Downloaded from hlayiso.com
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
2018
IMEMORANDAMU
IMITLOMELO: 80
Imemorandamu le inamakhasi ama-42.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2018 papers 





View all





isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Memo
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2018, 42 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2018 · isindebele. Memorandum, 42 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2018
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 42
- File size
- 2.0 MB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 42
This exam
NSC June Exam 2018
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 6Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 7Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 8Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
Show all 14 questions
- Question 9Ubukghwari / Literature (Set Works)40 marks
- Question 11Ubukghwari / Literature (Set Works)24 marks
- Question 15Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 17.1Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)15 marks
- Question 17.2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 19Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 21Ubukghwari / Literature (Set Works)50 marks
- Question 23Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 2 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko,
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
ungayitjheja (Ungayitshwaya).
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
Nangabe inani lamagama asetjenzisweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
igridi namatshwayo wokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
8. Imibuzo enemibuzo emifitjhani
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
(IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 3 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: ITJHUGULUKO – JN Malobola
Ummongondaba ngilokho imbongi ekhuluma ngakho ekondlweni. Ikondlo le ikhuluma
ngomuntu otjhugulukileko ezenzweni ezimbi zobulelesi egade azenza. Wagega
amajele amanengana kusukela ebuncanini bakhe kodwana ngelinye ilanga kwafika
umfundisi ejele egade akilo watjhumayela kangangokobana umuntu lo wathatha
isiqunto sokutjhuguluka ezenzweni zakhe ezimbi, wakhetha ukulandela intando
kaZimu. Ikhethomagama magama imbongi ekhethe ukuwasebenzisa ekusethuleleni
tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo. Ikhethomagama elihlathululwe ngenzasi
lisekela ummongondaba ovezwe ngehla.
- Ngikho ukuhlonga indlebe > Amagama la ahlathulula bona imbongi beyingalaleli
nayikhalinywako, iragela phambili nokwenza ubulelesi ngekani.
- Zabantu zazidojwa ngodli, zaziba ngezami ngodli > Amagama la ahlathulula bona
imbongi khabe ithathela abantu izinto zabo ngekani kube ngezayo ngaphandle
kokubabawa beyingabi khona into abangayenza yona ngombana beyisatjwa.
- Kwakulila abazikakarelako, bapatjazwe babe bomvu be! > Amagama la ahlathulula
bona abantu laba ebebabhala bona imbongi ithathe izinto zabo ngekani
bebazifumana sele balila ngebanga lokubetjhwa kabuhlungu bebaphume neengazi
babetjhwa ngiyo imbongi le elelesako.
- Ngavakatjhela ngelawini, ngavakatjhela ngisanuka imikghatho, ngakhiwa lilawu >
Amagama la ahlathulula bona imbongi yathoma ukubotjhwa isese yincani yakhulela
khona ejele/nemikghwa emihle yayifunda khona ejele.
- Ngangigangela saqhegu, ngigangela sasilukazi > Ngamagama la imbongi
ihlathulula bona khabe ingakhethi bona igangela bani ilise bani, beyigangela ngitjho
nabogogo nabobamkhulu.
- Ikani, ukwelelesa, kwakumphako wabentwana kimi > Amagama la ahlathulula bona
ukwenza ubulelesi bekungasiyo into ebudisi kiyo, bekuyinto elula khulu.
- Amalawu ngiwazi ngegego lawo, iBhaviyana ye-4, iVoortrekkerhoogte neNyulogo >
Amagama la ahlathulula bona imbongi yavalelwa emajele amanengi
ngokuhlukahlukana kwawo.
- Ilawu lezwa ilizwi lomfundisi, atjhumayela itjhuguluko > Imbongi isihlathululela bona
umfundisi wavakatjhela ijele watjhumayeza iimbotjhwa ngelizwi lakaZimu
elikhuthaza iimbotjhwa bona zitjhuguluke.
- Kwazwakala ihliziyo isithi: Akathokozwe ongabonwako ngamehlo > Imbongi
isihlathululela bona yamukela uZimu epilwenayo.
Ngalokho singatjho bona imbongi iphumelele ukukhetha nokusebenzisa amagama
akulungeleko ukuveza ummongondaba wekondlo engehla le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
ISIGABA A: IIKONDLO
UMBUZO 1: ITJHUGULUKO – JN Malobola
IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO [10 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
uwathinte woke amaphuzu -limpendulo pheze ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana
khulu. Kunamaphuzu kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
7 IMITLOMELO amanengi asekelwe begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
ngokunemba begodu njengombana eyanelisako. Unelwazi awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
anqotjhiswe ekondlweni. bekulindelekile. elisezingeni eliphasi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
-Ikondlo uyizwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
khulu. bonyana uyayizwisisa -Umfundi ikondlo akayazi
ikondlo. kuhle.
ISAKHIWO NELIMI 3 2 1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu. neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
khulu. -lmibono iyazwakala ayilandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
3 IMITLOMELO -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu.
beyisekelwe kuhle khulu. -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu kwekondlo kanye nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. nekuhlelweni kodwana okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kuhle kutjengisa ukutjhuja iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
kwengqondo.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba
nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 5 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUZO 2: Kuwe Ndebele Kholitjhi – JM Mthimunye
2.1 - Isenzasamuntu/Isenzamuntu.
- Isingathekiso.
- Irhwala.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2)
2.2 Ekondlweni le imbongi isitjela ngendlela iNdebele Kholitjhi inekghono
lokubandula abotitjhere ngayo.
(Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
iNdebele Kholitjhi inekghono elingangani lokubandula abotitjhere). (2)
2.3 Imida le imumethe umqondo wokobana ababelethi bathumela abentwababo
eNdebele Kholitjhi ngokwazi bona izobabandula ngendlela efaneleko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
2.4 Ukusebenzisa kwembongi amagama la kusivezela umqondo wokobana
iNdebele Kholitjhi idlale indima ekulu ekuthuthukiseni amaNdebele woke.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
2.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesenzasamuntu
ekondlweni le ukusivezela bona abafundi abaya eNdebele Kholitjhi
bamukelwa ngezandla ezifuthumeleko bebathola nelwazi elaneleko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[10]
UMBUZO 3: AMALA – JK Mahlangu
3.1 3.1.1 Umvuzwami kwaba yintwa. (1)
3.1.2 Ngilisa ngivume zam' izono. (1)
3.2 Isizathu esenze bona imbongi isebenzise isilungelelo u-'ndina' emideni le
kukobana inyefula amala, engasafuni ukuwakhuluma nangelinye ilanga. (2)
3.3 Ngomuda lo imbongi inqophe ukusihlathululela bona kukhona abantu
abathanda ukukhuluma amala begodu abangasakghoniko ukuphila
ngaphandle kwawo. (2)
3.4 Imbongi ihlathulula bona amala asuka emoneni/kungebanga lomona bonyana
abantu bagcine sele bakhuluma amala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
3.5 Emudeni lo imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo
sesingathekisa ukuveza tjhatjhalazi bona lapha kudlule khona amala kusala
konakele, kuhlangahlangene njengendawo ehlaselwe sivunguvungwani. (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 6 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUZO 4: KOSI SOMANDLA NGIYAZINIKELA – MS Ntuli
4.1 4.1.1 Isezura/Isithiyeleli. (1)
4.1.2 Ivumelwano-phakathi. (1)
4.2 Indima le imumethe umqondo wokobana koke imbongi ebeyikwenza
ngaphambilini beyikubona kukuhle begodu kukarisa kiyo kanti eqinisweni
kuyingozi engayibangela bona ilahlekelwe buphilo bayo/engayibangela bona
ihlongakale.
(Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
umqondo osependulweni engehla). (2)
4.3 Imbongi ihlathulula bona yabe yenza izinto ezimbi esikhundleni sokobana
yenze izinto ezihle.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
4.4 Imbongi isebenzise ibuyelelamqondweli ukugandelela bona mbala ayisafuni
ukwenza izinto ezizokuthabisa abangani bayo nezibonakala zizihle ephasini
kodwana seyizimisele ukusebenzela uZimu. (2)
4.5 Bengingayiyelelisa bona ilandele indlela le esele icabange ukukhamba ngayo
ngombana ukwazana noZimu yinto ehle begodu kuyaphilisa sekunokuphila
ngendlela ebegade iphila ngayo ekuthomeni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 5: MONA – TM Mthimunye
IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO [10 AMAMAKSI]
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
uwathinte woke amaphuzu -limpendulo pheze ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana
khulu. Kunamaphuzu kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
7 IMITLOMELO amanengi asekelwe begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
ngokunemba begodu njengombana eyanelisako. Unelwazi awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
anqotjhiswe ekondlweni. bekulindelekile. elisezingeni eliphasi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
-Ikondlo uyizwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
khulu. bonyana uyayizwisisa -Umfundi ikondlo akayazi
ikondlo. kuhle.
ISAKHIWO NELIMI 3 2 1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu. neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
khulu. -lmibono iyazwakala ayilandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
3 IMITLOMELO -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu.
beyisekelwe kuhle khulu. -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu kwekondlo kanye nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. nekuhlelweni kodwana okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kuhle kutjengisa ukutjhuja iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
kwengqondo.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba
nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 8 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUZO 5: MONA – TM Mthimunye
Ummoya wekondlo mazizo wembongi, okutjho bona imbongi beyizizwa bunjani
nayirhaya ikondlo leyo. Imbongi isebenzisa ikhethomagama elinembako ekwethuleni
tjhatjhalazi ummoya wekondlo. Ikhethomagama magama imbongi ekhethe
ukuwasebenzisa nekungiwo asihlathululela bona imbongi izizwa bunjani ngalokho
ekwethulako ekondlwenayo. Ikondlo le imumethe ummoya wokudana. Ukobana
ummoya wekondlo le udanile lokho sikuvezelwa likhethomagama elilandelako:
- Uyesabeka mona > Ngamagama la imbongi izwakalisa amatlhuwo ngombana
izizwa ingakaphephi nayicabanga ngomona ophila ngaphakathi komuntu
njengombana umuntu onomona akasanabo ubuntu.
- Emisebenzini bayalila ngawe > Imbongi ikhuluma ngesililo esizwakala emisebenzini
ngebanga lobukhali bomona.
