Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Question Paper

Question paperisiNdebele HLGrade 12201834 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2018, 34 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2018

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) 2018 IMITLOMELO: 80 ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½ Iphepheli linamakhasi ama-34. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 2 DBE/2018 SCE YELELA 1. Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana aphendule imibuzo. 2. Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemuva kwalapho, ufunda imibuzo le bese ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula. 3. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A: Iinkondlo (30) ISIGABA B: Inovela/Ubukghwari bomlomo (25) ISIGABA C: Umdlalo/Idrama (25) 4. Landela imilayo esekuthomeni KWESINYE NESINYE isigaba ngokuyelela. 5. Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke: EMITHATHU KUSIGABA A MUNYE KUSIGABA B NAMUNYE KUSIGABA C 6. Sebenzisa irherho lokuzihlola ukuqinisekisa bonyana yoke imibuzo uyiphendulile. 7. Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo. 8. Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA. 9. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye: ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-40 ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-55 ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-55 10. Tlola ngesandla esihle nesibonakalako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 3 DBE/2018 SCE IKHASI LOKUMUNYETHWEKO Ikhaseli lizokwenza ukobana umfundi akhethe imibuzo afuna ukuphendula ngayo ngaphandle kobana afunde iphepha loke. ISIGABA A: IINKONDLO Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI. INOMBORO YOMBUZO UMBUZO IMITLOMELO IKHASI 1. 'Itjhuguluko' Umbuzo omude 10 5 2. 'Kuwe Ndebele Kholitjhi' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 6 3. 'Amala' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 7 4. 'Kosi Somandla Ngiyazinikela' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 8 5. 'Mona' Umbuzo omude 10 10 6. 'Sahlulwa Kuphandlululana' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 10 7. 'Buza Kunembeza' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 12 8. 'Ngizokwenzanjani' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 13 KANYE Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo. 9. 'Tjwala' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 14 YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C. ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela. ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundweko NOFANA ubukghwari bomlomo. 10. Mbala Ngubaba Umbuzo omude 25 16 11. Mbala Ngubaba Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 16 12. UKholiwe Umbuzo omude 25 18 13. UKholiwe Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 19 14. UBonakele Umbuzo omude 25 20 15. UBonakele Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 21 UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo efundiweko. 16. Ubukghwari bomlomo Umbuzo omude 25 23 17. Ubukghwari bomlomo Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 23 ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundweko. 18. Ibhudango Lami Umbuzo omude 25 27 19. Ibhudango Lami Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 27 20. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo omude 25 29 21. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 30 22. Ifindo Umbuzo omude 25 32 23. Ifindo Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 32 YELELA: Esigabeni B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA umbuzo onemibuzo emifitjhani. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 4 DBE/2018 SCE IRHELO LOKUQINISEKISA Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke imibuzo elindelekileko. ISIGABA IINOMBORO INANI LEMIBUZO TLOLA ITSHWAYO ZEMIBUZO EZOKUPHENDULWA EMBUZWENI OWUKHETHILEKO (√) A: IINKONDLO 1–8 2 (Iinkondlo eziboniweko) A: IKONDLO 9 1 (Ikondlo engakabonwa) B: INOVELA/UBUKGHWARI 10–17 1 BOMLOMO (Umbuzo omude NANYANA onemibuzo emifitjhani) C: UMDLALO/IDRAMA 18–23 1 (Umbuzo omude NANYANA onemibuzo emifitjhani) YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 5 DBE/2018 SCE ISIGABA A: IINKONDLO Iinkondlo ezibonweko (Umbuzo woku-1 ukuya embuzweni wobu-8-): Phendula imibuzo EMIBILI kwaphela. Ikondlo engakabonwa (UMBUZO we-9): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo. UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako. ITJHUGULUKO – JN Malobola 1 Ukutjelwa kulalela, 2 Ukungafuni kufuna, 3 Ukufuna kuzenza, 4 Uzenze usiyazi ungazi; 5 Ngikho ukuhlonga indlebe. 6 Ngezayizolo tjhuguluko, 7 Zabantu zazidojwa ngodli, 8 Zaziba ngezami ngodli; 9 Kwakulila abazikakarelako, 10 Bapatjazwe babe bovu be! 11 Ngavakatjhela 'ngelawini', 12 Ngavakatjhela ngisanuka imikghatho. 13 Ngakhiwa 'lilawu', 14 Ngafumbatha ubudoda 15 Ngezandla zami zombili. 16 Maye, ukubotjhwa! 