Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2024 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 12202447 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2024, 47 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2024

Document textSearch extracted text and jump to a page.
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) MRHAYILI/MGWENGWENI 2024 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA IMITLOMELO: 80 Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-47. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya IMILAYELO YOKUTSHWAYA 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa) 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni 5. lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula 6. elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) 7. Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). Imibuzo enemibuzo emifitjhani 8. Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, 9. liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE) 'SIDAKAMIZWA' – TM Mthimunye Umhlahlandlela wokutshwaya umbuzo omude wekondlo Isingeniso Ummongondaba ngilokho ikondlo ekhuluma ngakho/Ngilokho okutjhiwo yikondlo. Ikhethomagama magama anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni imbongi esuke ikhuluma ngayo. Ikondlo le ikhuluma ngobumbi obulethwa sidakamizwa esibizwa bona yinyawupe ebantwini abatjha beSewula Afrika. Imbongi ikhethe amagama alandelako ukuzwakalisa ummongondaba lo: Umzimba - Sidakamizw' akh' urhawukel' abentabethu, > Ngomuda lo imbongi irabhela isidakamizwa bona akhese sibe nesirhawu elutjheni. - Lizokubayin' iphasi nabanje? > Ngamagama la imbongi ibuza bona iphasi liyokuba njani njengombana ilutjha elifanele ngathana liba lithemba lekusasa elingcono lenarha le libhema inyawupe. - Lizakubuseka njani nawudlange kangaka na? > Imbongi ibuza bona iphasi liyokubuswa bobani njengombana abentwana/ilutjha lingene enyawupeni kangaka/bayokubuyaphi abarholi bakusasa ilutjha nalibhema kangaka nje. - Sebabuswa nguwe. > Ngomuda lo imbongi iveza bona ilutjha selilawulwa ngiso isidakamizwesi, lona ngokwalo lilahlekelwe mnqopho wepilo, lenza koke okutjhiwo mzimba nasele ufuna isidakamizwesi. - Ngiyakwesaba nyawupe > Imbongi ihlathulula bona isidakamizwesi siyasabeka begodu iyasihlonipha ngendlela sibonakala sinamandla wokutjhugulula amaphilo welutjha ngayo. - Abentabethu ziimbandana, Ngebanga lakho nyawupe> Ngomuda lo imbongi izama ukusivezela bona abentwana abasahlali emakhaya, sebaphenduke iimbandana ezisabekako ezikhamba zigega nommango ngebanga lesidakamizwesi. - Umumbi sidakamizwa > Imbongi ihlathulula ngendlela isidakamizwesi sisimbi ngayo emaphilweni wabantu abatjha. Okutjho bona siyayona ipilo yomntwana obegade athembisa ukuba nekusasa elihle. - Ulibazis' abentabethu, Balibel' ifundo> Imbongi ithi ilutjha alisafundi, lenziwa ngiso isidakamizwesi, liqale sona likhohlwa ukuya eenkolweni. - Baphelelwe yihlonipho. > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona abantu abatjha abasamazi umuntu/abasahloniphi sebamahlongandlebe. - Bazilibele bona babobani. > Ngamagama la imbongi ithi ilutjha alisazazi bona libobani. - Iphasi loke libubula ngawe, Iphasi loke litjharagene ngawe > Imbongi iveza bona isidakamizwesi sesizele iphasi loke begodu abantu bayalila ngomonakalo/ngehlangahlangano esiyenzako ephasini. - Nyawupe libalel' abentwana, Abasazi phambili nemuva > Ngomuda lo imbongi irabhela isidakamizwa esiyinyawupe lesi bona siphume ebentwaneni ngombana sibenza bangasahlukanisa phakathi kokuhle nokumbi, sibenza bazikhohlwe bona bavela emakhayeni anjani. - Liyokuba yin' iphasi? Ababusi bangomuso bobani? > Ngamagama la imbongi ibuza bona bobani abazokuba barholi bakusasa ngombana isidakamizwesi sesikhona iphasi loke. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukusebenzisa amagama anembako ukuveza tjhatjhalazi lokho ekhuluma ngakho ekondlweni le nekuzizinto ezimbi ezilethwa sidakamizwa esibizwa bona yinyawupe ebantwini abatjha. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO) UMBUZO 1: 'SIDAKAMIZWA' – TM Mthimunye Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula kuhle. azizwakali begodu kwekondlo: Ukuhlathulula uwathinte woke amaphuzu -limpendulo pheze ngendlela ephakathi. -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni amagama amummongo amayelana nekondlo. ziyakhambelana nesihloko. Imininingwana kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi amunyethwe sihloko -Uphendule ngendlela ehle -lmibono esekelweko ikhona ayikavezwa yoke. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana nokungenelela khulu. Kunamaphuzu kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. kokunikelwa kwamaphuzu amanengi asekelwe begodu ayikasekelwa asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela azwakalako nokusekela ngokunemba begodu njengombana akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. ilwazi lekondlo. anqotjhiswe ekondlweni. bekulindelekile. eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa -Ikondlo uyizwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. 6 IMITLOMELO khulu. bonyana uyayizwisisa lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi ikondlo. kuhle. ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0–1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. nokwethulwa: Ukuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi kwelimi nokuzwakala neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu. khulu. -lmibono iyazwakala ayilandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu. 4 IMITLOMELO beyisekelwe kuhle khulu. -Ilimi, ukuzwakala ezenziwe elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisiweko -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. kwekondlo kanye okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kuhle kutjengisa ukutjhuja nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali. kwengqondo. iingaba zakhiwe kuhle. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 'MBULALI' – TM Mthimunye 2.1 2.1.1 Iseqamagama. (1) 2.1.2 Isilingisi. (1) 2.2 Ikondlo le ikhuluma ngomuntu onganasirhawu okhamba abulala abantu atjhiye eminye imizi ingasanabantu, ivaliwe, kanti keminye utjhiya abentwana babodwa, banganalitho. (2) 2.3 Emudeni lo imbongi ibuza umbulali lo bona akanazwelo ngesenzo sakhesi sokukhamba abulala abantu na. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 2.4 Ngicabanga bona umnqopho wembongi wokusebenzisa umbuzo-ziphendule pheze kiyo yoke imida yekondlo le kulinga ukuvusa unembeza wombulali lo bona akhe azibuze yena ngokwakhe bona kuthini kuye nakabona isihlungu asenza ebantwini/ingabe akanalo izwelo ngabantu abanengi kangaka ababulalako nabathathela iinini zabo na. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 2.5 Ummoya ozwakala ekondlweni le mumoya wokudana. Ummoya lo ungaba nomthelela omumbi khulu ekukhuleni kwabentwanaba ngombana bangagcina sele bababulali nabo ngomnqopho wokufuna ukuzibuyiselela/Kungaba nomthelela omumbi kuhlalakuhle yabo bagcine sele kubentwana abazipha inarha nofana bazithathe umphefumulo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 'ISILILO SAKATITJHERE' – BJ Skhosana 3.1 3.1.1 Iseqamagama/Irhwala. (1) 3.1.2 Umqondophikisana. (1) 3.2 Ikondlo le ikhuluma ngotitjhere olila ngokungaphathwa kuhle bafundi, ababelethi nomBuso nanyana asebenza ngokuzikhandla okungaka. (2) 3.3 Umqondo omunyethwe yindima le ngewokobana sekuyindaba yayizolo ukobana utitjhere uyahlonitjhwa, uyasatjwa bewuphathwa njengesitatanyiswa emphakathini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 3.4 - Liqiniso ngombana abanye abotitjhere baditjha nabentwana besikolo eendaweni ezithengisa utjwala, abanye bebathandane nabo nekuzizinto ezehlisa isithunzi sabotitjhere boke bese abasahlonitjhwa. - Akusilo iqiniso ngombana abanye abotitjhere baziphatha kuhle begodu nomsebenzabo bayawenza kodwana sekuba bentwana abatlhoga ihlonipho kanti nabanye ababelethi abotitjhere abababeki ndawo/lokha abentwababo nabangakaphumeleli basola abotitjhere. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 3.5 Ummoya ozwakala ekondlweni le mumoya wokudana. Ummoya lo ungaba nomthelela omumbi khulu epilweni katitjhere lo ngombana angagcina sele azithethe umphefumulo nofana azinikele etjwaleni ngomnqopho wokuphungula igandelelo langokomkhumbulo analo nekuzokwenza bona angasenzi umsebenzakhe ngendlela efaneleko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 'KUZOKUYAMEKA' – TN Mahamba 4.1 - Isezura/Isithiyeleli. (1) - Umqondophikisana. - Isilungelelamuda/Injambamende. - Ufanakamisa u-a/u. (1) (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) 4.2 Ikondlo le imayelana nokukhuthaza abantu bona bangalahli ithemba lokulwela ukufeza amabhudango wabo nanyana bahlangabezana neentjhijilo epilweni. (2) 4.3 Ukusetjenziswa kweenlingisi emudeni woku-1 newesi-2 wekondlo le kungenza ngizwisise bona kubabudisi kangangani ukuthatha igadango elizokusa phambili epilweni ngombana kusuke kunganasiqiniseko sokobana igadangwelo lizokuphumelelisa na nekuyinto ethusako leyo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.4 Umqondo omunyethwe yindima yesi-2 yekondlo engehla le ngewokobana nawenza into akukafaneli uphele amandla nayingalungiko, kufanele uragele phambili, ulinge godu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.5 Imbongi isebenzise i-injambamende/isilungelelamuda emideni le ngomnqopho wokuletha umqondo wokobana ubudisi umuntu aqalene nabo namhlanje abukafaneli bona bumqede amandla nofana bumlahlise ithemba ngombana ekugcineni buzokuphenduka ipumelelo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 'UTHI UYAZI KANTI AWA' – TN Mahamba 5.1 5.1.1 Iseqamagama. (1) 5.1.2 Isifaniso/Isimanyaniso. (1) 5.2 Ikondlo le ikhuluma ngokobana nawuphila ephasinapha ungathi ipilo uyayazi nofana ungathi wazi koke ngombana ipilo