- Umumbi mona uyanyenyisa > Imbongi izwakalisa amazizo wokudana nayiqala
izenzo ezimbi ezenziwa babantu abanomona.
- Ilihlo lakho liyabulala > Amagama la ahlathulula bona umuntu onomona nakabona
ipumelelo yomunye umuntu uyiqala kumbi/Nakabona ipumelelo yomunye umuntu
ufikelwa kukumbulala.
- Ihliziywakho ngeyelitje > Amagama la ahlathulula bona umuntu onomona
ihliziywakhe iqine njengelitje, akanazwelo phezu kwabanye abantu.
- Izwelo lakho layaphi? Isirhawu sakho wasitjhiyaphi? > Ngamagama la imbongi
iyabuza bona izwelo nesirhawu zayaphi emuntwini onomona/Umuntu onomona
akanalo izwelo nesirhawu.
- Uhlukanis' imindeni > Amagama la ahlathulula bona umuntu onomona ulwisa
imindeni igcine ingasazwani.
- Isilil' esingaka ngebanga lakho mona > Ngamagama la imbongi ibuza umuntu
onomona bona uzizwa bunjani lokha nakabona abantu balila ngesibanga sakhe.
- Unesihlungu > Ngamagama la imbongi isilemukisa bona lapha kunomona khona
kuphetha ngesihlungu.
- Ufunani phezu kweentamo zamakholwa na? > Ngamagama la imbongi izwakalisa
ukudana khulu nayibona nabantu abazibiza ngamakholwa banomona.
Nasiyelela ihlathululo yamagama angehla la, kuyavela bona imbongi iphumelele
ukukhetha amagama azwakalisa ummoya wokudana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [10]
UMBUZO 6: SAHLULWA KUPHANDLULULANA – TN Mahamba
6.1 Mqondophikisa. (1)
6.2 Ligama elithi, 'kwaNolwazi'. (1)
6.3 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa zizenzo
ezimbi eyayizenza nomnganayo nezabenza bona balahlekelwe ikusasa labo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
6.4 Imbongi inqophe ukusihlathululela ngendlela yona nomnganayo babezinikele
ngayo eendakamizweni netjwaleni/Isakhela isithombe esikhanyako sokobana
bebamodze kangangani eendakamizweni netjwaleni.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako). (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 9 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
6.5 Umuda lo umumethe isithombengqondo sesilingisi begodu ukusetjenziswa
kwaso kusilethela umqondo wokobana imbongi nomnganayo khabe
bangabonisani indlela ekungiyo, kungekho okhalima omunye. (2)
6.6 Imbongi nomnganayo bangazifumana sele basele ngokweqileko
bebalahlekelwe lilawulo lamaphilo wabo/Kulula bona abantu abangakalungi
bazenzele umathanda ngabo nabaseendaweni ebangazaziko,
njengokubathumba, ukubakata nokhunye okuyingozi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1)
6.7 Isifundo esifumaneka ngemida le ngesokobana isikhathi asimlindi umuntu
bona enze izinto ezifunwa nguye aziqede, siyakhamba begodu
nawungakatjheji uzifumana usalele emuva ngepilo/Sifundo sokobana yoke
into inesikhathi sayo epilweni, nawusakhulako sikhathi sokobana
uzilungiselele ikusasa lakho, ungaphiki nezinto zephasi ngombana isikhathi
sona asimlindi umuntu. (2)
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [10]
UMBUZO 7: BUZA KUNEMBEZA – TM Mthimunye
7.1 - Yivumelwano-thoma
Ungakhuluma …
Utjho …
- Yivumelwano-phetha
... okukhulumako
… okutjhoko,
… oyaziko,
- Yivumelwano-phakathi
Ungakhuluma okukhulumako
Utjho okutjhoko,
Tjheja: Umfundi nakatlole kwaphela imihlobo emibili yevumelwano
esependulweni kodwana angakayidzubhuli uzakutlonyeliswa. (2)
7.2 Indima le imumethe umqondo wokobana umuntu ufanele azibuze bona
akukhulumako nakwenzako kuyabasiza abanye abantu na.
(Umfundi angarhunyeza ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
7.3 Abantu abalandela unembezabo banezwelo kwabanye abantu, abayenzi into
nofana bakhulume izinto abazaziko bona zizokuzwisa abanye abantu
ubuhlungu bese abantu abangalandeli unembezabo abanandaba bona lokhu
abakwenzako nofana abakukhulumako kubalimaza kangangani abanye
abantu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
ukumadanisa). (2)
7.4 Ukusetjenziswa komuda lo kusilethela umqondo wokobana umuntu azihlole
bona ingabe uyakhulumisana nabomakhelana bakhe na. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 10 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
7.5 Imbongi isebenzise amagama la pheze kizo zoke iindima zekondlo le
ukugandelela bona ilingaphakathi lomuntu ngilo elaziko bona lokhu asuke
akwenza nofana akukhulumako kuliqiniso kangangani, okutjho bona nguye
yedwa osuke azi iqiniso abanye abantu abangalaziko ngaye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[10]
UMBUZO 8: NGIZOKWENZANJANI? – TM Mthimunye
8.1 Isihlonipho/Umqondophikisa. (1)
8.2 Emudeni lo imbongi yeqe igama elithi; 'amehlo'. (1)
8.3 Ikondlo le ikhuluma ngomntwana owabhujelwa mbelethakhe ngemva
kokubelethwa kwakhe, umntwana lo usele ephasini ararekile bona indlela
yokuphila namasiko wekhabo uzowafundiswa ngubani. (2)
8.4 Amagama asetjenziswe yimbongi emudeni lo athi; 'Zekhethu
ngiyaziphumbutha' asitjela bona imbongi ayinaso isiqiniseko sokobana indlela
eyenza ngayo izinto mbala kuyikambiso ebeyilandelwa mbelethayo yokwenza
izinto, seyiyacabangela nje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1)
8.5 Imbongi inqophe ukusinikela umqondo wokobana irarekile bonyana
izokukghona bunjani ukuragela phambili nepilo njengombana umbelethayo
ayitjhiye ephasini kusese nzima emehlwenayo nje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1)
8.6 Umntwana nakakhula ngaphandle kombelethi kungaba nemiphumela
elandelako:
- Ukungazi imvelaphi namasikwakhe.
- Ukukhula atlhoga ithando nesekelo lombelethi.
- Angaba ngungazimbi wokutlhoriswa/angeze aphathwa kuhle.
- Angakhula adobha phasi, iimfuneko zakhe eziqakathekileko zingatjhejwa,
njengokuthi afumane ukudla nezambatho.
(Nanyana ngiziphi iimpendulo EZIMBILI ezingatlolwa mfundi ezizwakalako). (2)
8.7 Ekondlweni le imbongi iphumelele ukusethulela amazizo wayo adanileko,
okutjho bona ummoya wayo udanile ngokulahlekelwa mbelethayo isese
yincani, kusese kunengi ebeyikulindele bona izokufundiswa nguye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 11 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUZO 9: TJWALA – BD Masango
9.1 - Isingathekiso.
- Itshimo. (2)
9.2 - Bubhuruza imizi yamadoda.
- Buqedela abantu imali.
- Bubulalisa abantu.
- Bulwisa abantu.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2)
9.3 9.3.1 Imbongi ihlathulula bona umuntu osela utjwala ubulandelela
nanyana bukude kangangani/Akavilaphi ukubulandelela lapha
butholakala khona/Imbongi ihlathulula bona utjwala buyagijima
nabungena eengazini zomuntu bumdaka msinyana/bumjayele
msinyana. (2)
9.3.2 Imbongi ihlathulula bonyana umuntu osela utjwala uzwa msinya
bona kukuphi lapho kunotjwala khona/kunomnyanya khona. (2)
9.4 Akubekwe isilinganiso sokobana umuntu asele utjwala obungangani ngelanga
ukwenzela bona angaseli bekufike lapha enza khona izinto ezingakalungi/
Akulawuleke iindawo ezithengisa utjwala zingathengiseli umuntu nanyana
sele kubonakala bona selasuthi/Akukhutjhulwe isilinganiso seminyaka
ebekelwe ukungathenga nofana ukusela utjwala sibe phezulu, mhlamunye
sibe seminyakeni ephakathi kwama-30 kufika kema-40.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
ISIGABA B: INOVELA
UMBUZO 10: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 13 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUZO 10
'MBALA NGUBABA' – PB Skhosana
Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe. Mlingisi umtloli asivezela
yena anomraro kodwana simthole azama ukuwurarulula indaba nayiya ngokukhula.
Isakhiwana sifaka hlangana isingeniso, isisusa serarano, ukukhula kwendaba, isitlhori
nesiphetho. Umtloli wenovela usuke aphumelele ukwethula umlingisi wayo oyikutani
navane amveze kiyo yoke imileyo yesakhiwana le. Enovelini le umlingisi ovela
njengomlingisi oyikutani nguMavela ngombana simthola avela kiyo yoke imileyo
yesakhiwana ebalwe ngehla.
Esingenisweni senovela le umtloli usethulele uMavela alizibulo lakaBongwe
ongasekho ephasini. Njengezibulo simthola enza koke okufanele kwenziwe lizibulo
nakubekwa uyise ngomnqopho wokobana azokwazi ukuthola ilifa lakayise
ngokwekambiso yesintu. Ngamanye amagama akafuni ukuphambana nekambiso
yesintu nakancani ngokwazi bona izomenza azuze koke okungokwakayise. Ukobana
uMavela nguye ofanele alawule ilifa elitjhiywe nguyise kufakazelwa nababantu esele
bathoma ukumthanda nokumhlonipha. Okuvela njengomraro kukobana uMavela uthi
nakatjela unina bona kumele abuye azokubona bona wenzani ngelifa lakayise kwanga
kuba khona ukungazwani phakathi kwabo. Amagama kanina la athi akalise izinto
zakayise khekudlule amalangana asitjhiya nombuzo ngombana thina silindele ukubona
uMavela azenzela umathanda elifeni elitjhiywe nguyise.
