaphela kusiza abafundi abangakaphiwa ngehlangothini lezefundo
bona bakghone ukuthuthukisa iimphiwo namakghono abanawo emidlalweni
ehlukahlukeneko engagcina ibaphumelelisa epilweni/Kusiza abafundi
abahlukahlukeneko bona bakghone ukuzihlahluba bebafumane iimphiwo
namakghono abanawo nekungiwo abangakghona ukuziphilisa ngawo epilweni,
okufana nekghono lokudlala ibholo erarhwako, ukugijima nokhunye/Isizathu
sokobana eenkolweni kube namaphaliswano wemidlalo kunokobana kufundwe
kwaphela kusiza abafundi bona bakghone ukuphumuza ingqondo
njengombana bahlala bafunda esikhathi esinengi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.7 - Liqiniso ngombana uRhulumende unikela abafundi abaphumelele kuhle
egreyidini le-12 imalimboleko yakwa-NSFAS nemifundaze
ehlukahlukeneko ukuze baragele phambili ngeemfundo zabo emaZikweni
aPhakemeko wezeFundo.
- Akusilo iqiniso ngombana abanye abafundi abaphumelele kuhle egreyidini
le-12 uRhulumende akabasizi ngemali yokuragela phambili ngeemfundo
zabo ngebanga lokobana baphuma emindenini edla kusale nekubafundi
ekuthiwa kufanele babhadelelwe babelethi babo iindleko zemaZikweni
aPhakemeko wezeFundo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.8 Iqhinga lokuvezwa kwabalingisi elisetjenziswe mtloli ukusihlathululela bona
uMuzi umumuntu onjani liqhinga lokuhlathululwa mtloli ngombana
esingenisweni mtloli ngokwakhe osihlathululela bona uMuzi umumuntu
othulileko nokhuluma lokha nakufaneleko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.9 Ngicabanga bona umlayezo esiwethulelwa mtloli wenoveli le ngesehlakalwesi
ngewokobana nemasondweni lapha sicabanga bona kunabantu abalungileko
kwaphela bakhona nabangakalungi abangakuzwisa ubuhlungu ngombana
bafuna ukuzenza ngcono ngawe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.10 Nange nginomngani osebujameni obufana nebakaKholiwe bokudliwa sisazelo
ngingamyelelisa ngokobana ayokubonana nabodorhodera abathoba
umkhumbulo, abavulele isifuba sakhe khona azakwazi ukutjhaphuluka/Nange
nginomngani osebujameni obufana nebakaKholiwe ngingamyelelisa bona
akhulume nomma amthembileko esondweni lakhe ongeze amehlulela khona
azokwazi ukutjhaphuluka emmoyeni afumane ukuthula.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.11 - Isehlakalo sokobana uZondani uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe
akafuni ukumqoma siyakholweka ngombana nepilweni yamambala banengi
abantu abahlala bazibulala mihla namalanga nasele babona bona
awasekho amathuba wokuba sebudlelwaneni bethando nabantu
ababathandako bese banyula ukufa kunokobana baphile nobuhlungobo
eenhliziyweni zabo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
- Isehlakalo sokobana uZondani uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe
akafuni ukumqoma asikholweki ngombana akusilula bona umuntu azibulale
ngebanga lomuntu angakhange atjhidelane naye bekamjayele
kangangokuthi angeze asakghona ukuphila ngaphandle kwakhe, abantu
vane bazibulale nabatlhalwe babantu abasuke bathandana nabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.12 Umtloli akakaphumeleli ukusivezela uKholiwe njengomlingisi oyikutani
wenoveli le ngaphasi kwemileyo le yomithathu yesakhiwana ngombana
akakamvezi esiphethweni, umveze esingenisweni nesitlhorini kwaphela:
- Esingenisweni usivezele yena anomraro wokuba nefihlo emdlako angene
nayo emtjhadweni. (1)
- Esitlhorini umveze athatha isiqunto sokuzibulala ngombana angasakghoni
ukuphila nefihlo le. (1)
- Esiphethweni akakaphumeleli ukusivezela yena ngombana kuvela uSipho
atjela uMuzi bona akafunde incwadi amtlolele yona nangabe ufuna ukwazi
bona ngubani uZondani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kufanele aveze
izenzo ezenziwa mlingisi lo emleyweni ngamunye kebuzweko.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBONAKELE – M Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko 14-15. -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ngendlela ephakathi azikanamatheli
nokuzwisisa itheksthi. -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana kodwana imininingwana kodwana imininingwana esihlokweni esinikelweko,
ngokungeneleleko begodu nesihloko. ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. kulikhuni ukuzilandela
15 IMITLOMELO uwathinte woke amaphuzu -lmibono esekelweko -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi nanyana azikhambeleni
amayelana nomtlolo. ikhona kodwana asekela imibono asekela imibono nombuzo.
-Uphendule umbuzo kuhle: ayikavezwa yoke begodu akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela -Uhlulekile ukunikela
12-13 ayikasekelwa eyanelisako. eyanelisako. iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. njengombana -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi bekulindelekile. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. awanikeleko
asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa akakasekelwa.
anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo -Umtlolo akawazi.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle uwuzwisisile.
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. bonyana kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni elihle okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako
Ilimi, iphimbo nesitayela khulu. -lsingeniso,iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza ngesihloko.
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu ukulandelana -Abukho ubufakazi
begodu azwakala kuhle. kuhle. awulandeleki. kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala -lmibono ivezwe -Kuneemphoso kungezwakali. nanyana ukulandelana
nokwethulwa kwamaphuzu beyasekelwa yezwakala. ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja -Ilimi, ukuzwakala ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisiweko
kwengqondo. nokwethulwa kwamaphuzu kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
UBONAKELE – M Skosana
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 10.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka
azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango yakhe. Usuke ayedwa
akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano
langaphandle (elihlangana nabalingisi) mhlobo werarano lapha abalingisi
batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa
ngezandla. Inoveli le ikhuluma ngomntwana owasuka ekhabo amncani wazipha inarha
ngebanga lokutlhoriswa ngumanakhe owathathwa nguyise ngemva kobana unina
weengazi aziphe inarha abalekela ukutlhoriswa yindodakwakhe uMahlangu, onguyise
kaBonakele. UBonakele wakhamba ahlangana neentjhijilo epilweni bekwafika lapha
aphumelela khona bewahlanganisa ababelethi bakhe, babuyela baba mndeni owodwa
njengekuthomeni. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili yamararano atholakala
enovelini yesihloko esithi; 'UBONAKELE' abonakala anomthelela ekubunjweni
kommongondaba wenoveli le.
Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngemihlobo yamararano
emibili elandelako:
Umzimba
Irarano langaphakathi.
- UMahlangu uzwakalisa ukuzisola nakakhuluma ngehliziyo athi uzilayile ngokutlhala
umfazakhe womtjhado uNaMndebele ngemva kobana uNaSilombo amtjele bona
yena angeze alise ukumtshwenya uBonakele.
- UBonakele nakahlezi phezu kwedwala ngemlanjeni uthi kulungile uNaSilombo
akaragele phambili ngokumtlhorisa ngombana uyise akakuboni koke lokho
ngebanga lokobana usuke asemsebenzini.