kuyinto engafundekiko njengencwadi. (2) 5.3 - Ngicabanga bona bangazijayeza ukubukela iindaba kibomabonakude/ukulalela iindaba emrhatjhweni ukuze bazi bona kwenzakalani ephasini mazombe. (1) - Ngicabanga bona banganande bavakatjhela iinkundla zokuthintana ezifana nabo-Twitter/Facebook ne-Instagram ekungizo ezinamakhasi asabalalisa koke okuyindabamlonyeni okwenzeka ephasini mazombe. - Ngicabanga bona bangafunda iincwadi ezimayelana namaphilo wabanye abantu khona bazokuthola ilwazi ngehlangothi elinye lepilo abangalaziko. - Ngicabanga bona bangabelana ngelwazi nabanye abantu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele amaphuzu AMABILI.) (1) 5.4 Umuda we-14 umumethe umqondo wokobana kufuze sitjheje izinto esizenzako epilweni ngombana yoke into inesikhathi sokuthoma nesokugcina kwayo, ungacabangi bona lokhu okwaziko namhlanje kuzokuhlala kunjalo, izinto ziyatjhuguluka ngemva kwesikhathi esithileko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 5.5 Imbongi iphumelele ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana nommongondaba wayo ngombana isihloko simumethe umqondo wokobana umuntu angazitjeli bona uyazi ngombana akazi nekuyinto emunyethwe mumongondaba wekondlo le ngombana angafumana bona kunengi angakwaziko nange angahlangana nabanye abantu abavela kezinye iindawo nebakhe baqalana neentjhijilo ezingafani nezakhe epilweni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO) UMBUZO 6: 'MBALA NGUBABA' – PB Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela ephakathi ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu -lmibono esekelweko ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana 15 IMITLOMELO amayelana nomtlolo. ikhona kodwana -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. -Uphendule umbuzo kuhle: ayikavezwa yoke begodu asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12-13. ayikasekelwa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. njengombana eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa Kunamaphuzu amanengi bekulindelekile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo -Umtlolo uwuzwisise kuhle uwuzwisisile. khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni elihle okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela khulu. -lsingeniso,iingaba ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu kwesakhiwo nanyana begodu azwakala kuhle. kuhle. awulandeleki. kungezwakali. ukulandelana kwamaphuzu. 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisiweko nokwethulwa kwamaphuzu beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja -Ilimi, ukuzwakala kwendaba kanye nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali. kwengqondo. nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni. okunganembiko kwenza kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA B: INOVELI UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE) MBALA NGUBABA – PB Skhosana • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 6. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango yakhe. Usuke ayedwa akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano langaphandle (elihlangana nabalingisi) mhlobo werarano lapha abalingisi batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Ummongondaba wenoveli le umayelana nokutjhayisana kwendlela yesintu neyesikhuwa yokwabiwa kwelifa lomuntu ongasekho ephasini. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili yamararano atholakala enovelini yesihloko esithi; 'MBALA NGUBABA' abonakala anomthelela ekubunjweni kommongondaba wenoveli le. Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngemihlobo yamararano emibili elandelako: Umzimba Irarano langaphakathi. - UMavela simthola aba nerarano langaphakathi ngemva kokuzwa ngesifiso sakayise. Simthola akhuluma ayedwa athi ilifa lakayise angekhe ladliwa mikhwenende eboDladla yena aqalile. - UMavela nakahlezi ngaphandle asalindele ukungena nge-ofisini laboDladla uzwakala asithi into yokobana kunesifiso esatlolwa nguyise yisangu ngombana uyamazi uyise bona bekamumuntu osalandela amasiko. - UMavela nakahlezi ayedwa nge-ofisini lakaSkhosana esilarheni sakhe, ubalabala ngehliziyo uthi uyabona bona uSkhosana lo uzokugcina sele amjayela kumbi bekamlobise nelifa lakhe alimuke imikhwenende yeWitbank, uDladla banoJanson. - UMavela nakafika kwaSkhosana ekuseni angamfumani ngaphambi kobana baye efandisini, ukhuluma yedwa uthi uSkhosana umgulukudu ophila ngeengazi zabantu ngombana umnikele itjhege elinganamali. - Irarano lokugcina langaphakathi livela lokha uMavela nasele avalelwe ejele, ukhuluma yedwa uthi mbala nguyise ombulele aphila ngesifiso asitjhiye nakabhubhako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi. - UMavela urarana nonina lokha nabatjhayisana ngemibono ngombana uNaMtshweni uyakholwa bona indaba yesifiso sakaBongwe iliqiniso kanti uMavela akakhambisani nalokho nakancani. - UMavela urarana noNaKabini lokha nakamsolako ngokungafuni ukulandela isifiso sakayise. UMavela uyamkgharameja uthi akathule ngombana uyise wabhubha anganayo nayinye imbuzi, njeke akazi bona ukhulumani. - UMavela ukgharameja uHleziphi kabuhlungu nagade bahlezi nonina, uthi ufakaza iindaba zabantu abakhulu lokha nakafakazela bekavumelana nonina nakathi uMavela akabuyele esikolweni. - UMavela urarana noSkhosana nakazakufika esilarheni sakhe akwatile, umtjela bona uyalemuka ukobana ufuna ukumgalaja ilifa lakhe, uSkhosana naye akazithambisi uyalwa, ubhoka nangobukhali uthi uMavela kungcono athathe iinkonyana zakhe nangabe uzomenza isela. - UMavela urarana noSkhosana nabasendleleni etjhinga efandisini KwaMarhinini, babanga indaba yokobana umnikele itjhege elingasebenziko nelikhombise bona uSkhosana akanamali ebulungelweni lemali. USkhosana naye akhange azibeke phasi, umphendula ngokulwa nakamtjela bona usidlhadlha esingazi nokobana itjhege isebenza njani. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyatjengisa bona umtloli wenoveli le uphumelele ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle (elihlangana nabalingisi) ukusibumbela ummongondaba wayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) MBALA NGUBABA – PB Skhosana 7.1 Basabasa phasi/Babasela eziko elingendlini. (1) 7.2 UNaMtshweni ufihlelwe isehlakalo sokobana umuntu obotjhelwe ukweba iinkomo zakwakhe mntwanakhe uMavela. (2) 7.3 - Ife. (1) - Isiphila. - Imigade. (1) - Amaselwa. (ZINTATHU iimpendulo kezingehla.) (1) 7.4 Ummongo omunyethwe yikulumo kaSkhosana ngewokobana ifuyo enjengezimvu neenkomo kanye nenyama yangaphakathi izabe iyinengi esilarheni njengombana yena banoMavela benze isivumelwano sokobana bayokweba iinkomo zakaBongwe bazilethe eplasini lakhe. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 7.5 - UNaMtshweni banoNaKabini bathathwa basiwa esipholiseni lapha iinkomo zakaBongwe bezivalelwe khona babatjengisa zona bebabona bona mbala zitholakele. (1) - Amapholisa akhweza uNaMtshweni banoNaKabini ikoloyi baya lapha kuvalelwe khona iimbotjhwa ezebe iinkomo bebagcina bathola bona nguMavela owebe iinkomo zakayise. - UMavela wathoma wakholwa bona mbala nguyise obophe ilifa lakhe. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 7.6 Ngicabanga bona simveza amumuntu ohlakaniphileko nokwaziko ukuhlelela umndenakhe/Ngicabanga bona simveza amumuntu othanda ifundo ngombana indlela ahlele ngayo ilifa lakhe le igandelela indaba yokobana abentwabakhe balidle ngefundo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.7 Iqhinga lokuvezwa kwabalingisi elisetjenziswe mtloli ukusihlathululela bona uSkhosana banoMasango bababantu abanjani liqhinga lokuvezwa kwabalingisi ngelembatho ngombana sivezelwa bona bebambethe abokhakhi abadarhileko nesele bathoma ukurathuka bafake namanyathelo amadala, aneentunjana neenthende eziphelileko nakhombisa bona kade agcina ukuphoritjhwa ngendlela athunye ngayo nekuyinto esitjela bona bababantu abadobha phasi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.8 Akusilo iqiniso ngombana isehlakalo esingathathwa njengesiphetho enovelini kulokha uMavela amukela bona koke lokhu abegade aphikisana nakho ekumayelana nesifiso sakayise kuliqiniso nekwenze bona agcine akhupha amagama athi; ‘MBALA NGUBABA’ nekutjho khona bona uyamukela bona uhlulekile. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.9 Ngicabanga bona umlayezo esiwethulelwa mtloli wenoveli le ngesenzwesi ngewokobana kanengi umuntu ongakulimaza nofana ongakuzwisa ubuhlungu ngiloyo otjhidelene naye khulu epilwenakho ngombana usuke azi ubuthakathaka bakho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.10 Ngicabanga bona isehlakalwesi sisibumbela irarano langaphakathi ngombana uMavela bekanekulumo kayedwana, acabanga indlela uyise ebekamumuntu olandela ikolo yesintu ngayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.11 - Siyamukeleka ngombana umuntu nakahlongakeleko nanyana kungakhanjwa kuyokuhlolwa bekutholakale bona ubulewe yini kodwana okusalako kukobana umuntu loyo angeze kusakghonakala bona abuyiswe/avuswe. - Asamukeleki ngombana ngemva kwesilahlo sakaBongwe bekufanele umndenakhe uhlale phasi ufunisise bona isidliso adliswe sona usidle kuphi ukwenzela ukuzivikela bona nabo njengomndenakhe bangagcini sebadlisiwe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 7.12 Umtloli uphumelele ukusivezela uMavela njengomlingisi oyikutani wenoveli le ngaphasi kwemileyo yesakhiwana elandelako: - Esingenisweni usivezele yena anomraro wokungahlangabezani nemigomo yokudliwa kwelifa lakayise. (1) - Esitlhorini umveze abotjhwa efandisini KwaMarhinini ngebanga lokweba iinkomo zakayise. (1) - Esiphethweni sivezelwa yena angejele, akhona akholwako bona kwamambala nguyise obophe ilifa lakhe ngalendlela/owenze isifiso esikhulunyiswa boDladla. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kufanele aveze izenzo ezenziwa mlingisi lo emleyweni ngamunye kebuzweko.