Isisusa serarano enovelini le kuba kufika kwabameli bakaBongwe bazokufundela
umndeni lo isifiso uBongwe asenza kibo. Isifiswesi sisithola sirarhela uMavela
ngaphandle ngombana sithi ilifa alidliwe ngefundo begodu ongafuni ukuya esikolweni
ayokufunda akangatholi litho, nekuyinto ebonakele ingahlali kuhle eendlebeni
zakaMavela.
Indaba ikhula lokha uMavela nakazama ukulwisana nesifiso sakayisesi. Simthola
azama ukukhulumisana nonina bona bangavumelani naso ngombana kunganamuntu
namunye osaziko kodwana unina akajami naye. Usuka lapho uyokubonana
naboDladla kodwana ekufikeni kwakhe uvele uyazibonela bona mbala abantu laba
abasengi ezimithiko, ugcina angazazi bona athini. Ngetjhudu uyalithola iqhinga
angadla ngalo ingcenye yelifa lakhe ngokobana alebe ayolithengisa noSkhosana
obekaneentlabagelo zoke zokobana alithuthuse beliyokufika lapha aboDladla bangeze
basalifumana khona.
Esitlhorini senovela le sithola uMavela nabasizi bakhe ekwebeni iinkomo
zakwaBongwe babotjhwa nabasathi bayozithengisa efandisini KwaMarhinini.
Ukubotjhwa kwabo uMavela ugwetjwa iminyaka ematjhumi amabili woke ejele bese
abasizi bakhe bagwetjwa umnyaka owodwa umuntu ngamunye. Ngalesosikhathi kuba
kulapha uMavela abona khona bona mbala isifiso ebegade aphikisana naswesi
senziwa nguyise. Simuzwa alila irhabiya kodwana lokho kwangamsiza ngalitho
ngombana ulemuke ngemva kwesikhathi bona into ayenzileko le imfake kenzima indlu.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 14 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Isiphetho senovela le kuba siphetho ebesilindelekile ngehlangothini lethu abafundi
ngombana bevele sazi bona isandla somthetho side, njeke uMavela bekufanele bona
abotjhwe. Ngehlangothini lomndeni wakwaBongwe kuba siphetho ebesingakalindeleki
ngombana wona wazi uMavela ayokufuna umsebenzi ngePitori, njeke uyarareka
nasele ubona uMavela ahlangana namasela ebe iinkomo zakaBongwe. Kuba
buhlungu emndenini kodwana kutholakala bona akukho ongakwenza.
Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le uphumelele
ukusivezela umlingisi wayo kizo zoke izakhiwana zayo.
(Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa).
Inani lamagama elisetjenzisweko = 367 [25]
UMBUZO 11: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
11.1 UBongwe wabulawa sidliso. (1)
11.2 Isizathu kukobana kuthiwa uhlongakala nje uBongwe isiphila, ife, imigade
namaselwa besele kuziimveke ezimbili kuthonyiwe ukudliwa/Isizathu
kukobana kuthiwa uBongwe uhlongakala nje besele kuthonyiwe ukudliwa
ihlobo kilabo abatjalileko. (2)
11.3 UMavela watjhiya unina namagama athi kufanele abuye azokubona bona
wenzani ngefuyo kayise egcwele iimbaya le. (2)
11.4 UMhlekwa wabe gade enze ibizelo lokubamtlhogomeli wemvelo. (1)
11.5 Unobangela wokutjhaphuluka kwakaMavela kukobana uSkhosana wabe sele
amnikele itjhege lee-R3 720.00. (2)
11.6 Isizathu kukobana uSkhosana akafuni bona uMavela abone bonyana
sekuneenkomo ezitjhodako asele azithengise ngomgunyathi, ngaphandle
kokumazisa/Wayesaba bona uMavela uzokubona lapha iinkomo zikhona
bese lokho kwenze bona angasakghona ukumdlelezela ezinye zazo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana pheze kuvele
amaphuzu abalwe ngehla). (2)
11.7 Liqiniso ngombana esingenisweni senovela le sitjelwa bona lokha abantu
nababonisana ngokukhamba kwakhe kukhona ebebathi ngathana uvumile
bona abodorhodera bamhlinze bakhuphe lesisidliso esimthetheko, okutjho
khona bona walile bona abodorhodera bamhlinze. (2)
11.8 C/ngamatje. (1)
11.9 Umtloli ngokuphetha inovela le ngokobana afake uMavela ejele usivezela
isithombe/isifundo esithi nawebako yazi bona uzokuphelela ejele/Ufuna
ukusibeka emkhanyweni wokobana nanyana ungeba uzitjele bonyana
awubonwa mumuntu kodwana yazi bona ekugcineni uzokubanjwa ngebanga
lokobana isandla somthetho side. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 15 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
11.10 Ukutjhugulula kwakaMavela ikulumakhe nasele aqalene naboDladla amehlo
namehlo kusitjela bona umumuntu ongazithembiko nolitjhatjha ngombana
wathuswa kubabona bamadoda aqinileko nabonakala azaziko iindaba zawo/
Kusitjela bona walemuka bona mbala indaba yesifiso ekuthiwa senziwa
nguyise uBongwe iliqiniso, akusiyinto abazisusele yona ehloko ngehloso
yokubagalaja ilifa labo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
11.11 Ngicabanga bona uMavela bekanqophe ukobana bathi nabathoma ukweba
iinkomo zakwabezi banaboSkhosana kungabi yinto engaziwako kwabo
kodwana kube yinto esele vele yaziwa endaweni le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1)
11.12 Kuzomsiza ngokobana uMavela angavusi amehlo bekufike lapha athatha
khona isiqunto sokobana ayokuhlala eplasini lakaSkhosana ayozigadela yena
mathupha iinkomo zakhe. (2)
11.13 Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana ngemva kobana uSkhosana atjele
uMavela bona uneplasi, isilarha nelori kumkhuthazile bona aragele phambili
ngokobana basizane bathathe iinkomo, ziyokuthengiswa esilarheni
sakaSkhosana bakwazi ukwabelana imalazo. Ekugcineni bayabotjhwa
nokutjho khona bona ikambiso yesikhuwa uBongwe abe ngayo ilifa lakhe
inamandla ukudlula yesintu ebeyikhuthalelwe nguMavela. (2)
11.14 - Iye, ngiyazwelana noMavela ngombana njengomuntu ongubaba naye
bekayitlhoga imali begodu ngiyo into emenze bona athathe isiqunto
sokobana ebe iinkomo zakwabo.
- Awa, angizwelani naye ngombana naye uMavela iinkomezi uzithethe
ngokungamthetho, njeke aboSkhosana abamdlelezelekwaba bamvula
ihloko khona azakubona bonyana wenze into engakalungi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1)
11.15 Umtloli wenovela le uphumelele ukuthiya umlingisi oyikutani igama elithi;
'Mavela' ngombana vele ekugcineni uvelile njengokutjho kwegama lakhe
bona nguye owebe iinkomo zakwabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
ekugcineni uMavela uvelile njengokutjho kwegama lakhe). (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 16 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUZO 12: UKHOLIWE – N Skosana
IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/ mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 17 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12
'UKHOLIWE' – N Skosana
Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe. Mlingisi umtloli asivezela
yena anomraro kodwana simthole azama ukuwurarulula indaba nayiya ngokukhula.
Isakhiwana sifaka hlangana isingeniso, isisusa serarano, ukukhula kwendaba, isitlhori
nesiphetho. Umtloli wenovela usuke aphumelele ukwethula umlingisi wayo oyikutani
navane amveze kiyo yoke imileyo yesakhiwana le. Enovelini le umlingisi ovela
njengomlingisi oyikutani nguKholiwe ngombana simthola avela pheze kiyo yoke imileyo
yesakhiwana ebalwe ngehla.
Esingenisweni senovela le umtloli usethulela uKholiwe kumntazana ophumeleleko
ngepilo ngombana simthola angutitjhere begodu azokulotjolwa ngepelaveke. Okuvela
njengomraro kulokha nasele sizwa umalumakhe atjela uMuzi bona amphathe kuhle
uKholiwe, angatlhagi nanyana sele asemzinakhe ngombana watlhaga khulu asakhula.
Kuthi kusese njalo kufika uSipho naye afakazele amagama kamalume kaKholiwe
nakathi bekangasathembi bona uKholiwe uzakugcina atjhadile nakacabanga
ngendaba kaZondani.
Isisusa serarano enovelini le kulokha uKholiwe nakabona umntwanakhe uBusisiwe
akhombisa amatshwayo wokukhula. Emkhumbulwenakhe kwafika isehlakalo
sokuzibulala kwakaZondani esamtshwenya ubuphilo bakhe boke nesenza bona
angasaba nobudlelwano obuhle nomphakathi wendawo yangekhabo. Isehlakalwesi
satjharaganisa ipilo kaKholiwe kangangokuthi wazifumana sele athatha ezinye
zeenqunto ezamenza bona ipilwakhe ingasaba njengombana gade ayihlelele.
Okwazwisa uKholiwe ubuhlungu khulu kukobana uzondwa nje, uzondelwa into
engekho. UKholiwe wayethandaza ubusuku nemini bona ngathana iqiniso lendaba le
lingavela kodwana azange kube njalo.
Indaba isuke ikhule lokha uKholiwe nakahlangana noVusi, ongomunye womphakathi
weVlaklaagte No.2 ngesondweni ngelanga elilandela abegade akhulumisana ngalo
noBusi. UKholiwe uyazi bona uVusi wazi koke ngepilwakhe, njeke ukumbona kwakhe
kumhlangahlanganisa ukuya phambili. Kuthi kusese njalo kutjhunyayelwa ngesihloko
esipheze sifane nendaba eguguna uKholiwe esithi ababelethi bafanele bafundise
abentwababo ngendlela umntwana azakuthi nalokha nasele akhulile akhambe ngayo.
Amagama la ahlaba aphukela ehliziyweni kaKholiwe ngombana azazi bona kuneqiniso
angazange aliveze ebentwaneni bakhe nendodeni yakwakhe. Indaba ikhula ukuya
phambili nasele abonakala nendodeni yakwakhe bona kukhona into emdlako kodwana
nayithi iyambuza akafuni ukuyitjela. Indaba ikhula ukuya phambili lokha uKholiwe
nakaya kwaSipho ngomnqopho wokuyombawa bona kube nguye otjela uMuzi
ngendaba le kanti bazakuthi basakhuluma kufike umkaSipho bekusuke ipi ekulu
bekwagcina kulinyazenwe.
