Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 12201842 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2018, 42 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2018

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) 2018 IMEMORANDAMU IMITLOMELO: 80 Imemorandamu le inamakhasi ama-42. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 2 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko, tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa) 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye). 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja (Ungayitshwaya). 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi namatshwayo wokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). 8. Imibuzo enemibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 3 DBE/2018 SCE – Imemorandamu ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: ITJHUGULUKO – JN Malobola Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Ikondlo le ikhuluma ngomuntu otjhugulukileko ezenzweni ezimbi zobulelesi egade azenza. Wagega amajele amanengana kusukela ebuncanini bakhe kodwana ngelinye ilanga kwafika umfundisi ejele egade akilo watjhumayela kangangokobana umuntu lo wathatha isiqunto sokutjhuguluka ezenzweni zakhe ezimbi, wakhetha ukulandela intando kaZimu. Ikhethomagama magama imbongi ekhethe ukuwasebenzisa ekusethuleleni tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo. Ikhethomagama elihlathululwe ngenzasi lisekela ummongondaba ovezwe ngehla. - Ngikho ukuhlonga indlebe > Amagama la ahlathulula bona imbongi beyingalaleli nayikhalinywako, iragela phambili nokwenza ubulelesi ngekani. - Zabantu zazidojwa ngodli, zaziba ngezami ngodli > Amagama la ahlathulula bona imbongi khabe ithathela abantu izinto zabo ngekani kube ngezayo ngaphandle kokubabawa beyingabi khona into abangayenza yona ngombana beyisatjwa. - Kwakulila abazikakarelako, bapatjazwe babe bomvu be! > Amagama la ahlathulula bona abantu laba ebebabhala bona imbongi ithathe izinto zabo ngekani bebazifumana sele balila ngebanga lokubetjhwa kabuhlungu bebaphume neengazi babetjhwa ngiyo imbongi le elelesako. - Ngavakatjhela ngelawini, ngavakatjhela ngisanuka imikghatho, ngakhiwa lilawu > Amagama la ahlathulula bona imbongi yathoma ukubotjhwa isese yincani yakhulela khona ejele/nemikghwa emihle yayifunda khona ejele. - Ngangigangela saqhegu, ngigangela sasilukazi > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona khabe ingakhethi bona igangela bani ilise bani, beyigangela ngitjho nabogogo nabobamkhulu. - Ikani, ukwelelesa, kwakumphako wabentwana kimi > Amagama la ahlathulula bona ukwenza ubulelesi bekungasiyo into ebudisi kiyo, bekuyinto elula khulu. - Amalawu ngiwazi ngegego lawo, iBhaviyana ye-4, iVoortrekkerhoogte neNyulogo > Amagama la ahlathulula bona imbongi yavalelwa emajele amanengi ngokuhlukahlukana kwawo. - Ilawu lezwa ilizwi lomfundisi, atjhumayela itjhuguluko > Imbongi isihlathululela bona umfundisi wavakatjhela ijele watjhumayeza iimbotjhwa ngelizwi lakaZimu elikhuthaza iimbotjhwa bona zitjhuguluke. - Kwazwakala ihliziyo isithi: Akathokozwe ongabonwako ngamehlo > Imbongi isihlathululela bona yamukela uZimu epilwenayo. Ngalokho singatjho bona imbongi iphumelele ukukhetha nokusebenzisa amagama akulungeleko ukuveza ummongondaba wekondlo engehla le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/2018 SCE – Imemorandamu ISIGABA A: IIKONDLO UMBUZO 1: ITJHUGULUKO – JN Malobola IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO [10 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu -limpendulo pheze ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni kwamaphuzu azwakalako, ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana khulu. Kunamaphuzu kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. 7 IMITLOMELO amanengi asekelwe begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela ngokunemba begodu njengombana eyanelisako. Unelwazi awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. anqotjhiswe ekondlweni. bekulindelekile. elisezingeni eliphasi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa -Ikondlo uyizwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. khulu. bonyana uyayizwisisa -Umfundi ikondlo akayazi ikondlo. kuhle. ISAKHIWO NELIMI 3 2 1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kanye nokwethulwa: Ukuzwakala kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. kwelimi kanye nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi kwamaphuzu. neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo khulu. -lmibono iyazwakala ayilandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 3 IMITLOMELO -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu. beyisekelwe kuhle khulu. -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu kwekondlo kanye nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. nekuhlelweni kodwana okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kuhle kutjengisa ukutjhuja iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. kwengqondo. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 5 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMBUZO 2: Kuwe Ndebele Kholitjhi – JM Mthimunye 2.1 - Isenzasamuntu/Isenzamuntu. - Isingathekiso. - Irhwala. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2) 2.2 Ekondlweni le imbongi isitjela ngendlela iNdebele Kholitjhi inekghono lokubandula abotitjhere ngayo. (Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona iNdebele Kholitjhi inekghono elingangani lokubandula abotitjhere). (2) 2.3 Imida le imumethe umqondo wokobana ababelethi bathumela abentwababo eNdebele Kholitjhi ngokwazi bona izobabandula ngendlela efaneleko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 2.4 Ukusebenzisa kwembongi amagama la kusivezela umqondo wokobana iNdebele Kholitjhi idlale indima ekulu ekuthuthukiseni amaNdebele woke. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 2.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesenzasamuntu ekondlweni le ukusivezela bona abafundi abaya eNdebele Kholitjhi bamukelwa ngezandla ezifuthumeleko bebathola nelwazi elaneleko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [10] UMBUZO 3: AMALA – JK Mahlangu 3.1 3.1.1 Umvuzwami kwaba yintwa. (1) 3.1.2 Ngilisa ngivume zam' izono. (1) 3.2 Isizathu esenze bona imbongi isebenzise isilungelelo u-'ndina' emideni le kukobana inyefula amala, engasafuni ukuwakhuluma nangelinye ilanga. (2) 3.3 Ngomuda lo imbongi inqophe ukusihlathululela bona kukhona abantu abathanda ukukhuluma amala begodu abangasakghoniko ukuphila ngaphandle kwawo. (2) 3.4 Imbongi ihlathulula bona amala asuka emoneni/kungebanga lomona bonyana abantu bagcine sele bakhuluma amala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 3.5 Emudeni lo imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekisa ukuveza tjhatjhalazi bona lapha kudlule khona amala kusala konakele, kuhlangahlangene njengendawo ehlaselwe sivunguvungwani. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 6 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMBUZO 4: KOSI SOMANDLA NGIYAZINIKELA – MS Ntuli 4.1 4.1.1 Isezura/Isithiyeleli. (1) 4.1.2 Ivumelwano-phakathi. (1) 4.2 Indima le imumethe umqondo wokobana koke imbongi ebeyikwenza ngaphambilini beyikubona kukuhle begodu kukarisa kiyo kanti eqinisweni kuyingozi engayibangela bona ilahlekelwe buphilo bayo/engayibangela bona ihlongakale. (Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele umqondo osependulweni engehla). (2) 4.3 Imbongi ihlathulula bona yabe yenza izinto ezimbi esikhundleni sokobana yenze izinto ezihle. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 4.4 Imbongi isebenzise ibuyelelamqondweli ukugandelela bona mbala ayisafuni ukwenza izinto ezizokuthabisa abangani bayo nezibonakala zizihle ephasini kodwana seyizimisele ukusebenzela uZimu. (2) 4.5 Bengingayiyelelisa bona ilandele indlela le esele icabange ukukhamba ngayo ngombana ukwazana noZimu yinto ehle begodu kuyaphilisa sekunokuphila ngendlela ebegade iphila ngayo ekuthomeni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/2018 SCE – Imemorandamu ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 5: MONA – TM Mthimunye IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO [10 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu -limpendulo pheze ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni kwamaphuzu azwakalako, ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana khulu. Kunamaphuzu kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. 