- UBonakele nakasendleleni ebuya esikolweni ufikelwa mkhumbulo wokobana
kungcono aziphe inarha ngombana uNaSilombo sele amtlhorisa khulu mva nje.
- UBonakele nakafika ehlathini leBenoni uzibuza bona nguye lo osele aphenduke
intandani ababelethi bakhe basaphila bobabili bewuyalila.
- UBonakele uba nerarano langaphakathi ngemva kobana uMbuyiseli ambethile,
isenzwesi usibona njengokutlhoriswa, uthi uyakhamba kwaMbuyiseli ngombana
abesana bakhona bamhloyile.
- UBonakele nakaseplasini lekhuwa ebegade alisebenza ufikelwa mkhumbulo
wokobana into eyamkhupha ngakwabo bekukuyokufuna unina ingasi
ukuzokusebenza ekhuwenapha nofana ukuphila kamnandi.
- UBonakele uba nerarano langaphakathi nakafika ekoloyini edala ebekahlala kiyo
ngombana uzwakala athi lapha akhona kuzakuba mumuzi azokuhlala kiwo
bekayokufa ngombana abone indlela abantu beDaveyton bambandlulula ngayo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
- UBonakele uba nerarano langaphakathi nakabuya ukuyozibandula naboKiller
afumana ikoloyi ebegade ahlala kiyo ivutha amalangabi, simuzwa asithi intando
yabantu beDaveyton seyenzekile, ngalokho-ke bazakuthaba nababona sekunje.
- UNaMndebele naye liyambamba irarano langaphakathi nakazisola ngokobana
wawutjhiyelani umndenakhe, uzisola khulu nakakhumbula bona uphule
isivumelwano asenza noMahlangu phambi kwababelethi bakhe nabazalwana
sokobana bayokuhlukaniswa kukufa.
- UBafunani naye uba nerarano langaphakathi lokha nakasendleleni ebuya esitolo
nakathi indlela ababelethi bakhe abaphila ngayo le akaboni bona izamupha isimilo
esihle ngombana bahlala balwa bahlabana nangamagama phambi kwakhe. Uthi
nonina lo akamthandi ngombana akamkhalimi nakenza izinto ezingakalungi
kunalokho uyamjamela.
Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi.
- UNaSilombo urhitjhana noMahlangu ngamagama ngemva kobana uBonakele
abikele uyise bona umanakhe uyamtlhorisa.
- UNaSilombo ukatelela uBonakele bona ayokuthengela uBafunani umgadango
bewumtjela namaganyana amhlabako wokobana unehliziywana bani yokobana
angazondiswa kulokha nakamyalako.
- UNaSilombo uhlabana noMahlangu ngamagama ngemva kobana uMahlangu athe
uthuma uBafunani esitolo bona ayomthengela umlilo, umtjela nokobana uyise
kaBafunani, uNkosi, bamtjhiya eHlazatje, ngalokho-ke angamthumi ngombana
akasuye uyise.
- UBonakele nakathatha isiqunto sokukhamba kwabo utjhiya uNaSilombo namagama
amhlabako wokobana uzokubuya azokutjhaphulula uyise ebudisini aqalene nabo
bewuyaphuma uphosa ibadi utjhiya uNaSilombo akwate kwamanikelela.
- UMbuyiseli urarana noBonakele bewuyambetha ngehloso yokumkhalima
ngombana atjelwe bona amakonyana amabili alahlwe nguye nabegade alele
ekwaluseni nekuyinto ephethe uBonakele kumbi khulu bewazizwa atlhoriswa
njengombana bekwenzeka kuye nakasahlala ekhabo.
- UBonakele nakafika eDaveyton uNduku banoSponono balwa naye bebamthathela
imali ngombana bambona bonyana akusuye umhlali wendaweni yeDaveyton.
- UNduku banoSponono nabanye abesana baragelela uBonakele esitetjhini
seentimela lapho bekathengisa khona amahabhula bambetha naye wazilwela,
wababetha boke njalo bebabaleka.
- UBafunani urarana noThokozani lokha nakambikela bona usidisi. UThokozani
uzwakala asithi yena bekangakalindeli ukuzwa into enjengaleyo, uBafunani
waphetha ngokulila nangokunghala.
- UNaSilombo urhitjhana noBafunani ngamagama lokha umntwana kaBafunani
nakagulako, uBafunani uyamtjela bona ubujamo obubudisobu esele bazifumana
bakibo bubangelwe nguye uNaSilombo lo ngokuphatha kumbi uMahlangu
banoBonakele bebagcina ngokukhamba kanye nokungafuni ukuyokubika umlandu
wokuzithwala kwakaBafunani kwaKhoza. Ukurarana kwakaNaSilombo noBafunani
kwenza bona uBafunani ayoziphosela phambi kwekoloyi egijimako abe
ahlongakale.
- Esiphethweni senoveli le uNaMndebele banoNaSilombo nabahlangana
kwaMahlangu, eSiyabuswa bayalwa bebaphetha ngokubambana ngezandla.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyatjengisa bona umtloli wenoveli le uphumelele
ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle (elihlangana nabalingisi)
ukusibumbela ummongondaba wayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 11: UBONAKELE – M Skosana
11.1 - Iphephandaba. (1)
- Umrhatjho. (1)
11.2 UBonakele wazizwa athabile nakacabanga bona uyokubethana nesokana
langaphetjheya kwamalwandle, uDuke Hudson bewafisa ngathana ubethana
nalo ngalesosikhathi, okutjho bona besele azithemba kezeendubulo. (2)
11.3 UMahlangu bekaphila ngokutlhorisa uNaMndebele lokha nabegade ahlala
naye kodwana gadesi sekunguye ophila ngokutlhoriswa nguNaSilombo. (2)
11.4 Ummongo wekulumo kaSgwadi lokha nabekavakatjhele umnakwabo
uMahlangu ngewokobana uMahlangu kufanele akhambe ayokufuna
umndenakhe ekunguNaMndebele banoBonakele. (2)
11.5 - UBonakele wabawa abaphathi bakhe bona bamtjhidele ngombana afuna
ukukhuluma nababelethi bakhe ngekamerweni lakhe lokumbathela, mbala
kwaba njalo. (1)
- UBonakele waboleka ikoloyi kuKiller ngombana bekafuna ukukhamba
nababelethi bakhe ekhabo ngeSiyabuswa njengombana sele babuyelene
nje. (1)
11.6 Ngicabanga bona isenzo sakaBonakele lesi sisifundisa bona kufanele sifunde
ukubekezelela ubujamo obubuhlungu epilweni nasaziko bona sifunani/silinde
isikhathi esifaneleko sokwenza lokho esiqunte ukukwenza/singagugwa
mimizwa ngombana lokho kungahle kusifake engozini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.7 Umhlobo werarano owabakhona ngemva kobana uBafunani abikele
uThokozani ukobana uzithwele umntwanakhe lirarano langaphandle
ngombana uThokozani wathi nakafuna ukuveza bona yena bekangakalindeli
lokho wabe sele alila uBafunani bewaphetha ngokobana anghale.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.8 Liqiniso ngombana simbona azithanda begodu azamukela izenzo zakanina
zokobana angamkhalimi nanyana enze okungakalungi kodwana isikhathi