Esitlhorini senovela le umtloli usethulele uKholiwe adliwa sisazelo nasele abona bona
indaba le sekuseduze bona uMuzi ayazi. Simthola atlola incwadi uMuzi azokusala
ayifunda ngemva kobana yena sele azibulele. Mbala umtloli usivezela yena azikhupha
umphefumulo ngokobana asele amapelisi amanengi ngokweqileko.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 18 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Esiphethweni sithola bona uKholiwe akasekho lokha uSipho nakalethela uMuzi incwadi
eyayikhuluma ngomlando kaKholiwe. Indaba yokobana uKholiwe ubegade adliwa yini
soke lesi sikhathi uMuzi uyithola uKholiwe sele ahlongakele.
Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli wenovela le uphumelele
ukusivezela umlingisi wayo kizo zoke izakhiwana zayo ngaphandle nje kwesiphethweni
lapha sithola khona igamalakhe kodwana yena sele ahlongakele.
(Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa).
Inani lamagama elisetjenzisiweko = 390 [25]
UMBUZO 13: UKHOLIWE – N Skosana
13.1 NguMnguni. (1)
13.2 KuseMamelodi. (1)
13.3 Isizathu kukobana bebambalekisa ngombana umalumakhe kaZondani,
uManghope wayefuna ukumbulala. (2)
13.4 Umalumakhe kaKholiwe watjela uMuzi bona amphathe kuhle
umzukulwanakhe, angatlhagi nanyana asele akwakhe ngombana watlhaga
khulu ekukhuleni kwakhe. (2)
13.5 Kwathi ngelinye ilanga uBusi banoThokozani babuya esikolweni
sangoMgqibelo uKholiwe wathi nakaqala uBusi wambona sele
anamatshwayo wokukhula bese lokho kwamkhumbuza indaba kaZondani le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
13.6 Sisehlakalo sokobana uZondani wazibulala ngombana uKholiwe angazange
avume ukuthandana naye. (2)
13.7 Isehlakalwesi sisivezela ukghari kaMuzi asakholelwa epilweni yakade
yokobana umakoti ufanele akotize ekhakwakhe ngaphambi kobana angaya
emzinakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
13.8 Liqiniso ngombana lokha nakasahlala kwaNancy eDaveyton wakhe
wacabanga ukuzibulala bewayokufuna amanzi webhedri kelinye isokana abe
ajayelene nalo kodwana waphazanyiswa kufika kwakaZweli.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
ummongo wependulo engehla). (2)
13.9 - Bekuligadango elihle ngombana umsebenzi wekomidi yesondo
kuqalelela zoke iimfuneko zamalunga wayo, njeke nayibona bona
uZondani umthanda ngokweqiniso uKholiwe inelungelo lokungangenelela
endabeni le.
- Bekungasilo igadango elihle ngombana uKholiwe bekamtjelile uZondani
bona yena akamthandi, njeke bekungasilula bonyana angatjhugulula
umkhumbulwakhe nanyana sele akhulunyelwa bomma besondo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 19 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
13.10 Umnqopho womtloli wokwenza bona iinini zakaZondani noKholiwe babe
seduze ngelanga ahlongakalo ngalo kukobana zizizwele lokha uZondani
nakakhupha amagama wokugcina bona uhlongakala nje kungebanga
lakaKholiwe ukwenzela bona zibe nesizathu esihle sokumhloya.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
13.11 USipho ukwaliwa kwakhe nguKholiwe wakwamukela bewagcina amnganakhe
kodwana uNgendu yena waphatheka kabuhlungu bekwafika lapha aduduzwa
khona ngumrharibakhe.
(Tlomelisa nangabe kumadaniswe iindlela ezimbilezi kwaphela). (2)
13.12 Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana umkamfundisi lo bekazenza
umuntu okholiweko kodwana wakghona ukuphekelela uMalumakhe
kaZondani ngeMamelodi bona ayokubulala uKholiwe. (2)
13.13 USara, umkaSipho walwisa uKholiwe acabanga bona uthandana noSipho
ngombana wathi nakangena kwakhe wathola uSipho abeke uKholiwe
esifubeni sakhe azama ukumthulisa. Isehlakalwesi siyakholweka ngombana
akekho umfazi ongavumela omunye umfazi bona athandane nendodakwakhe
nakhona bahlanganele emzinakhe, bekavikela umtjhadwakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).
TJHEJA: Tlomelisa umtlomelo owodwa ephuzwini lokuthoma bese kuthi
eminye emibili kube ngeyephuzu lesibili. (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 20 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUZO 14: UBONAKELE – M Skosana
IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 21 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14
'UBonakele' – M Skhosana
Umlingisi oyikutani ngiloyo indaba edzimelele phezu kwakhe. Mlingisi umtloli asivezela
yena anomraro kodwana simthole azama ukuwurarulula indaba nayiya ngokukhula.
Isakhiwana sifaka hlangana isingeniso, isisusa serarano, ukukhula kwendaba, isitlhori
nesiphetho. Umtloli wenovela usuke aphumelele ukwethula umlingisi wayo oyikutani
navane amveze kiyo yoke imileyo yesakhiwana le. Enovelini le umlingisi ovela
njengomlingisi oyikutani nguBonakele ngombana simthola avela kiyo yoke imileyo
yesakhiwana ebalwe ngehla.
Esingenisweni senovela le umtloli usethulela uBonakele kumsanyana owatjhiywa
ngunina weengazi asese mncani. Simthola ahlala noyise nonina ongasuye weengazi.
Umtloli usivezele yena aqalene nomraro wokutlhagiswa ngunina omutjha lo bekwafika
lapha angasakghoni ukukghodlhelela khona. Umtloli usivezela yena azama
ukukhulumisana noyise ngendaba le kodwana kungabi nepumelelo bekwafika lapha
azipha khona inarha. Ngaphambi kobana akhambe kwabo simuzwa atjela unina
omutjha lo ukobana uyakhamba kodwana uzokubuya azokutjhaphulula uyise
kilobubudisi aqalene nabo lapha kwakhe.
Isisusa serarano enovelini le nguNaSilombo ngokungaphathi kuhle kwakhe uBonakele.
Lokho kugcine kumbangela umraro wokobana aziphe inarha. Ukutjhiya kwakhe ikhabo
aye lapha angazi khona bekumzamo wokuqeda lomraro aqalene nawo kwabo.
UNaSilombo usisusa serarano ngombana ngaphambi kobana afike emzini
wakaMahlangu lo umtloli usitjela bona uBonakele bekazihlalele kamnandi,
anganamraro nababelethi bakhe bamthanda bobabili nanyana bebahlala
ngokunghwarana.
Indaba ikhula lokha nasithola uBonakele akhamba ahlala eendaweni
ezahlukahlukeneko kodwana nakhona lapho angatholi ukuthula. Ngemva kokuphuma
kwakhe kwabo simthola alala ehlathini amalanga amathathu ngaphandle kokudla.
Ukusuka lapho simthola amukelwa ngubaba uMbuyiseli kodwana nakhona lapho
azange ahlale isikhathi eside. Ukusuka lapho uya ekhuweni leplasi lapha azitholela
khona umsebenzi. Uthe nakakhumbula bona into emsuse ekhabo akusi kukobana
ayokufuna umsebenzi wacabanga ukusuka lapho wahlabela phambili. Waya
ngeDaveyton. Ipilwakhe azange ibe mnandi ngombana bekahlala ngokutlhoriswa ngaso
soke isikhathi. Ukutlhoriswa kwakhe lokho kwambangela itjhudu ngombana kukulapho
uKiller ambona khona bona angaba mbethi weendubulo omuhle. Mbala wagcina
angenile esiqhemeni saboKiller wazibandula bekwafika lapha aba khona mbethi
weendubulo osezingeni eliphezulu.
Esitlhorini senovela le umtloli usivezela uBonakele sele ambethi weendubulo
osezingeni eliphezulu. Umtloli usivezela yena ayokulwa ipi nombethi weendubulo ovela
ngaphetjheya kwamalwandle, uDuke Hudson. Ngelanga lepi sithola bona unina noyise
nabo bakhona. Bobabili sibathola beze ngomnqopho owodwa wokobana bahlangane
noBonakele. Mbala kwathi bona uBonakele alwe nesokaneli alivuse phasi bobabili
ababelethi bakhe bagijimela kuye bekwaba kuhlangana kwabo bobathathu. Ukusuka
lapho sithola umndeni kaMahlangu ubuyelana uba mndeni owodwa.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 22 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Esiphethweni senovela le umtloli usethulela uBonakele sele aqalene noNaSilombo
nekukulapho amkhumbuza khona amagama amtjhiya nawo ngaphambi kobana
akhambe. Simthola aqotha uNaSilombo bona abone eza ngayo.
Nasitjheja ihlathululo engehla le singatjho bona umtloli wenovela le uphumelele
ukusethulela umlingisi wayo oyikutani kizo zoke izakhiwana zayo.
(Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa).
Inani lamagama elisetjenzisweko = 389 [25]
UMBUZO 15: UBONAKELE – M Skosana
15.1 - Umzimbakhe bewumncani kwangathi mntwana ophethwe bulwele
besifuba.
- Esikhathini esinengi bekahlala atshega iinyembezi nakayedwa. (2)
15.2 Wathi asazulazula ngeSiyabuswa ngemva kobana acabange ukuzipha inarha
wahlangana nomfazana wendiya owayethengisa izambatho, wamthatha
wakhamba naye eJwanasbhege bona ayomsebenzela emzinakhe. (2)
15.3 NguHloyiwe noDilika. (2)
15.4 Isizathu esenza bona uBonakele akhambe emzini wakwaMbuyiseli kukobana
abesana bakhona babophelela amakonyana amabili emthini ngehlathini,
nabafika kwabo batjela uyise bona alahlwe nguBonakele ngombana bekalele
ekwaluseni. (2)
15.5 Isizathu esenza bona uBonakele alise umsebenzi ekhuweni ebekasebenza
kilo kukobana wakhumbula bona ukhambe kwabo ngomnqopho
wokuyokufuna unina bese babuyele kwabo bayokutjhaphulula uyise ngaphasi
kwegandelelo lakaNaSilombo, njeke wabona bona ukuhlala eplasinapha
angeze kwaphumelelisa isifiso sakhesi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
15.6 UNaSilombo wabe gade atlhorisa uBonakele, ambetha, amthuka
bekangamuphi nokudla kodwana uBafunani bekamphatha njengeqanda,
amnikela koke akufunako begodu angafuni bona akhalinywe.