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO) UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela ephakathi ngendlela ephakathi azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu Ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana kodwana imininingwana esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke -lmibono esekelweko ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. ukuzilandela nanyana 15 IMITLOMELO amaphuzu amayelana ikhona kodwana ayikavezwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. nomtlolo. yoke begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo -Uphendule umbuzo njengombana akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo. kuhle: 12–13. bekulindelekile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa Uphendule ngendlela -Kunobufakazi obutjengisa -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. ehle. bonyana umtlolo eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. Kunamaphuzu amanengi uwuzwisisile. asekelwe ngokunembako anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso,iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu. 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. beyasekelwa yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisiweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa Nokwethulwa kwamaphuzu kwendaba kanye zelimi begodu begodu alizwakali. kwamaphuzu kuhle kuhle. nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi bekutjengisa ukutjhuja -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE) UKHOLIWE – N Skosana • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 8. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango yakhe. Usuke ayedwa akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano langaphandle (elihlangana nabalingisi) mhlobo werarano lapha abalingisi batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Ummongondaba wenoveli le umayelana nobungozi bokuba nefihlo emtjhadweni. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili yamararano atholakala enovelini yesihloko esithi; 'UKHOLIWE' abonakala anomthelela ekubunjweni kommongondaba wenoveli le. Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngemihlobo yamararano emibili elandelako: Umzimba Irarano langaphakathi. - UZondani uba nerarano langaphakathi ngemva kobana uKholiwe amtjele bona yena ufuna indoda efundileko. Ufikelwa mcabango wokulisa umsebenzi abuyele esikolweni kodwana urarwa kukobana unina uzokondliwa ngubani begodu nabantu bazokuthini. - UZondani uba nerarano langaphakathi godu ngemva kobana uKholiwe amtjele bona incwadi ebegade ayifunda uyithunyelwe nguZwelibanzi, ufikelwa mcabango wokobana uZwelibanzi lo ulisokana elithandana noKholiwe ngeMamelodi nokutjho khona bona ayisekho indabakhe. - UKholiwe uba nerarano langaphakathi ngemva kokusonywa nguSipho lokha nakasahlala eMamelodi afunda eVista, ufikelwa mcabango wokobana uZondani uzokuthini nakangezwa bona uthandana noSipho abuye aziduduze ngelithi uZondani kufanele azwisise bona ithando liyini. - UKholiwe uba nerarano langaphakathi lokha nakalemuka bona abantu bendawo yangekhabo, amalunga wesondweni lekhabo, noyise ombelethako uyamnina ngombana kuzwakele bona uZondani uzibulele ngebanga lakhe. Usala azibuza bona yini into asayiphilelako bewuthatha isiqunto sokufudukela eDaveyton. - Elinye irarano langaphakathi elibamba uKholiwe livela ngemva kobana aqome uDavi. Uzwakala azisola khulu ngesenzo sakhesi ngombana wazitjela bona angeze athandane nelinye isokana kungakaphumi iqiniso lokobana yena akanaso isandla ekuzibulaleni kwakaZondani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya - Nasele uKholiwe atjhadile, liyambamba godu irarano langaphakathi lokha nakabona umntwanakhe womntazana, uBusi sele abonakala amatshwayo wokukhula emzimbenakhe. Lokhu kumkhumbuza umraro owakhe wamvelela wokuthweswa umlandu wokuzibulala kwakaZondani lokha asafunda eVista. - Irarano langaphakathi liragela phambili nokumbamba uKholiwe lokha nabasesondweni, umfundisi avule ivesi elithi; 'Fundisa umntwana ngendlela azokuthi nalokha sele akhulile akhambe ngayo' nekulivesi elivuselela amanceba wakhe amayelana nefihlo angene nayo emtjhadweni. - Esiphethweni senoveli le ngaphambi kobana uKholiwe azibulale uba nerarano langaphakathi nakathi uzibona afana nombulali nofana umloyi ngombana akhange athembeke endodenakhe uMuzi. Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi. - UKholiwe ukgharameja uZondani nakambuza bona uhlobana njani noZwelibanzi Hlongwa, ngemva kobana uKholiwe afunde incwadi evela kuZwelibanzi. - Ngemva kokubhubha kwakaZondani, uKholiwe uthi nakafika kwabo abuya eMamelodi; uyise uyambetha bewuyamthuka uthi angeze asaragela phambili nokumbhadelela esikolweni ngombana athi umbulali. - UKholiwe urarana nomkaMatjeni banomkamfundisi eMamelodi lokha nabegade bazokubawela uZondani umtjhado kuKholiwe. Ubatjela indlebe ukuzwa bona akasamukeli isibawo sakaZondani sethando. - USarah uthi nakafika kwakhe afumane uKholiwe asingathwe nguSipho, umbetha ngesidunu sezembe bewuyamthuka ngombana acabanga bona uKholiwe lo uhlekisana nosobentwabakhe. USipho uvikela uKholiwe ngokobana ararhe uSara emlonyeni wabe wamkhupha amazinyo amabili. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyatjengisa bona umtloli wenoveli le uphumelele ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle (elihlangana nabalingisi) ukusibumbela ummongondaba wayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana 9.1 - Kuneenkolo, njengeMafu High school. (1) - Kuneenthuthi, uKholiwe nomnganakhe beza ngeteksi endaweni le. (1) 9.2 - UNtuli. (1) - UNghodela. (1) 9.3 Umlingisi oyikutani wenoveli le, uKholiwe, uqalene nomraro wokuthweswa umlandu wokobana uZondani uzibulele ngebanga lakhe. (2) 9.4 Sisehlakalo sokobana uKholiwe azisole bekazibeke umlandu wokobana akhange athembeke kusobentwabakhe uMuzi njengombana amfihlela ngokuzibulala kwakaZondani azibulalela yena. (2) 9.5 - UZondani wakhamba wayokweba isigidi esitolo sakwaGatjeni. (1) - UZondani nakafika ekhabo wangena elawini lakhe wazidumuza ngesigidi asebe esitolo sakwaGatjeni. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 9.6 Isizathu sokobana eenkolweni kube namaphaliswano wemidlalo kunokobana kufundwe kwaphela kusiza abafundi abangakaphiwa ngehlangothini lezefundo bona bakghone ukuthuthukisa iimphiwo namakghono abanawo emidlalweni ehlukahlukeneko engagcina ibaphumelelisa epilweni/Kusiza abafundi abahlukahlukeneko bona bakghone ukuzihlahluba bebafumane iimphiwo namakghono abanawo nekungiwo abangakghona ukuziphilisa ngawo epilweni, okufana nekghono lokudlala ibholo erarhwako, ukugijima nokhunye/Isizathu sokobana eenkolweni kube namaphaliswano wemidlalo kunokobana kufundwe kwaphela kusiza abafundi bona bakghone ukuphumuza ingqondo njengombana bahlala bafunda esikhathi esinengi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.7 - Liqiniso ngombana uRhulumende unikela abafundi abaphumelele kuhle egreyidini le-12 imalimboleko yakwa-NSFAS nemifundaze ehlukahlukeneko ukuze baragele phambili ngeemfundo zabo emaZikweni aPhakemeko wezeFundo. - Akusilo iqiniso ngombana abanye abafundi abaphumelele kuhle egreyidini le-12 uRhulumende akabasizi ngemali yokuragela phambili ngeemfundo zabo ngebanga lokobana baphuma emindenini edla kusale nekubafundi ekuthiwa kufanele babhadelelwe babelethi babo iindleko zemaZikweni aPhakemeko wezeFundo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.8 Iqhinga lokuvezwa kwabalingisi elisetjenziswe mtloli ukusihlathululela bona uMuzi umumuntu onjani liqhinga lokuhlathululwa mtloli ngombana esingenisweni mtloli ngokwakhe osihlathululela bona uMuzi umumuntu othulileko nokhuluma lokha nakufaneleko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.9 Ngicabanga bona umlayezo esiwethulelwa mtloli wenoveli le ngesehlakalwesi ngewokobana nemasondweni lapha sicabanga bona kunabantu abalungileko kwaphela bakhona nabangakalungi abangakuzwisa ubuhlungu ngombana bafuna ukuzenza ngcono ngawe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.10 Nange nginomngani osebujameni obufana nebakaKholiwe bokudliwa sisazelo ngingamyelelisa ngokobana ayokubonana nabodorhodera abathoba umkhumbulo, abavulele isifuba sakhe khona azakwazi ukutjhaphuluka/Nange nginomngani osebujameni obufana nebakaKholiwe ngingamyelelisa bona akhulume nomma amthembileko esondweni lakhe ongeze amehlulela khona azokwazi ukutjhaphuluka emmoyeni afumane ukuthula. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.11 - Isehlakalo sokobana uZondani uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe akafuni ukumqoma siyakholweka ngombana nepilweni yamambala banengi abantu abahlala bazibulala mihla namalanga nasele babona bona awasekho amathuba wokuba sebudlelwaneni bethando nabantu ababathandako bese banyula ukufa kunokobana baphile nobuhlungobo eenhliziyweni zabo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya - Isehlakalo sokobana uZondani uzibulele ngebanga lokobana uKholiwe akafuni ukumqoma asikholweki ngombana akusilula bona umuntu azibulale ngebanga lomuntu angakhange atjhidelane naye bekamjayele kangangokuthi angeze asakghona ukuphila ngaphandle kwakhe, abantu vane bazibulale nabatlhalwe babantu abasuke bathandana nabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.12 Umtloli akakaphumeleli ukusivezela uKholiwe njengomlingisi oyikutani wenoveli le ngaphasi kwemileyo le yomithathu yesakhiwana ngombana akakamvezi esiphethweni, umveze esingenisweni nesitlhorini kwaphela: - Esingenisweni usivezele yena anomraro wokuba nefihlo emdlako angene nayo emtjhadweni. (1) - Esitlhorini umveze athatha isiqunto sokuzibulala ngombana angasakghoni ukuphila nefihlo le. (1) - Esiphethweni akakaphumeleli ukusivezela yena ngombana kuvela uSipho atjela uMuzi bona akafunde incwadi amtlolele yona nangabe ufuna ukwazi bona ngubani uZondani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kufanele aveze izenzo ezenziwa mlingisi lo emleyweni ngamunye kebuzweko.