nasikhambako, izinto zingasakhambi kuhle ngekhaya, uyatjhuguluka uthi unina
akamthandi ngombana nangathana bekamthanda bekazomkhalima lokha
nakenza izinto ezingakalungi/eziphuma endleleni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.9 Ngicabanga bona umlayezo esiwethulelwa mtloli wenoveli le ngesenzwesi
ngewokobana abantu nabakufela umona bangenza nanyana yini engakwenza
ubonakale njengomuntu omumbi kilabo abakuthandako.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
11.10 Ngicabanga bona isehlakalwesi siwela ngaphasi komleyo wesisusa serarano
ngombana ngaphambi kobana uNaSilombo afike emzini wakwaMahlangu lo,
uBonakele bekahlala kamnandi anganamraro nababelethi bakhe, umraro
sewathoma lokha uMahlangu nakazakuthatha uNaSilombo owafika watlhorisa
uBonakele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.11 Asamukeleki ngombana ukuzibulala kusisono emehlweni kaZimu kanti
nomThetho siSekelo weNarha awuvumi bona umuntu azibulale nanyana
angaba nemiraro engaphezu kwamandlakhe/Asamukeleki, esikhundleni
sokobana umuntu athathe isiqunto sokuzikhupha umphefumulo angakhuluma
nomuntu amthembako nofana aye kibodorhodere abathoba imikhumbulo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.12 Umtloli uphumelele ukusivezela umlingisi oyikutani wenoveli le, onguBonakele
ngaphasi kwemileyo yesakhiwana elandelako:
- Esingenisweni usivezele yena anomraro wokutlhoriswa ngumanakhe
uNaSilombo. (1)
- Esitlhorini umveze alwa bewathumba ipi yamaguduva ebeyiphakathi
kwakhe noDuke Hudson bese wahlangana nababelethi bakhe khonapho. (1)
- Esiphethweni sivezelwa yena aqotha uNaSilombo ngemva kobana
amkhumbuze amagama amtjhiya nawo mhlana azipha inarha.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kufanele aveze
izenzo ezenziwa mlingisi lo emleyweni ngamunye kebuzweko.)
(1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 12: 'UMOYA OMUMBI'
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze elingeneko kodwana ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu -lmibono esekelweko yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
15 IMITLOMELO amayelana nomtlolo. ikhona kodwana -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambeleni nombuzo.
-Uphendule umbuzo kuhle: ayikavezwa yoke begodu asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 ayikasekelwa njengombana akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bekulindelekile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. akakasekelwa.
anqotjhiswe emtlolweni. uwuzwisisile. -Umtlolo akawazi.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso,iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza ngesihloko.
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu begodu kuhle. awulandeleki. kungezwakali. bokuhlelwa kwesakhiwo
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziweko -Kuneemphoso ezinengi nanyana ukulandelana
-Ilimi, ukuzwakala beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu kwamaphuzu.
nokwethulwa kwamaphuzu -Ilimi, ukuzwakala kwendaba kanye nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko
kuhle bekutjengisa nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni. okunganembiko kwenza Iisezingeni eliphasi khulu
ukutjhuja kwengqondo. kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. begodu alizwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak-nelim(Tlolaumtlom
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
UMOYA OMUMBI – CM SANGWENI
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 12.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Isifundo ngilokho abafundi abakuzuza ngemva kobana bafunde umtlolo othileko.
Isifundo singavela ngesehlakalo esihle nofana esimbi. Izitjho ziinungo zekulumo
ezisetjenziswa ngomnqopho wokutjhujisa ikulumo. Enolwaneni yesihloko esithi;
'UMOYA OMUMBI' sithola isifundo sokobana nawumumuntu ungaweqi amagama
wabantu abadala nabakuyalako/ulalele lokha abantu abadala nabakuyalako ngombana
wangenzi njalo uzozithola usemrarweni nekusifundo esikhambelana nesitjho esithi,
'ukuba lihlongandlebe' nalesi esithi 'ukuzidosela amanzi ngomsele'.
Umzimba
Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngesifundo esisifumana
ngezenzo zabalingisi benolwana le:
• Esingenisweni senolwana le sitjelwa bona amatje bekazihlalela kamnandi endaweni
yawo egade ibizwa ngokobana kuseMkhathini.
• Abokhokho bamatje bebatjhiye umthetho wokobana amatje angavumeli nanyana
ngisiphi isidalwa bona sizokuhlala endaweni le.
• Nangambala ezinye iinzukulwana zamatje zawulandela lomthetho bekwaba sikhathi
lapha kuphila khona amatje amatjha.
• Inolwana nayiraga iya phambili sitjelwa bona kwafika umoya wabawa bona amatje
amatjha awuvumele uzokwakha endaweni le.
• Amatje la avuma ngebanga lokobana umoya wawuwathembise bona uzawabethela
umoya omnandi nopholileko lokha nakutjhisako. Kwaba ngikho ukuzidosela
amanzi ngomsele kwamatje lokhu ngombana umnqopho womoya kwakukuqotjha
amatje endawenawo bese kuhlala wona.
• Umoya wathoma ngokobana ungasaphembethi amatje ngomoya omnanjana
njengombana bewusenza nakutjhisako.
• Amatje athi nakabuzako bona kubayini umoya ungasakwenzi lokho, umoya
wasilingeka wathoma wavunguza ngamandla bekwafika lapha amatje
angasakghoni ukubambelela khona.
• Amatje amakhulu aqhulana aphuka phakathi aba ziintshutshurwana, abalekela
phezulu lapha umoya ungeze wawafikela khona. Amatje la sekufanele abaleke
endaweni yawo ngombana azange alalele imiyalo yamatje amadala.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
• Ngesenzo samatje amatjha sokobana avumele umoya bona uzokuhlala nawo
sifunde isifundo sokobana nawulihlongandlebe/nawungalaleliko lokha abantu
abadala nabakuyalako ugcina uzifake emrarweni nekuyinto ehlathululwa sisitjho
esithi, 'Ukuzidosela amanzi ngomsele'.