(Tlomelisa nakumadanisweko kwaphela). (2)
15.7 Umnqopho womtloli kukusivezela bona amaNdebele arhatjheke kiyo yoke
inarha yeSewula Afrika.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
15.8 Liqiniso, uBonakele bekamthanda uyise ngombana ngelanga azipha ngalo
inarha wajama phezu kwedwala waqala uyise nokutjho khona bona
bekamrhawukela ngokumtjhiya noNaSilombo/Wathi ngaphambi kobana
akhambe watjela uNaSilombo bona akakhambeli safuthi, uzokubuya
azokutjhaphulula uyise kilobu budisi aqalene nabo lapha kwabo. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 23 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
15.9 - UBonakele wathi nakafika ngeDaveyton wahlala ekoloyini edala
njengombana kwenzeka elutjheni lanamhlanje elibaleke emakhaya laya
ngemadorobheni, lilala eendleleni.
- UBonakele wayeziphilisa ngokuthengisa amahabhula ngesitetjhini
sesitimela nekusisenzo esenziwa lilutjha elinengi esikhathini
sanamhlanjesi.
- UBonakele wenza ubulelesi bokweba amahabhula emarageni ngemva
kobana uNduku banoSponono bamtjhisele bebamthathela koke
ebekanakho nekusisenzo esenziwa lilutjha elihlala eendleleni, liziphilisa
ngokweba nalo.
(Nanyana ngiziphi iimpendulo EZIMBILI ezizwakalako zizakwamukelwa). (2)
15.10 Isenzo sakaKiller sokusiza uBonakele simveza amumuntu onesirhawu
nonezwelo ngombana bekabona bona ipilo ephilwa nguBonakele akusiyo ipilo
engaphilwa mumuntu, njeke bekafuna bona naye aphile hlangana nabantu
njengawo woke umuntu.
(Umfundi angayibeka ngenye indlela ezwakalako). (2)
15.11 Nangingaba sebujameni obufana nebakaBonakele bokutlhoriswa mbelethi
ongasuye wami weengazi ngingatjela abotitjhere abangifundisako esikolweni
ngobujamobu bese ngibawa isizo kibo ngombana bayafana nababelethi bami/
Ngingabikela amapholisa ngobujamobu bese ngiwabawa bona angisize
ngendlela angakghona ngayo.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako enganikelwa mfundi
izakwamukelwa). (2)
15.12 Ummoya ozwakaliswa sisehlakalwesi mummoya wokudana ngombana
uBonakele watjhelwa ngikho koke abegade anakho begodu lokho kwamzwisa
ubuhlungu obukhulu epilwenakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ummoya
wokudana/newamatlhuwo). (1)
15.13 - Sifundo sokobana ithemba alilahlwa epilweni, uBonakele azange alahla
ithemba lokobana angagcina amfumene unina, nangambala ekugcineni
wamfumana umndenakhe wagcina ubuyelene, umndeni owodwa
njengesifiso sakhe.
- Ngifunde nokobana umuntu akaphunyeleliswa yifundo kwaphela epilweni
njengombana sibonile, uBonakele waphumelela ngokobana
azibandakanye kezeendubulo naboKiller.
(Nanyana ngiziphi iimpendulo EZIMBILI ezizwakalako ezinganikelwa mfundi
zizakwamukelwa). (2)
[25]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 24 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
ISIGABA B: UBUKGHWARI BOMLOMO: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO
UMBUZO 16: IQHEGU LEKHONDLO – CM Sangweni
IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO (25 IMITLOMELO)
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 25 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 16
'Iqhegu Lekhondlo' – CM Sangweni
Inolwana yindatjana esuselwa ehloko nezwakala inezenzeko ezingasiliqiniso. Nanyana
kunjalo, enye nenye inolwana itlolwe ngomnqopho wokudlulisela abafundi bayo
umlayezo othileko omayelana nepilo. Umlayezo ngilokho okulenyukwa bafundi
ngemva kobana bafunde inolwana. Umlayezo uthulwa zizehlakalo ezenzeka
enolwaneni nalezo ezehlakalela abalingisi bayo. Enolwaneni yesihloko esithi, 'Iqhegu
Lekhondlo' sifumana umlayezo wokobana umuntu angeze akghona ukuphila ayedwa,
uyabatlhoga abanye abantu epilweni.
Ekuthomeni kwenolwana le umtloli usivezela bona isitjhaba sakokhondlo
nesakoMiyawu zenza isivumelwano sokobana angeze zisaba manaba,
sezizakuhlalisana ngokuthula ngemva kobana zabe sele zilwe ipi ekulu neyadlula
namasana amanengi, amaqhegu neenlukazi zesitjhaba sakokatsu.
Isehlakalo esifana nalesi senzekile epilweni yamambala. Enarheni yekhethu le
bekunokuhloyana phakathi kwabantu abanzima nabamhlophe. Umuntu omhlophe
bekangafuni ukuhlala ndawonye ngokuthula nomuntu onzima. Nakwenzakeleko
bahlangana endaweni esithekileko nokubulalana bekuba khona phakathi kwabo.
Ekukhambeni kwesikhathi iintjhabezi zahlanganisa iinhloko zavumelana ngokobana
kube nokuthula phakathi kwabamhlophe nabanzima. Namhlanje umuntu omhlophe
nonzima sebaphilisana ngokuthula, akusekho ukulwa nokubulalana phakathi kwabo.
Nasiyelela izehlakalo ezimbilezi singatjho bona zisekela umlayezo wokobana akekho
umuntu ongakghona ukuziphilela ayedwa angafuni ukuhlanganyela ngokuthula
nabanye abantu.
Enolwaneni le sitjelwa nokobana ikosi yesitjhaba sakoKhondlo, uRodo yaveza iphuzu
lokobana abantu abakalungi ngombana bayawabulala. Yaveza bona abantu
nabahlangeneko emasondweni batjhumayela bona uZimu uthi bangabulali kodwana
wona bawabulala ngokuwafakela itjhefu ekudleni. URodo wathi bona atjho njalo
amakhondlo avungama, atjho nokobana akabancengi abantu begodu akasafuni
ukuzibona ahlangana nabo. Ngaleso sikhathi amakhondlo la besele alibele bona
athembele ebantwini ukuze aphile, akghone ukuthola ukudla ngombana akanalo
ikghono lokuzitjalela nokuziphekela ukudla.
Nasiqala epilweni yamambala kuvamile bona abantu abanganazinto zabo
njengamarhwebo, amasimu nokhunye baziphilise ngokusebenzela labobantu
abanakho koke khona bazakufumana imali yokuragelisa amaphilwabo phambili. Nabo
abantu abanjingileko angeze bakghona ukuragelisa amarhwebabo phambili
ngaphandle kwesekelo lalabo bantu abatlhogileko. Lokhu kusekela umlayezo
owethulwa yinolwana le wokobana akekho umuntu ongakghona ukuziphilela ayedwa
ephasinapha ngaphandle kwesekelo labanye abantu.
Ilutjha lakoKhondlo lavusa elikhulu itjhada livuma iingoma zepi belizikhakhazisa
ngokobana lona aliyisabi ipi. Belenza koke lokhu ngehloso yokuhloma lihlasele
ebantwini, liyokutjhagalela norhulumende wabantu eendlini zesibethamThetho, e-
Union Building. Ukutjhagala kwalo bekunganakuthula, litjho nokobana nangabe
isinghonghoyilo salo asithathelwa ehloko lona lizakulwisana nabantu kungasaba
netjhebiswano. Umlilo wabhulwa liqhegu lekhondlo ngokobana livule ilutjheli amehlo,
lilihlathululele bona angeze kwakghonakala bona amakhondlo aphile ngaphandle
kwabantu.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 26 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Nasiqala epilweni yamambala nakhona kuyenzeka bona umphakathi utjhagalele
urhulumende namkha umasipala wendawo ngomnqopho wokobana ufuna izenzelwa
zomphakathi ezithileko. Nabo abantu njengelutjha lakoKhondlo umtjhagalo wabo
awubi nokuthula. Basuke basahlele abaphathi babo bebafune nokubalimaza balibale
bona ngaphandle kwabo angeze bazithola lezo zenzelwa.
Nasitjhejisisa izehlakalwezi kuyabonakala bona zisekela umlayezo othulwa yinolwana
le wokobana akekho umuntu ongakghona ukuphila ayedwa ephasinapha.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).
Inani lamagama elisetjenzisweko = 390 [25]
UMBUZO 17
17.1 'Abantu BakwaMtshweni NebakwaMatjhiyana' – DM Jiyane
17.1.1 Isiba. (1)
17.1.2 Ikosi yabayelelisa bona bangathomi bafake ebakutjalileko
ngendeni yona ingakalumi. (2)
17.1.3 Idlanzana labantweli lalihlangahlanganisa abantu/litshwenya
abantu/lihlukanisa isitjhaba phakathi/lilwisa abantu. (1)
17.1.4 Isizathu esikhulu esenza bona idlanzana labantweli lidle phasi
kukobana laleqe amagama wekosi, lagoma amabele ikosi
ingakalumi. (2)
17.1.5 Ibinzana lamagama la limumethe umqondo wokobana
kwakungasasetjenzwa. (2)
17.1.6 - Iye kusese khona, ikosi isahlonitjhwa begodu isese namandla
nemalangeni wanamhlanjesi ngombana eendaweni ezinengi
umuntu nakenze umlandu usiwa ngekosini bese kuba ngiyo
emnikela isigwebo.