7 IMITLOMELO amanengi asekelwe begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela ngokunemba begodu njengombana eyanelisako. Unelwazi awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. anqotjhiswe ekondlweni. bekulindelekile. elisezingeni eliphasi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa -Ikondlo uyizwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. khulu. bonyana uyayizwisisa -Umfundi ikondlo akayazi ikondlo. kuhle. ISAKHIWO NELIMI 3 2 1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kanye nokwethulwa: Ukuzwakala kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. kwelimi kanye nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi kwamaphuzu. neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo khulu. -lmibono iyazwakala ayilandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 3 IMITLOMELO -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu. beyisekelwe kuhle khulu. -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu kwekondlo kanye nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. nekuhlelweni kodwana okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kuhle kutjengisa ukutjhuja iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. kwengqondo. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 8 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMBUZO 5: MONA – TM Mthimunye Ummoya wekondlo mazizo wembongi, okutjho bona imbongi beyizizwa bunjani nayirhaya ikondlo leyo. Imbongi isebenzisa ikhethomagama elinembako ekwethuleni tjhatjhalazi ummoya wekondlo. Ikhethomagama magama imbongi ekhethe ukuwasebenzisa nekungiwo asihlathululela bona imbongi izizwa bunjani ngalokho ekwethulako ekondlwenayo. Ikondlo le imumethe ummoya wokudana. Ukobana ummoya wekondlo le udanile lokho sikuvezelwa likhethomagama elilandelako: - Uyesabeka mona > Ngamagama la imbongi izwakalisa amatlhuwo ngombana izizwa ingakaphephi nayicabanga ngomona ophila ngaphakathi komuntu njengombana umuntu onomona akasanabo ubuntu. - Emisebenzini bayalila ngawe > Imbongi ikhuluma ngesililo esizwakala emisebenzini ngebanga lobukhali bomona. - Umumbi mona uyanyenyisa > Imbongi izwakalisa amazizo wokudana nayiqala izenzo ezimbi ezenziwa babantu abanomona. - Ilihlo lakho liyabulala > Amagama la ahlathulula bona umuntu onomona nakabona ipumelelo yomunye umuntu uyiqala kumbi/Nakabona ipumelelo yomunye umuntu ufikelwa kukumbulala. - Ihliziywakho ngeyelitje > Amagama la ahlathulula bona umuntu onomona ihliziywakhe iqine njengelitje, akanazwelo phezu kwabanye abantu. - Izwelo lakho layaphi? Isirhawu sakho wasitjhiyaphi? > Ngamagama la imbongi iyabuza bona izwelo nesirhawu zayaphi emuntwini onomona/Umuntu onomona akanalo izwelo nesirhawu. - Uhlukanis' imindeni > Amagama la ahlathulula bona umuntu onomona ulwisa imindeni igcine ingasazwani. - Isilil' esingaka ngebanga lakho mona > Ngamagama la imbongi ibuza umuntu onomona bona uzizwa bunjani lokha nakabona abantu balila ngesibanga sakhe. - Unesihlungu > Ngamagama la imbongi isilemukisa bona lapha kunomona khona kuphetha ngesihlungu. - Ufunani phezu kweentamo zamakholwa na? > Ngamagama la imbongi izwakalisa ukudana khulu nayibona nabantu abazibiza ngamakholwa banomona. Nasiyelela ihlathululo yamagama angehla la, kuyavela bona imbongi iphumelele ukukhetha amagama azwakalisa ummoya wokudana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [10] UMBUZO 6: SAHLULWA KUPHANDLULULANA – TN Mahamba 6.1 Mqondophikisa. (1) 6.2 Ligama elithi, 'kwaNolwazi'. (1) 6.3 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa zizenzo ezimbi eyayizenza nomnganayo nezabenza bona balahlekelwe ikusasa labo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 6.4 Imbongi inqophe ukusihlathululela ngendlela yona nomnganayo babezinikele ngayo eendakamizweni netjwaleni/Isakhela isithombe esikhanyako sokobana bebamodze kangangani eendakamizweni netjwaleni. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 9 DBE/2018 SCE – Imemorandamu 6.5 Umuda lo umumethe isithombengqondo sesilingisi begodu ukusetjenziswa kwaso kusilethela umqondo wokobana imbongi nomnganayo khabe bangabonisani indlela ekungiyo, kungekho okhalima omunye. (2) 6.6 Imbongi nomnganayo bangazifumana sele basele ngokweqileko bebalahlekelwe lilawulo lamaphilo wabo/Kulula bona abantu abangakalungi bazenzele umathanda ngabo nabaseendaweni ebangazaziko, njengokubathumba, ukubakata nokhunye okuyingozi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) 6.7 Isifundo esifumaneka ngemida le ngesokobana isikhathi asimlindi umuntu bona enze izinto ezifunwa nguye aziqede, siyakhamba begodu nawungakatjheji uzifumana usalele emuva ngepilo/Sifundo sokobana yoke into inesikhathi sayo epilweni, nawusakhulako sikhathi sokobana uzilungiselele ikusasa lakho, ungaphiki nezinto zephasi ngombana isikhathi sona asimlindi umuntu. (2) (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [10] UMBUZO 7: BUZA KUNEMBEZA – TM Mthimunye 7.1 - Yivumelwano-thoma Ungakhuluma … Utjho … - Yivumelwano-phetha ... okukhulumako … okutjhoko, … oyaziko, - Yivumelwano-phakathi Ungakhuluma okukhulumako Utjho okutjhoko, Tjheja: Umfundi nakatlole kwaphela imihlobo emibili yevumelwano esependulweni kodwana angakayidzubhuli uzakutlonyeliswa. (2) 7.2 Indima le imumethe umqondo wokobana umuntu ufanele azibuze bona akukhulumako nakwenzako kuyabasiza abanye abantu na. (Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 7.3 Abantu abalandela unembezabo banezwelo kwabanye abantu, abayenzi into nofana bakhulume izinto abazaziko bona zizokuzwisa abanye abantu ubuhlungu bese abantu abangalandeli unembezabo abanandaba bona lokhu abakwenzako nofana abakukhulumako kubalimaza kangangani abanye abantu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ukumadanisa). (2) 7.4 Ukusetjenziswa komuda lo kusilethela umqondo wokobana umuntu azihlole bona ingabe uyakhulumisana nabomakhelana bakhe na. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 10 DBE/2018 SCE – Imemorandamu 7.5 Imbongi isebenzise amagama la pheze kizo zoke iindima zekondlo le ukugandelela bona ilingaphakathi lomuntu ngilo elaziko bona lokhu asuke akwenza nofana akukhulumako kuliqiniso kangangani, okutjho bona nguye yedwa osuke azi iqiniso abanye abantu abangalaziko ngaye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [10] UMBUZO 8: NGIZOKWENZANJANI? – TM Mthimunye 8.1 Isihlonipho/Umqondophikisa. (1) 8.2 Emudeni lo imbongi yeqe igama elithi; 'amehlo'. (1) 8.3 Ikondlo le ikhuluma ngomntwana owabhujelwa mbelethakhe ngemva kokubelethwa kwakhe, umntwana lo usele ephasini ararekile bona indlela yokuphila namasiko wekhabo uzowafundiswa ngubani. (2) 8.4 Amagama asetjenziswe yimbongi emudeni lo athi; 'Zekhethu ngiyaziphumbutha' asitjela bona imbongi ayinaso isiqiniseko sokobana indlela eyenza ngayo izinto mbala kuyikambiso ebeyilandelwa mbelethayo yokwenza izinto, seyiyacabangela nje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) 8.5 Imbongi inqophe ukusinikela umqondo wokobana irarekile bonyana izokukghona bunjani ukuragela phambili nepilo njengombana umbelethayo ayitjhiye ephasini kusese nzima emehlwenayo nje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) 8.6 Umntwana nakakhula ngaphandle kombelethi kungaba nemiphumela elandelako: - Ukungazi imvelaphi namasikwakhe. - Ukukhula atlhoga ithando nesekelo lombelethi. - Angaba ngungazimbi wokutlhoriswa/angeze aphathwa kuhle. - Angakhula adobha phasi, iimfuneko zakhe eziqakathekileko zingatjhejwa, njengokuthi afumane ukudla nezambatho. (Nanyana ngiziphi iimpendulo EZIMBILI ezingatlolwa mfundi ezizwakalako). (2) 8.7 Ekondlweni le imbongi iphumelele ukusethulela amazizo wayo adanileko, okutjho bona ummoya wayo udanile ngokulahlekelwa mbelethayo isese yincani, kusese kunengi ebeyikulindele bona izokufundiswa nguye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 11 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMBUZO 9: TJWALA – BD Masango 9.1 - Isingathekiso. - Itshimo. (2) 9.2 - Bubhuruza imizi yamadoda. - Buqedela abantu imali. - Bubulalisa abantu. - Bulwisa abantu. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2) 9.3 9.3.1 Imbongi ihlathulula bona umuntu osela utjwala ubulandelela nanyana bukude kangangani/Akavilaphi ukubulandelela lapha butholakala khona/Imbongi ihlathulula bona utjwala buyagijima nabungena eengazini zomuntu bumdaka msinyana/bumjayele msinyana. (2) 9.3.2 Imbongi ihlathulula bonyana umuntu osela utjwala uzwa msinya bona kukuphi lapho kunotjwala khona/kunomnyanya khona. (2) 9.4 Akubekwe isilinganiso sokobana umuntu asele utjwala obungangani ngelanga ukwenzela bona angaseli bekufike lapha enza khona izinto ezingakalungi/ Akulawuleke iindawo ezithengisa utjwala zingathengiseli umuntu nanyana sele kubonakala bona selasuthi/Akukhutjhulwe isilinganiso seminyaka ebekelwe ukungathenga nofana ukusela utjwala sibe phezulu, mhlamunye sibe seminyakeni ephakathi kwama-30 kufika kema-40. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/2018 SCE – Imemorandamu ISIGABA B: INOVELA UMBUZO 10: MBALA NGUBABA – PB Skhosana IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 13 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMBUZO 10 'MBALA NGUBABA' – PB Skhosana Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe. Mlingisi umtloli asivezela yena anomraro kodwana simthole azama ukuwurarulula indaba nayiya ngokukhula. Isakhiwana sifaka hlangana isingeniso, isisusa serarano, ukukhula kwendaba, isitlhori nesiphetho. Umtloli wenovela usuke aphumelele ukwethula umlingisi wayo oyikutani navane amveze kiyo yoke imileyo yesakhiwana le. Enovelini le umlingisi ovela njengomlingisi oyikutani nguMavela ngombana simthola avela kiyo yoke imileyo yesakhiwana ebalwe ngehla. Esingenisweni senovela le umtloli usethulele uMavela alizibulo lakaBongwe ongasekho ephasini. Njengezibulo simthola enza koke okufanele kwenziwe lizibulo nakubekwa uyise ngomnqopho wokobana azokwazi ukuthola ilifa lakayise ngokwekambiso yesintu. Ngamanye amagama akafuni ukuphambana nekambiso yesintu nakancani ngokwazi bona izomenza azuze koke okungokwakayise. Ukobana uMavela nguye ofanele alawule ilifa elitjhiywe nguyise kufakazelwa nababantu esele bathoma ukumthanda nokumhlonipha. Okuvela njengomraro kukobana uMavela uthi nakatjela unina bona kumele abuye azokubona bona wenzani ngelifa lakayise kwanga kuba khona ukungazwani phakathi kwabo. Amagama kanina la athi akalise izinto zakayise khekudlule amalangana asitjhiya nombuzo ngombana thina silindele ukubona uMavela azenzela umathanda elifeni elitjhiywe nguyise. Isisusa serarano enovelini le kuba kufika kwabameli bakaBongwe bazokufundela umndeni lo isifiso uBongwe asenza kibo. Isifiswesi sisithola sirarhela uMavela ngaphandle ngombana sithi ilifa alidliwe ngefundo begodu ongafuni ukuya esikolweni ayokufunda akangatholi litho, nekuyinto ebonakele ingahlali kuhle eendlebeni zakaMavela. Indaba ikhula lokha uMavela nakazama ukulwisana nesifiso sakayisesi. Simthola azama ukukhulumisana nonina bona bangavumelani naso ngombana kunganamuntu namunye osaziko kodwana unina akajami naye. Usuka lapho uyokubonana naboDladla kodwana ekufikeni kwakhe uvele uyazibonela bona mbala abantu laba abasengi ezimithiko, ugcina angazazi bona athini. Ngetjhudu uyalithola iqhinga angadla ngalo ingcenye yelifa lakhe ngokobana alebe ayolithengisa noSkhosana obekaneentlabagelo zoke zokobana alithuthuse beliyokufika lapha aboDladla bangeze basalifumana khona. Esitlhorini senovela le sithola uMavela nabasizi bakhe ekwebeni iinkomo zakwaBongwe babotjhwa nabasathi bayozithengisa efandisini KwaMarhinini. Ukubotjhwa kwabo uMavela ugwetjwa iminyaka ematjhumi amabili woke ejele bese abasizi bakhe bagwetjwa umnyaka owodwa umuntu ngamunye. Ngalesosikhathi kuba kulapha uMavela abona khona bona mbala isifiso ebegade aphikisana naswesi senziwa nguyise. Simuzwa alila irhabiya kodwana lokho kwangamsiza ngalitho ngombana ulemuke ngemva kwesikhathi bona into ayenzileko le imfake kenzima indlu. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 14 DBE/2018 SCE – Imemorandamu Isiphetho senovela le kuba siphetho ebesilindelekile ngehlangothini lethu abafundi ngombana bevele sazi bona isandla somthetho side, njeke uMavela bekufanele bona abotjhwe. Ngehlangothini lomndeni wakwaBongwe kuba siphetho ebesingakalindeleki ngombana wona wazi uMavela ayokufuna umsebenzi ngePitori, njeke uyarareka nasele ubona uMavela ahlangana namasela ebe iinkomo zakaBongwe. Kuba buhlungu emndenini kodwana kutholakala bona akukho ongakwenza. Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le uphumelele ukusivezela umlingisi wayo kizo zoke izakhiwana zayo. (Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa). Inani lamagama elisetjenzisweko = 367 [25] UMBUZO 11: MBALA NGUBABA – PB Skhosana 11.1 UBongwe wabulawa sidliso. (1) 11.2 Isizathu kukobana kuthiwa uhlongakala nje uBongwe isiphila, ife, imigade namaselwa besele kuziimveke ezimbili kuthonyiwe ukudliwa/Isizathu kukobana kuthiwa uBongwe uhlongakala nje besele kuthonyiwe ukudliwa ihlobo kilabo abatjalileko. (2) 11.3 UMavela watjhiya unina namagama athi kufanele abuye azokubona bona wenzani ngefuyo kayise egcwele iimbaya le. (2) 11.4 UMhlekwa wabe gade enze ibizelo lokubamtlhogomeli wemvelo. (1) 11.5 Unobangela wokutjhaphuluka kwakaMavela kukobana uSkhosana wabe sele amnikele itjhege lee-R3 720.00. (2) 11.6 Isizathu kukobana uSkhosana akafuni bona uMavela abone bonyana sekuneenkomo ezitjhodako asele azithengise ngomgunyathi, ngaphandle kokumazisa/Wayesaba bona uMavela uzokubona lapha iinkomo zikhona bese lokho kwenze bona angasakghona ukumdlelezela ezinye zazo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana pheze kuvele amaphuzu abalwe ngehla). (2) 11.7 Liqiniso ngombana esingenisweni senovela le sitjelwa bona lokha abantu nababonisana ngokukhamba kwakhe kukhona ebebathi ngathana uvumile bona abodorhodera bamhlinze bakhuphe lesisidliso esimthetheko, okutjho khona bona walile bona abodorhodera bamhlinze. (2) 11.8 C/ngamatje. (1) 11.9 Umtloli ngokuphetha inovela le ngokobana afake uMavela ejele usivezela isithombe/isifundo esithi nawebako yazi bona uzokuphelela ejele/Ufuna ukusibeka emkhanyweni wokobana nanyana ungeba uzitjele bonyana awubonwa mumuntu kodwana yazi bona ekugcineni uzokubanjwa ngebanga lokobana isandla somthetho side. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 15 DBE/2018 SCE – Imemorandamu 11.10 Ukutjhugulula kwakaMavela ikulumakhe nasele aqalene naboDladla amehlo namehlo kusitjela bona umumuntu ongazithembiko nolitjhatjha ngombana wathuswa kubabona bamadoda aqinileko nabonakala azaziko iindaba zawo/ Kusitjela bona walemuka bona mbala indaba yesifiso ekuthiwa senziwa nguyise uBongwe iliqiniso, akusiyinto abazisusele yona ehloko ngehloso yokubagalaja ilifa labo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 11.11 Ngicabanga bona uMavela bekanqophe ukobana bathi nabathoma ukweba iinkomo zakwabezi banaboSkhosana kungabi yinto engaziwako kwabo kodwana kube yinto esele vele yaziwa endaweni le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) 11.12 Kuzomsiza ngokobana uMavela angavusi amehlo bekufike lapha athatha khona isiqunto sokobana ayokuhlala eplasini lakaSkhosana ayozigadela yena mathupha iinkomo zakhe. (2) 11.13 Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana ngemva kobana uSkhosana atjele uMavela bona uneplasi, isilarha nelori kumkhuthazile bona aragele phambili ngokobana basizane bathathe iinkomo, ziyokuthengiswa esilarheni sakaSkhosana bakwazi ukwabelana imalazo. Ekugcineni bayabotjhwa nokutjho khona bona ikambiso yesikhuwa uBongwe abe ngayo ilifa lakhe inamandla ukudlula yesintu ebeyikhuthalelwe nguMavela. (2) 11.14 - Iye, ngiyazwelana noMavela ngombana njengomuntu ongubaba naye bekayitlhoga imali begodu ngiyo into emenze bona athathe isiqunto sokobana ebe iinkomo zakwabo. - Awa, angizwelani naye ngombana naye uMavela iinkomezi uzithethe ngokungamthetho, njeke aboSkhosana abamdlelezelekwaba bamvula ihloko khona azakubona bonyana wenze into engakalungi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) 11.15 Umtloli wenovela le uphumelele ukuthiya umlingisi oyikutani igama elithi; 'Mavela' ngombana vele ekugcineni uvelile njengokutjho kwegama lakhe bona nguye owebe iinkomo zakwabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona ekugcineni uMavela uvelile njengokutjho kwegama lakhe). (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 16 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMBUZO 12: UKHOLIWE – N Skosana IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 17 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12 'UKHOLIWE' – N Skosana Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe. Mlingisi umtloli asivezela yena anomraro kodwana simthole azama ukuwurarulula indaba nayiya ngokukhula. Isakhiwana sifaka hlangana isingeniso, isisusa serarano, ukukhula kwendaba, isitlhori nesiphetho. Umtloli wenovela usuke aphumelele ukwethula umlingisi wayo oyikutani navane amveze kiyo yoke imileyo yesakhiwana le. Enovelini le umlingisi ovela njengomlingisi oyikutani nguKholiwe ngombana simthola avela pheze kiyo yoke imileyo yesakhiwana ebalwe ngehla. Esingenisweni senovela le umtloli usethulela uKholiwe kumntazana ophumeleleko ngepilo ngombana simthola angutitjhere begodu azokulotjolwa ngepelaveke. Okuvela njengomraro kulokha nasele sizwa umalumakhe atjela uMuzi bona amphathe kuhle uKholiwe, angatlhagi nanyana sele asemzinakhe ngombana watlhaga khulu asakhula. Kuthi kusese njalo kufika uSipho naye afakazele amagama kamalume kaKholiwe nakathi bekangasathembi bona