• Isifundwesi sikhambelana kuhle nesitjho esithi, 'Ukuba lihlongandlebe' kanye
nalesi esithi, 'Ukuzidosela amanzi ngomsele' ngombana ukungalaleli kwawo
kubange imiraro le azithole sele akiyo bekwatlhogeka nokobana abaleke, atjhiye
indawo ekungeyawo.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtlami wenolwana le uphumelele
ukusethulela isifundo esikhambelana kuhle nezitjho ezibalwe ngehla.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
13.1 'UBUDODA ABUKHULELWA' – CM Sangweni
13.1.1 A NguZabalunge. (1)
B NguMadoda. (1)
13.1.2 Babangelwa kubona isitjhaba sakwaPhumasilwe seyisa isitjhaba
sabo. (2)
13.1.3 Abommaba bathuswa kubona umsanyana omncani aphethe zakhe
agijimela epini le. (2)
13.1.4 Indlela yokuziphatha yesitjhaba sakwaPhumasilwe isilethela
isifundo sokobana ungathi nawuzibona unamandla ukhambe ulwa
nabantu nanyana kungatlhogeki ngombana ngelinye ilanga
uzakuhlangana nabanamandla nekghono lokulwa ukudlula wena
njengombana sibonile kusenzeka ngoMadoda ahlulwa
nguZabalunge enolwaneni le naphezu kobana bekazitjela bona
akekho umuntu ongaqalana naye epini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.1.5 Ngicabanga bona isenzo sakaZabalunge lesi simveza amumuntu
onezwelo ngombana bekanawo amandla wokungambulala
uMadoda kodwana wamzwela bewamvikela emadodeni
wakwaMaphuthuma agade afuna bona abulawe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.1.6 Umthiyi wenolwana le unqophe ukusihlathululela bona nomuntu
onesimo esincani ngokomzimba angakghona ukwenza izinto
ezibukwako nofana ezikarisako/Kuyakghonakala ukuthi umuntu abe
mncani ngokweminyaka kodwana izenzo zakhe zitjengise ukutjhuja
kwengqondo, enze izinto ezivuthweko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
13.1.7 Umthiyi wenolwana le uphumelele ukulandela kuhle imileyo
yesakhiwo nakayitlolako ngombana:
- Inesingeniso esisivezela umlingisi oyikutani nomraro aqalene
nawo. (1)
- Inomzimba onesisusa serarano, ukukhula kwendaba, nesitlhori.
- Inesiphetho lapha sifumana khona isifundo esidluliselwa sona (1)
ngenolwana le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1)
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
13.2 IINANAZELO ZAKWAMASANGO – ET Mampokoro
13.2.1 - BoNaMrhali. (1)
- BoNaMkhweli.
- BoNaMeyebe.
- BoNaLidwaba.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
13.2.2 Abentazana bakwaMasango babukhali nabasekhaya kanti
nabasekwendeni badambile/bazithobile. (2)
13.2.3 Imida le imumethe umqondo wokobana abantu bakwaMasango
babaleka lapha gade basuka khona kusebusuku bazikhanyisele
indlela ngesikhuni somlilo esivuthako bebayokungena ngerholweni
lapha bafike basebenzisa isikhuneso ukubasela amakhosi aye gade
asahlelwe lilothe ukwenzela bona akghone ukubamukela.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.2.4 Ngicabanga bona umnqopho wembongi yeenanazelwezi
wokusitlolela zona kukusifundisa ngemvelaphi yabantu
bakwaMasango nokusilemukisa bona bababantu abanjani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.2.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekiso
ukulinganisa abantu bakwaMasango nendlovu, iphondo nesango
elibanzi ukusivezela bona bababantu ababukhali, abanamandla
njengedlovu, abanobuntu nabangakhethululiko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEMIDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
kwesihloko: Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
Ukungenelela kwesihloko ngokungeneleleko begodu Ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
nokuzwisisa itheksthi. uwathinte woke amaphuzu -lmibono esekelweko yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. ikhona kodwana -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
-Uphendule umbuzo kuhle: ayikavezwa yoke begodu asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
15 IMITLOMELO 12-13. ayikasekelwa njengombana akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
Uphendule ngendlela ehle. bekulindelekile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. uwuzwisisile.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
komqondo.
elihle khulu. -lsingeniso,iingaba ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
Ilimi, iphimbo nesitayela -Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
okusetjenziswe endabeni. kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
azwakala kuhle. beyasekelwa yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu.
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisiweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu kwendaba kanye nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa kuhle. nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
ukutjhuja kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo)
Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 14.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke emdlalweni othileko
ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukuze indaba eyethulwa mdlalo lowo ikghone
ukuzwakala kuhle kubamukelilwazi. Izenzo zabadlali ngizo zoke izinto ezenziwa badlali
emdlalweni othileko. Emdlalweni lo umdlali oyikutani nguMbulawa, oyimbangi
nguVenter bese oyihlanganisa nguTjhili. Lapha sizokucoca ngemihlobo yabadlali
ababalwe ngehla bomdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI' besihlathulule
nezenzo zabo ezisivezela bona bangileyo mihlobo yabadlali.
Umzimba
Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngezenzo zabadlali
abalandelako:
Ikutani (uMbulawa)
- Umdlali oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe begodu esethulweni
uvela anomraro aqalene nawo.
- Emzimbeni ulindeleke bona ayemayeme aluke amaqhinga/amano wokobana
uzokuphuma bunjani emrarweni aqalene nawo lo.
- Uvela ngaphasi kwayo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo.
- Emdlalweni lo umdlali oyikutani nguMbulawa ngombana indaba yomdlalo lo
idzimelele kuye.
- Esethulweni uvela anomraro wokukhutjhwa esikolweni ayokusebenzela
umndenekhabo iplasi ukuze ufumane indawo yokuhlala kanti yena unebhudango
lokuba mjameli wamalungelo wobuntu, ukukhutjhwa kwakhe esikolweni kuthikameza
ibhudango lakheli.
- Indaba nayikhulako ulinga bona nakafika eplasini lakaVenter afunde ngeposo
kodwana uba nesitjhijilo sokobana iposo abafunda ngayo yena nabanye ifika lada
begodu utjhayisa nalada eplasini.
- Uhlanganisa ilutjha bebatlolela uVenter incwadi yeenghonghoyilo zabo ezifaka
hlangana umraro weposo efika lada le nesikhathi sokutjhayisa bona silada khulu.
Lokhu bakwenza ngomnqopho wokulinga ukurarulula umraro lo ukuze akghone
ukuragela phambili ngokufunda afeze ibhudango lakhe.
- Uragela phambili nokulwela amalungelo wobuntu bekwafika lapha abalekela khona
eBotswana wabe wadlulela e-Angola nekukulapho aragele khona phambili
ngeemfundo zakhe.
- Ubuya eSewula Afrika sele alifezile ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo
wobuntu.
- Koke lokhu kuveza bona indaba yomdlalo lo idzimelele phezu kwakhe uMbulawa
nekungiyo into emenza bona abe mdlali oyikutani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Imbangi (uVenter)
- Imbangi mdlali ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mdlali oyikutani. Kesinye
isikhathi imbangi kuba bujamo umdlali oyikutani aqalana nabo obukhandela lokho
afuna ukukuphumelelisa.
- Imbangi kuba ngiyo ejama endleleni yekutani iyikhandele bona ingakghoni
ukufikelela eensombululweni zomraro wayo.
- Emdlalweni lo umdlali oyimbangi nguVenter ngombana nguye ojame endleleni
yekutani enguMbulawa yokuphumelelisa ibhudango lakhe lokuba mjameli
wamalungelo wobuntu.
- Ujama endleleni kaMbulawa ngokobana ahlongoze kuTjhili bona akakhutjhwe
esikolweni ayokusebenzela umndenekhabo iplasi njengombana uTjhili alimele nje.
- Nasele uMbulawa asebenza eplasini begodu afunda ngeposo, uVenter ufikisa iposo
lada begodu ubatjhayisisa lada nekuzizinto ezithikameza ifundo yakhe nabanye
abafunda njengaye.