- Awa akusekho, ikosi ayisahlonitjhwa begodu ayisenawo
amandla wokujezisa abantu ngombana amandlayo sele
athethwe ziimphathiswa zombuso, njengamapholisa, amaqala
sele agwetjwa emakhotho ngokuqala umThetho-sisekelo
wenarha, njll.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
17.1.7 B/Abantu angeze benza okufanako boke. (2)
17.1.8 - Isenzo esenziwa yikosi edlanzaneni labantu
abanganandlebaba sisenzo esihle ngombana sasibulala
abantu, njeke ukubarholophaza kwayo yayivikela isitjhaba
sayo begodu ibuyisa nesithunzi sayo bona ingaqalelwa phasi.
- Isenzo esenziwa yikosi edlanzaneni labantu
abanganandlebaba sisenzo esimbi ngombana abantwaba
barholophalela safuthi, baphenduka iimfene neenkghabu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 27 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
17.1.9 Inolwana le imumethe isifundo sokobana nawumumuntu
ungaphambani nomthetho obekwe ngabangaphezu kwakho
ngombana lokho kungaba nemiphumela emimbi epilwenakho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1)
17.2 Iimbongo zakaRholihlahla Nelson Mandela – MA Mahlangu
17.2.1 IRobben Island nePolsmor. (2)
17.2.2 Imida le imumethe umqondo wokobana uMandela wathi nanyana
abotjhiwe azange alise ukulwisana nebandlululo begodu lokho
kwenza ababusi bangaleso sikhathi bangahlaliseki, bathukwe
nekuyinto eyenza bona bamvulele. (2)
17.2.3 Amagama asetjenziswe endimeni yesi-3 yesibongwesi amumethe
umqondo wokobana uMandela ngemva kokutjhatjhululwa kwakhe
ejele wakhamba iphasi loke akhulumisana nabadosi phambili
bezinye iinarha bona basekele ukuqedwa kombuso webandlululo
enarheni yeSewula Afrika. (2)
17.2.4 Ngicabanga bona imbongi imadanisa uMandela noZimu ngombana
njengoZimu, uMandela naye waziwa liphasi loke/njengoZimu,
uMandela naye bekanomnqopho wokobana woke umuntu aphile
ipilo etjhaphulukileko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
17.2.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo
sesingathekiso esibongwenesi ngokobana ingathekise uNelson
Mandela nesisetjenziswa/imbandulo enamandla neyakghona
ukulwisana nebandlululo elaliqine njengedwala belaphela.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 28 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
ISIGABA C: UMDLALO
UMBUZO 18: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 29 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
ISIGABA C: UMDLALO
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18
'IBHUDANGO LAMI' – TG Mnguni
Isakhiwo somdlalo yindlela umdlalo owakheke ngayo kusukela ekuthomeni, ekukhuleni
kwawo bewufike ekugcineni. Ngamanye amagama nasikhuluma ngesakhiwo sisuke
siqale isingeniso, umzimba nesiphetho salowo mdlalo. Izehlakalo zizenzeko
ezenzakala emdlalweni nofana imisikinyeko ebumba umdlalo. Kanengi imisikinyeko le
yenziwa badIali bomdlalo. Isakhiwo somdlalo lo sibunjwa zizehlakalo
ezihlukahlukeneko. Kunezehlakalo ezibumba isingeniso, umzimba nalezo ezibumba
isiphetho. Nomdlalo othi, 'Ibhudango Lami' nawo wakhiwe ngokulandela yona imileyo
yesakhiwo somdlalo.
Esingenisweni sithola uVenter abikela uTjhili bona afumane umuntu ozomsebenzela
iplasi nakungasinjalo afuduke ngombana bekumthetho kaVenter bona eplasini lakhe
abantu abanzima amahlalo bawafumana ngokusebenza iplasi. Isehlakalwesi
sakatelela uTjhili bona akhuphe uMbulawa esikolweni ngombana kungekho omunye
umuntu angambawa bona amsebenzele iplasi. Ukulisiswa kwakaMbulawa isikolo kuba
mraro ngombana bekanebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu.
Njengomuntu ozimisele ukuliphumelelisa ibhudango lakheli, simthola athatha isiqunto
sokobana uzokuragela phambili ngokufunda ngeposo. Ngokungakalindeleki uVenter
wenza bona iposo ifike lada kibo ngehloso yokobana ifundo kaMbulawa ithikamezeke.
UVenter besele alemukile bona uMbulawa ufuna ukuba mjameli wamalungelo
wobuntu.
Emzimbeni sithola uMbulawa alemuka bona uVenter ufuna ukumfelelisa ngabomu,
njeke wathatha igadango lokobana alwisane nomukghwakhe lo. UMbulawa
wabuthelela ilutjha ebelifunda ngeposo njengaye bona linghonghoyile ngokufika lada
kweposo nangokulitjhayisisa lada ngombana lokho bekulenza libhalelwe kufunda
nalifika emakhaya ngebanga lokudinwa. Esikhundleni sokobana uVenter alilungisele
iinghonghoyilwezi, walibizela amapholisa nakafikako alibopha kodwana lakhutjhwa
ngebheyili.
Esinye isehlakalo esenzekako esaba bufakazi bokobana uMbulawa uzimisele
ngokujamelana nekohlakalo kaVenter sisehlakalo sokubuthelela abantu bona
bayokuhlala bufukama kwaMasuku ngehloso yokukhandela uVenter bona angaqothi
umndeni wakwaMasuku eplasini ngebanga lokobana kungenamuntu ongabasebenzela
iplasi. Nakilesi sehlakalo uVenter wabiza amapholisa afika agijimisa ilutjha ngezinja
laphadlhalala, uMbulawa wabalekela ekhabo nekukulapho kwatholakala khona
iincwadi zehlangano eyayisele ivalwe umlomo ngelawini lakhe. Iincwadezi ngizo
ezenza uMbulawa abonakale njengevukelambuso, wabotjhwa bewagwetjwa iminyaka
ematjhumi amabili nahlanu. Ihloso yesigwebesi bekukukobana aluphalele ejele bese
abhalelwe kuphumelelisa ibhudango lakheli.
Kuthe kusese njalo satjelwa bona uMbulawa uyokubulawa nezinye iimbotjhwa
zombanganarha. Ngetjhudu kuthe nakuyokubulawa iimbotjhwezi yena wazisindisa
ngokuziwisela ngemgodini, wenza kwangathi udunyuziwe kanti namapholisa nawo
azange alemuke ngombana besele asele ibhurendi khulu. Ngalokho wafumana ithuba
lokobana abalekele eBotswana nakhona akhange ahlale isikhathi eside wadlulela e-
Angola lapho afika waragela phambili nefundo ukwenzela bona azokuphumelelisa
ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 30 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Esiphethweni lomdlalo lo kukhulunyiswa indaba yamakhetho wentando yenengi
nokusungulwa kwehlangano yeSikakarele ngomnqopho wokuthikameza amakhetho
khona amandla azakubuyiselwa embusweni webandlululo. Ngetjhudu elihle
amakhetho abanjwa ngepumelelo, iimbotjhwa zebandlululo zatjhatjhululwa, amakhuwa
ampurelani abotjhwa, uMbulawa wafumana umsebenzi wokuba mjameli wamalungelo
wobuntu embusweni omutjha, woke umuntu wafumana ikululeko. Koke lokhu kutjho
bona ibhudango lakaMbulawa lokuba mjameli wamalungelo wobuntu laphumelela.
Nasitjheja indlela izehlakalo zomdlalo lo ezenzeke ngayo kusukela esingenisweni
kusikhanyele bona uMbulawa uzokugcina alifezile ibhudango lakhe nanyana
emzimbeni womdlalo akhambe ahlangabezana neenqabo. Ngalokho singatjho bona
umtloli wawo uwuphethe ngesiphetho ebesilindelekileko.
(Umfundi angayibekela ngeyakhe indlela ezwakalako).
Inani lamagama asetjenzisweko=392 [25]
UMBUZO 19: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
19.1 Kungebanga lokobana kuthiwa wayenamathumbu amakhulu nakasese
mncani. (1)
19.2 UMathumbu wakhethisa uTjhili phakathi kokufuduka eplasini lakhe nokufuna
umuntu ozomsebenzela iplasi/ozomjamela ukusebenza iplasi. (2)
19.3 Isizathu sokobana uNaNtuli angakghoni ukuyokusebenzela umndenakhe
eplasini kukobana bekanobulwele besifuba sommoya. (1)
19.4 Isiqabo ebesibangwa zizinto ilutjha ebelinghonghoyila ngazwezi ngesokobana
besilibhalelisa ukufunda ngombana lifika lidiniwe emakhaya ntambama. (2)
19.5 Ilutjha lakatelela abadala bona kungasetjenzwa, kukhutjhukelwe kwaMasuku
kuyokuhlalwa bufukama. (2)
19.6 UNaidoo wabe abalekela amapholisa webandlululo abegade afuna
ukumbopha ngemva kobana atjale isithuthumbisi etatawini lezemidlalo
kamakhakhulararhwe nesabulala amakhuwa amatjhumi amabili nambili.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele umqondo ovela
ependulweni engehla le). (2)
19.7 Ngicabanga bona isizathu kukobana ihlangano le beyilwela bona amakhuwa
angabusi awodwa kodwana nabantu abanzima baphiwe amandla wokubusa
nofana nabo banikelwe amaplasi, njeke kungebangelo umtloli asebenzise
igama elithi; 'Sihlephulelani'.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
ukuhlukaniselana amandla wokubusa phakathi kwamakhuwa nabantu
abanzima). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 31 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
19.8 - Ngicabanga bona abadala bekufanele bamsabe uVenter ngombana
bekumqatjhi wabo begodu bebahlala eplasinakhe.