17 Ngangigangela saqhegwana, 18 Ngangigangela sasilukazi, 19 Ikani, ukwelelesa, kwakumphako 20 Wabentwana kimi. 21 Ijele kwakulikhaya, 22 'Amalawu' ngiwazi ngegego lawo: 23 IBhaviyana ye-4, 24 IVoortrekkerhoogte neNyulogo. 25 Mudle ndaba zakhe. 26 Nganginesithunzi izolo, 27 Bakwethu banesithunzi izolo, 28 Ekhethu kunesithunzi izolo, 29 Maye, ngikhumbula uWitvoet, 30 Inja yekhethu ehlwa iluse ikhaya. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 6 DBE/2018 SCE 31 Ngangizabe ngisambona 32 Kuphi uWitvoet? 33 'Ilawu' ngilitjhiye nobani? 34 Lona lingitjhiye nobani? 35 Ijayelo liyayeyisa ingqondo. 36 Ukuzisola nokubuyela 37 Emva ngangingakubhudangi, 38 Ngangimuzwa ubaba, 39 Abhibhidlha amagwebu, 40 Ngithi uyazenzisa. 41 Iye, ngithi uyazenzisa, 42 Wenziwa kukhula. 43 Ngitjho yena avutha, 44 Avutha ikolo nethando, 45 Iqiniso ngilazi njengombana ngizazi. 46 Ubupurelani ngangizabutjhiya nobani? 47 Iye, bona ngibutjhiye nobani? 48 Kwaba lilanga linye, 49 'Ilawu' lezwa ilizwi lomfundisi, 50 Atjhumayela itjhuguluko. 51 Utjho iindlebe ukutlhoga isisibekelo! 52 Zezwa ilizwi lomfundisi, 53 Kwazwakala ihliziyo isithi: 54 Akathokozwe ongabonwa ngamehlo, 55 Yena ongaphezulu kwamafu. Amen. Tlola ummongondaba wekondlo le, dzubhula bewuhlathulule amagama asetjenziswe yimbongi ukuveza tjhatjhalazi lowo mmongondaba. Ipendulwakho ayiveze isingeniso esihlathulula ummongondaba wekondlo nekhethomagama, emzimbeni dzubhula bewuhlathulule amagama/imitjho ekhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo mmongondaba bese esiphethweni usonge indabakho ngokuveza umbonwakho ngokuphumelela kwembongi ekuvezeni ummongondaba wekondlo le. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190–240. [10] UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. KUWE NDEBELE KHOLITJHI – JM Mthimunye 1 Ngithi uyababona na? 2 Beza bagijima ngebelo, 3 Beza kuwe sithakgha, 4 Sithakgha esingadinwako, 5 Sithakgha esingaphel' ihliziyo. 6 Mbandulo yakombokotho. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 7 DBE/2018 SCE 7 Sithi napo abentwabethu, 8 Sibanikela kuwe ngokwazi, 9 Ukwazi itsengo lakho, 10 Ngithi uyababona na? 11 Yewubakhongozele ngezakh' izandla 12 Ezinuk' ifundiso yokuhlakanipha 13 KwaNzunza naKwaManala 14 Bekuzakuphilwa bunjani nabe ungekho? 2.1 Tlola imihlobo EMIBILI yeenthombengqondo ezisetjenziswe yimbongi emudeni wesi-5 wekondlo engehla le. (2) 2.2 Rhunyeza ummongondaba wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe mumuda OWODWA. (2) 2.3 Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-7 ukuya kewobu-8 wekondlo engehla le. (2) 2.4 Ingabe ukusebenzisa kwembongi amagama athi; 'KwaNzunza naKwaManala' emudeni we-13 wekondlo engehla le kuveza muphi umqondo? (2) 2.5 Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo emudeni we-11 ukuya kewe-12 wekondlo engehla le. (2) [10] UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. AMALA – JK Mahlangu 1 Mala ndina wavelaphi? 2 Sewamil' elimini lami, 3 Neenhloni sezafa kimi, 4 Ungitjhugululile mala, 5 Ungitjhugulule inyeberu 6 Ngingasiyo nakancani, 7 Umvuzwami kwaba yintwa. 8 Mala waba yini? 9 Abaphila ngawe abanatlha, 10 Abahloya wena bayaphumelela, 11 Abahloya wena bayathembeka, 12 Abany' abakuthandi Thandi, 13 Babodwa abakukhonzako. 14 Mala wabuyaphi? 15 Imiz' uyiphulile, 16 Usivunguvungwani mala. 17 Iinthandani zitlhalene ngawe, 18 Izelelesi zibotjhiwe ngawe, 19 Ineng' ulibulalisile, 20 Ngawe liyile lifile. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 8 DBE/2018 SCE 21 Mala ndina! 22 Ngilisa mala ngilisa! 23 Ngilisa ngiziphilele ngeqiniso, 24 Ngilisa ngivume zam' izono, 25 Khon' uZimu azangilibalela. 26 Mala ndina unomona! 27 Malakaz' ungonele, 28 Ngebizo lakaZimu ngiyakuyala, 29 Ngiyakuyala ngiyakulaya mala 30 Ngithi phum' elimini lami. 31 Nelincan' ilungel' awunalo, 32 Phuma mala phuma! 3.1 Dzubhula umuda ngamunye osetjenziswe ekondlweni engehla le onehlathululo elandelako. 3.1.1 Ukukhuluma kwembongi amala kesinye isikhathi bekuyibangela bona igcine sele ilwa nabanye abantu. (1) 3.1.2 Imbongi iyamukela bona ukukhuluma kwayo amala kusisono phambi kwamehlo kaZimu. (1) 3.2 Rhunyeza ngomuda OWODWA isizathu esenza bona imbongi isebenzise igama elithi, 'ndina' emideni elandelako: Woku-1, wama-21 newama-26 wekondlo engehla le. (2) 3.3 Ingabe imbongi inqophe ukuthini ngomuda we-13 wekondlo engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 3.4 Ingabe imbongi ihlathulula ukuthini ngomuda wama-26 othi; 'Mala ndina unomona' ewusebenzise ekondlweni engehla le? (2) 3.5 Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekiso emudeni we-16 wekondlo engehla le. (2) [10] UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. KOSI SOMANDLA NGIYAZINIKELA – MS Ntuli 1 Ngizulazulile, ngafuna kwami, 2 Kwathi kungekwami ngakufuna, 3 Onjengami wafana nami, 4 Wazulazula nami ngizulazula. 5 Ukweqiwa kweenthubi kwaziwa ngimi, 6 Ngiseqa ngithanyela ngitjhisa 7 Njengomlilo welangabu lokufa, 8 Mina ngibona ipilo: Kuwe kukukufa. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 9 DBE/2018 SCE 9 Ngibonile ngakhwela intaba, 10 Ngaziwisela phasi ngathumba kwami, 11 Ngalibala Wena Somandla, 12 Ngathunjwa mnyama umkhanyo ukhona 13 Kosi Somandla ngiyazinikela, 14 Ngidinwe kududuza abangani, 15 Ngidinwe kudunduzela zephasi. 