- Akagcini ngokwenza njalo kodwana ubiza namapholisa bona azokubopha uMbulawa
nelinye ilutjha ebelilwela amalungelo weensebenzi eplasini.
- Uragela phambili ngokusebenzisana namapholisa la bona kubulawe uMbulawa
nanyana sele abalekele e-Angola ngokumthumela incwadi esithuthumbisi ukuze
imbulale angakaphumelelisi ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu.
- Izenzo zakhezi zimveza tjhatjhalazi bona umdlali oyimbangi emdlalweni lo.
Ihlanganisa (uTjhili)
- Ihlanganisa mdlali owenza bona kukghonakale bona ikutani yazane nembangi
emdlalweni othileko.
- Ngaphandle kwehlanganisa ikutani angeze yavuka ihlangene nembangi emdlalweni.
- Ihlanganisa kufanele kube mdlali onobudlelwano obuqinileko nekutani kanye
nembangi.
- Emdlalweni lo ihlanganisa nguTjhili ngombana nguye ohlanganise ikutani
enguMbulawa nembangi enguVenter.
- UTjhili uyihlanganisa ngombana unobudlelwano obuqinileko noMbulawa
oyindodanakhe kanye noVenter olikhuwa leplasi abahlala kilo.
- Isenzo sakhe esimveza bona mbala uyihlanganisa ngesokobana enze njengokutjho
kwakaVenter bona abawe uMbulawa ukobana aphume esikolweni ayokufunda
ngeposo ukuze akghone ukuyokusebenzela umndenekhabo eplasini lakaVenter
nekuyinto eyenza uMbulawa bona ahlangane bunqopha noVenter.
- UTjhili nguye godu owatjela uVenter bona uMbulawa lo unebhudango lokuba
mjameli wamalungelo wobuntu.
- UMbulawa nakavusa umguruguru eplasini lakaVenter uhlala amkhalima ngombana
ufuna kuthotjelwe umthetho weplasini lakaVenter nanyana ubagandelela nje.
- Nalokha amapholisa woMbuso weBandlululo nakafika kwakhe akhamba noVenter
azokufuna uMbulawa ekuzwakale bona weqile ejele wawathembisa bona
nakungenzeka uMbulawa abuye ekhaya uzobabikela nekusisenzo esisafakazela
bona mbala uhlanganisa ikutani enguMbulawa nembangi enguVenter.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le, singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
abadlali ABATHATHU umdlalo lo odzimelele kibo ngokusebenzisa izenzo zabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
15.1 15.1.1 Umdlali osipara. (1)
15.1.2 Umdlali orondo. (1)
15.2 Isenzeko esenzekako ngaphambi kwekulumo-pendulwano edzujulwe
etheksthini engehla le ngesokobana uMathumbu ubize uTjhili wazomtjela bona
kufanele afune omunye umuntu ozomsebenzela eplasini njengombana yena
arholophele nje. (2)
15.3 - Kufanele uzithengele ipuphu. (1)
- Kufanele ubhadele amanzi. (1)
- Kufanele ubhadele ukuhlala. (1)
- Kufanele ubhadele ukuthuthelwa iinzibi. (1)
15.4 UMbulawa wazizwa adana khulu bewalila nakacabanga bona kufanele alise
into ayithanda ngehliziywakhe yoke ayokusebenzela umndenakhe eplasini.
(2)
15.5 Isenzwesi simveza amumuntu onesibindi nongavumeli bona amalungelo
wabantu asebenza nabo agandelelwe/Simveza amumuntu onetjhejo ebantwini
asebenza nabo bona akukafaneli baphathwe kabuhlungu ngebanga lokobana
baziinsebenzi nje kwaphela.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.6 Akusilo iqiniso ngombana uVenter ukhulele ezandleni zakayise obekalunge
khulu ngesikhathi sebandlululo begodu anepatho ehle ebantwini abanzima
ebebahlala eplasini lakhe kodwana izenzo zakaVenter ziphambana
nelingemuva lakheli ngombana uphatha abantu abanzima kumbi
bewugandelela namalungelwabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.7 Isenzwesi sisitjela bona umdlalo lo wenzeka ngesikhathi sakade lapho
bekusabusa khona umBuso weBandlululo ebewukatelela amapholisa bona
kufanele abulale iimbotjhwa ezibabantu abanzima ngombana abantu
abanzima bebaninwa begodu namalungelwabo agandelelwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.8 Umhlobo werarano owabakhona lirarano langaphandle ngombana uVenter
akhange afune ukutjhugulula umkhumbulwakhe ngesiqunto asithetheko
sokuqotha abantu bakwaMasuku, lokho kwabangela bona ilutjha likwate
limphose ngamatje ngemva kobana uVenter namapholisa baliphose ngerhasi
elilisa iinyembezi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
15.9 Ngicabanga bona abantu babandlululana ngokobulili, khulukhulu eendaweni
ezifana nemisebenzini, kuba nabantu bobulili obuthileko abangafuni bona
umuntu wobunye ubulili alawule nofana aphathe/Ngicabanga bona abanye
abantu babandlululana ngokobuhlanga, basuke banine abantu abakhuluma
ilimi nofana abenza isiko elithileko bangafuni ukuhlangana nabo ngebanga
lokubabona bakhuluma ilimi elihlukileko kunelabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.10 Isiphetho somdlalo lo sizwakalisa ummoya wokuthaba ngombana uMbulawa
banomkhozakhe uNaidoo bafumene imisebenzi ebegade bayifundela,
amabhudangwabo afezekile/UMbulawa ubuyele ekhabo ngemva kokukhamba
isikhathi eside, wabuya sele athole umsebenzi embusweni amjameli
wamalungelo wobuntu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.11 Umtloli womdlalo lo uphumelele ukusitlolela isethulo/isingeniso sawo
ngombana:
- Usivezele umdlali oyikutani onguMbulawa. (1)
- Waveza nomraro uMbulawa aqalene nawo wokobana kufanele alise isikolo
ayokusebenza eplasini kanti unebhudango lokuba mjameli wamalungelo
wobuntu. (1)
- Usivezele isizinda sendawo ekuliplasi lakaVenter.
- Usivezele isizinda sesikhathi sokwenzeka komdlalo lo ekusikhathi sakade.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)
(1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEMIDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu -lmibono esekelweko yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo . ikhona kodwana -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO
-Uphendule umbuzo kuhle: ayikavezwa yoke begodu asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12-13. ayikasekelwa njengombana akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
Uphendule ngendlela ehle. bekulindelekile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. uwuzwisisile.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako
komqondo.
elihle khulu. -lsingeniso, iingaba ukunamathelana ngikho okwenza ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela -Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu -Abukho ubufakazi
okusetjenziswe endabeni. kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe awulandeleki. kungezwakali. bokuhlelwa kwesakhiwo
azwakala kuhle. beyasekelwa yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu kwamaphuzu.