- Ngicabanga bona abadala bekungakafaneli bamsabe uVenter ngombana
bekumumuntu njengabo, amncani kunabo begodu bebafanele
bambonise nakunento engabaphathi kuhle.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
19.9 Liqiniso ngombana ukukhubala kwakaTjhili angasakghoni ukusebenza ngikho
okwabangela bona uMbulawa aphume esikolweni ayokusebenza eplasini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
19.10 Isenzo samapholisa sokuthatha ihlangothi lakaVenter sisitjela bona begade
abambisene naye ekugandeleleni amalungelo welutjha elisebenza eplasini
bekumapholisa asebenzela umbuso webandlululo. (2)
19.11 Ukutoyitoya kwelutjha elikhulunyiswa emdlalweni lo kwaba nomthelela
wokobana abantu abanzima batjhaphuluke ngaphasi kwegandelelo
lamakhuwa belifumane nefundo ngendlela efaneleko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
19.12 Umhlobo werarano owaba hlangana nabadlali ababandakanyeka kukulumo-
pendulwano le kwaba lirarano langaphandle ngombana ilutjha lagcina
seliphosa abadala ngamagade, libakatelela bona behle emitjhinini
kukhutjhukelwe kwaMasuku. (2)
19.13 Umtloli uphumelele khulu ukusebenzisa umdlali onguMbulawa ukusethulela
isifundo somdlalo lo ngombana usivezele uMbulawa amumuntu ongazange
aphelelwe mamandla nolilwele bewaliphumelelisa ibhudango lakhe lokuba
mjameli wamalungelo wobuntu/Umtloli uphumelele khulu ukusebenzisa
umdlali onguMbulawa ukusethulela isifundo somdlalo lo ngombana azange
alahle ithemba ekufezekiseni ibhudango lakhe lokha nakaqalene neentjhijilo
neenqabo egade zimvelela nakasasebenza eplasini lakaVenter. (2)
19.14 Isenzo sokusinda kwakaMbulawa ekubulaweni yincwadi esithuthumbisi
siyakholweka ngombana vele iincwadi ebezitlolelwa abaphalali ngesikhathi
sebandlululo bezihlahlutjwa bona azinazo iinthuthumbisi na ngaphambi
kobana zidluliselwe kubanikazi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ukukholweka). (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 32 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
ISIGABA C: UMDLALO
UMBUZO 20: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 33 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 20
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Isakhiwo somdlalo yindlela umdlalo owakheke ngayo kusukela ekuthomeni, ekukhuleni
kwawo bewufike ekugcineni. Ngamanye amagama nasikhuluma ngesakhiwo sisuke
siqale isingeniso, umzimba nesiphetho salowo mdlalo. Izehlakalo zizenzeko
ezenzakala emdlalweni nofana imisikinyeko ebumba umdlalo. Kanengi imisikinyeko le
yenziwa badIali bomdlalo. Isakhiwo somdlalo lo sibunjwa zizehlakalo
ezihlukahlukeneko. Kunezehlakalo ezibumba isingeniso, umzimba nalezo ezibumba
isiphetho. Nomdlalo othi, 'Umbango KaNzunza NoManala' nawo wakhiwe
ngokulandela yona imileyo yesakhiwo somdlalo.
Esingenisweni somdlalo lo umtloli usethulele uNzunza agalaja uyise unamrhali
ngokusebenzisa ubujamo bobuthakathaka bakayise. Ngokwekambiso yesiko lesitjhaba
samaNdebele nguManala ebekufanele athathe unamrhali, obukhosi esitjhabeni
samaNdebele ngemva koyise uMusi. UNzunza ngokusizana nonina uNanasi, kwaba
nguye othatha unamrhali kuyise ngobukirikitjani. Ngemva kwalokho uManala azange
azibeke phasi, waba seenthendeni zakaNzunza ukwenzela bona athole unamrhali,
abuyele ngakuye. Ngebanga lokobana uNzunza wabe asazi bona into ayenze
umfowabo ayamukeleki, wazilungiselela ipi ukwenzela bona avikele unamrhali lo.
Emzimbeni kubonakala kusuka umbango ngesenzo esenziwe nguNzunza lesi
nekuyinto ebevele siyilindele njengabafundi bomdlalo lo ngombana besazi bona
akekho umuntu ongathathelwa ubukhosi ahlale, angabi nakwenzako ukubuyisa
ubukhosi bakhe. Mbala indaba nayiragela phambili sithola bona uManala uba
seenthendeni zakaNzunza. Ngokukhamba kwesikhathi ilanga elinguManala liyacima.
Ngemva kokucima kwelanga kutholakala bona indodanakhe, uNcagu usese mncani,
angeze akghona ukungena esikhundleni sakayise abe yikosi yesitjhaba saManala.
Lokho kwakatelela bona uNcagu abe nebambela. UNcagu waba namabambela
amathathu ngaphambi kobana angaba sebujameni bokobana angabusa isitjhaba
saManala begodu woke lawo mabambela alwa ngamandla bona afumane uNzunza.
Indlela unamrhali lo ebekaqakatheke ngayo esitjhabeni saManala kusenze salindela
bona lapha uNzunza ayokutholakala khona yinto yokuthoma ikosi ebusako ezomthatha
kuNzunza. Ukuze silindele bona unamrhali uzokubuyela ngesitjhabeni saManala
kukobana bekubonakala bona aManala anamandla kunebutho lakaNzunza. Ngemva
kwesikhathi eside sombango lo sithola bona uNcagu ungena esikhundleni sobukhosi
ngombana ubasele akhule ngokwaneleko ukobana angazibambela yena ngokwakhe.
UNcagu uthe bona angene, abe yikosi wakhombisa amandla ararako. Lokho kusenze
saba nethemba lokobana uzokugijimisa uNzunza amfumane bese ubuyisa ubukhosi
bakwabo.
Esiphethweni somdlalo lo uNcagu ugijimisene noNzunza bewamfumana koQoli.
Njengabafundi besilindele bona uNcagu uzakukhamba emagameni kayise
namabambela wakhe, abulale uNzunza bese uthatha unamrhali. Esikhundleni salokho
sithola bona uNcagu uqolelana noNzunza, wamukela uMthise kaTjhangutjhangu bona
abe yindlovukazi yakhe nekubalitshwayo lokuqolelana hlangana neentjhaba ezimbilezi.
UNcagu akasayiphathi indaba kanamrhali nokutjho khona bona ugcine aphelele
kuNzunza.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 34 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Nasitjheja indlela izehlakalo zomdalalo lo ezenzeke ngayo ukuthoma esingenisweni
bekube semzimbeni wayo sithola bona esiphethweni sayo kunokutjhuguluka kwalokho
ebekulindelekile. Kungebangelo sithi umtloli womdlalo lo uwuphethe ngesiphetho-
phekghu/esingakalindeleki.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).
Inani lamagama asetjenzisweko= 355 [25]
UMBUZO 21: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
21.1 Isenzo esihlathulula ikosi njengekosi engathathi iinqunto iyodwa ngesokobana
itjele uSomphangwa ukobana ayokubiza uNgendu bazokutjhuka isikhumba
babobathathu/Magama wekosi nakatjela iinduna zakhe ukobana uzibizele
bona khebazokubolekana iindlebe ngekucabangako. (1)
21.2 NguTjhaba noMbangwa. (2)
21.3 Kwathi kukuphakathi kobusuku kwakokoda umuntu elawini lekosi uMusi, ikosi
yathi nayimbuza bona ngubani wathi nguNzunza bese ikosi yamqotjha. (2)
21.4 NguSele, uMagutjana bese kwalandela uMrhawu. (3)
21.5 Okwenza bona abafundi bomdlalo bavumelane bona uNanasi mdlali osisusa
serarano kukobana nguye owathi bona ezwe bona ikosi izokunikela uManala
unamrhali wafakela uNzunza ummoya wokobana angavumi kodwana alwe
khona ubukhosi buzakuza ngakuye/NguNanasi owaleyisa uNzunza amano
wokobana angamthatha bunjani unamrhali kuyise ngobukirikitjana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
21.6 Ngamagama la ikosi beyihlathulula bona seyiluphele begodu nemzimbeni
ayisazizwa kuhle/besele igula. (2)
21.7 Liqiniso ukobana uNzunza naye ngokwakhe wabe avele amfuna unamrhali
ngombana unina wathi nakambikela ngendaba kanamrhali watjho bona vele
naye ngokwakhe uyamfuna kodwana umraro anawo kukobana akanalo
iqhinga lokobana angamfumana njani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
21.8 Ngemva kobana uManala aphume ngelawini lakayise simthola aba nerarano
langaphakathi ngombana simthola aratharatha ayedwa ngesenzo asenziwe
nguNzunza, atjho nokobana ngathana unina ubesaphila bengekhe kwenzeka
koke lokhu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele umhlobo
werarano langaphakathi). (2)
21.9 Ngicabanga bona itjhwalo lokuzuma uManala alinikelwa nguyise
labanomthelela omuhle kuye ngombana kwathi nakusuka umbango lo
walisebenzisela ukuzuma uNzunza namabuthwakhe begodu lamenza bona
yena namabuthwakhe babe namandla. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 35 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
21.10 Umnqopho womtloli bekukuphelisa umbango lo ngombana nabegade uNcagu
angakaziyeli yena amabuthwakhe bengeze avuma ukwamukela uMthise
kaTjhangutjhangu njengesipho sokuletha ukuthula hlangana neentjhaba
ezimbilezi. (2)
21.11 - Isenzo esivela emdlalweni lo nesingakholwekiko ngesokobana ikosi
uManala adlulise unamrhali kiloyo ozomelama ilanga lingakacimi
ngombana lokho akukhambisani nomthetho-kambiso wesitjhaba
samaNdebele.
- Isenzo esivela emdlalweni lo nesingakholwekiko ngesokobana ikosi uMusi
abhalelwe kuhlukanisa phakathi koboya ebusesikhunjeni somuntu
nobusesikhunjeni sesilwana lokha uNzunza nakazazenza uManala
ngokobana ambathe isikhumba senyamazana esinoboya obunengi
ngombana uyise azi bona nguManala onoboya obunengi.
- Isehlakalo esivela emdlalweni lo esingakholwekiko ngesokabana uNcagu
avumele bona uNzunza amkhohlise ngokobana amnikele umfazi
esikhundleni sokobana amnikele unamrhali egade sele abangwe isikhathi
eside nobange bona kugcine kuhlongakele isitjhaba esinengi ekufaka
hlangana noyise uManala.