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELI (25 IMITLOMELO) UMBUZO 10: UBONAKELE – M Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko 14-15. -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ngendlela ephakathi azikanamatheli nokuzwisisa itheksthi. -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana kodwana imininingwana kodwana imininingwana esihlokweni esinikelweko, ngokungeneleleko begodu nesihloko. ayikavezwa yoke. ayikavezwa yoke. kulikhuni ukuzilandela 15 IMITLOMELO uwathinte woke amaphuzu -lmibono esekelweko -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi nanyana azikhambeleni amayelana nomtlolo. ikhona kodwana asekela imibono asekela imibono nombuzo. -Uphendule umbuzo kuhle: ayikavezwa yoke begodu akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela -Uhlulekile ukunikela 12-13 ayikasekelwa eyanelisako. eyanelisako. iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. njengombana -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi bekulindelekile. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. awanikeleko asekelwe ngokunembako -Kunobufakazi obutjengisa akakasekelwa. anqotjhiswe emtlolweni. bonyana umtlolo -Umtlolo akawazi. -Umtlolo uwuzwisise kuhle uwuzwisisile. khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. bonyana kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni elihle okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako Ilimi, iphimbo nesitayela khulu. -lsingeniso,iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza ngesihloko. okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka kwamaphuzu nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu ukulandelana -Abukho ubufakazi begodu azwakala kuhle. kuhle. awulandeleki. kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala -lmibono ivezwe -Kuneemphoso kungezwakali. nanyana ukulandelana nokwethulwa kwamaphuzu beyasekelwa yezwakala. ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu. kuhle bekutjengisa ukutjhuja -Ilimi, ukuzwakala ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisiweko kwengqondo. nokwethulwa kwamaphuzu kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE) UBONAKELE – M Skosana • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 10. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango yakhe. Usuke ayedwa akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano langaphandle (elihlangana nabalingisi) mhlobo werarano lapha abalingisi batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Inoveli le ikhuluma ngomntwana owasuka ekhabo amncani wazipha inarha ngebanga lokutlhoriswa ngumanakhe owathathwa nguyise ngemva kobana unina weengazi aziphe inarha abalekela ukutlhoriswa yindodakwakhe uMahlangu, onguyise kaBonakele. UBonakele wakhamba ahlangana neentjhijilo epilweni bekwafika lapha aphumelela khona bewahlanganisa ababelethi bakhe, babuyela baba mndeni owodwa njengekuthomeni. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili yamararano atholakala enovelini yesihloko esithi; 'UBONAKELE' abonakala anomthelela ekubunjweni kommongondaba wenoveli le. Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngemihlobo yamararano emibili elandelako: Umzimba Irarano langaphakathi. - UMahlangu uzwakalisa ukuzisola nakakhuluma ngehliziyo athi uzilayile ngokutlhala umfazakhe womtjhado uNaMndebele ngemva kobana uNaSilombo amtjele bona yena angeze alise ukumtshwenya uBonakele. - UBonakele nakahlezi phezu kwedwala ngemlanjeni uthi kulungile uNaSilombo akaragele phambili ngokumtlhorisa ngombana uyise akakuboni koke lokho ngebanga lokobana usuke asemsebenzini. - UBonakele nakasendleleni ebuya esikolweni ufikelwa mkhumbulo wokobana kungcono aziphe inarha ngombana uNaSilombo sele amtlhorisa khulu mva nje. - UBonakele nakafika ehlathini leBenoni uzibuza bona nguye lo osele aphenduke intandani ababelethi bakhe basaphila bobabili bewuyalila. - UBonakele uba nerarano langaphakathi ngemva kobana uMbuyiseli ambethile, isenzwesi usibona njengokutlhoriswa, uthi uyakhamba kwaMbuyiseli ngombana abesana bakhona bamhloyile. - UBonakele nakaseplasini lekhuwa ebegade alisebenza ufikelwa mkhumbulo wokobana into eyamkhupha ngakwabo bekukuyokufuna unina ingasi ukuzokusebenza ekhuwenapha nofana ukuphila kamnandi. - UBonakele uba nerarano langaphakathi nakafika ekoloyini edala ebekahlala kiyo ngombana uzwakala athi lapha akhona kuzakuba mumuzi azokuhlala kiwo bekayokufa ngombana abone indlela abantu beDaveyton bambandlulula ngayo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya - UBonakele uba nerarano langaphakathi nakabuya ukuyozibandula naboKiller afumana ikoloyi ebegade ahlala kiyo ivutha amalangabi, simuzwa asithi intando yabantu beDaveyton seyenzekile, ngalokho-ke bazakuthaba nababona sekunje. - UNaMndebele naye liyambamba irarano langaphakathi nakazisola ngokobana wawutjhiyelani umndenakhe, uzisola khulu nakakhumbula bona uphule isivumelwano asenza noMahlangu phambi kwababelethi bakhe nabazalwana sokobana bayokuhlukaniswa kukufa. - UBafunani naye uba nerarano langaphakathi lokha nakasendleleni ebuya esitolo nakathi indlela ababelethi bakhe abaphila ngayo le akaboni bona izamupha isimilo esihle ngombana bahlala balwa bahlabana nangamagama phambi kwakhe. Uthi nonina lo akamthandi ngombana akamkhalimi nakenza izinto ezingakalungi kunalokho uyamjamela. Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi. - UNaSilombo urhitjhana noMahlangu ngamagama ngemva kobana uBonakele abikele uyise bona umanakhe uyamtlhorisa. - UNaSilombo ukatelela uBonakele bona ayokuthengela uBafunani umgadango bewumtjela namaganyana amhlabako wokobana unehliziywana bani yokobana angazondiswa kulokha nakamyalako. - UNaSilombo uhlabana noMahlangu ngamagama ngemva kobana uMahlangu athe uthuma uBafunani esitolo bona ayomthengela umlilo, umtjela nokobana uyise kaBafunani, uNkosi, bamtjhiya eHlazatje, ngalokho-ke angamthumi ngombana akasuye uyise. - UBonakele nakathatha isiqunto sokukhamba kwabo utjhiya uNaSilombo namagama amhlabako wokobana uzokubuya azokutjhaphulula uyise ebudisini aqalene nabo bewuyaphuma uphosa ibadi utjhiya uNaSilombo akwate kwamanikelela. - UMbuyiseli urarana noBonakele bewuyambetha ngehloso yokumkhalima ngombana atjelwe bona amakonyana amabili alahlwe nguye nabegade alele ekwaluseni nekuyinto ephethe uBonakele kumbi khulu bewazizwa atlhoriswa njengombana bekwenzeka kuye nakasahlala ekhabo. - UBonakele nakafika eDaveyton uNduku banoSponono balwa naye bebamthathela imali ngombana bambona bonyana akusuye umhlali wendaweni yeDaveyton. - UNduku banoSponono nabanye abesana baragelela uBonakele esitetjhini seentimela lapho bekathengisa khona amahabhula bambetha naye wazilwela, wababetha boke njalo bebabaleka. - UBafunani urarana noThokozani lokha nakambikela bona usidisi. UThokozani uzwakala asithi yena bekangakalindeli ukuzwa into enjengaleyo, uBafunani waphetha ngokulila nangokunghala. - UNaSilombo urhitjhana noBafunani ngamagama lokha umntwana kaBafunani nakagulako, uBafunani uyamtjela bona ubujamo obubudisobu esele bazifumana bakibo bubangelwe nguye uNaSilombo lo ngokuphatha kumbi uMahlangu banoBonakele bebagcina ngokukhamba kanye nokungafuni ukuyokubika umlandu wokuzithwala kwakaBafunani kwaKhoza. Ukurarana kwakaNaSilombo noBafunani kwenza bona uBafunani ayoziphosela phambi kwekoloyi egijimako abe ahlongakale. - Esiphethweni senoveli le uNaMndebele banoNaSilombo nabahlangana kwaMahlangu, eSiyabuswa bayalwa bebaphetha ngokubambana ngezandla. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyatjengisa bona umtloli wenoveli le uphumelele ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle (elihlangana nabalingisi) ukusibumbela ummongondaba wayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 11: UBONAKELE – M Skosana 11.1 - Iphephandaba. (1) - Umrhatjho. (1) 11.2 UBonakele wazizwa athabile nakacabanga bona uyokubethana nesokana langaphetjheya kwamalwandle, uDuke Hudson bewafisa ngathana ubethana nalo ngalesosikhathi, okutjho bona besele azithemba kezeendubulo. (2) 11.3 UMahlangu bekaphila ngokutlhorisa uNaMndebele lokha nabegade ahlala naye kodwana gadesi sekunguye ophila ngokutlhoriswa nguNaSilombo. (2) 11.4 Ummongo wekulumo kaSgwadi lokha nabekavakatjhele umnakwabo uMahlangu ngewokobana uMahlangu kufanele akhambe ayokufuna umndenakhe ekunguNaMndebele banoBonakele. (2) 11.5 - UBonakele wabawa abaphathi bakhe bona bamtjhidele ngombana afuna ukukhuluma nababelethi bakhe ngekamerweni lakhe lokumbathela, mbala kwaba njalo. (1) - UBonakele waboleka ikoloyi kuKiller ngombana bekafuna ukukhamba nababelethi bakhe ekhabo ngeSiyabuswa njengombana sele babuyelene nje. (1) 11.6 Ngicabanga bona isenzo sakaBonakele lesi sisifundisa bona kufanele sifunde ukubekezelela ubujamo obubuhlungu epilweni nasaziko bona sifunani/silinde isikhathi esifaneleko sokwenza lokho esiqunte ukukwenza/singagugwa mimizwa ngombana lokho kungahle kusifake engozini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.7 Umhlobo werarano owabakhona ngemva kobana uBafunani abikele uThokozani ukobana uzithwele umntwanakhe lirarano langaphandle ngombana uThokozani wathi nakafuna ukuveza bona yena bekangakalindeli lokho wabe sele alila uBafunani bewaphetha ngokobana anghale. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.8 Liqiniso ngombana simbona azithanda begodu azamukela izenzo zakanina zokobana angamkhalimi nanyana enze okungakalungi kodwana isikhathi nasikhambako, izinto zingasakhambi kuhle ngekhaya, uyatjhuguluka uthi unina akamthandi ngombana nangathana bekamthanda bekazomkhalima lokha nakenza izinto ezingakalungi/eziphuma endleleni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.9 Ngicabanga bona umlayezo esiwethulelwa mtloli wenoveli le ngesenzwesi ngewokobana abantu nabakufela umona bangenza nanyana yini engakwenza ubonakale njengomuntu omumbi kilabo abakuthandako. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 11.10 Ngicabanga bona isehlakalwesi siwela ngaphasi komleyo wesisusa serarano ngombana ngaphambi kobana uNaSilombo afike emzini wakwaMahlangu lo, uBonakele bekahlala kamnandi anganamraro nababelethi bakhe, umraro sewathoma lokha uMahlangu nakazakuthatha uNaSilombo owafika watlhorisa uBonakele. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.11 Asamukeleki ngombana ukuzibulala kusisono emehlweni kaZimu kanti nomThetho siSekelo weNarha awuvumi bona umuntu azibulale nanyana angaba nemiraro engaphezu kwamandlakhe/Asamukeleki, esikhundleni sokobana umuntu athathe isiqunto sokuzikhupha umphefumulo angakhuluma nomuntu amthembako nofana aye kibodorhodere abathoba imikhumbulo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.12 Umtloli uphumelele ukusivezela umlingisi oyikutani wenoveli le, onguBonakele ngaphasi kwemileyo yesakhiwana elandelako: - Esingenisweni usivezele yena anomraro wokutlhoriswa ngumanakhe uNaSilombo. (1) - Esitlhorini umveze alwa bewathumba ipi yamaguduva ebeyiphakathi kwakhe noDuke Hudson bese wahlangana nababelethi bakhe khonapho. (1) - Esiphethweni sivezelwa yena aqotha uNaSilombo ngemva kobana amkhumbuze amagama amtjhiya nawo mhlana azipha inarha. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kufanele aveze izenzo ezenziwa mlingisi lo emleyweni ngamunye kebuzweko.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 12: 'UMOYA OMUMBI' Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze elingeneko kodwana ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu -lmibono esekelweko yoke. yoke. ukuzilandela nanyana 15 IMITLOMELO amayelana nomtlolo. ikhona kodwana -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambeleni nombuzo. -Uphendule umbuzo kuhle: ayikavezwa yoke begodu asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 ayikasekelwa njengombana akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bekulindelekile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. akakasekelwa. anqotjhiswe emtlolweni. uwuzwisisile. -Umtlolo akawazi. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso,iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza ngesihloko. okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu -Abukho ubufakazi kwamaphuzu begodu kuhle. awulandeleki. kungezwakali. bokuhlelwa kwesakhiwo 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziweko -Kuneemphoso ezinengi nanyana ukulandelana -Ilimi, ukuzwakala beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu kwamaphuzu. nokwethulwa kwamaphuzu -Ilimi, ukuzwakala kwendaba kanye nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko kuhle bekutjengisa nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni. okunganembiko kwenza Iisezingeni eliphasi khulu ukutjhuja kwengqondo. kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. begodu alizwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak-nelim(Tlolaumtlom Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE) UMOYA OMUMBI – CM SANGWENI • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 12. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Isifundo ngilokho abafundi abakuzuza ngemva kobana bafunde umtlolo othileko. Isifundo singavela ngesehlakalo esihle nofana esimbi. Izitjho ziinungo zekulumo ezisetjenziswa ngomnqopho wokutjhujisa ikulumo. Enolwaneni yesihloko esithi; 'UMOYA OMUMBI' sithola isifundo sokobana nawumumuntu ungaweqi amagama wabantu abadala nabakuyalako/ulalele lokha abantu abadala nabakuyalako ngombana wangenzi njalo uzozithola usemrarweni nekusifundo esikhambelana nesitjho esithi, 'ukuba lihlongandlebe' nalesi esithi 'ukuzidosela amanzi ngomsele'. Umzimba Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngesifundo esisifumana ngezenzo zabalingisi benolwana le: • Esingenisweni senolwana le sitjelwa bona amatje bekazihlalela kamnandi endaweni yawo egade ibizwa ngokobana kuseMkhathini. • Abokhokho bamatje bebatjhiye umthetho wokobana amatje angavumeli nanyana ngisiphi isidalwa bona sizokuhlala endaweni le. • Nangambala ezinye iinzukulwana zamatje zawulandela lomthetho bekwaba sikhathi lapha kuphila khona amatje amatjha. • Inolwana nayiraga iya phambili sitjelwa bona kwafika umoya wabawa bona amatje amatjha awuvumele uzokwakha endaweni le. • Amatje la avuma ngebanga lokobana umoya wawuwathembise bona uzawabethela umoya omnandi nopholileko lokha nakutjhisako. Kwaba ngikho ukuzidosela amanzi ngomsele kwamatje lokhu ngombana umnqopho womoya kwakukuqotjha amatje endawenawo bese kuhlala wona. • Umoya wathoma ngokobana ungasaphembethi amatje ngomoya omnanjana njengombana bewusenza nakutjhisako. • Amatje athi nakabuzako bona kubayini umoya ungasakwenzi lokho, umoya wasilingeka wathoma wavunguza ngamandla bekwafika lapha amatje angasakghoni ukubambelela khona. • Amatje amakhulu aqhulana aphuka phakathi aba ziintshutshurwana, abalekela phezulu lapha umoya ungeze wawafikela khona. Amatje la sekufanele abaleke endaweni yawo ngombana azange alalele imiyalo yamatje amadala. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya • Ngesenzo samatje amatjha sokobana avumele umoya bona uzokuhlala nawo sifunde isifundo sokobana nawulihlongandlebe/nawungalaleliko lokha abantu abadala nabakuyalako ugcina uzifake emrarweni nekuyinto ehlathululwa sisitjho esithi, 'Ukuzidosela amanzi ngomsele'. • Isifundwesi sikhambelana kuhle nesitjho esithi, 'Ukuba lihlongandlebe' kanye nalesi esithi, 'Ukuzidosela amanzi ngomsele' ngombana ukungalaleli kwawo kubange imiraro le azithole sele akiyo bekwatlhogeka nokobana abaleke, atjhiye indawo ekungeyawo. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtlami wenolwana le uphumelele ukusethulela isifundo esikhambelana kuhle nezitjho ezibalwe ngehla. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 13.1 'UBUDODA ABUKHULELWA' – CM Sangweni 13.1.1 A NguZabalunge. (1) B NguMadoda. (1) 13.1.2 Babangelwa kubona isitjhaba sakwaPhumasilwe seyisa isitjhaba sabo. (2) 13.1.3 Abommaba bathuswa kubona umsanyana omncani aphethe zakhe agijimela epini le. (2) 13.1.4 Indlela yokuziphatha yesitjhaba sakwaPhumasilwe isilethela isifundo sokobana ungathi nawuzibona unamandla ukhambe ulwa nabantu nanyana kungatlhogeki ngombana ngelinye ilanga uzakuhlangana nabanamandla nekghono lokulwa ukudlula wena njengombana sibonile kusenzeka ngoMadoda ahlulwa nguZabalunge enolwaneni le naphezu kobana bekazitjela bona akekho umuntu ongaqalana naye epini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.1.5 Ngicabanga bona isenzo sakaZabalunge lesi simveza amumuntu onezwelo ngombana bekanawo amandla wokungambulala uMadoda kodwana wamzwela bewamvikela emadodeni wakwaMaphuthuma agade afuna bona abulawe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.1.6 Umthiyi wenolwana le unqophe ukusihlathululela bona nomuntu onesimo esincani ngokomzimba angakghona ukwenza izinto ezibukwako nofana ezikarisako/Kuyakghonakala ukuthi umuntu abe mncani ngokweminyaka kodwana izenzo zakhe zitjengise ukutjhuja kwengqondo, enze izinto ezivuthweko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 13.1.7 Umthiyi wenolwana le uphumelele ukulandela kuhle imileyo yesakhiwo nakayitlolako ngombana: - Inesingeniso esisivezela umlingisi oyikutani nomraro aqalene nawo. (1) - Inomzimba onesisusa serarano, ukukhula kwendaba, nesitlhori. - Inesiphetho lapha sifumana khona isifundo esidluliselwa sona (1) ngenolwana le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) KANYE Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 13.2 IINANAZELO ZAKWAMASANGO – ET Mampokoro 13.2.1 - BoNaMrhali. (1) - BoNaMkhweli. - BoNaMeyebe. - BoNaLidwaba. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 13.2.2 Abentazana bakwaMasango babukhali nabasekhaya kanti nabasekwendeni badambile/bazithobile. (2) 13.2.3 Imida le imumethe umqondo wokobana abantu bakwaMasango babaleka lapha gade basuka khona kusebusuku bazikhanyisele indlela ngesikhuni somlilo esivuthako bebayokungena ngerholweni lapha bafike basebenzisa isikhuneso ukubasela amakhosi aye gade asahlelwe lilothe ukwenzela bona akghone ukubamukela. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.2.4 Ngicabanga bona umnqopho wembongi yeenanazelwezi wokusitlolela zona kukusifundisa ngemvelaphi yabantu bakwaMasango nokusilemukisa bona bababantu abanjani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.2.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekiso ukulinganisa abantu bakwaMasango nendlovu, iphondo nesango elibanzi ukusivezela bona bababantu ababukhali, abanamandla njengedlovu, abanobuntu nabangakhethululiko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEMIDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu kwesihloko: Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni Ukungenelela kwesihloko ngokungeneleleko begodu Ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni nokuzwisisa itheksthi. uwathinte woke amaphuzu -lmibono esekelweko yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. ikhona kodwana -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. -Uphendule umbuzo kuhle: ayikavezwa yoke begodu asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 15 IMITLOMELO 12-13. ayikasekelwa njengombana akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. Uphendule ngendlela ehle. bekulindelekile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. uwuzwisisile. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. komqondo. elihle khulu. -lsingeniso,iingaba ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi Ilimi, iphimbo nesitayela -Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo okusetjenziswe endabeni. kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana azwakala kuhle. beyasekelwa yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu. 