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu kwendaba kanye nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko
kuhle bekutjengisa kuhle. nekuhlelweni. okunganembiko kwenza Iisezingeni eliphasi khulu
ukutjhuja kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. begodu alizwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso:
Okum- (Tlola umtlomelo)
Isak- nelim (Tlola umtlomelo
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 16.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke emdlalweni othileko
ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukuze indaba eyethulwa mdlalo lowo ikghone
ukuzwakala kuhle kubamukelilwazi. Izenzo zabadlali ngizo zoke izinto ezenziwa badlali
emdlalweni othileko. Emdlalweni lo umdlali oyikutani nguNzunza, oyimbangi
nguManala bese oyihlanganisa yikosi uMusi. Lapha sizokucoca ngemihlobo
yabadlali ababalwe ngehla bomdlalo wesihloko esithi; 'UMBANGO KANZUNZA
NOMANALA' besihlathulule nezenzo zabo ezisivezela bona bangileyo mihlobo
yabadlali.
Umzimba
Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngezenzo zabadlali
abalandelako:
Ikutani (uNzunza)
- Umdlali oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe begodu esethulweni
uvela anomraro aqalene nawo.
- Emzimbeni ulindeleke bona ayemayeme aluke amaqhinga/amano wokobana
uzokuphuma bunjani emrarweni aqalene nawo lowo.
- Uvela kiyo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo.
- Emdlalweni lo umdlali oyikutani nguNzunza ngombana indaba yomdlalo lo idzimelele
kuye.
- Esethulweni uvela anomraro wokobana kufanele ayokweba unamrhali obukhosi
ngombana kuphume igama elithi ikosi ezokwelama uMusi nguManala ingasi yena.
- Nayikhulako indaba simbona uyayemayema ukuqinisekisa bona ithuba lokuba yikosi
alimphunyurhi.
- Ufumana isizo nesekelo elivela kunina omlukisa amano wokobana agalaje uManala
ubukhosi bakhe.
- Ulandela koke unina amlayela khona, uzibopha ngesikhumba senyamazana
umzimba woke, uyokulala emnyango welawu lakayise uMusi ukwenzela bona
akghone ukuvuka ayokuthatha unamrhali njengoba bahlelile banoNanasi.
- Nasele amthethe unamrhali simuzwa azilungiselela engqondwenakhe bona ipi
ehlangana naye noManala isukile kwanjesi, njeke uyakhamba uyokubutha abantu
abazomsiza nange uManala angasusa ipi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 36 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
- Ukusukela lapho uthoma ukuphila ngokubaleka ubusuku nemini ngombana aManala
bekathi nakafika emitlhalenakhe nesitjhaba akhambe naso abulale kwaphela,
angaqali.
- Yena nedlanzana lesitjhaba sakhe babaleke bebafika lapho babhalelwa khona
kuyama umlambokazi iBhalule bese wabawa uNangubokazi bona amsize nesitjhaba
sakhe bona bangabulawa Manala.
- Ekugcineni nakufika aManala, ukhupha uMthise kaTjhangutjhangu unikela ngaye
kuNcagu bona abe yindlovukazi yakhe njengetshwayo lokubawa ukulitjalelwa,
ukwakha ukuthula nobuhlobo obuhle hlangana naManala namaNzunza nekwaba
kulapho kuphela khona ipikazi yombango wobukhosi le.
- Koke lokhu kuveza bona indaba yomdlalo lo idzimelele phezu kwakhe uNzunza
nekungiyo into emenza bona abe yikutani.
Imbangi (uManala)
- Imbangi mdlali ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mdlali oyikutani. Kesinye
isikhathi imbangi kuba bujamo umdlali oyikutani aqalana nabo obukhandela lokho
afuna ukukuphumelelisa.
- Imbangi ijama endleleni yekutani, iyikhandele bona ingakghoni ukufikelela
eensombululweni zomraro wayo.
- Emdlalweni lo imbangi nguManala ngombana nguye ojame endleleni kaNzunza
yokufumana ubukhosi.
- UManala uyimbangi ngombana ngokubelethwa nguye izibulo lakaMusi elifanele
lilame iKosi uMusi kanti lokho yinto ephambana nesifiso sakaNzunza njengombana
abuqale ngamehlo abovu kangaka ubukhosi bakayise.
- Isenzo sakhe esimveza bona mbala uyimbangi ngesokobana nangemva kobana
uNzunza sele abuthethe ngobugirikitjani ubukhosi, akhange amnikele ukuthula
ekubuseni kwakhe, bekamzuma imini nobusuku begodu lapha aManala afumana
khona amaNzunza bekawabulala ngesihlungu.
- Nangemva kobana ikosi enguManala ikhothamile, amabambela kaNcagu
bekaragela phambili ngokuzuma uNzunza nekuyinto eyamenza bona angakghoni
ukuhlala kamnandi abuse isitjhaba abaleke naso ngokuthula.
Ihlanganisa (iKosi uMusi)
- Ihlanganisa mdlali owenza bona kukghonakale bona ikutani yazane nembangi
emdlalweni othileko.
- Ngaphandle kwehlanganisa ikutani angeze yavuka ihlangene nembangi emdlalweni.
- Ihlanganisa kufanele ibe nobudlelwana obuqinileko nekutani kanye nembangi.
- Emdlalweni lo ihlanganisa yiKosi uMusi ngombana nguye owenze bona ikutani
enguNzunza ihlangane nembangi enguManala ngokunikela uNzunza unamrhali
ebekufanele amnikele uManala.
- UMusi uyihlanganisa ngombana unobudlelwana obuqinileko noNzunza banoManala,
bobabili bamadodanakhe alamanako kodwana bahluka ngabonina.
- Isenzo sakhe esimveza bona mbala uyihlanganisa ngesokobana akhulume
eenduneni zakhe bona kubizwe uManala azokudlulisela ubukhosi kuye ngamasa
nekuyinto eyenza amanaba afana naboNzunza ajame ngeenyawo.
- Nangathana akhange amemezele indaba le bengeze uNzunza akghone ukugalaja
uManala ubukhosi bakhe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
- Nalokha uNzunza nakafika kuye ebusuku uvele wamqotha bewamtjela nokobana
yena ulinde uManala, ingasi uNzunza nekuyinto eyenze uNzunza abone kuhle bona
mbala akakazukufumana litho ebukhosini bekhabo nakangahlala asonge imikhono.
- UNzunza nasele abuyela kuye kwesibili ngamasa abhalelwa kukuzwa bona akusuye
uManala okhulumako ngombana uNzunza bekazitjhugulule iphimbo, wahluleka
nakukuzwa bona iinkhumba ezembethwe nguNzunza emzimbenakhezi akusibo
uboya bakaManala bese wamnikela unamrhali.
- Kuthe nakufika uManala ekuseni wakhona alemukako bona umuntu loya amnikele
unamrhali nguNzunza ingasi uManala njengombana bekacabanga.