16 Zaphezulu zihlome ngezeKosi. 17 Kwakukuhle kukarisa, 18 Kwakumnandi njengeluju leenyosi, 19 Kukarisa nje kukufa. 20 Kumnandi nje kukufa. 21 Amehlo wami avalekile, 22 Abona okubonwa ziimphofu, 23 Ihliziyo ikhanuka ikhowani, 24 Inga mlibhani wekhowe. 25 Phambili nemva kwakufana, 26 Amanzi neengazi kuyinto yinye, 27 Gadesi koke kudlulile 28 Njengamanzi weLimpopo, 29 Kosi Somandla ngiyazinikela. 30 Okhamba keyakho uthembekile, 31 Ofulathela yakho ulahliwe, 32 Ozwa lakho unetjhudu, 33 Ongalaleli lakho wembethe ukufa. 34 Kuwe ngiqalile, 35 Kuwe kunamandla, 36 Kuwe kunepilo, 37 Kosi Somandla ngiyazinikela. 4.1 Tlola ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emudeni ngamunye kengenzasi le. 4.1.1 Ngizulazulile, ngafuna kwami, (1) 4.1.2 Ngiseqa ngithanyela ngitjhisa (1) 4.2 Rhunyeza ngomuda OWODWA umqondo omunyethwe yindima yesi-5 yekondlo engehla le. (2) 4.3 Hlathulula ngomuda OWODWA okutjhiwo yimbongi ngomuda we-12 wekondlo engehla le. (2) 4.4 Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokusebenzisa ibuyelelamqondo endimeni yesi-4 yekondlo engehla le? (2) 4.5 Nangabe unikelwe ithuba lokukhulumisana nembongi ngemva kokuzwisisa ummongo wekondlo le bewungayiyelelisa uthini? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 10 DBE/2018 SCE UMBUZO 5 (UMBUZO OMUDE) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako. MONA – TM Mthimunye 1 Uyesabeka mona, 2 Ukhuph' ubunt' ebantwini, 3 Batjhuguluk' iimbandan' ezinganaboya, 4 Ngawe mona. 5 Maye! Mona, 6 Wenzani ngomfundisi? 7 Umenzani ummamfundisi? 8 Umzalwana yena umenzisani? 9 Emisebenzini bayalila ngawe, 10 Emasondweni ngiso leso, 11 Ngebanga lakho mona, 12 Umumbi mona uyanyenyisa. 13 Ilihlo lakho liyabulala, 14 Ihliziywakho ngeyelitje, 15 Ufunani phezu kweentamo zamakholwa na? 16 Mhlana wokuphela uyokuba yini? Coca ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le. Dzubhula bewuhlathulule amagama akhethwe yimbongi ekusethuleleni tjhatjhalazi lowo mmoya. Ipendulwakho ayiveze isingeniso esihlathulula ummoya wekondlo nekhethomagama, emzimbeni dzubhula bewuhlathulule amagama/imitjho ekhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo mmoya bese esiphethweni usonge indabakho ngokuveza umbonwakho ngokuphumelela kwembongi ekuvezeni ummoya wekondlo le. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190-240. [10] UMBUZO 6 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. SAHLULWA KUPHANDLULULANA – TN Mahamba 1 Mnganami! 2 Besingaphundwa lilitho, 3 Koke lapho bekunobumnandi besitholakala, 4 Iinkoloyi besaz' imihlobohlobo, 5 EPumalanga neTjonalanga sibuya khona, 6 Zamarhugu besizazi zoke. 7 Nakusikolo sasibona kumkhwekazi, 8 Sabalisa bavukela ngejinifomo, 9 Babhebhul' iincwadi banqophe kwaNolwazi, 10 Thina siziinini zamarhugu, 11 Sithi mzala eendakamizweni. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 11 DBE/2018 SCE 12 Emabhetjhini nemaphathini singatshwili, 13 Besaziwa mazombe, 14 Besidoselana ebumnyameni bobudlhadlha, 15 Nakukuvusana nokukhalimana do! 16 Bekulele kukunye nangabe bekukubili bekuzakuvusana, 17 Nalitjhingako, kithi beliphuma, 18 Nabathi, kwaNolwazi silikhomba libaba, 19 Besiphandlwe yikungu, 20 Ithe ingembuk' emehlweni, 21 Isikhathi besele sidliwe yinja, 22 Ezandleni sidududu, 23 Ipil' isitjhiye emva, 24 Ihloko seyithelwe ngepuphu. 25 Sesilil' ezimathosi, 26 Sesilila ngongathana, 27 Isikhathi azange sibe nesirhawu kithi, 28 Sithe, azilime ziy' etjeni, 29 Sihlulwe kuphandlululana mnganami. 6.1 Tlola ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emudeni we-17 wekondlo engehla le. (1) 6.2 Dzubhula igama elingathekiswe nesikolo elisetjenziswe yimbongi endimeni yesi-2 yekondlweni engehla le. (1) 6.3 Rhunyeza ngomuda OWODWA ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni engehla le. (2) 6.4 Hlathulula ngephuzu ELILODWA bona imbongi ihlose ukusitjelani ngomuda we-10 kufika kewe-11. (1) 6.5 Ingabe umuda we-15 wekondlo engehla le umumethe mhlobo bani wesithombengqondo begodu ukusetjenziswa kwaso kusilethela muphi umqondo? (2) 6.6 Ucabanga bona bungaba yini ubungozi besenzo sembongi nomnganayo sokobana bahlale basemabhetjhini nemaphathini njengokutjho kwayo emudeni we-11 wekondlo engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) 6.7 Coca ngesifundo osifumana emudeni we-19 ukuya kewama-21 wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 12 DBE/2018 SCE UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. BUZA KUNEMBEZA – TM Mthimunye 1 Ungakhuluma okukhulumako, 2 Utjho okutjhoko, 3 Yinye oyaziko, 4 Buza kunembeza. 5 Izandla zakho zenz' okuhle na? 6 Iinyawo zakho zikhamba kuhle na? 7 Indaba ingaphakathi. 8 Umlom' ukhulum' okulungileko na? 9 Ilimu lakho liyaphilisa na? 10 Izandla zakho ziyaphilisa na? 11 Buza kunembeza. 12 Ulenzele kuhl' iphasi na? 13 Liyathokoza ngawe na? 14 Liphilile ngawe na? 15 Buza kunembeza. 16 Uhlalisene nowakhelene nabo na? 17 Niyalilelana na? 18 Niyaphan' umlomo na? 19 Bayaph' abanganasono na? 20 Ufunani kilab' abanganasono nawe na? 21 Uwarhatjhelan' amadzinyani na? 22 Buza kunembeza. 