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisiweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu kwendaba kanye nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa kuhle. nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. ukutjhuja kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 14. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke emdlalweni othileko ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukuze indaba eyethulwa mdlalo lowo ikghone ukuzwakala kuhle kubamukelilwazi. Izenzo zabadlali ngizo zoke izinto ezenziwa badlali emdlalweni othileko. Emdlalweni lo umdlali oyikutani nguMbulawa, oyimbangi nguVenter bese oyihlanganisa nguTjhili. Lapha sizokucoca ngemihlobo yabadlali ababalwe ngehla bomdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI' besihlathulule nezenzo zabo ezisivezela bona bangileyo mihlobo yabadlali. Umzimba Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngezenzo zabadlali abalandelako: Ikutani (uMbulawa) - Umdlali oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe begodu esethulweni uvela anomraro aqalene nawo. - Emzimbeni ulindeleke bona ayemayeme aluke amaqhinga/amano wokobana uzokuphuma bunjani emrarweni aqalene nawo lo. - Uvela ngaphasi kwayo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo lo. - Emdlalweni lo umdlali oyikutani nguMbulawa ngombana indaba yomdlalo lo idzimelele kuye. - Esethulweni uvela anomraro wokukhutjhwa esikolweni ayokusebenzela umndenekhabo iplasi ukuze ufumane indawo yokuhlala kanti yena unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu, ukukhutjhwa kwakhe esikolweni kuthikameza ibhudango lakheli. - Indaba nayikhulako ulinga bona nakafika eplasini lakaVenter afunde ngeposo kodwana uba nesitjhijilo sokobana iposo abafunda ngayo yena nabanye ifika lada begodu utjhayisa nalada eplasini. - Uhlanganisa ilutjha bebatlolela uVenter incwadi yeenghonghoyilo zabo ezifaka hlangana umraro weposo efika lada le nesikhathi sokutjhayisa bona silada khulu. Lokhu bakwenza ngomnqopho wokulinga ukurarulula umraro lo ukuze akghone ukuragela phambili ngokufunda afeze ibhudango lakhe. - Uragela phambili nokulwela amalungelo wobuntu bekwafika lapha abalekela khona eBotswana wabe wadlulela e-Angola nekukulapho aragele khona phambili ngeemfundo zakhe. - Ubuya eSewula Afrika sele alifezile ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. - Koke lokhu kuveza bona indaba yomdlalo lo idzimelele phezu kwakhe uMbulawa nekungiyo into emenza bona abe mdlali oyikutani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Imbangi (uVenter) - Imbangi mdlali ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mdlali oyikutani. Kesinye isikhathi imbangi kuba bujamo umdlali oyikutani aqalana nabo obukhandela lokho afuna ukukuphumelelisa. - Imbangi kuba ngiyo ejama endleleni yekutani iyikhandele bona ingakghoni ukufikelela eensombululweni zomraro wayo. - Emdlalweni lo umdlali oyimbangi nguVenter ngombana nguye ojame endleleni yekutani enguMbulawa yokuphumelelisa ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. - Ujama endleleni kaMbulawa ngokobana ahlongoze kuTjhili bona akakhutjhwe esikolweni ayokusebenzela umndenekhabo iplasi njengombana uTjhili alimele nje. - Nasele uMbulawa asebenza eplasini begodu afunda ngeposo, uVenter ufikisa iposo lada begodu ubatjhayisisa lada nekuzizinto ezithikameza ifundo yakhe nabanye abafunda njengaye. - Akagcini ngokwenza njalo kodwana ubiza namapholisa bona azokubopha uMbulawa nelinye ilutjha ebelilwela amalungelo weensebenzi eplasini. - Uragela phambili ngokusebenzisana namapholisa la bona kubulawe uMbulawa nanyana sele abalekele e-Angola ngokumthumela incwadi esithuthumbisi ukuze imbulale angakaphumelelisi ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. - Izenzo zakhezi zimveza tjhatjhalazi bona umdlali oyimbangi emdlalweni lo. Ihlanganisa (uTjhili) - Ihlanganisa mdlali owenza bona kukghonakale bona ikutani yazane nembangi emdlalweni othileko. - Ngaphandle kwehlanganisa ikutani angeze yavuka ihlangene nembangi emdlalweni. - Ihlanganisa kufanele kube mdlali onobudlelwano obuqinileko nekutani kanye nembangi. - Emdlalweni lo ihlanganisa nguTjhili ngombana nguye ohlanganise ikutani enguMbulawa nembangi enguVenter. - UTjhili uyihlanganisa ngombana unobudlelwano obuqinileko noMbulawa oyindodanakhe kanye noVenter olikhuwa leplasi abahlala kilo. - Isenzo sakhe esimveza bona mbala uyihlanganisa ngesokobana enze njengokutjho kwakaVenter bona abawe uMbulawa ukobana aphume esikolweni ayokufunda ngeposo ukuze akghone ukuyokusebenzela umndenekhabo eplasini lakaVenter nekuyinto eyenza uMbulawa bona ahlangane bunqopha noVenter. - UTjhili nguye godu owatjela uVenter bona uMbulawa lo unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. - UMbulawa nakavusa umguruguru eplasini lakaVenter uhlala amkhalima ngombana ufuna kuthotjelwe umthetho weplasini lakaVenter nanyana ubagandelela nje. - Nalokha amapholisa woMbuso weBandlululo nakafika kwakhe akhamba noVenter azokufuna uMbulawa ekuzwakale bona weqile ejele wawathembisa bona nakungenzeka uMbulawa abuye ekhaya uzobabikela nekusisenzo esisafakazela bona mbala uhlanganisa ikutani enguMbulawa nembangi enguVenter. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le, singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela abadlali ABATHATHU umdlalo lo odzimelele kibo ngokusebenzisa izenzo zabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 15.1 15.1.1 Umdlali osipara.  (1) 15.1.2 Umdlali orondo. (1) 15.2 Isenzeko esenzekako ngaphambi kwekulumo-pendulwano edzujulwe etheksthini engehla le ngesokobana uMathumbu ubize uTjhili wazomtjela bona kufanele afune omunye umuntu ozomsebenzela eplasini njengombana yena arholophele nje. (2) 15.3 - Kufanele uzithengele ipuphu. (1) - Kufanele ubhadele amanzi. (1) - Kufanele ubhadele ukuhlala. (1) - Kufanele ubhadele ukuthuthelwa iinzibi. (1) 15.4 UMbulawa wazizwa adana khulu bewalila nakacabanga bona kufanele alise into ayithanda ngehliziywakhe yoke ayokusebenzela umndenakhe eplasini. (2) 15.5 Isenzwesi simveza amumuntu onesibindi nongavumeli bona amalungelo wabantu asebenza nabo agandelelwe/Simveza amumuntu onetjhejo ebantwini asebenza nabo bona akukafaneli baphathwe kabuhlungu ngebanga lokobana baziinsebenzi nje kwaphela. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.6 Akusilo iqiniso ngombana uVenter ukhulele ezandleni zakayise obekalunge khulu ngesikhathi sebandlululo begodu anepatho ehle ebantwini abanzima ebebahlala eplasini lakhe kodwana izenzo zakaVenter ziphambana nelingemuva lakheli ngombana uphatha abantu abanzima kumbi bewugandelela namalungelwabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.7 Isenzwesi sisitjela bona umdlalo lo wenzeka ngesikhathi sakade lapho bekusabusa khona umBuso weBandlululo ebewukatelela amapholisa bona kufanele abulale iimbotjhwa ezibabantu abanzima ngombana abantu abanzima bebaninwa begodu namalungelwabo agandelelwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.8 Umhlobo werarano owabakhona lirarano langaphandle ngombana uVenter akhange afune ukutjhugulula umkhumbulwakhe ngesiqunto asithetheko sokuqotha abantu bakwaMasuku, lokho kwabangela bona ilutjha likwate limphose ngamatje ngemva kobana uVenter namapholisa baliphose ngerhasi elilisa iinyembezi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 15.9 Ngicabanga bona abantu babandlululana ngokobulili, khulukhulu eendaweni ezifana nemisebenzini, kuba nabantu bobulili obuthileko abangafuni bona umuntu wobunye ubulili alawule nofana aphathe/Ngicabanga bona abanye abantu babandlululana ngokobuhlanga, basuke banine abantu abakhuluma ilimi nofana abenza isiko elithileko bangafuni ukuhlangana nabo ngebanga lokubabona bakhuluma ilimi elihlukileko kunelabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.10 Isiphetho somdlalo lo sizwakalisa ummoya wokuthaba ngombana uMbulawa banomkhozakhe uNaidoo bafumene imisebenzi ebegade bayifundela, amabhudangwabo afezekile/UMbulawa ubuyele ekhabo ngemva kokukhamba isikhathi eside, wabuya sele athole umsebenzi embusweni amjameli wamalungelo wobuntu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.11 Umtloli womdlalo lo uphumelele ukusitlolela isethulo/isingeniso sawo ngombana: - Usivezele umdlali oyikutani onguMbulawa. (1) - Waveza nomraro uMbulawa aqalene nawo wokobana kufanele alise isikolo ayokusebenza eplasini kanti unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. (1) - Usivezele isizinda sendawo ekuliplasi lakaVenter. - Usivezele isizinda sesikhathi sokwenzeka komdlalo lo ekusikhathi sakade. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEMIDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ephakathi kodwana ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu -lmibono esekelweko yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo . ikhona kodwana -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: ayikavezwa yoke begodu asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12-13. ayikasekelwa njengombana akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. Uphendule ngendlela ehle. bekulindelekile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. uwuzwisisile. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako komqondo. elihle khulu. -lsingeniso, iingaba ukunamathelana ngikho okwenza ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela -Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu -Abukho ubufakazi okusetjenziswe endabeni. kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe awulandeleki. kungezwakali. bokuhlelwa kwesakhiwo azwakala kuhle. beyasekelwa yezwakala. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu kwamaphuzu. nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu kwendaba kanye nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko kuhle bekutjengisa kuhle. nekuhlelweni. okunganembiko kwenza Iisezingeni eliphasi khulu ukutjhuja kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. begodu alizwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 16. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke emdlalweni othileko ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukuze indaba eyethulwa mdlalo lowo ikghone ukuzwakala kuhle kubamukelilwazi. Izenzo zabadlali ngizo zoke izinto ezenziwa badlali emdlalweni othileko. Emdlalweni lo umdlali oyikutani nguNzunza, oyimbangi nguManala bese oyihlanganisa yikosi uMusi. Lapha sizokucoca ngemihlobo yabadlali ababalwe ngehla bomdlalo wesihloko esithi; 'UMBANGO KANZUNZA NOMANALA' besihlathulule nezenzo zabo ezisivezela bona bangileyo mihlobo yabadlali. Umzimba Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngezenzo zabadlali abalandelako: Ikutani (uNzunza) - Umdlali oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe begodu esethulweni uvela anomraro aqalene nawo. - Emzimbeni ulindeleke bona ayemayeme aluke amaqhinga/amano wokobana uzokuphuma bunjani emrarweni aqalene nawo lowo. - Uvela kiyo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo. - Emdlalweni lo umdlali oyikutani nguNzunza ngombana indaba yomdlalo lo idzimelele kuye. - Esethulweni uvela anomraro wokobana kufanele ayokweba unamrhali obukhosi ngombana kuphume igama elithi ikosi ezokwelama uMusi nguManala ingasi yena. - Nayikhulako indaba simbona uyayemayema ukuqinisekisa bona ithuba lokuba yikosi alimphunyurhi. - Ufumana isizo nesekelo elivela kunina omlukisa amano wokobana agalaje uManala ubukhosi bakhe. - Ulandela koke unina amlayela khona, uzibopha ngesikhumba senyamazana umzimba woke, uyokulala emnyango welawu lakayise uMusi ukwenzela bona akghone ukuvuka ayokuthatha unamrhali njengoba bahlelile banoNanasi. - Nasele amthethe unamrhali simuzwa azilungiselela engqondwenakhe bona ipi ehlangana naye noManala isukile kwanjesi, njeke uyakhamba uyokubutha abantu abazomsiza nange uManala angasusa ipi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 36 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya - Ukusukela lapho uthoma ukuphila ngokubaleka ubusuku nemini ngombana aManala bekathi nakafika emitlhalenakhe nesitjhaba akhambe naso abulale kwaphela, angaqali. - Yena nedlanzana lesitjhaba sakhe babaleke bebafika lapho babhalelwa khona kuyama umlambokazi iBhalule bese wabawa uNangubokazi bona amsize nesitjhaba sakhe bona bangabulawa Manala. - Ekugcineni nakufika aManala, ukhupha uMthise kaTjhangutjhangu unikela ngaye kuNcagu bona abe yindlovukazi yakhe njengetshwayo lokubawa ukulitjalelwa, ukwakha ukuthula nobuhlobo obuhle hlangana naManala namaNzunza nekwaba kulapho kuphela khona ipikazi yombango wobukhosi le. - Koke lokhu kuveza bona indaba yomdlalo lo idzimelele phezu kwakhe uNzunza nekungiyo into emenza bona abe yikutani. Imbangi (uManala) - Imbangi mdlali ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mdlali oyikutani. Kesinye isikhathi imbangi kuba bujamo umdlali oyikutani aqalana nabo obukhandela lokho afuna ukukuphumelelisa. - Imbangi ijama endleleni yekutani, iyikhandele bona ingakghoni ukufikelela eensombululweni zomraro wayo. - Emdlalweni lo imbangi nguManala ngombana nguye ojame endleleni kaNzunza yokufumana ubukhosi. - UManala uyimbangi ngombana ngokubelethwa nguye izibulo lakaMusi elifanele lilame iKosi uMusi kanti lokho yinto ephambana nesifiso sakaNzunza njengombana abuqale ngamehlo abovu kangaka ubukhosi bakayise. - Isenzo sakhe esimveza bona mbala uyimbangi ngesokobana nangemva kobana uNzunza sele abuthethe ngobugirikitjani ubukhosi, akhange amnikele ukuthula ekubuseni kwakhe, bekamzuma imini nobusuku begodu lapha aManala afumana khona amaNzunza bekawabulala ngesihlungu. - Nangemva kobana ikosi enguManala ikhothamile, amabambela kaNcagu bekaragela phambili ngokuzuma uNzunza nekuyinto eyamenza bona angakghoni ukuhlala kamnandi abuse isitjhaba abaleke naso ngokuthula. Ihlanganisa (iKosi uMusi) - Ihlanganisa mdlali owenza bona kukghonakale bona ikutani yazane nembangi emdlalweni othileko. - Ngaphandle kwehlanganisa ikutani angeze yavuka ihlangene nembangi emdlalweni. - Ihlanganisa kufanele ibe nobudlelwana obuqinileko nekutani kanye nembangi. - Emdlalweni lo ihlanganisa yiKosi uMusi ngombana nguye owenze bona ikutani enguNzunza ihlangane nembangi enguManala ngokunikela uNzunza unamrhali ebekufanele amnikele uManala. - UMusi uyihlanganisa ngombana unobudlelwana obuqinileko noNzunza banoManala, bobabili bamadodanakhe alamanako kodwana bahluka ngabonina. - Isenzo sakhe esimveza bona mbala uyihlanganisa ngesokobana akhulume eenduneni zakhe bona kubizwe uManala azokudlulisela ubukhosi kuye ngamasa nekuyinto eyenza amanaba afana naboNzunza ajame ngeenyawo. - Nangathana akhange amemezele indaba le bengeze uNzunza akghone ukugalaja uManala ubukhosi bakhe. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya - Nalokha uNzunza nakafika kuye ebusuku uvele wamqotha bewamtjela nokobana yena ulinde uManala, ingasi uNzunza nekuyinto eyenze uNzunza abone kuhle bona mbala akakazukufumana litho ebukhosini bekhabo nakangahlala asonge imikhono. - UNzunza nasele abuyela kuye kwesibili ngamasa abhalelwa kukuzwa bona akusuye uManala okhulumako ngombana uNzunza bekazitjhugulule iphimbo, wahluleka nakukuzwa bona iinkhumba ezembethwe nguNzunza emzimbenakhezi akusibo uboya bakaManala bese wamnikela unamrhali. - Kuthe nakufika uManala ekuseni wakhona alemukako bona umuntu loya amnikele unamrhali nguNzunza ingasi uManala njengombana bekacabanga. - Simbona anikela uManala itjhwalo lokuzuma elizomnikela amandla nakazumako ukuze akghone ukufumana uNzunza amumuke ubukhosi bakhe, kwaba kusuka kombango kaNzunza noManala njalo. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le, singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela abadlali ABATHATHU umdlalo lo odzimelele kibo ngokusebenzisa izenzo zabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni 17.1 17.1.1 Umdlali osipara. (1) 17.1.2 Umdlali orondo. (1) 17.2 Umlayezo ikosi uMusi eyawulayeza uNgendu bona ayowethula kuManala ngemva kwembizo eyayibizwe ngesigodlweni ngewokobana ayokutjela uManala bona afike ngelanga elilandelako ekuseni azokuthatha unamrhali wakhe njengekosi ezoyelama. (2) 17.3 UNanasi uzizwa angakuthabeli lokhu ngombana uzwakala athi, 'Angekhe kwagoma aboManala babodwa abonina sebaba mathambo amhlophe', ufuna kube nguNzunza oba yikosi. (2) 17.4 - UMrhwaduba. (1) - UDlomu. (1) - UGegana/uMthombeni. (1) - USibasa. (1) 17.5 Ngicabanga bona isenzwesi simveza amumuntu ohlakaniphileko nonebonelo phambili/ongafuni ukwenza iphoso nakenza into ngombana ukghonile ukucabanga ukobana nange angahlala angayokulala khona angabe aselwe, uManala amphambe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.6 Ngicabanga bona isenzo sekosi lesi sisitjela bona indaba yomdlalo lo yenzeka ngesikhathi sakade ngombana iinrhatjhi ezifana nemirhatjho, abomabonakude, abofunjathwako, ama-imeyili, iWhatsApp, njll. esele zisetjenziswa namhlanje ukudlulisa umlayezo zazingekho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.7 Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokusitlolela umdlalo lo kukusifundisa ngomlando wesitjhaba samaNdebele/Kukusivezela ukobana kwezanjani ukuthi kube nombango wobukhosi hlangana namadodana kaMusi, uNzunza banoManala/kwezanjani bona isitjhaba samaNdebele sihlukane phakathi kube nesitjhaba sakwaNzunza nesitjhaba sakwaManala njengombana kubonakala namhlanje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.8 Liqiniso ngombana ukhulele endaweni enamahlathi lapha abantu bakhona basazuma nekuyinto esivezelwe bona uyayithanda ngombana uhlala akhuphe ubuzimba bokuyokuzuma nekuyinto emenze wangatholakala esigodlweni nabekafuneka wagcina sele alahlekelwa bukhosi bakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.9 Isehlakalo esingasithatha njengesisusa serarano emdlalweni lo sisehlakalo esenziwa nguNzunza sokweba unamrhali. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 39 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 17.10 Ummoya ozwakaliswa siphetho somdlalo lo mumoya wokuthaba ngombana sithola uNcagu amukela uMthise bona azokuba yindlovukazakhe nekulitshwayo lokuthula phakathi kwakaManala noNzunza. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.11 Umtloli womdlalo lo uphumelele ukusitlolela isethulo/isingeniso sawo ngombana: - Usivezele umdlali oyikutani onguNzunza. (1) - Umraro uNzunza aqalene nawo ngewokobana ebe unamrhali nakafuna ukuba yikosi. (1) - Usivezele nesizinda sendawo okuyindawo yaKwaMnyamana. - Usivezele nesizinda sesikhathi sokwenzeka komdlalo lo ekusikhathi sakade. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 40 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEMIDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani kaZimkhona Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: kuhle khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni begodu uwathinte woke -lmibono esekelweko ikhona ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amaphuzu amayelana kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambeleni nombuzo. 15 IMITLOMELO nomtlolo. begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela -Uphendule umbuzo njengombana akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela Iimpendulo ekungizo. kuhle: 12-13 bekulindelekile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Uphendule ngendlela -Kunobufakazi obutjengisa -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. ehle. bonyana umtlolo eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. -Kunamaphuzu uwuzwisisile. amanengi asekelwe ngokunembako anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni okulandelekako. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka nesiphetho kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo okusetjenziswe endabeni. kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana azwakala kuhle. beyasekelwa yezwakala. -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu. 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisiweko nokwethulwa nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kwamaphuzu kuhle kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. bekutjengisa ukutjhuja -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. kwengqondo. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 41 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya UMHLAHLANDELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE) IFINDO – Sovumani kaZimkhona • Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 18. • Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa. • Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo. • Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: Umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingeniso Abadlali babantu abakhethwe mtloli bona babandakanyeke emdlalweni othileko ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukuze indaba eyethulwa mdlalo lowo ikghone ukuzwakala kuhle kubamukelilwazi. Izenzo zabadlali ngizo zoke izinto ezenziwa badlali emdlalweni othileko. Emdlalweni lo umdlali oyikutani nguBalise, oyimbangi nguNaMalemane bese oyihlanganisa nguLungile. Lapha sizokucoca ngemihlobo yabadlali ababalwe ngehla bomdlalo wesihloko esithi; 'IFINDO' besihlathulule nezenzo zabo ezisivezela bona bangileyo mihlobo yabadlali. Umzimba Abahlolwako abaveze bebahlathulule ngokunabileko ngezenzo zabadlali abalandelako: Ikutani (uBalise) - Umdlali oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe begodu esethulweni uvela anomraro aqalene nawo. - Emzimbeni ulindeleke bona ayemayeme aluke amaqhinga/amano wokobana uzokuphuma bunjani emrarweni aqalene nawo. - Uvela kiyo yoke imileyo yesakhiwana somdlalo. - Emdlalweni lo umdlali oyikutani nguBalise ngombana yoke indaba yomdlalo lo idzimelele kuye. - Esethulweni uvela aqalene nomraro wokungafumani umntwana banomkakhe uLungile. - Ngemva kobana banomkakhe bathandaze bebakghubuka amadolo babawa umntwana kuSomnini bebaya nakibodorhodera abadlula kabalitjhumi, simuzwa utjela umkakhe bona abakalingi ngokwaneleko, usuka lapho uhlongoza bona kuyiwe ebantwini ababonako. - Isenzo sakhesi sisitjela bona uyayemayema ngomnqopho wokulinga ukurarulula umraro abaqalene nawo lo. - Uthi nakafika emsebenzinakhe ubikela abalingani bakhe ngokomsebenzi ngomrarwakhe lo, uHleziphi umyelelisa bona aye emphorofidini. - Nanyana asazi bona uLungile angeze avume ukuya emphorofidini ngombana umzalwana kodwana uragela phambili nokumbawa bona baye khona. - Uthi nakambhalelako uLungile uyokubawa uNobukhazi bona amkhulumele noLungile ukuze avume ukuya ebantwini ababonako. - Nekugcineni simbona avuma ukobana uMnguni abathathe banoLungile abase enyangenakhe ukuze umrarwabo urarululeke. - Koke lokhu kuveza bona indaba yomdlalo lo idzimelele phezu kwakhe uBalise nekungiyo into emenza bona abe yikutani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 42 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Imbangi (uNaMalemane) - Imbangi mdlali ojamelana nento efuna ukuphunyeleliswa mdlali oyikutani. Kesinye isikhathi imbangi kuba bujamo umdlali oyikutani aqalana nabo obukhandela lokho afuna ukukuphumelelisa. - Imbangi ijama endleleni yekutani, iyikhandele bona ingakghoni ukufikelela eensombululweni zomraro wayo. - Emdlalweni lo imbangi nguNaMalemane ngombana nguye ojama endleleni yekutani enguBalise yokulinga ukurarulula umrarwakhe banomkakhe wokungafumani umntwana. - UNaMalemane uyimbangi ngombana nguye othwese uBalise banoLungile umraro wokungafumani umntwana ngesenzo sakhe sokungathombisi uLungile nakasakhulako nekungiyo into esele ibabhalelisa ukufumana umntwana. - Isenzo sakhe esimveza bona mbala uyimbangi ngesokobana ahloye uBalise komhlolo abe amdelele kunokobana amhloniphe njengomkhwenyanakhe. - Usebenzisa umntwanakhe uLungile ukukhandela uBalise bona angafiki esisombululweni somraro aqalene nawo wokungafumani umntwana ngokobana enze uLungile abhale ukuya ebantwini ababonako. - Uthi nanyana ezwa bona uBalise banoLungile basela isiwatjho abasifumene emphorofidini, ukwata komhlolo bewuyasithatha isiwatjhweso uyosiphalaza ukuze amano uBalise awalingako wokufumana umntwana angaphumeleli. - Nakezwa bona uNobukhazi uyelelise uLungile ngokobana avume ukuya emphorofidini noBalise, umdosela umtato umthuka ngazo zoke iinhlamba azaziko ukuze amkhandele bona angasizi uBalise ekufumaneni isisombululo somraro wabo. - Izenzo zakhezi zimveza bona uyimbangi emdlalweni lo. Ihlanganisa (uLungile) - Ihlanganisa mdlali owenza bona kukghonakale bona ikutani yazane nembangi emdlalweni othileko. - Ngaphandle kwehlanganisa ikutani angeze yavuka ihlangene nembangi emdlalweni. - Ihlanganisa kufanele ibe nobudlelwana obuqinileko nekutani kanye nembangi. - Emdlalweni lo ihlanganisa nguLungile ngombana nguye owenze bona ikutani enguBalise ihlangane nembangi enguNaMalemane. - ULungile uyihlanganisa ngombana unobudlelwana obuqinileko noNaMalemane ongunina kanye noBalise oyindodakwakhe. - Isenzo esimveza bona mbala uyihlanganisa ngesokobana athathe koke abakukhulumako neenqunto abazithathako banoBalise ayozibikela unina uNaMalemane. - Ukusuka lapho uNaMalemane abuye asebenzise yena uLungile lo bona aphikisane nakho koke abakuhlelileko banoBalise. - Nalokha uBalise nakahlongoza indaba yokobana kuyiwe emphorofidini uLungile wakhamba wayokubikela uNaMalemane, wavutha amalangabi wabe watjho nokobana uBalise usebenzela usathana uLungile angavumi ukuya emphorofidini ngombana bona babazalwana. - Nguye otjele unina bona isigubhe asithole ngesiqandisini siwatjho abasiselako banoBalise nekuyinto eyenze bona uNaMalemane asiphalaze. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 43 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla le, singatjho bona umtloli uphumelele ukusethulela abadlali ABATHATHU umdlalo lo odzimelele kibo ngokusebenzisa izenzo zabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [25] UMBUZO 19: IFINDO – Sovumani kaZimkhona 19.1 19.1.1 Umdlali osipara. (1) 19.1.2 Umdlali orondo. (1) 19.2 Isizathu sakaLungile esivezwa nguBalise sokungafuni ukuya emPhorofidini uThombeni kukobana uLungile ukhulele ekhayeni labazalwana. (2) 19.3 UMnguni wazithola sele athukiwe angakholwa bona kanti uNobukhazi umazela indaba le/UMnguni wazithola sele atshwenyekile bona kanti uNobukhazi umazela kangaka bewagcina sele athatha isiqunto sokukhulumisana noLungile bona avume ukuya ebantwini ababonako. (2) 19.4 - Bathandaze bebakghubuka amadolo. (1) - Baye kibodorhodera abadlula kwabalitjhumi. (1) - Baye kumPhorofidi uThombeni eSiyabuswa. (1) - Baye enyangeni uMabhebheja eSphago. (1) 19.5 Ngicabanga bona isenzwesi simveza amumuntu ongathabeli abanye abantu epilweni nabaphumelelako kunalokho ubahlulela ngezinto abazenza kade nabasese bancani/Ngicabanga bona simveza amumuntu ofisa ukubona abantu bangaphumeleli epilweni ngebanga lalokho abadlula kikho kade. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.6 Akusilo iqiniso ngombana irarano langaphandle kulokha abadlali ababili batjhayisana ngemibono okuyinto ephambene nale eyenziwa nguBalise ngombana la bekaba nekulumo kayedwana okulirarano langaphakathi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.7 Ngicabanga bona isenzo sakaNaMalemane lesi siwela ngaphasi kwetjharagano/ukukhula kwendaba ngombana itiye le bekufanele ibe sisombululo somraro abaqalene nawo uBalise banoLungile, manje ukuphalaka kwayo kwenza bona indaba le ikhule ukuya phambili/Ngicabanga bona isenzo sakaNaMalemane lesi siwela ngaphasi kwetjharagano/ukukhula kwendaba ngombana ngemva kwesehlakalwesi uBalise walwa noLungile nekuyinto eyatjharaganisa ipilwabo ukuya phambili kunokobana ilunge nomraro abaqalene nawo urarululeke. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.8 Ngicabanga bona umnqopho womtloli ngalokhu kukusivezela bona bakhona abantu abakghona ukwamukela ubujamo bomuntu njengombana bunjalo ngaphandle kokumehlulela bona uphila ipilo ehlukileko kunaleyo azazisa ngayo ebantwini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 44 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya 19.9 Isenzekwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana banakho koke okungabasiza bona bondle bebakhulise umntwanabo kuhle kodwana bayabhalelwa kumthola/Isenzekwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana kusifiso sabo ukobana bathole umntwana ukuze nabo bathabe njengomndeni opheleleko kodwana bayabhalelwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.10 - Siyamukeleka ngombana ngokwekolo esele akiyo uNaMalemane akukafaneli bona ahlanganyele nabantu abanekolo efana neyakaBalise, njeke nanyana athethe umntwanakhe nje kodwana usese nesifiso sokobana umntwanakhe ngathana angalandela ikolo amkhulise ngayo. - Asamukeleki ngombana uNaMalemane ukhulele emndenini ophetha amasiko kodwana njengoba sele amKhrestu unina bewahlulela abantu abasadzimelele emasikweni nekuyinto engakalungi bona ingenziwa maKhrestu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 19.11 Umtloli womdlalo lo uphumelele ukusitlolela isethulo/isingeniso sawo ngombana: - Usivezele umdlali oyikutani okunguBalise. (1) - Waveza nomraro uBalise aqalene nawo okusitjhijilo sokobana yena nomkakhe abakghoni ukuba nabentwana. (1) - Kuvezwe isizinda sendawo okuyindawo yeTheresa Park, eseTlhagwini yePitori. - Usivezele isizinda sesikhathi sokwenzeka komdlalo lo ekusikhathi sanje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 45 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 46 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 47 DBE/Mrhayili/Mgwengweni 2024 SC/NSC – Umhlahlandlela Wokutshwaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all