- Simbona anikela uManala itjhwalo lokuzuma elizomnikela amandla nakazumako
ukuze akghone ukufumana uNzunza amumuke ubukhosi bakhe, kwaba kusuka
kombango kaNzunza noManala njalo.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le, singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
abadlali ABATHATHU umdlalo lo odzimelele kibo ngokusebenzisa izenzo zabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
17.1 17.1.1 Umdlali osipara. (1)
17.1.2 Umdlali orondo. (1)
17.2 Umlayezo ikosi uMusi eyawulayeza uNgendu bona ayowethula kuManala
ngemva kwembizo eyayibizwe ngesigodlweni ngewokobana ayokutjela
uManala bona afike ngelanga elilandelako ekuseni azokuthatha unamrhali
wakhe njengekosi ezoyelama. (2)
17.3 UNanasi uzizwa angakuthabeli lokhu ngombana uzwakala athi, 'Angekhe
kwagoma aboManala babodwa abonina sebaba mathambo amhlophe', ufuna
kube nguNzunza oba yikosi. (2)
17.4 - UMrhwaduba. (1)
- UDlomu. (1)
- UGegana/uMthombeni. (1)
- USibasa. (1)
17.5 Ngicabanga bona isenzwesi simveza amumuntu ohlakaniphileko nonebonelo
phambili/ongafuni ukwenza iphoso nakenza into ngombana ukghonile
ukucabanga ukobana nange angahlala angayokulala khona angabe aselwe,
uManala amphambe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.6 Ngicabanga bona isenzo sekosi lesi sisitjela bona indaba yomdlalo lo yenzeka
ngesikhathi sakade ngombana iinrhatjhi ezifana nemirhatjho, abomabonakude,
abofunjathwako, ama-imeyili, iWhatsApp, njll. esele zisetjenziswa namhlanje
ukudlulisa umlayezo zazingekho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.7 Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokusitlolela umdlalo lo kukusifundisa
ngomlando wesitjhaba samaNdebele/Kukusivezela ukobana kwezanjani ukuthi
kube nombango wobukhosi hlangana namadodana kaMusi, uNzunza
banoManala/kwezanjani bona isitjhaba samaNdebele sihlukane phakathi kube
nesitjhaba sakwaNzunza nesitjhaba sakwaManala njengombana kubonakala
namhlanje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.8 Liqiniso ngombana ukhulele endaweni enamahlathi lapha abantu bakhona
basazuma nekuyinto esivezelwe bona uyayithanda ngombana uhlala akhuphe
ubuzimba bokuyokuzuma nekuyinto emenze wangatholakala esigodlweni
nabekafuneka wagcina sele alahlekelwa bukhosi bakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.9 Isehlakalo esingasithatha njengesisusa serarano emdlalweni lo sisehlakalo
esenziwa nguNzunza sokweba unamrhali.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 39 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
17.10 Ummoya ozwakaliswa siphetho somdlalo lo mumoya wokuthaba ngombana
sithola uNcagu amukela uMthise bona azokuba yindlovukazakhe
nekulitshwayo lokuthula phakathi kwakaManala noNzunza.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.11 Umtloli womdlalo lo uphumelele ukusitlolela isethulo/isingeniso sawo
ngombana:
- Usivezele umdlali oyikutani onguNzunza. (1)
- Umraro uNzunza aqalene nawo ngewokobana ebe unamrhali nakafuna
ukuba yikosi. (1)
- Usivezele nesizinda sendawo okuyindawo yaKwaMnyamana.
- Usivezele nesizinda sesikhathi sokwenzeka komdlalo lo ekusikhathi
sakade.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 40 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEMIDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani kaZimkhona
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: kuhle khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
begodu uwathinte woke -lmibono esekelweko ikhona ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amaphuzu amayelana kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambeleni nombuzo.
15 IMITLOMELO
nomtlolo. begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
-Uphendule umbuzo njengombana akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela Iimpendulo ekungizo.
kuhle: 12-13 bekulindelekile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Uphendule ngendlela -Kunobufakazi obutjengisa -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
ehle. bonyana umtlolo eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
-Kunamaphuzu uwuzwisisile.
amanengi asekelwe
ngokunembako
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise
kuhle khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
okusetjenziswe endabeni.
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
azwakala kuhle. beyasekelwa yezwakala. -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu.
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisiweko
nokwethulwa nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kwamaphuzu kuhle kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
bekutjengisa ukutjhuja -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
kwengqondo.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso:
Okum- (Tlola umtlomelo)
Isak- nelim- (Tlola umtlomelo
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 41 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
UMHLAHLANDELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE)
IFINDO – Sovumani kaZimkhona
• Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 18.
• Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
• Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
• Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingeniso
Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke emdlalweni othileko
ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukuze indaba eyethulwa mdlalo lowo ikghone
ukuzwakala kuhle kubamukelilwazi. Izenzo zabadlali ngizo zoke izinto ezenziwa badlali
emdlalweni othileko. Emdlalweni lo umdlali oyikutani nguBalise, oyimbangi
nguNaMalemane bese oyihlanganisa nguLungile. Lapha sizokucoca ngemihlobo
yabadlali ababalwe ngehla bomdlalo wesihloko esithi; 'IFINDO' besihlathulule nezenzo
zabo ezisivezela bona bangileyo mihlobo yabadlali.
Umzimba
Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngezenzo zabadlali
abalandelako:
Ikutani (uBalise)
- Umdlali oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe begodu esethulweni
uvela anomraro aqalene nawo.
- Emzimbeni ulindeleke bona ayemayeme aluke amaqhinga/amano wokobana
uzokuphuma bunjani emrarweni aqalene nawo.
- Uvela kiyo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo.
- Emdlalweni lo umdlali oyikutani nguBalise ngombana yoke indaba yomdlalo lo
idzimelele kuye.
- Esethulweni uvela aqalene nomraro wokungafumani umntwana banomkakhe
uLungile.
- Ngemva kobana banomkakhe bathandaze bebakghubuka amadolo babawa
umntwana kuSomnini bebaya nakibodorhodera abadlula kabalitjhumi, simuzwa
utjela umkakhe bona abakalingi ngokwaneleko, usuka lapho uhlongoza bona kuyiwe
ebantwini ababonako.
- Isenzo sakhesi sisitjela bona uyayemayema ngomnqopho wokulinga ukurarulula
umraro abaqalene nawo lo.
- Uthi nakafika emsebenzinakhe ubikela abalingani bakhe ngokomsebenzi
ngomrarwakhe lo, uHleziphi umyelelisa bona aye emphorofidini.
- Nanyana asazi bona uLungile angeze avume ukuya emphorofidini ngombana
umzalwana kodwana uragela phambili nokumbawa bona baye khona.
- Uthi nakambhalelako uLungile uyokubawa uNobukhazi bona amkhulumele
noLungile ukuze avume ukuya ebantwini ababonako.
- Nekugcineni simbona avuma ukobana uMnguni abathathe banoLungile abase
enyangenakhe ukuze umrarwabo urarululeke.
- Koke lokhu kuveza bona indaba yomdlalo lo idzimelele phezu kwakhe uBalise
nekungiyo into emenza bona abe yikutani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 42 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Imbangi (uNaMalemane)
- Imbangi mdlali ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mdlali oyikutani. Kesinye
isikhathi imbangi kuba bujamo umdlali oyikutani aqalana nabo obukhandela lokho
afuna ukukuphumelelisa.
- Imbangi ijama endleleni yekutani, iyikhandele bona ingakghoni ukufikelela
eensombululweni zomraro wayo.
- Emdlalweni lo imbangi nguNaMalemane ngombana nguye ojama endleleni yekutani
enguBalise yokulinga ukurarulula umrarwakhe banomkakhe wokungafumani
umntwana.