uKholiwe uzakugcina atjhadile nakacabanga ngendaba kaZondani. Isisusa serarano enovelini le kulokha uKholiwe nakabona umntwanakhe uBusisiwe akhombisa amatshwayo wokukhula. Emkhumbulwenakhe kwafika isehlakalo sokuzibulala kwakaZondani esamtshwenya ubuphilo bakhe boke nesenza bona angasaba nobudlelwano obuhle nomphakathi wendawo yangekhabo. Isehlakalwesi satjharaganisa ipilo kaKholiwe kangangokuthi wazifumana sele athatha ezinye zeenqunto ezamenza bona ipilwakhe ingasaba njengombana gade ayihlelele. Okwazwisa uKholiwe ubuhlungu khulu kukobana uzondwa nje, uzondelwa into engekho. UKholiwe wayethandaza ubusuku nemini bona ngathana iqiniso lendaba le lingavela kodwana azange kube njalo. Indaba isuke ikhule lokha uKholiwe nakahlangana noVusi, ongomunye womphakathi weVlaklaagte No.2 ngesondweni ngelanga elilandela abegade akhulumisana ngalo noBusi. UKholiwe uyazi bona uVusi wazi koke ngepilwakhe, njeke ukumbona kwakhe kumhlangahlanganisa ukuya phambili. Kuthi kusese njalo kutjhunyayelwa ngesihloko esipheze sifane nendaba eguguna uKholiwe esithi ababelethi bafanele bafundise abentwababo ngendlela umntwana azakuthi nalokha nasele akhulile akhambe ngayo. Amagama la ahlaba aphukela ehliziyweni kaKholiwe ngombana azazi bona kuneqiniso angazange aliveze ebentwaneni bakhe nendodeni yakwakhe. Indaba ikhula ukuya phambili nasele abonakala nendodeni yakwakhe bona kukhona into emdlako kodwana nayithi iyambuza akafuni ukuyitjela. Indaba ikhula ukuya phambili lokha uKholiwe nakaya kwaSipho ngomnqopho wokuyombawa bona kube nguye otjela uMuzi ngendaba le kanti bazakuthi basakhuluma kufike umkaSipho bekusuke ipi ekulu bekwagcina kulinyazenwe. Esitlhorini senovela le umtloli usethulele uKholiwe adliwa sisazelo nasele abona bona indaba le sekuseduze bona uMuzi ayazi. Simthola atlola incwadi uMuzi azokusala ayifunda ngemva kobana yena sele azibulele. Mbala umtloli usivezela yena azikhupha umphefumulo ngokobana asele amapelisi amanengi ngokweqileko. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 18 DBE/2018 SCE – Imemorandamu Esiphethweni sithola bona uKholiwe akasekho lokha uSipho nakalethela uMuzi incwadi eyayikhuluma ngomlando kaKholiwe. Indaba yokobana uKholiwe ubegade adliwa yini soke lesi sikhathi uMuzi uyithola uKholiwe sele ahlongakele. Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le uphumelele ukusivezela umlingisi wayo kizo zoke izakhiwana zayo ngaphandle nje kwesiphethweni lapha sithola khona igamalakhe kodwana yena sele ahlongakele. (Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa). Inani lamagama elisetjenzisiweko = 390 [25] UMBUZO 13: UKHOLIWE – N Skosana 13.1 NguMnguni. (1) 13.2 KuseMamelodi. (1) 13.3 Isizathu kukobana bebambalekisa ngombana umalumakhe kaZondani, uManghope wayefuna ukumbulala. (2) 13.4 Umalumakhe kaKholiwe watjela uMuzi bona amphathe kuhle umzukulwanakhe, angatlhagi nanyana asele akwakhe ngombana watlhaga khulu ekukhuleni kwakhe. (2) 13.5 Kwathi ngelinye ilanga uBusi banoThokozani babuya esikolweni sangoMgqibelo uKholiwe wathi nakaqala uBusi wambona sele anamatshwayo wokukhula bese lokho kwamkhumbuza indaba kaZondani le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 13.6 Sisehlakalo sokobana uZondani wazibulala ngombana uKholiwe angazange avume ukuthandana naye. (2) 13.7 Isehlakalwesi sisivezela ukghari kaMuzi asakholelwa epilweni yakade yokobana umakoti ufanele akotize ekhakwakhe ngaphambi kobana angaya emzinakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 13.8 Liqiniso ngombana lokha nakasahlala kwaNancy eDaveyton wakhe wacabanga ukuzibulala bewayokufuna amanzi webhedri kelinye isokana abe ajayelene nalo kodwana waphazanyiswa kufika kwakaZweli. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ummongo wependulo engehla). (2) 13.9 - Bekuligadango elihle ngombana umsebenzi wekomidi yesondo kuqalelela zoke iimfuneko zamalunga wayo, njeke nayibona bona uZondani umthanda ngokweqiniso uKholiwe inelungelo lokungangenelela endabeni le. - Bekungasilo igadango elihle ngombana uKholiwe bekamtjelile uZondani bona yena akamthandi, njeke bekungasilula bonyana angatjhugulula umkhumbulwakhe nanyana sele akhulunyelwa bomma besondo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 19 DBE/2018 SCE – Imemorandamu 13.10 Umnqopho womtloli wokwenza bona iinini zakaZondani noKholiwe babe seduze ngelanga ahlongakalo ngalo kukobana zizizwele lokha uZondani nakakhupha amagama wokugcina bona uhlongakala nje kungebanga lakaKholiwe ukwenzela bona zibe nesizathu esihle sokumhloya. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 13.11 USipho ukwaliwa kwakhe nguKholiwe wakwamukela bewagcina amnganakhe kodwana uNgendu yena waphatheka kabuhlungu bekwafika lapha aduduzwa khona ngumrharibakhe. (Tlomelisa nangabe kumadaniswe iindlela ezimbilezi kwaphela). (2) 13.12 Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana umkamfundisi lo bekazenza umuntu okholiweko kodwana wakghona ukuphekelela uMalumakhe kaZondani ngeMamelodi bona ayokubulala uKholiwe. (2) 13.13 USara, umkaSipho walwisa uKholiwe acabanga bona uthandana noSipho ngombana wathi nakangena kwakhe wathola uSipho abeke uKholiwe esifubeni sakhe azama ukumthulisa. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana akekho umfazi ongavumela omunye umfazi bona athandane nendodakwakhe nakhona bahlanganele emzinakhe, bekavikela umtjhadwakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). TJHEJA: Tlomelisa umtlomelo owodwa ephuzwini lokuthoma bese kuthi eminye emibili kube ngeyephuzu lesibili. (3) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 20 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMBUZO 14: UBONAKELE – M Skosana IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 21 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14 'UBonakele' – M Skhosana Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe. Mlingisi umtloli asivezela yena anomraro kodwana simthole azama ukuwurarulula indaba nayiya ngokukhula. Isakhiwana sifaka hlangana isingeniso, isisusa serarano, ukukhula kwendaba, isitlhori nesiphetho. Umtloli wenovela usuke aphumelele ukwethula umlingisi wayo oyikutani navane amveze kiyo yoke imileyo yesakhiwana le. Enovelini le umlingisi ovela njengomlingisi oyikutani nguBonakele ngombana simthola avela kiyo yoke imileyo yesakhiwana ebalwe ngehla. Esingenisweni senovela le umtloli usethulela uBonakele kumsanyana owatjhiywa ngunina weengazi asese mncani. Simthola ahlala noyise nonina ongasuye weengazi. Umtloli usivezele yena aqalene nomraro wokutlhagiswa ngunina omutjha lo bekwafika lapha angasakghoni ukukghodlhelela khona. Umtloli usivezela yena azama ukukhulumisana noyise ngendaba le kodwana kungabi nepumelelo bekwafika lapha azipha khona inarha. Ngaphambi kobana akhambe kwabo simuzwa atjela unina omutjha lo ukobana uyakhamba kodwana uzokubuya azokutjhaphulula uyise kilobubudisi aqalene nabo lapha kwakhe. Isisusa serarano enovelini le nguNaSilombo ngokungaphathi kuhle kwakhe uBonakele. Lokho kugcine kumbangela umraro wokobana aziphe inarha. Ukutjhiya kwakhe ikhabo aye lapha angazi khona bekumzamo wokuqeda lomraro aqalene nawo kwabo. UNaSilombo usisusa serarano ngombana ngaphambi kobana afike emzini wakaMahlangu lo umtloli usitjela bona uBonakele bekazihlalele kamnandi, anganamraro nababelethi bakhe bamthanda bobabili nanyana bebahlala ngokunghwarana. Indaba ikhula lokha nasithola uBonakele akhamba ahlala eendaweni ezahlukahlukeneko kodwana nakhona lapho angatholi ukuthula. Ngemva kokuphuma kwakhe kwabo simthola alala ehlathini amalanga amathathu ngaphandle kokudla. Ukusuka lapho simthola amukelwa ngubaba uMbuyiseli kodwana nakhona lapho azange ahlale isikhathi eside. Ukusuka lapho uya ekhuweni leplasi lapha azitholela khona umsebenzi. Uthe nakakhumbula bona into emsuse ekhabo akusi kukobana ayokufuna umsebenzi wacabanga ukusuka lapho wahlabela phambili. Waya ngeDaveyton. Ipilwakhe azange ibe mnandi ngombana bekahlala ngokutlhoriswa ngaso soke isikhathi. Ukutlhoriswa kwakhe lokho kwambangela itjhudu ngombana kukulapho uKiller ambona khona bona angaba mbethi weendubulo omuhle. Mbala wagcina angenile esiqhemeni saboKiller wazibandula bekwafika lapha aba khona mbethi weendubulo osezingeni eliphezulu. Esitlhorini senovela le umtloli usivezela uBonakele sele ambethi weendubulo osezingeni eliphezulu. Umtloli usivezela yena ayokulwa ipi nombethi weendubulo ovela ngaphetjheya kwamalwandle, uDuke Hudson. Ngelanga lepi sithola bona unina noyise nabo bakhona. Bobabili sibathola beze ngomnqopho owodwa wokobana bahlangane noBonakele. Mbala kwathi bona uBonakele alwe nesokaneli alivuse phasi bobabili ababelethi bakhe bagijimela kuye bekwaba kuhlangana kwabo bobathathu. Ukusuka lapho sithola umndeni kaMahlangu ubuyelana uba mndeni owodwa. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 22 DBE/2018 SCE – Imemorandamu Esiphethweni senovela le umtloli usethulela uBonakele sele aqalene noNaSilombo nekukulapho amkhumbuza khona amagama amtjhiya nawo ngaphambi kobana akhambe. Simthola aqotha uNaSilombo bona abone eza ngayo. Nasitjheja ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli wenovela le uphumelele ukusethulela umlingisi wayo oyikutani kizo zoke izakhiwana zayo. (Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa). Inani lamagama elisetjenzisweko = 389 [25] UMBUZO 15: UBONAKELE – M Skosana 15.1 - Umzimbakhe bewumncani kwangathi mntwana ophethwe bulwele besifuba. - Esikhathini esinengi bekahlala atshega iinyembezi nakayedwa. (2) 15.2 Wathi asazulazula ngeSiyabuswa ngemva kobana acabange ukuzipha inarha wahlangana nomfazana wendiya owayethengisa izambatho, wamthatha wakhamba naye eJwanasbhege bona ayomsebenzela emzinakhe. (2) 15.3 NguHloyiwe noDilika. (2) 15.4 Isizathu esenza bona uBonakele akhambe emzini wakwaMbuyiseli kukobana abesana bakhona babophelela amakonyana amabili emthini ngehlathini, nabafika kwabo batjela uyise bona alahlwe nguBonakele ngombana bekalele ekwaluseni. (2) 15.5 Isizathu esenza bona uBonakele alise umsebenzi ekhuweni ebekasebenza kilo kukobana wakhumbula bona ukhambe kwabo ngomnqopho wokuyokufuna unina bese babuyele kwabo bayokutjhaphulula uyise ngaphasi kwegandelelo lakaNaSilombo, njeke wabona bona ukuhlala eplasinapha angeze kwaphumelelisa isifiso sakhesi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 15.6 UNaSilombo wabe gade atlhorisa uBonakele, ambetha, amthuka bekangamuphi nokudla kodwana uBafunani bekamphatha njengeqanda, amnikela koke akufunako begodu angafuni bona akhalinywe. (Tlomelisa nakumadanisweko kwaphela). (2) 15.7 Umnqopho womtloli kukusivezela bona amaNdebele arhatjheke kiyo yoke inarha yeSewula Afrika. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 15.8 Liqiniso, uBonakele bekamthanda uyise ngombana ngelanga azipha ngalo inarha wajama phezu kwedwala waqala uyise nokutjho khona bona bekamrhawukela ngokumtjhiya noNaSilombo/Wathi ngaphambi kobana akhambe watjela uNaSilombo bona akakhambeli safuthi, uzokubuya azokutjhaphulula uyise kilobu budisi aqalene nabo lapha kwabo. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 23 DBE/2018 SCE – Imemorandamu 15.9 - UBonakele wathi nakafika ngeDaveyton wahlala ekoloyini edala njengombana kwenzeka elutjheni lanamhlanje elibaleke emakhaya laya ngemadorobheni, lilala eendleleni. - UBonakele wayeziphilisa ngokuthengisa amahabhula ngesitetjhini sesitimela nekusisenzo esenziwa lilutjha elinengi esikhathini sanamhlanjesi. - UBonakele wenza ubulelesi bokweba amahabhula emarageni ngemva kobana uNduku banoSponono bamtjhisele bebamthathela koke ebekanakho nekusisenzo esenziwa lilutjha elihlala eendleleni, liziphilisa ngokweba nalo. (Nanyana ngiziphi iimpendulo EZIMBILI ezizwakalako zizakwamukelwa). (2) 15.10 Isenzo sakaKiller sokusiza uBonakele simveza amumuntu onesirhawu nonezwelo ngombana bekabona bona ipilo ephilwa nguBonakele akusiyo ipilo engaphilwa mumuntu, njeke bekafuna bona naye aphile hlangana nabantu njengawo woke umuntu. (Umfundi angayibeka ngenye indlela ezwakalako). (2) 15.11 Nangingaba sebujameni obufana nebakaBonakele bokutlhoriswa mbelethi ongasuye wami weengazi ngingatjela abotitjhere abangifundisako esikolweni ngobujamobu bese ngibawa isizo kibo ngombana bayafana nababelethi bami/ Ngingabikela amapholisa ngobujamobu bese ngiwabawa bona angisize ngendlela angakghona ngayo. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako enganikelwa mfundi izakwamukelwa). (2) 15.12 Ummoya ozwakaliswa sisehlakalwesi mummoya wokudana ngombana uBonakele watjhelwa ngikho koke abegade anakho begodu lokho kwamzwisa ubuhlungu obukhulu epilwenakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ummoya wokudana/newamatlhuwo). (1) 15.13 - Sifundo sokobana ithemba alilahlwa epilweni, uBonakele azange alahla ithemba lokobana angagcina amfumene unina, nangambala ekugcineni wamfumana umndenakhe wagcina ubuyelene, umndeni owodwa njengesifiso sakhe. - Ngifunde nokobana umuntu akaphunyeleliswa yifundo kwaphela epilweni njengombana sibonile, uBonakele waphumelela ngokobana azibandakanye kezeendubulo naboKiller. (Nanyana ngiziphi iimpendulo EZIMBILI ezizwakalako ezinganikelwa mfundi zizakwamukelwa). (2) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 24 DBE/2018 SCE – Imemorandamu ISIGABA B: UBUKGHWARI BOMLOMO: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO UMBUZO 16: IQHEGU LEKHONDLO – CM Sangweni IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO (25 IMITLOMELO) Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 25 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 16 'Iqhegu Lekhondlo' – CM Sangweni Inolwana yindatjana esuselwa ehloko nezwakala inezenzeko ezingasiliqiniso. Nanyana kunjalo, enye nenye inolwana itlolwe ngomnqopho wokudlulisela abafundi bayo umlayezo othileko omayelana nepilo. Umlayezo ngilokho okulenyukwa bafundi ngemva kobana bafunde inolwana. Umlayezo uthulwa zizehlakalo ezenzeka enolwaneni nalezo ezehlakalela abalingisi bayo. Enolwaneni yesihloko esithi, 'Iqhegu Lekhondlo' sifumana umlayezo wokobana umuntu angeze akghona ukuphila ayedwa, uyabatlhoga abanye abantu epilweni. Ekuthomeni kwenolwana le umtloli usivezela bona isitjhaba sakokhondlo nesakoMiyawu zenza isivumelwano sokobana angeze zisaba manaba, sezizakuhlalisana ngokuthula ngemva kobana zabe sele zilwe ipi ekulu neyadlula namasana amanengi, amaqhegu neenlukazi zesitjhaba sakokatsu. Isehlakalo esifana nalesi senzekile epilweni yamambala. Enarheni yekhethu le bekunokuhloyana phakathi kwabantu abanzima nabamhlophe. Umuntu omhlophe bekangafuni ukuhlala ndawonye ngokuthula nomuntu onzima. Nakwenzakeleko bahlangana endaweni esithekileko nokubulalana bekuba khona phakathi kwabo. Ekukhambeni kwesikhathi iintjhabezi zahlanganisa iinhloko zavumelana ngokobana kube nokuthula phakathi kwabamhlophe nabanzima. Namhlanje umuntu omhlophe nonzima sebaphilisana ngokuthula, akusekho ukulwa nokubulalana phakathi kwabo. Nasiyelela izehlakalo ezimbilezi singatjho bona zisekela umlayezo wokobana akekho umuntu ongakghona ukuziphilela ayedwa angafuni ukuhlanganyela ngokuthula nabanye abantu. Enolwaneni le sitjelwa nokobana ikosi yesitjhaba sakoKhondlo, uRodo yaveza iphuzu lokobana abantu abakalungi ngombana bayawabulala. Yaveza bona abantu nabahlangeneko emasondweni batjhumayela bona uZimu uthi bangabulali kodwana wona bawabulala ngokuwafakela itjhefu ekudleni. URodo wathi bona atjho njalo amakhondlo avungama, atjho nokobana akabancengi abantu begodu akasafuni ukuzibona ahlangana nabo. Ngaleso sikhathi amakhondlo la besele alibele bona athembele ebantwini ukuze aphile, akghone ukuthola ukudla ngombana akanalo ikghono lokuzitjalela nokuziphekela ukudla. Nasiqala epilweni yamambala kuvamile bona abantu abanganazinto zabo njengamarhwebo, amasimu nokhunye baziphilise ngokusebenzela labobantu abanakho koke khona bazakufumana imali yokuragelisa amaphilwabo phambili. Nabo abantu abanjingileko angeze bakghona ukuragelisa amarhwebabo phambili ngaphandle kwesekelo lalabo bantu abatlhogileko. Lokhu kusekela umlayezo owethulwa yinolwana le wokobana akekho umuntu ongakghona ukuziphilela ayedwa ephasinapha ngaphandle kwesekelo labanye abantu. Ilutjha lakoKhondlo lavusa elikhulu itjhada livuma iingoma zepi belizikhakhazisa ngokobana lona aliyisabi ipi. Belenza koke lokhu ngehloso yokuhloma lihlasele ebantwini, liyokutjhagalela norhulumende wabantu eendlini zesibethamThetho, e- Union Building. Ukutjhagala kwalo bekunganakuthula, litjho nokobana nangabe isinghonghoyilo salo asithathelwa ehloko lona lizakulwisana nabantu kungasaba netjhebiswano. Umlilo wabhulwa liqhegu lekhondlo ngokobana livule ilutjheli amehlo, lilihlathululele bona angeze kwakghonakala bona amakhondlo aphile ngaphandle kwabantu. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 26 DBE/2018 SCE – Imemorandamu Nasiqala epilweni yamambala nakhona kuyenzeka bona umphakathi utjhagalele urhulumende namkha umasipala wendawo ngomnqopho wokobana ufuna izenzelwa zomphakathi ezithileko. Nabo abantu njengelutjha lakoKhondlo umtjhagalo wabo awubi nokuthula. Basuke basahlele abaphathi babo bebafune nokubalimaza balibale bona ngaphandle kwabo angeze bazithola lezo zenzelwa. Nasitjhejisisa izehlakalwezi kuyabonakala bona zisekela umlayezo othulwa yinolwana le wokobana akekho umuntu ongakghona ukuphila ayedwa ephasinapha. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). Inani lamagama elisetjenzisweko = 390 [25] UMBUZO 17 17.1 'Abantu BakwaMtshweni NebakwaMatjhiyana' – DM Jiyane 17.1.1 Isiba. (1) 17.1.2 Ikosi yabayelelisa bona bangathomi bafake ebakutjalileko ngendeni yona ingakalumi. (2) 17.1.3 Idlanzana labantweli lalihlangahlanganisa abantu/litshwenya abantu/lihlukanisa isitjhaba phakathi/lilwisa abantu. (1) 17.1.4 Isizathu esikhulu esenza bona idlanzana labantweli lidle phasi kukobana laleqe amagama wekosi, lagoma amabele ikosi ingakalumi. (2) 17.1.5 Ibinzana lamagama la limumethe umqondo wokobana kwakungasasetjenzwa. (2) 17.1.6 - Iye kusese khona, ikosi isahlonitjhwa begodu isese namandla nemalangeni wanamhlanjesi ngombana eendaweni ezinengi umuntu nakenze umlandu usiwa ngekosini bese kuba ngiyo emnikela isigwebo. - Awa akusekho, ikosi ayisahlonitjhwa begodu ayisenawo amandla wokujezisa abantu ngombana amandlayo sele athethwe ziimphathiswa zombuso, njengamapholisa, amaqala sele agwetjwa emakhotho ngokuqala umThetho-sisekelo wenarha, njll. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 17.1.7 B/Abantu angeze benza okufanako boke. (2) 17.1.8 - Isenzo esenziwa yikosi edlanzaneni labantu abanganandlebaba sisenzo esihle ngombana sasibulala abantu, njeke ukubarholophaza kwayo yayivikela isitjhaba sayo begodu ibuyisa nesithunzi sayo bona ingaqalelwa phasi. - Isenzo esenziwa yikosi edlanzaneni labantu abanganandlebaba sisenzo esimbi ngombana abantwaba barholophalela safuthi, baphenduka iimfene neenkghabu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 27 DBE/2018 SCE – Imemorandamu 17.1.9 Inolwana le imumethe isifundo sokobana nawumumuntu ungaphambani nomthetho obekwe ngabangaphezu kwakho ngombana lokho kungaba nemiphumela emimbi epilwenakho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) 17.2 Iimbongo zakaRholihlahla Nelson Mandela – MA Mahlangu 17.2.1 IRobben Island nePolsmor. (2) 17.2.2 Imida le imumethe umqondo wokobana uMandela wathi nanyana abotjhiwe azange alise ukulwisana nebandlululo begodu lokho kwenza ababusi bangaleso sikhathi bangahlaliseki, bathukwe nekuyinto eyenza bona bamvulele. (2) 17.2.3 Amagama asetjenziswe endimeni yesi-3 yesibongwesi amumethe umqondo wokobana uMandela ngemva kokutjhatjhululwa kwakhe ejele wakhamba iphasi loke akhulumisana nabadosi phambili bezinye iinarha bona basekele ukuqedwa kombuso webandlululo enarheni yeSewula Afrika. (2) 17.2.4 Ngicabanga bona imbongi imadanisa uMandela noZimu ngombana njengoZimu, uMandela naye waziwa liphasi loke/njengoZimu, uMandela naye bekanomnqopho wokobana woke umuntu aphile ipilo etjhaphulukileko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 17.2.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekiso esibongwenesi ngokobana ingathekise uNelson Mandela nesisetjenziswa/imbandulo enamandla neyakghona ukulwisana nebandlululo elaliqine njengedwala belaphela. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 28 DBE/2018 SCE – Imemorandamu ISIGABA C: UMDLALO UMBUZO 18: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 29 DBE/2018 SCE – Imemorandamu ISIGABA C: UMDLALO UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18 'IBHUDANGO LAMI' – TG Mnguni Isakhiwo somdlalo yindlela umdlalo owakheke ngayo kusukela ekuthomeni, ekukhuleni kwawo bewufike ekugcineni. Ngamanye amagama nasikhuluma ngesakhiwo sisuke siqale isingeniso, umzimba nesiphetho salowo mdlalo. Izehlakalo zizenzeko ezenzakala emdlalweni nofana imisikinyeko ebumba umdlalo. Kanengi imisikinyeko le yenziwa badIali bomdlalo. Isakhiwo somdlalo lo sibunjwa zizehlakalo ezihlukahlukeneko. Kunezehlakalo ezibumba isingeniso, umzimba nalezo ezibumba isiphetho. Nomdlalo othi, 'Ibhudango Lami' nawo wakhiwe ngokulandela yona imileyo yesakhiwo somdlalo. Esingenisweni sithola uVenter abikela uTjhili bona afumane umuntu ozomsebenzela iplasi nakungasinjalo afuduke ngombana bekumthetho kaVenter bona eplasini lakhe abantu abanzima amahlalo bawafumana ngokusebenza iplasi. Isehlakalwesi sakatelela uTjhili bona akhuphe uMbulawa esikolweni ngombana kungekho omunye umuntu angambawa bona amsebenzele iplasi. Ukulisiswa kwakaMbulawa isikolo kuba mraro ngombana bekanebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. Njengomuntu ozimisele ukuliphumelelisa ibhudango lakheli, simthola athatha isiqunto sokobana uzokuragela phambili ngokufunda ngeposo. Ngokungakalindeleki uVenter wenza bona iposo ifike lada kibo ngehloso yokobana ifundo kaMbulawa ithikamezeke. UVenter besele alemukile bona uMbulawa ufuna ukuba mjameli wamalungelo wobuntu. Emzimbeni sithola uMbulawa alemuka bona uVenter ufuna ukumfelelisa ngabomu, njeke wathatha igadango lokobana alwisane nomukghwakhe lo. UMbulawa wabuthelela ilutjha ebelifunda ngeposo njengaye bona linghonghoyile ngokufika lada kweposo nangokulitjhayisisa lada ngombana lokho bekulenza libhalelwe kufunda nalifika emakhaya ngebanga lokudinwa. Esikhundleni sokobana uVenter alilungisele iinghonghoyilwezi, walibizela amapholisa nakafikako alibopha kodwana lakhutjhwa ngebheyili. Esinye isehlakalo esenzekako esaba bufakazi bokobana uMbulawa uzimisele ngokujamelana nekohlakalo kaVenter sisehlakalo sokubuthelela abantu bona bayokuhlala bufukama kwaMasuku ngehloso yokukhandela uVenter bona angaqothi umndeni wakwaMasuku eplasini ngebanga lokobana kungenamuntu ongabasebenzela iplasi. Nakilesi sehlakalo uVenter wabiza amapholisa afika agijimisa ilutjha ngezinja laphadlhalala, uMbulawa wabalekela ekhabo nekukulapho kwatholakala khona iincwadi zehlangano eyayisele ivalwe umlomo ngelawini lakhe. Iincwadezi ngizo ezenza uMbulawa abonakale njengevukelambuso, wabotjhwa bewagwetjwa iminyaka ematjhumi amabili nahlanu. Ihloso yesigwebesi bekukukobana aluphalele ejele bese abhalelwe kuphumelelisa ibhudango lakheli. Kuthe kusese njalo satjelwa bona uMbulawa uyokubulawa nezinye iimbotjhwa zombanganarha. Ngetjhudu kuthe nakuyokubulawa iimbotjhwezi yena wazisindisa ngokuziwisela ngemgodini, wenza kwangathi udunyuziwe kanti namapholisa nawo azange alemuke ngombana besele asele ibhurendi khulu. Ngalokho wafumana ithuba lokobana abalekele eBotswana nakhona akhange ahlale isikhathi eside wadlulela e- Angola lapho afika waragela phambili nefundo ukwenzela bona azokuphumelelisa ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 30 DBE/2018 SCE – Imemorandamu Esiphethweni lomdlalo lo kukhulunyiswa indaba yamakhetho wentando yenengi nokusungulwa kwehlangano yeSikakarele ngomnqopho wokuthikameza amakhetho khona amandla azakubuyiselwa embusweni webandlululo. Ngetjhudu elihle amakhetho abanjwa ngepumelelo, iimbotjhwa zebandlululo zatjhatjhululwa, amakhuwa ampurelani abotjhwa, uMbulawa wafumana umsebenzi wokuba mjameli wamalungelo wobuntu embusweni omutjha, woke umuntu wafumana ikululeko. Koke lokhu kutjho bona ibhudango lakaMbulawa lokuba mjameli wamalungelo wobuntu laphumelela. Nasitjheja indlela izehlakalo zomdlalo lo ezenzeke ngayo kusukela esingenisweni kusikhanyele bona uMbulawa uzokugcina alifezile ibhudango lakhe nanyana emzimbeni womdlalo akhambe ahlangabezana neenqabo. Ngalokho singatjho bona umtloli wawo uwuphethe ngesiphetho ebesilindelekileko. (Umfundi angayibekela ngeyakhe indlela ezwakalako). Inani lamagama asetjenzisweko=392 [25] UMBUZO 19: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 19.1 Kungebanga lokobana kuthiwa wayenamathumbu amakhulu nakasese mncani. (1) 19.2 UMathumbu wakhethisa uTjhili phakathi kokufuduka eplasini lakhe nokufuna umuntu ozomsebenzela iplasi/ozomjamela ukusebenza iplasi. (2) 19.3 Isizathu sokobana uNaNtuli angakghoni ukuyokusebenzela umndenakhe eplasini kukobana bekanobulwele besifuba sommoya. (1) 19.4 Isiqabo ebesibangwa zizinto ilutjha ebelinghonghoyila ngazwezi ngesokobana besilibhalelisa ukufunda ngombana lifika lidiniwe emakhaya ntambama. (2) 19.5 Ilutjha lakatelela abadala bona kungasetjenzwa, kukhutjhukelwe kwaMasuku kuyokuhlalwa bufukama. (2) 19.6 UNaidoo wabe abalekela amapholisa webandlululo abegade afuna ukumbopha ngemva kobana atjale isithuthumbisi etatawini lezemidlalo kamakhakhulararhwe nesabulala amakhuwa amatjhumi amabili nambili. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele umqondo ovela ependulweni engehla le). (2) 19.7 Ngicabanga bona isizathu kukobana ihlangano le beyilwela bona amakhuwa angabusi awodwa kodwana nabantu abanzima baphiwe amandla wokubusa nofana nabo banikelwe amaplasi, njeke kungebangelo umtloli asebenzise igama elithi; 'Sihlephulelani'. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ukuhlukaniselana amandla wokubusa phakathi kwamakhuwa nabantu abanzima). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 31 DBE/2018 SCE – Imemorandamu 19.8 - Ngicabanga bona abadala bekufanele bamsabe uVenter ngombana bekumqatjhi wabo begodu bebahlala eplasinakhe. - Ngicabanga bona abadala bekungakafaneli bamsabe uVenter ngombana bekumumuntu njengabo, amncani kunabo begodu bebafanele bambonise nakunento engabaphathi kuhle. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 19.9 Liqiniso ngombana ukukhubala kwakaTjhili angasakghoni ukusebenza ngikho okwabangela bona uMbulawa aphume esikolweni ayokusebenza eplasini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 19.10 Isenzo samapholisa sokuthatha ihlangothi lakaVenter sisitjela bona begade abambisene naye ekugandeleleni amalungelo welutjha elisebenza eplasini bekumapholisa asebenzela umbuso webandlululo. (2) 19.11 Ukutoyitoya kwelutjha elikhulunyiswa emdlalweni lo kwaba nomthelela wokobana abantu abanzima batjhaphuluke ngaphasi kwegandelelo lamakhuwa belifumane nefundo ngendlela efaneleko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 19.12 Umhlobo werarano owaba hlangana nabadlali ababandakanyeka kukulumo- pendulwano le kwaba lirarano langaphandle ngombana ilutjha lagcina seliphosa abadala ngamagade, libakatelela bona behle emitjhinini kukhutjhukelwe kwaMasuku. (2) 19.13 Umtloli uphumelele khulu ukusebenzisa umdlali onguMbulawa ukusethulela isifundo somdlalo lo ngombana usivezele uMbulawa amumuntu ongazange aphelelwe mamandla nolilwele bewaliphumelelisa ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu/Umtloli uphumelele khulu ukusebenzisa umdlali onguMbulawa ukusethulela isifundo somdlalo lo ngombana azange alahle ithemba ekufezekiseni ibhudango lakhe lokha nakaqalene neentjhijilo neenqabo egade zimvelela nakasasebenza eplasini lakaVenter. (2) 19.14 Isenzo sokusinda kwakaMbulawa ekubulaweni yincwadi esithuthumbisi siyakholweka ngombana vele iincwadi ebezitlolelwa abaphalali ngesikhathi sebandlululo bezihlahlutjwa bona azinazo iinthuthumbisi na ngaphambi kobana zidluliselwe kubanikazi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ukukholweka). (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 32 DBE/2018 SCE – Imemorandamu ISIGABA C: UMDLALO UMBUZO 20: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 33 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 20 UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Isakhiwo somdlalo yindlela umdlalo owakheke ngayo kusukela ekuthomeni, ekukhuleni kwawo bewufike ekugcineni. Ngamanye amagama nasikhuluma ngesakhiwo sisuke siqale isingeniso, umzimba nesiphetho salowo mdlalo. Izehlakalo zizenzeko ezenzakala emdlalweni nofana imisikinyeko ebumba umdlalo. Kanengi imisikinyeko le yenziwa badIali bomdlalo. Isakhiwo somdlalo lo sibunjwa zizehlakalo ezihlukahlukeneko. Kunezehlakalo ezibumba isingeniso, umzimba nalezo ezibumba isiphetho. Nomdlalo othi, 'Umbango KaNzunza NoManala' nawo wakhiwe ngokulandela yona imileyo yesakhiwo somdlalo. Esingenisweni somdlalo lo umtloli usethulele uNzunza agalaja uyise unamrhali ngokusebenzisa ubujamo bobuthakathaka bakayise. Ngokwekambiso yesiko lesitjhaba samaNdebele nguManala ebekufanele athathe unamrhali, obukhosi esitjhabeni samaNdebele ngemva koyise uMusi. UNzunza ngokusizana nonina uNanasi, kwaba nguye othatha unamrhali kuyise ngobukirikitjani. Ngemva kwalokho uManala azange azibeke phasi, waba seenthendeni zakaNzunza ukwenzela bona athole unamrhali, abuyele ngakuye. Ngebanga lokobana uNzunza wabe asazi bona into ayenze umfowabo ayamukeleki, wazilungiselela ipi ukwenzela bona avikele unamrhali lo. Emzimbeni kubonakala kusuka umbango ngesenzo esenziwe nguNzunza lesi nekuyinto ebevele siyilindele njengabafundi bomdlalo lo ngombana besazi bona akekho umuntu ongathathelwa ubukhosi ahlale, angabi nakwenzako ukubuyisa ubukhosi bakhe. Mbala indaba nayiragela phambili sithola bona uManala uba seenthendeni zakaNzunza. Ngokukhamba kwesikhathi ilanga elinguManala liyacima. Ngemva kokucima kwelanga kutholakala bona indodanakhe, uNcagu usese mncani, angeze akghona ukungena esikhundleni sakayise abe yikosi yesitjhaba saManala. Lokho kwakatelela bona uNcagu abe nebambela. UNcagu waba namabambela amathathu ngaphambi kobana angaba sebujameni bokobana angabusa isitjhaba saManala begodu woke lawo mabambela alwa ngamandla bona afumane uNzunza. Indlela unamrhali lo ebekaqakatheke ngayo esitjhabeni saManala kusenze salindela bona lapha uNzunza ayokutholakala khona yinto yokuthoma ikosi ebusako ezomthatha kuNzunza. Ukuze silindele bona unamrhali uzokubuyela ngesitjhabeni saManala kukobana bekubonakala bona aManala anamandla kunebutho lakaNzunza. Ngemva kwesikhathi eside sombango lo sithola bona uNcagu ungena esikhundleni sobukhosi ngombana ubasele akhule ngokwaneleko ukobana angazibambela yena ngokwakhe. UNcagu uthe bona angene, abe yikosi wakhombisa amandla ararako. Lokho kusenze saba nethemba lokobana uzokugijimisa uNzunza amfumane bese ubuyisa ubukhosi bakwabo. Esiphethweni somdlalo lo uNcagu ugijimisene noNzunza bewamfumana koQoli. Njengabafundi besilindele bona uNcagu uzakukhamba emagameni kayise namabambela wakhe, abulale uNzunza bese uthatha unamrhali. Esikhundleni salokho sithola bona uNcagu uqolelana noNzunza, wamukela uMthise kaTjhangutjhangu bona abe yindlovukazi yakhe nekubalitshwayo lokuqolelana hlangana neentjhaba ezimbilezi. UNcagu akasayiphathi indaba kanamrhali nokutjho khona bona ugcine aphelele kuNzunza. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 34 DBE/2018 SCE – Imemorandamu Nasitjheja indlela izehlakalo zomdalalo lo ezenzeke ngayo ukuthoma esingenisweni bekube semzimbeni wayo sithola bona esiphethweni sayo kunokutjhuguluka kwalokho ebekulindelekile. Kungebangelo sithi umtloli womdlalo lo uwuphethe ngesiphetho- phekghu/esingakalindeleki. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). Inani lamagama asetjenzisweko= 355 [25] UMBUZO 21: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni 21.1 Isenzo esihlathulula ikosi njengekosi engathathi iinqunto iyodwa ngesokobana itjele uSomphangwa ukobana ayokubiza uNgendu bazokutjhuka isikhumba babobathathu/Magama wekosi nakatjela iinduna zakhe ukobana uzibizele bona khebazokubolekana iindlebe ngekucabangako. (1) 21.2 NguTjhaba noMbangwa. (2) 21.3 Kwathi kukuphakathi kobusuku kwakokoda umuntu elawini lekosi uMusi, ikosi yathi nayimbuza bona ngubani wathi nguNzunza bese ikosi yamqotjha. (2) 21.4 NguSele, uMagutjana bese kwalandela uMrhawu. (3) 21.5 Okwenza bona abafundi bomdlalo bavumelane bona uNanasi mdlali osisusa serarano kukobana nguye owathi bona ezwe bona ikosi izokunikela uManala unamrhali wafakela uNzunza ummoya wokobana angavumi kodwana alwe khona ubukhosi buzakuza ngakuye/NguNanasi owaleyisa uNzunza amano wokobana angamthatha bunjani unamrhali kuyise ngobukirikitjana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 21.6 Ngamagama la ikosi beyihlathulula bona seyiluphele begodu nemzimbeni ayisazizwa kuhle/besele igula. (2) 21.7 Liqiniso ukobana uNzunza naye ngokwakhe wabe avele amfuna unamrhali ngombana unina wathi nakambikela ngendaba kanamrhali watjho bona vele naye ngokwakhe uyamfuna kodwana umraro anawo kukobana akanalo iqhinga lokobana angamfumana njani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 21.8 Ngemva kobana uManala aphume ngelawini lakayise simthola aba nerarano langaphakathi ngombana simthola aratharatha ayedwa ngesenzo asenziwe nguNzunza, atjho nokobana ngathana unina ubesaphila bengekhe kwenzeka koke lokhu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele umhlobo werarano langaphakathi). (2) 21.9 Ngicabanga bona itjhwalo lokuzuma uManala alinikelwa nguyise labanomthelela omuhle kuye ngombana kwathi nakusuka umbango lo walisebenzisela ukuzuma uNzunza namabuthwakhe begodu lamenza bona yena namabuthwakhe babe namandla. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 35 DBE/2018 SCE – Imemorandamu 21.10 Umnqopho womtloli bekukuphelisa umbango lo ngombana nabegade uNcagu angakaziyeli yena amabuthwakhe bengeze avuma ukwamukela uMthise kaTjhangutjhangu njengesipho sokuletha ukuthula hlangana neentjhaba ezimbilezi. (2) 21.11 - Isenzo esivela emdlalweni lo nesingakholwekiko ngesokobana ikosi uManala adlulise unamrhali kiloyo ozomelama ilanga lingakacimi ngombana lokho akukhambisani nomthetho-kambiso wesitjhaba samaNdebele. - Isenzo esivela emdlalweni lo nesingakholwekiko ngesokobana ikosi uMusi abhalelwe kuhlukanisa phakathi koboya ebusesikhunjeni somuntu nobusesikhunjeni sesilwana lokha uNzunza nakazazenza uManala ngokobana ambathe isikhumba senyamazana esinoboya obunengi ngombana uyise azi bona nguManala onoboya obunengi. - Isehlakalo esivela emdlalweni lo esingakholwekiko ngesokabana uNcagu avumele bona uNzunza amkhohlise ngokobana amnikele umfazi esikhundleni sokobana amnikele unamrhali egade sele abangwe isikhathi eside nobange bona kugcine kuhlongakele isitjhaba esinengi ekufaka hlangana noyise uManala. (Nezinye izehlakalo ezizwakala kungezingakholwakaliko EZIMBILI zizakwamukelwa). (4) 21.12 Isitjela bona indaba ekhulunyiswa emdlalweni lo yenzeka esikhathini sakade ngombana sitjelwa bona nakufanele kubizwe isitjhaba bona size emhlanganweni kuthunyelwa iingijimi ezikhamba zirhatjha umbiko/ikosi isahlonitjhwa ngendlela erarako ngombana ibizwa ngawo woke amagama wokuyihlonipha/kusese namabutho abonakala ahlukaniseka ngokweengaba. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele isizinda sesikhathi sakade). (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 36 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMBUZO 22: Ifindo – Sovumani kaZimkhona IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 37 DBE/2018 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 22 Ifindo – Sovumani kaZimkhona Isakhiwo somdlalo yindlela umdlalo owakheke ngayo kusukela ekuthomeni, ekukhuleni kwawo bewufike ekugcineni. Ngamanye amagama nasikhuluma ngesakhiwo sisuke siqale isingeniso, umzimba nesiphetho salowo mdlalo. Izehlakalo zizenzeko ezenzakala emdlalweni nofana imisikinyeko ebumba umdlalo. Kanengi imisikinyeko le yenziwa badIali bomdlalo. Isakhiwo somdlalo lo sibunjwa zizehlakalo ezihlukahlukeneko. Kunezehlakalo ezibumba isingeniso, umzimba nalezo ezibumba isiphetho. Nomdlalo othi, 'Ifindo' nawo wakhiwe ngokulandela yona imileyo yesakhiwo somdlalo. Esingenisweni somdlalo lo sithola iinthandani ezimbili, uBalise noLungile banakho koke, bakhomba ngophakathi kodwana bangatholi abentwana. Umtloli usitjela bona besele bakhambe abodorhodera besikhuwa abangehla kwetjhumi kodwana kungabonakali itlha. UBalise bekanganamraro ngokobana umkakhe uLungile akakghoni ukumbelethela abentwana kodwana uLungile bekanomcabango wokobana indodakwakhe le ingamtlhala. Ngemva kobana uLungile akhombise ukungaphatheki kuhle ngendaba le sithola uBalise azama iqhinga lokobana afune isiyeleliso ebalinganini bakhe ngokomsebenzi. UHleziphi umyelelise bona ayokubonana noMphorofidi uThombeni nowaziwako bona imbeleko yinto ayaziko. Emzimbeni womdlalo lo sifumana uLungile banoBalise baya kwaThombeni njengombana bayeleliswe nguHleziphi. Ekufikeni kwabo kwaThombeni kufumaniseka bona ngokuya kwakaThombeni umrarwabo lo mncani khulu, yinto angayilungisa ngesikhatjhana esincani. Ngemva kobana uThombeni abonene nabo, ubanikela iindayelo bewabathembisa nokobana zizobasiza. Ngehlangothini lethu abafundi besilindele ukobana uLungile sele azakukghona ukufumana umntwana. Nasisalindele bona basebenzise iindayelo ebazinikelwe nguThombeni bekufike la uLungile abasidisi khona kufika uNaMalemane athikameze loke ihlelo labo. Nasiqale bona mhlambe bazokubuyela kuThombeni bayokufuna ezinye iindayelo ngemva kobana uNaMalemane aziphalazile, sithola bona umntamamakhe kaLungile uNobukhazi uza neqhinga lokobana kuyiwe enyangeni. Ngokuya kwakaLungile banoBalise babona iqhinga lakheli lingeze lasiza ngombana ababelethi bakaLungile bababantu abangakholelwa eenyangeni kodwana bakholelwa kuZimu. UNobukhazi ukghonile ukuvumisa uMnguni bona aphekelele aboLungile enyangeni nanyana aziwa njengomuntu osondako nje ngombana uyamazela bona uyazikhamba iinyanga. Okutjho bona indaba yakhe yokobana alele uLungile bona ayokubonana nenyanga ngomrarwabo lo kukuzenzisa, wazi kuhle bona nabangaya enyangeni le yena uMnguni ayikhambako izinto zabo zingalunga. Lokhu kukatelela uMnguni bona ayokukhulumisana nomkhwenyanakhe uBalise amtjele loke iqiniso. Njeke, ufuna ukubathatha banoLungile akhambe nabo kuMabhebheja khona azokwazi ukubasiza bona bakghone ukuthola umntwana. Thina njengabafundi bomdlalo lo igadangweli besingakalilindeli ngombana uMnguni simazi amumuntu wesondo nongazikhambiko iinyanga. Mbala kubonakala bayile enyangeni, uMabhebheja nefike yabatjela bona umraro kaLungile wokungafumani abentwana kungebanga lefindo alibotjhelwe ngugogwakhe athiyelelwe ngaye ngebanga lokobana angakathombi. UMabhebheja utjela uMnguni bona intatha yomraro kaLungile kukobana athombe. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 38 DBE/2018 SCE – Imemorandamu Umtloli utjhiye umdlalo lo ulenga esitlhorini, akhange ayokufika nawo esiphethweni la bekufanele kubonakale khona bona uNaMalemane uyithatha njani indaba yokobana uMnguni use uLungile banoBalise enyangeni, akhange kuvele nokobana uLungile usale wathonjiswa na begodu ukuthonjiswa kwakhe mbala kube sisombululo somraro wabo lo na. Nasitjheja indlela umdlalo lo wakheke ngakhona singatjho bona unaso isingeniso esinembako, esimumethe izehlakalo ezithuthukisela indaba emzimbeni beyikhule kodwana umtloli akhange akghone ukuyifikisa indabakhe esiphethweni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). Inani lamagama asetjenzisweko= 399. [25] UMBUZO 23: Ifindo– Sovumani kaZimkhona 23.1 KuseSiyabuswa/KukwaMphorofidi. (1) 23.2 NguThombeni. (1) 23.3.1 UMvimbi wamyelelisa bona athathe umfazi wesibili. (1) 23.3.2 UHleziphi wamyelelisa bona ayokubonana nomphorofidi uThombeni owaziwa ngokobana uyayikghona imbeleko. (1) 23.4 ULungile wazizwa angakatjhaphuluki ngokuza kwabo emphorofidini lo ngombana simuzwa acabanga indlela unina angakwata ngayo nange angezwa bona gade eze kwamphorofidi. (2) 23.5 Isizathu esanikela uNobukhazi isibindi sokukhulumisana noMnguni kukobana bekamazela bona ukhamba kwaMabhebheja nekuyinyanga naye akhamba kiyo. (2) 23.6 - Okwenza bona uNaMalemane angathabeli umtjhado kaLungile noBalise kukobana uBalise bekangutitjhere, arhola imali encani kuneyakaLungile. - Okwenza bona uNaMalemane angathabeli umtjhado kaLungile noBalise kukobana uBalise ukhuliswe babelethi abangamaziko uZimu. - Okwenza bona uNaMalemane angathabeli umtjhado kaLungile noBalise kukobana ekhabo kaBalise basalandela ikambiso yamasiko wesintu nento uNaMalemane angasayenziko. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2) 23.7 Ukuratharatha kwakaLungile ngokuba kwakhe kwamphorofidi uThombeni naphezu kobana bavumelene banoBalise kusitjela bona umdlali othatha iinqunto angakacabangisisi ngazo bese ubanokuzisola ngokukhamba kwesikhathi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 23.8 - Ngicabanga bona uLungile bekazokugcina amtholile umntwana ngombana abaphorofidi baziinthunywa zakaZimu, njeke ekugcineni uZimu bekazomsiza bona athole iqhinga lokwenza bona uLungile agcine athole umntwana. - Ngicabanga bona uThombeni bengeze akghone ukusiza uLungile bona athole umntwana ngombana umraro kaLungile bekungasimaloyo kodwana bekungewabezimu ngombana angakaphethi isiko lokuthomba, njeke into yabezimu ayilungiswa ngendlela kaZimu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 39 DBE/2018 SCE – Imemorandamu 23.9 Ukuba nefihlo emndeninakho kuletha ukungathembani hlangana nabantu abatjhadileko nokungabangela bona umuzi uphuke. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 23.10 B/Thubana. (2) 23.11 Umtloli ufuna ukusiyelelisa bona nanyana singafunda kangangani, sibe nazo zoke izinto esizitlhogako epilweni kodwana sifanele singakhohlwa ngemvelaphi yethu nofana silahle amasikwethu/Umtloli ufuna ukusiyelelisa bona uZimu angasipha pheze zoke izinto esizitlhogako epilweni kodwana kube khona okukodwa asidima khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 23.12 - Sisenzo esamukelekako ngombana njengomma unelungelo lokuvikela umntwanakhe nangabe bamenzisa izinto ezingakalungi lapha endele khona. - Sisenzo esingamukelekiko ngombana umuntu nasele endile sekufanele enze nofana aphile ipilo ayifumene iphilwa kilowo muzi/Omunye nomunye umuntu unelungelo lokuphila ngendlela efunwa nguye emzinakhe, kuya ngokobana yena nendodakwakhe bavumelana bunjani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 23.13 - Isenzo sakaMnguni sokukhamba inyanga ngakelinye ihlangothi akhambe isondo siyakholweka ngombana yinto evame ukwenzeka epilweni yamambala, abantu bayalikhamba isondo ekubeni ngakelinye ihlangothi baya eenyangeni ngobusuku ngehloso yokufeza ezinye zeemfuneko zabo. - Isenzo sakaMnguni sokukhamba inyanga kanti ngakelinye ihlangothi akhambe isondo asikholweki ngombana nawumumuntu osondako usuke uzinikele ngakho koke kuZimu begodu nebhayibheli liyatjho bona uZimu akangahlanganyelwa nabanye abosingazimu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) 23.14 Emdlalweni lo kunokutjhayisana kwekolo yobuKhrestu nekolo yesintu. Unina kaLungile ukholelwa ekutheni bafanele bathandaze ukuze uLungile athole umntwana kanti uBalise ukholelwa ekutheni kufanele bakhambe abaphorofidi neenyanga ukuze uLungile athole umntwana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LILOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 40 DBE/2018 SCE – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 41 DBE/2018 SCE – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 42 DBE/2018 SCE – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all