(Nezinye izehlakalo ezizwakala kungezingakholwakaliko EZIMBILI
zizakwamukelwa). (4)
21.12 Isitjela bona indaba ekhulunyiswa emdlalweni lo yenzeka esikhathini sakade
ngombana sitjelwa bona nakufanele kubizwe isitjhaba bona size
emhlanganweni kuthunyelwa iingijimi ezikhamba zirhatjha umbiko/ikosi
isahlonitjhwa ngendlela erarako ngombana ibizwa ngawo woke amagama
wokuyihlonipha/kusese namabutho abonakala ahlukaniseka ngokweengaba.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele isizinda
sesikhathi sakade). (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 36 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMBUZO 22: Ifindo – Sovumani kaZimkhona
IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 37 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 22
Ifindo – Sovumani kaZimkhona
Isakhiwo somdlalo yindlela umdlalo owakheke ngayo kusukela ekuthomeni, ekukhuleni
kwawo bewufike ekugcineni. Ngamanye amagama nasikhuluma ngesakhiwo sisuke
siqale isingeniso, umzimba nesiphetho salowo mdlalo. Izehlakalo zizenzeko
ezenzakala emdlalweni nofana imisikinyeko ebumba umdlalo. Kanengi imisikinyeko le
yenziwa badIali bomdlalo. Isakhiwo somdlalo lo sibunjwa zizehlakalo
ezihlukahlukeneko. Kunezehlakalo ezibumba isingeniso, umzimba nalezo ezibumba
isiphetho. Nomdlalo othi, 'Ifindo' nawo wakhiwe ngokulandela yona imileyo yesakhiwo
somdlalo.
Esingenisweni somdlalo lo sithola iinthandani ezimbili, uBalise noLungile banakho
koke, bakhomba ngophakathi kodwana bangatholi abentwana. Umtloli usitjela bona
besele bakhambe abodorhodera besikhuwa abangehla kwetjhumi kodwana
kungabonakali itlha. UBalise bekanganamraro ngokobana umkakhe uLungile
akakghoni ukumbelethela abentwana kodwana uLungile bekanomcabango wokobana
indodakwakhe le ingamtlhala. Ngemva kobana uLungile akhombise ukungaphatheki
kuhle ngendaba le sithola uBalise azama iqhinga lokobana afune isiyeleliso
ebalinganini bakhe ngokomsebenzi. UHleziphi umyelelise bona ayokubonana
noMphorofidi uThombeni nowaziwako bona imbeleko yinto ayaziko.
Emzimbeni womdlalo lo sifumana uLungile banoBalise baya kwaThombeni
njengombana bayeleliswe nguHleziphi. Ekufikeni kwabo kwaThombeni kufumaniseka
bona ngokuya kwakaThombeni umrarwabo lo mncani khulu, yinto angayilungisa
ngesikhatjhana esincani. Ngemva kobana uThombeni abonene nabo, ubanikela
iindayelo bewabathembisa nokobana zizobasiza. Ngehlangothini lethu abafundi
besilindele ukobana uLungile sele azakukghona ukufumana umntwana. Nasisalindele
bona basebenzise iindayelo ebazinikelwe nguThombeni bekufike la uLungile abasidisi
khona kufika uNaMalemane athikameze loke ihlelo labo. Nasiqale bona mhlambe
bazokubuyela kuThombeni bayokufuna ezinye iindayelo ngemva kobana
uNaMalemane aziphalazile, sithola bona umntamamakhe kaLungile uNobukhazi uza
neqhinga lokobana kuyiwe enyangeni. Ngokuya kwakaLungile banoBalise babona
iqhinga lakheli lingeze lasiza ngombana ababelethi bakaLungile bababantu
abangakholelwa eenyangeni kodwana bakholelwa kuZimu.
UNobukhazi ukghonile ukuvumisa uMnguni bona aphekelele aboLungile enyangeni
nanyana aziwa njengomuntu osondako nje ngombana uyamazela bona uyazikhamba
iinyanga. Okutjho bona indaba yakhe yokobana alele uLungile bona ayokubonana
nenyanga ngomrarwabo lo kukuzenzisa, wazi kuhle bona nabangaya enyangeni le
yena uMnguni ayikhambako izinto zabo zingalunga.
Lokhu kukatelela uMnguni bona ayokukhulumisana nomkhwenyanakhe uBalise
amtjele loke iqiniso. Njeke, ufuna ukubathatha banoLungile akhambe nabo
kuMabhebheja khona azokwazi ukubasiza bona bakghone ukuthola umntwana. Thina
njengabafundi bomdlalo lo igadangweli besingakalilindeli ngombana uMnguni simazi
amumuntu wesondo nongazikhambiko iinyanga. Mbala kubonakala bayile enyangeni,
uMabhebheja nefike yabatjela bona umraro kaLungile wokungafumani abentwana
kungebanga lefindo alibotjhelwe ngugogwakhe athiyelelwe ngaye ngebanga lokobana
angakathombi. UMabhebheja utjela uMnguni bona intatha yomraro kaLungile
kukobana athombe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 38 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Umtloli utjhiye umdlalo lo ulenga esitlhorini, akhange ayokufika nawo esiphethweni la
bekufanele kubonakale khona bona uNaMalemane uyithatha njani indaba yokobana
uMnguni use uLungile banoBalise enyangeni, akhange kuvele nokobana uLungile
usale wathonjiswa na begodu ukuthonjiswa kwakhe mbala kube sisombululo somraro
wabo lo na.
Nasitjheja indlela umdlalo lo wakheke ngakhona singatjho bona unaso isingeniso
esinembako, esimumethe izehlakalo ezithuthukisela indaba emzimbeni beyikhule
kodwana umtloli akhange akghone ukuyifikisa indabakhe esiphethweni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako).
Inani lamagama asetjenzisweko= 399. [25]
UMBUZO 23: Ifindo– Sovumani kaZimkhona
23.1 KuseSiyabuswa/KukwaMphorofidi. (1)
23.2 NguThombeni. (1)
23.3.1 UMvimbi wamyelelisa bona athathe umfazi wesibili. (1)
23.3.2 UHleziphi wamyelelisa bona ayokubonana nomphorofidi
uThombeni owaziwa ngokobana uyayikghona imbeleko. (1)
23.4 ULungile wazizwa angakatjhaphuluki ngokuza kwabo emphorofidini lo
ngombana simuzwa acabanga indlela unina angakwata ngayo nange
angezwa bona gade eze kwamphorofidi. (2)
23.5 Isizathu esanikela uNobukhazi isibindi sokukhulumisana noMnguni kukobana
bekamazela bona ukhamba kwaMabhebheja nekuyinyanga naye akhamba
kiyo. (2)
23.6 - Okwenza bona uNaMalemane angathabeli umtjhado kaLungile noBalise
kukobana uBalise bekangutitjhere, arhola imali encani kuneyakaLungile.
- Okwenza bona uNaMalemane angathabeli umtjhado kaLungile noBalise
kukobana uBalise ukhuliswe babelethi abangamaziko uZimu.
- Okwenza bona uNaMalemane angathabeli umtjhado kaLungile noBalise
kukobana ekhabo kaBalise basalandela ikambiso yamasiko wesintu
nento uNaMalemane angasayenziko.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2)
23.7 Ukuratharatha kwakaLungile ngokuba kwakhe kwamphorofidi uThombeni
naphezu kobana bavumelene banoBalise kusitjela bona umdlali othatha
iinqunto angakacabangisisi ngazo bese ubanokuzisola ngokukhamba
kwesikhathi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
23.8 - Ngicabanga bona uLungile bekazokugcina amtholile umntwana
ngombana abaphorofidi baziinthunywa zakaZimu, njeke ekugcineni
uZimu bekazomsiza bona athole iqhinga lokwenza bona uLungile agcine
athole umntwana.
- Ngicabanga bona uThombeni bengeze akghone ukusiza uLungile bona
athole umntwana ngombana umraro kaLungile bekungasimaloyo
kodwana bekungewabezimu ngombana angakaphethi isiko lokuthomba,
njeke into yabezimu ayilungiswa ngendlela kaZimu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2 39 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
23.9 Ukuba nefihlo emndeninakho kuletha ukungathembani hlangana nabantu
abatjhadileko nokungabangela bona umuzi uphuke.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
23.10 B/Thubana. (2)
23.11 Umtloli ufuna ukusiyelelisa bona nanyana singafunda kangangani, sibe nazo
zoke izinto esizitlhogako epilweni kodwana sifanele singakhohlwa
ngemvelaphi yethu nofana silahle amasikwethu/Umtloli ufuna ukusiyelelisa
bona uZimu angasipha pheze zoke izinto esizitlhogako epilweni kodwana
kube khona okukodwa asidima khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
23.12 - Sisenzo esamukelekako ngombana njengomma unelungelo lokuvikela
umntwanakhe nangabe bamenzisa izinto ezingakalungi lapha endele
khona.
- Sisenzo esingamukelekiko ngombana umuntu nasele endile sekufanele
enze nofana aphile ipilo ayifumene iphilwa kilowo muzi/Omunye
nomunye umuntu unelungelo lokuphila ngendlela efunwa nguye
emzinakhe, kuya ngokobana yena nendodakwakhe bavumelana bunjani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
23.13 - Isenzo sakaMnguni sokukhamba inyanga ngakelinye ihlangothi akhambe
isondo siyakholweka ngombana yinto evame ukwenzeka epilweni
yamambala, abantu bayalikhamba isondo ekubeni ngakelinye ihlangothi
baya eenyangeni ngobusuku ngehloso yokufeza ezinye zeemfuneko
zabo.
- Isenzo sakaMnguni sokukhamba inyanga kanti ngakelinye ihlangothi
akhambe isondo asikholweki ngombana nawumumuntu osondako usuke
uzinikele ngakho koke kuZimu begodu nebhayibheli liyatjho bona uZimu
akangahlanganyelwa nabanye abosingazimu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1)
23.14 Emdlalweni lo kunokutjhayisana kwekolo yobuKhrestu nekolo yesintu. Unina
kaLungile ukholelwa ekutheni bafanele bathandaze ukuze uLungile athole
umntwana kanti uBalise ukholelwa ekutheni kufanele bakhambe abaphorofidi
neenyanga ukuze uLungile athole umntwana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LILOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com
40 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com
41 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya(HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com
42 DBE/2018
SCE – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2018 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2017 Memo
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Question paper