- UNaMalemane uyimbangi ngombana nguye othwese uBalise banoLungile umraro
wokungafumani umntwana ngesenzo sakhe sokungathombisi uLungile
nakasakhulako nekungiyo into esele ibabhalelisa ukufumana umntwana.
- Isenzo sakhe esimveza bona mbala uyimbangi ngesokobana ahloye uBalise
komhlolo abe amdelele kunokobana amhloniphe njengomkhwenyanakhe.
- Usebenzisa umntwanakhe uLungile ukukhandela uBalise bona angafiki
esisombululweni somraro aqalene nawo wokungafumani umntwana ngokobana
enze uLungile abhale ukuya ebantwini ababonako.
- Uthi nanyana ezwa bona uBalise banoLungile basela isiwatjho abasifumene
emphorofidini, ukwata komhlolo bewuyasithatha isiwatjhweso uyosiphalaza ukuze
amano uBalise awalingako wokufumana umntwana angaphumeleli.
- Nakezwa bona uNobukhazi uyelelise uLungile ngokobana avume ukuya
emphorofidini noBalise, umdosela umtato umthuka ngazo zoke iinhlamba azaziko
ukuze amkhandele bona angasizi uBalise ekufumaneni isisombululo somraro wabo.
- Izenzo zakhezi zimveza bona uyimbangi emdlalweni lo.
Ihlanganisa (uLungile)
- Ihlanganisa mdlali owenza bona kukghonakale bona ikutani yazane nembangi
emdlalweni othileko.
- Ngaphandle kwehlanganisa ikutani angeze yavuka ihlangene nembangi emdlalweni.
- Ihlanganisa kufanele ibe nobudlelwana obuqinileko nekutani kanye nembangi.
- Emdlalweni lo ihlanganisa nguLungile ngombana nguye owenze bona ikutani
enguBalise ihlangane nembangi enguNaMalemane.
- ULungile uyihlanganisa ngombana unobudlelwana obuqinileko noNaMalemane
ongunina kanye noBalise oyindodakwakhe.
- Isenzo esimveza bona mbala uyihlanganisa ngesokobana athathe koke
abakukhulumako neenqunto abazithathako banoBalise ayozibikela unina
uNaMalemane.
- Ukusuka lapho uNaMalemane abuye asebenzise yena uLungile lo bona aphikisane
nakho koke abakuhlelileko banoBalise.
- Nalokha uBalise nakahlongoza indaba yokobana kuyiwe emphorofidini uLungile
wakhamba wayokubikela uNaMalemane, wavutha amalangabi wabe watjho
nokobana uBalise usebenzela usathana uLungile angavumi ukuya emphorofidini
ngombana bona babazalwana.
- Nguye otjele unina bona isigubhe asithole ngesiqandisini siwatjho abasiselako
banoBalise nekuyinto eyenze bona uNaMalemane asiphalaze.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 43 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla le, singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela
abadlali ABATHATHU umdlalo lo odzimelele kibo ngokusebenzisa izenzo zabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25]
UMBUZO 19: IFINDO – Sovumani kaZimkhona
19.1 19.1.1 Umdlali osipara. (1)
19.1.2 Umdlali orondo. (1)
19.2 Isizathu sakaLungile esivezwa nguBalise sokungafuni ukuya emPhorofidini
uThombeni kukobana uLungile ukhulele ekhayeni labazalwana. (2)
19.3 UMnguni wazithola sele athukiwe angakholwa bona kanti uNobukhazi umazela
indaba le/UMnguni wazithola sele atshwenyekile bona kanti uNobukhazi
umazela kangaka bewagcina sele athatha isiqunto sokukhulumisana noLungile
bona avume ukuya ebantwini ababonako. (2)
19.4 - Bathandaze bebakghubuka amadolo. (1)
- Baye kibodorhodera abadlula kwabalitjhumi. (1)
- Baye kumPhorofidi uThombeni eSiyabuswa. (1)
- Baye enyangeni uMabhebheja eSphago. (1)
19.5 Ngicabanga bona isenzwesi simveza amumuntu ongathabeli abanye abantu
epilweni nabaphumelelako kunalokho ubahlulela ngezinto abazenza kade
nabasese bancani/Ngicabanga bona simveza amumuntu ofisa ukubona abantu
bangaphumeleli epilweni ngebanga lalokho abadlula kikho kade.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.6 Akusilo iqiniso ngombana irarano langaphandle kulokha abadlali ababili
batjhayisana ngemibono okuyinto ephambene nale eyenziwa nguBalise
ngombana la bekaba nekulumo kayedwana okulirarano langaphakathi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.7 Ngicabanga bona isenzo sakaNaMalemane lesi siwela ngaphasi
kwetjharagano/ukukhula kwendaba ngombana itiye le bekufanele ibe
sisombululo somraro abaqalene nawo uBalise banoLungile, manje ukuphalaka
kwayo kwenza bona indaba le ikhule ukuya phambili/Ngicabanga bona isenzo
sakaNaMalemane lesi siwela ngaphasi kwetjharagano/ukukhula kwendaba
ngombana ngemva kwesehlakalwesi uBalise walwa noLungile nekuyinto
eyatjharaganisa ipilwabo ukuya phambili kunokobana ilunge nomraro
abaqalene nawo urarululeke.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.8 Ngicabanga bona umnqopho womtloli ngalokhu kukusivezela bona bakhona
abantu abakghona ukwamukela ubujamo bomuntu njengombana bunjalo
ngaphandle kokumehlulela bona uphila ipilo ehlukileko kunaleyo azazisa ngayo
ebantwini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 44 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
19.9 Isenzekwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana banakho koke
okungabasiza bona bondle bebakhulise umntwanabo kuhle kodwana
bayabhalelwa kumthola/Isenzekwesi sizwakalisa ummoya wokudana
ngombana kusifiso sabo ukobana bathole umntwana ukuze nabo bathabe
njengomndeni opheleleko kodwana bayabhalelwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.10 - Siyamukeleka ngombana ngokwekolo esele akiyo uNaMalemane
akukafaneli bona ahlanganyele nabantu abanekolo efana neyakaBalise,
njeke nanyana athethe umntwanakhe nje kodwana usese nesifiso
sokobana umntwanakhe ngathana angalandela ikolo amkhulise ngayo.
- Asamukeleki ngombana uNaMalemane ukhulele emndenini ophetha
amasiko kodwana njengoba sele amKhrestu unina bewahlulela abantu
abasadzimelele emasikweni nekuyinto engakalungi bona ingenziwa
maKhrestu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
19.11 Umtloli womdlalo lo uphumelele ukusitlolela isethulo/isingeniso sawo
ngombana:
- Usivezele umdlali oyikutani okunguBalise. (1)
- Waveza nomraro uBalise aqalene nawo okusitjhijilo sokobana yena
nomkakhe abakghoni ukuba nabentwana. (1)
- Kuvezwe isizinda sendawo okuyindawo yeTheresa Park, eseTlhagwini
yePitori.
- Usivezele isizinda sesikhathi sokwenzeka komdlalo lo ekusikhathi sanje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 45 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 46 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 47 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024
SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2017 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2015 Memo

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Memorandum