7.1 Tlola imihlobo EMIBILI yevumelwano esetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1 yekondlo engehla le. (2) 7.2 Rhunyeza ngomuda OWODWA ummongo omunyethwe yindima yesi-3 yekondlo engehla le. (2) 7.3 Madanisa izenzo zabantu abalandela unembezabo nezenzo zabantu abangamlandeliko unembezabo emaphilwenabo. (2) 7.4 Hlathulula bona ukusetjenziswa komuda we-18 wekondlo engehla le kusilethela muphi umqondo? (2) 7.5 Coca ngelihlo elibukhali ihloso yembongi yokusebenzisa ngokubuyelela amagama athi; 'Buza kunembeza' pheze kizo zoke iindima zekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 13 DBE/2018 SCE UMBUZO 8 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. NGIZOKWENZANJANI? – TM Mthimunye 1 Ngifik' ephasin' uyangifulathela, 2 Awusakhambi nam' ibangana, 3 Ngizoyitjengiswa nguban' indlela, 4 Ngizokwenzanjani? 5 Ngangithi ngizokukhula hlanu kwakho, 6 Ngangith' indlela ngizoyitjengiswa nguwe, 7 Angisakghon' ukukubona ngawenyama, 8 Ngizokwenzanjani? 9 Ngizokwenzanjan' iphasi nalinje? 10 Ngizokubuza bani nabangasazaziko nje? 11 Mina ngiyokuba yini kabani? 12 Ngizokwenzanjani? 13 Namhlanjesi ngikuqal' eenthombeni, 14 Ngizwa ngabantu bona wawukhamba yiphi, 15 Ngizwa ngabosiyazi bona wawugida yiphi, 16 Ngizokwenzanjani? 17 Namhlanjesi ngibukela zakosobantu, 18 Zekhethu ngiyaziphumbutha, 19 Bona ngizo kwamambal' anginaqiniso, 20 Ngizokwenzanjani? 8.1 Tlola isithombengqondo esisetjenziswe yimbongi emudeni woku-1 wekondlo engehla le. (1) 8.2 Emudeni we-7 wekondlo engehla le imbongi isebenzise isithombengqondo seseqamagama. Tlola igama eleqiwe yimbongi emudeni lo. (1) 8.3 Rhunyeza ngomuda OWODWA ummongondaba wekondlo engehla le. (2) 8.4 Hlathulula bona amagama asetjenziswe yimbongi emudeni we-18 wekondlo engehla le asitjelani ngepilo ephilwa yimbongi. (1) 8.5 Ingabe uyini umnqopho wembongi wokuphetha zoke iindima zekondlo le ngamagama athi; 'Ngizokwenzanjani?' (1) 8.6 Ucabanga bona ukukhula ngaphandle kombelethi kungaletha miphi imiphumela engasimihle epilweni yomntwana? Ipendulo ayibe maphuzu AMABILI. (2) 8.7 Coca ngokuphumelela kwembongi ukusethulela amazizwayo ngekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 14 DBE/2018 SCE IKONDLO ENGAKABONWA (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO). UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. TJWALA – BD Masango 1 Walidung' iphasi lekhethu, 2 Umloy' ungcon' akakhulumi, 3 Ukhamb' ebusuku silele, 4 Wen' ubonakal' emini, 5 Tjwala ndina! 6 Amahlon' ayekhenemkhulu, 7 Utshwenya ngomban' ungena 8 Emadodeni, ebefazini nebentwaneni, 9 Ungena kancan' ugugubale, 10 Tjwala ndina! 11 Umlomakho liluju leenyosi, 12 Amehlwakh' azel' ithando, 13 Iinyawo zakho zilula, 14 Iindlebe zakho ngezekhondlo, 15 Tjwala ndina! 16 Ubiz' isitjhaba ngesikhatjhana, 17 Ubenz' abengani bakho, 18 Kant' ufun' isikhwama, 19 Ubatjhiye bakhamisile, 20 Tjwala ndina! 21 Ubabamba ngeluju lakho, 22 Ubajikele ngemathunjini, 23 Kubhuruk' imizi yamadoda, 24 Kubangw' imal' edliwe nguwe, 25 Tjwala ndina! 26 Maye! Walidung' iphasi lekhethu, 27 Bangak' abafele kuwe, 28 Bangak' ababethwa ngebanga lakho, 29 Sukapha! Mloyikazi. 30 Tjwala ndina! 9.1 Tlola iinthombengqondo EZIMBILI ezimunyethwe mumuda we-11 wekondlo engehla le. (2) 9.2 Tlola izinto EZIMBILI imbongi elila ngazo bona zenziwa butjwala emaphilweni wabantu. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 15 DBE/2018 SCE 9.3 Hlathulula okunqotjhwe yimbongi emudeni ngamunye kengenzasi le: 9.3.1 Iinyawo zakho zilula. (2) 9.3.2 Iindlebe zakho ngezekhondlo. (2) 9.4 Coca uveze isiphakamiso esingenziwa ngomnqopho wokukhandela bona utjwala nanyana buselwa kodwana bulawuleke. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 16 DBE/2018 SCE ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni. NOFANA Nawukhethe umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo lomtlolo-ndabuko. Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo- ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA. UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE) MBALA NGUBABA – PB Skhosana Umlingisi oyikutani wenovela ulindeleke bona avele kiyo yoke imileyo yesakhiwana sayo. Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela umlingisi oyikutani emileyweni yesakhiwana senovela yesihloko esithi; Mbala Ngubaba. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini umlingisi oyikutani nokobana ngubani umlingisi oyikutani enovelini le, emzimbeni veza bona umlingisi oyikutani lo wethulwe bunjani eengabeni zesakhiwana senovela le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusivezela umlingisi oyikutani lo kizo zoke iingaba zesakhiwana senovela. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) MBALA NGUBABA – PB Skhosana Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI A 'Phela sibosomaplasi nathi nasinje. Asilayitjhe iinkomo nathi siyokuthengisa. Qala ifandisi le iseduze nayila KwaMarhinini. Asithi ekuseni ngeveke ezako ngeLesibili silayitjhe itjhumi, siyokubona bona angeze sabuya nesilulu na. Indaba yokubambeka izandla bona ubhalelwe kunyakaza yilise. Leyo uzayibona emalangeni. Phela yimali le Jali'. Athule uSkhosana, abone bona kwangathi izinto 5 zifuna ukumkhambela kumbi. Ukube akakayiboni uMavela incwadi le, ubazokulayitjha vele itjhumi loke leenkomo banoMasango bayozithengisela. Imali yakhona yoke ibe ngeyakhe. Kuthi mhlana athengisa zokugcina, kukhona amrhatjha ngebilibili ngemehlweni uMavela. Amtjele bona zetjiwe zoke iinkomo ngekampeni. Lapho-ke uyazi bona nanyana angathi uyalwa, nakayokuhlola ubazokuthola 10 kunganalitho. Manje ukumtjela njenganje bona sekuneenkomo ezetjiweko akuzomsiza ngombana zisese khona. Asele azithengisele yena ngomgunyathi zine kwaphela. Kodwana usazimisele ukudla aye phambili. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 17 DBE/2018 SCE Ngokuba nengqondo ebukhali, abe nombono omuhle msinya uSkhosana. Sekunokobana azindlise uMavela ngalombono asele anawo wokobana kuyiwe 15 efandisini, naye aveze wakhe wokusekela msinya. 'Uqinisile Mavela. Mbono omuhle lowo. Kodwana njengomuntu ohlala eMkobola mina ngibona kungcono ngithi ekuseni ngeLesibili ngivukele eplasini ngiyokulayitjhela futhi. Bese nangisuka lapho ngizokudlula kuwe, ngikulayitjhe siyikhombe KwaMarhinini. Ngibona kulizombe ukobana ngizokulayitjha, bese khona siyokulayitjha iinkomo. Mina angithome 20 ngeenkomeni ngizokuthatha wena sele sinqopha efandisini. Akusingcono njalo Bongwe?' 'Uyiphethe-ke nawuyiteka njalo. Wena nqopha ngeplasini, uze kimi sewuqedile. Ngifuna ulayitjhe itjhumi loke. Usize Jali, ukhethe eziqalekako, ezinonileko. Angitjho njenganje uthengise zine, wahlaba zimbili? Kutjho bona zisithandathu sezizoke. 25 Manje-ke kutjho bona kusele amatjhumi ama ... e ... iya, amatjhumi amathathu woke.' 'Kunjalo Bongwe. Nezebi ezikulu zala ekhethu zisengakalemuki bona kunomhlambi weenkomo ngale ngeplasini. Nanje kufuze sithokoze kilokho' kutjho uSkhosana azi kuhle ngehliziyo bona ezinye ezine sekade azithengisile. Elona nani eliseleko eqinisweni matjhumi amabili neenkomo ezisithandathu. Kungebangelo angafuni 30 nakancani bona uMavela ayokuvela ngeplasini. Nokuza la emzinakhe kumdanise khulu. [Ikhasi 90–91] 11.1 Tlola unobangela wokuhlongakala kwakaBongwe. (1) 11.2 Tlola isizathu esiqinisekisa abafundi benovela le bona bavumelane ngokobana uBongwe wahlongakala kusehlobo. (2) 11.3 Ngokurhunyezweko tlola amagama uMavela awatjhiya nonina ngaphambi kobana abuyele kwakhe eSoshanguve ngemva kokubekwa kwakayise. (2) 11.4 UMhlekwa, omfowabo kaMavela omncani wabegade enze liphi ibizelo? (1) 11.5 Esiqetjhaneni esidzujulwe ngehlesi uMavela uzwakala sele atjhaphulukile naphezu kobana ekufikeni kwakhe kuSkhosana bekakwate aqede iswigiri. Tlola unobangela wokutjhaphuluka kwakhe. (2) 11.6 Ngokurhunyezweko tlola isizathu ekungiso esenza bona uSkhosana angafuni bona akhambe noMavela nakayokulayitjha inani leenkomo abavumelene ngalo bona bazokuyolilayitjha bayolithengisa efandisini. (2) 11.7 Phedula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese usekela isiqunto osithathako uqalise kokuvele esingenisweni senovela le. Ipendulwakho yibe liphuzu ELILODWA. Enovelini le umtloli usethulele uBongwe amumuntu okholelwa ekambisweni yesikhuwa ngehlangothini lokwabiwa kwamafa kodwana ongakholelwa ekambisweni yesikhuwa naziza ngehlangothini lezamaphilo. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 18 DBE/2018 SCE 11.8 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi bese uqedelela ngayo umutjho olandelako. Iimbaya zefuyo kaBongwe zazakhiwe ... A ngeegodo. B ngeensimbi. C ngamatje. D ngeendrada. (1) 11.9 Ingabe umukghwa wokobana umtloli aphethe inovela le ngokufaka uMavela ejele ngebanga lokweba iinkomo zakayise usilethela siphi isithombe nofana isifundo ngabantu abebako? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.10 Ingabe ukutjhugulula kwakaMavela ikulumakhe abekahlose ukuyoyitjela aboDladla nakasuka kwabo agcine sele akhuluma amala nasele aqalene nabo amehlo namehlo kusitjelani ngaye? (2) 11.11 Ucabanga bona bewuyini umnqopho kaMavela wokutjela umndenakhe amala wokobana sekunomukghwana odlangileko wokwetjiwa kwefuyo endaweni yeMadlangeni? (1) 11.12 Ingabe kuzomsiza ngani uJali ukutjela kwakhe uMavela bona iinkomo zisaphelela naphezu kobana asazi bonyana inani lazo alisese njengombana uMavela alazi? (2) 11.13 Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela isiqunto osithathako. Iqhinga lomtloli wenovela le lokuhlanganisa uMavela noSkhosana libe nomphumela omuhle ekuphumeleliseni ummongondaba awuhlosileko. (2) 11.14 Ingabe uyazwelana noMavela nofana awuzwelani naye ngokobana uSkhosana angamnikeli nopeni onzima phezu kweenkomo ebesele azithengisile? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (1) 11.15 Tshwaya ngeqhinga lomtloli wenovela le lokuthiya umlingisi oyikutani igama elimfaneleko. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) [25] UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE) UKHOLIWE – N Skosana Umlingisi oyikutani wenovela ulindeleke bona avele kiyo yoke imileyo yesakhiwana sayo. Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela umlingisi oyikutani emileyweni yesakhiwana senovela yesihloko esithi; UKholiwe. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini umlingisi oyikutani nokobana ngubani umlingisi oyikutani enovelini le, emzimbeni veza bona umlingisi oyikutani lo wethulwe bunjani eengabeni zesakhiwana senovela le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusivezela umlingisi oyikutani lo kizo zoke iingaba zesakhiwana senovela. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 19 DBE/2018 SCE UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UKHOLIWE – N Skosana Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI B UKholiwe uvukile namhlanjesi. Namhlanje nokho uvuke angomunye umuntu otjhaphulukileko. UMuzi athi asararwe sisenzo sakaKholiwe amuzwe sele avuma ingoma ekukade yena Muzi ayigcina. Yingoma yakade eyayivunywa nguMfundisi uFrance Tjhoba ethi; 'EKUPHELENI KWENDLELA NGIYALILA KUWE: EKUPHELENI KWENDLELA NGIYALILA KUWE'. Wayivuma ingoma uKholiwe 5 izwakala bona iphuma ekujuleni kwehliziyo ingoma le. Kuthe nakubetha i-iri letjhumi uKholiwe besele ahlezi nowakwakhe phasi. Nokho uKholiwe azange ahlale isikhathi eside. Wasikima waya ngekamurwini yabayeni. Afike ahlale phasi embhedeni, 'Bentwabami ngithi khenginiyale kwamaphelelo njengombana sele nisiya kewenu umuzi. Ngithanda bonyana nithathe lokhu nikwenze. Ayikho into ebhuruza umuzi 10 njengokuthola abantu ababili abathetheneko bangavulelani iimfuba. Kufanele abathetheneko bazane kwangasuthi bakhule boke'. UKholiwe uhlezi nje ukhumbula amezwi la akhulunywa ngusosokanakhe. 'Ngiyafana nombulali, angikahluki ebaloyini. Akhenge ngithembeke endodenami uMuzi'. UKholiwe wabona kungcono afe. Wathatha ibhokisana egade alibeke 15 embhedeni. Walivula, wathi asalivula njalo amehlwakhe abona iphepha, walithatha, wakhupha nepensela watlola amaganyana athi; 'Muzi wami, ngangifanele ngikutjele ngoZondani. Ukube akusinguZondani ngabe angitshwenyeki kangaka. NGIMI UKHOLI'. Uthe angayiqeda wawadla woke amapilisi waphelela khona lapho uKholiwe. UMuzi 20 ezwe sele ahlulukele uKholiwe, athi asathi ufuna ukumrhuwelela kungene uSipho. Balotjhisane kube mnandi. USipho anikele uMuzi incwadi leyo agade ayitlola. 'Incwadi le iphethe boke ubuphilo bakaKholiwe,' kutjho uSipho ayinikela uMuzi. Bacocacoce, emva kwesikhatjhana uMuzi athi usayokubiza uKholi bazokuditjha boke. Phela uMnguni uzwana kumbi nokuhlala nomkakhe. Amfune kiwo woke 25 amakamuru. Athi nakafika kileli labayeni athole uKholiwe sekaphelile. Kube siphithiphithi kubizwe bemotjhara, asiwe emakhazeni. Ngemva kwesilahlo sakaKholiwe uMuzi athome ukufunda incwadi eyalethwa nguSipho isihloko sayo esithi; 'UKHOLIWE'. Ngaphambi kobana ayifunde wafunda iphetjhaneli alithola eduze noKholiwe. Kuthe bona alifunde wathatha umrhala 30 wadosela uSipho. 'Sipho, uZondani uyamazi?' 'Mnguni, nawufuna ukwazi bona ngubani uZondani funda 'UKHOLIWE', atjho incwadi leya ayilethako. Nangambala uMuzi azimisele ukuyifunda incwadi leyo egade ifundeka bunjesi: [Ikhasi: 22–23] 13.1 Tlola isibongo sakasosokana kaKholiwe. (1) 13.2 Tlola igama lendawo lapho uKholiwe ahlangana khona noMuzi kokuthoma. (1) 13.3 Ngisiphi isizathu esenza bona abaphathi begatja leVista elingeMamelodi bathathe isiqunto sokobana bathuthusele uKholiwe egatjeni elingeDaveyton? (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 20 DBE/2018 SCE 13.4 Rhunyeza ikulumo kamalumakhe kaKholiwe ayikhuluma kuMuzi mhlana kuzokulotjolwa uKholiwe. (2) 13.5 Hlathulula isehlakalo esenza bona uKholiwe akhumbule indaba kaZondani naphezu kobana besele kuminyaka senzeka. (2) 13.6 Rhunyeza isehlakalo uKholiwe alila ngokobana wayefanele asitjele uMuzi kodwana azange akwenze lokho. (2) 13.7 Ingabe isenzo sakakghariyakhe kaMuzi sokungathabeli uKholiwe banoMuzi nabaya emzinabo ngemva kobana batjhadile sisivezelani ngaye ngehlangothini lesizinda sepilo? (2) 13.8 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Njengombana sitjelwa bona uKholiwe wazithatha umphefumulo esiqetjhaneni esidzujulwe ngehlesi, kuthiwa bekungasikho kokuthoma aba nomcabango ofana nalo engqondwenakhe. (2) 13.9 Ucabanga bona bekuligadango elihle nofana elimbi lokobana ikomidi yesondo laboZondani ithumele uMmamfundisi noNaKoteni bonyana bayokukhulumela uZondani kuKholiwe manqophana neendaba zethando? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (2) 13.10 Ingabe uyini umnqopho womtloli wenovela le wokwenza bona ngelanga uZondani ahlongakala ngalo iinini zakhe kanye noKholiwe babe seduze kwakhe? (2) 13.11 Madanisa indlela uSipho amukela ngayo indaba yokwaliwa nguKholiwe nangendlela uNgendu amukela ngayo lokha nakaliwa nguKholiwe. (2) 13.12 Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Umtloli wenovela le usethulele umkaMfundisi uMatjeni kuyipisi eyembethe isikhumba semvu. (2) 13.13 Coca ngesenzo sakaSara samhlana athola uKholiwe emzinakhe bewuveze nokobana siyakholweka nofana asikholweki na. (3) [25] UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE) UBONAKELE – M Skosana Umlingisi oyikutani wenovela ulindeleke bona avele kiyo yoke imileyo yesakhiwana sayo. Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela umlingisi oyikutani emileyweni yesakhiwana senovela yesihloko esithi; UBonakele. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini umlingisi oyikutani nokobana ngubani umlingisi oyikutani enovelini le, emzimbeni veza bona umlingisi oyikutani lo wethulwe bunjani eengabeni zesakhiwana senovela le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusivezela umlingisi oyikutani lo kizo zoke iingaba zesakhiwana senovela. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 21 DBE/2018 SCE UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UBONAKELE – M Skosana Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI C Umcabango wokobana uBonakele atjhiye ikhabo noyise, aziphe inarha njengonina, awumlisi, uziphe amandla. 'Ubaba kufanele athokoze khulu ngombana nakhu namhlanjesi sengifunde bengafika ebangeni lesibili, kunjalo nje sengineminyaka elitjhumi nambili. Yeke, koke lokhu kutjho bonyana angisese mntwana omncani ongabhalelwa kukuziphilisa ngombana vele nalapha ngakwethu ngiyaziphilisa. 5 Akekho umuntu ongitjhejako. Koke lokhu kungikatelela bona ngikwazi ukuziphatha ngokwami.' UBonakele ucabanga koke lokhu nje, uvela esikolweni uya ngakwabo. 'Ngizakusuka lapha kwethu ngiziphe inarha ngombana umma kaBafunani muva nje sele asiza ngamalalo lapha kimi. Sele angenza isiratjhana sakhe'. Ngitjho nomuntu ophambana noBonakele bekangazibonela angakabuzi nokubuza 10 bonyana yikulu into egoma uBonakele ngehliziyweni ngombana iinyembezi khabe zehla zehlile kodwana azesule msinyana ngombana angathandi bona abantu babone bonyana uyalila ngehliziywenakhe. 'Angisafuni ukuzwa litho lalapha kwethu. Kusasa ngizakuvukela indlela. Iye, ngizakuvukela indlela!' Watjho njalo waphakamisa iinyawo enzela bona khona azakufika kwabo alungise izambatho 15 zakhe uyise angakafiki ngombana angahle ambuze imibuzwana engapheliko. UBonakele nakathi wenza into, uyenza angaqali emuva kodwana uqala phambili kwaphela. Usuke unetjhudu elikhulu nakwenzeka akubileke ngomtlhagwakhe ngombana akusuye umntwana othanda bona abantu babone iinyembezi zakhe. Ngelanga elilandelako kwasa njengawo woke amalanga. Ilanga laphuma 20 ngePumalanga njengemhleni, uBonakele naye wavuka ngesikhathi avame ukuvuka ngaso ingasuthi akukho okwenzekileko kodwana yena nehliziywakhe bekazi bonyana lizakuthi lizilahla kunina, abe akhuluma kude kumbi. Akwaziko kukobana uzabe angekho lapha eSiyabuswa nakutjhinga ilanga. Uyise naye wavuka ngamasa watjhinga ngematorhweni lapha arhubharhubhela khona 25 umndenakhe ukudla nokhunye okuthengwa yimali. Nguye loya, wakhamba wayokutjhingela ngombundu. Ukhamba nje uqale lapha aya khona akamboni uBonakele ojame phezu kwedwala eliseqadi nakwabo. Uqale uyise. Wamqala njalo neenyembezi azizwa emehlweni ngombana uyamthanda uyise lo. Kuthe bona atjhingele angasabonakali uyise, uBonakele wangena ngendlini watjhinga 30 ngekumurwini lakhe ukuyokubutha koke okungekwakhe. Yeke singabe sithi koke okungekwakhe kwangasuthi unelitho nje. Okungekwakhe ngitjho izambatho zakhe akhamba azembethe. Wambatha koke okungekwakhe, enzela bona asizakale lapha aya khona, angangenwa makhaza. [Ikhasi: 4–5] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 22 DBE/2018 SCE 15.1 Tlola amatshwayo AMABILI ebekabonakala kuBonakele bonyana umntwana otlhoriswako nongatholi itjhejo kwabo. (2) 15.2 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA bonyana kweza njani bona uNaMndebele, ongunina kaBonakele azifumane sele aseJwanasbhege. (2) 15.3 Tlola amabizo AMABILI wabesana bakwaMbuyiseli, lapho uBonakele afikela khona ngemva kobana asuke kwabo. (2) 15.4 Tlola isizathu esenza bona uBonakele agcine sele akhambile emzini wakwaMbuyiseli lo. (2) 15.5 Rhunyeza isizathu esenza bona uBonakele agcine sele alise umsebenzi eplasini lekhuwa lapho ebekasebenza khona ukutlhogomela ifuyo. (2) 15.6 Madanisa indlela uNaSilombo ebekaphatha ngayo uBonakele naleyo ebekaphatha ngayo uBafunani ngaphambi kobana uBonakele aziphe inarha. (2) 15.7 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusivezela uSgwadi ahlala eMgungundlovu esifundeni saKwaZulu-Natal ekubeni aliNdebele? (2) 15.8 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Nanyana uBonakele akhetha ukuzipha inarha atjhiye uyise nomanakhe uNaSilombo kodwana bekasamthanda uyise. (2) 15.9 Nasitjhejisisa ipilo eyayiphilwa nguBonakele eDaveyton, ngikuphi OKUBILI okubona kusenzeka elutjheni leminyaka elingana neyakhe enarheni yeSewula Afrika namhlanje? (2) 15.10 Ingabe isenzo sakaKiller sokobana asize uBonakele naphezu kobana ubayikomo egoma yodwa, simveza amumuntu onjani? (2) 15.11 Ngisiphi isiqunto ongasithatha nawungazithola usebujameni bokutlhoriswa obufana nebakaBonakele ngaphandle kobana uthathe isiqunto sokuzipha inarha? (2) 15.12 Coca ngommoya ozwakaliswa sisehlakalo samhlana uBonakele athola ikoloyi ebekahlala kiyo ivutha amalangabu nakabuya ukuyokuzibandula naboKiller. (1) 15.13 Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela isifundo ngenovela ethi, 'UBonakele' uqalise kumlingisi onguBonakele. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 23 DBE/2018 SCE UBUKGHWARI BOMLOMO IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE) 'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni Nasitjhejisisa okutjhiwo yinolwana le kuyavela bona umtlami wayo usethulela umlayezo wokobana umuntu angeze akghona ukuphila ngaphandle kwabanye abantu. Coca wenabe ngomlayezo lo uqalise ezehlakalweni zenolwana le bese uziqathanisa nezehlakalo ezenzeka epilweni yamambala. Esingenisweni hlathulula bona yini umlayezo nezehlakalo, emzimbeni veza izehlakalo zenolwana le bewuzimadanise nalezo ezenzeka epilweni yamambala kuvele umlayezo olethwa zizehlakalo ezimadaniswekwezi bese esiphethweni uveze umbonwakho namazizwakho mayelana nezehlakalo ezivezwe enolwaneni nalezo ezenzeka epilweni yamambala. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 17.1 Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI D 'ABANTU BAKWAMTSHWENI NEBAKWAMATJHIYANA' 'Kwasukelasukela' 'Cozi' Kuthiwa ekadeni isitjhaba soke sasizwana begodu kunokuthula ephasini loke mazombe. Izinto zazenziwa ngesikhathi begodu kunetjhebiswano ebantwini. Ikosi yayikuthabela khulu lokho begodu isakhomba ngophakathi, 5 ingathonti phasi esitjhabeni sayo. Kuthiwa ikosi yayihlonitjhwa kwamambala begodu inamandla wokwenza nanyana yinto bani nawunganandlebe. Yayihlala iphethe ubhutjhulo nanyana umhlalandlini. Lokhu okubili yayikuthakela phasi le kwaMhlabuyalingana. Nakungenzeka wenze iphoso bese ikukhomba ngokhunye kwalokhu okubili wawurholophala unomphela. 10 Ekukhambeni kwesikhathi kwaba khona iimpurelani ezaphuma eqadi njengembada yenyanga. Hlangana nabantu kwaba khona abathoma ukungalaleli, banyefula umbuso wesiba. Bakhamba bahleba, baphehla inturhu bebaqhulisanisa abantu ngeenhloko. Umsebenzi wawungasaphathwa sekuphilwa ngokugogela. Ngelinye ilanga ikosi yabiza 15 imbizo ekulu. Embizweni le ikosi yatjela abantu bayo bona bathome ukuthalathala emasimini ngombana izulu likhe lafetheza. Abantu badoswa ngendlebe bonyana bangathomi bafake abakutjalileko ngendeni nasele kuvuthiwe ikosi ingakalumi. Abantu babuyela emakhaya basetjisa amezwi abawatjelwe yikosi. Kwathonywa-ke kwayenywayenywa, unombenyana 20 wabindwa lithuli kulinywa. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 24 DBE/2018 SCE Kwathi lokha nakuqalisiswako kwafunyaniswa bona kukhona idlanzana labantu eliphambana newahlo ngombana kungeze kwayiwa ngahlanye kungasimamanzi. Imiqwana yabantwaba yasonga imikhono yadosa imilomo yabangaka. Yakhamba ibhiqa itjala nomonyani emphakathini. Inengi labantu 25 laragela phambili nokusebenza. Kwakhamba kwakhamba amabele athoma ukuvuthwa emasimini. Kwathi angakabiphi sathoma isiqhenyanesa esinganamikhono ukuba litshwenyo. Sakhamba sikhukhutha ebusuku siyokweba amabele emasimini. Iphango labe seliziphe amandla. Kwakuthi nawuthukwa uwela phezu kwaso ungakatjheji ulengelwe mumutja namkha 30 isidorobho, uqedelelwe ngeentonga ezazihlala zihlonywe emadinini. Ngokukhamba kwesikhathi ikosi yawuzwa ummoya lowo omumbi wokuphela nokubulwa kwabantu baphaliselwa amandla. Ikosi yathumela umlayezo wokobana soke isiqhenyaneso sifuneka emtjhade ngokukopheza kwelihlo. Sathi bona sizwe ngabosizwile bona siyafuneka komkhulu begodu 35 sizokujeziswa kabuhlungu sadla phasi. Phela sasigome amabele ikosi ingakalumi. Saphapharerha njalo sayokubhaqa emahlathini, eentabeni nemarharheni. Kwakhutjhwa amabutho emtjhade bonyana ayobazuma. Afuna kiyo yoke indawo kodwana do ukubathola. Ikosi yaphuma ngokwayo ikhambisana neenduna zayo kwanqotjhwa 40 nganca ngapho iinlelesi zitjhinge khona. Ikosi yathi nayibona bangatholakali abantwabo, yafese yakhomba ngomhlalandlini ngehlangothini lapho kuthiwa basithele khona. Ngokukopeza kwelihlo bavela emahlathini bathi tshi. Abanye barhunyela baba bafitjhani. Kwabopheka amalimu babhalelwa kukhuluma. Kusese njalo ikosi yaphenduka yabuyela ekhaya. 45 [Ikhasi 77–78] 17.1.1 Tlola ELINYE igama elisetjenziswe enolwaneni le elitjho, 'ikosi'. (1) 17.1.2 Tlola isiyeleliso ikosi eyasinikela abantu bayo ngemva kobana ibatjele bona sebangathoma ukuthalathala emasimini ngemva kobana izulo selifethezile. (2) 17.1.3 Rhunyeza ngomuda OWODWA okwakwenziwa lidlanzana labantu elibalwe esigabeni sesibili senolwana le. (1) 17.1.4 Tlola isizathu esikhulu esenza bona idlanzana labantweli lidle phasi nalizwa bona liyafuneka komkhulu. (2) 17.1.5 Hlathulula umqondo omunyethwe libinzana lamagama athi; 'umsebenzi wawungasaphathwa'. (2) 17.1.6 Enolwaneni le kuthiwa ikosi yayihlonitjhwa begodu inamandla wokwenza nanyana yintobani nawunganandlebe. Ucabanga bona lokho kusese khona ephasini lanamhlanjesi? Sekela isiqunto osithathako. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 25 DBE/2018 SCE 17.1.7 Khetha iphendulo enembako kezinganzasi bese uqedelela ngayo umutjho olandelako. Ibinzana lamagama athi; 'Kungeze kwayiwa ngahlanye kungasimamanzi' ahlathulula bona ... A abantu angeze baya ndawo yinye bangakazwani. B abantu angeze benza okufanako boke. C abantu bahlangene njengamanzi. D abantu bahlala bahlangene ngaso soke isikhathi. (2) 17.1.8 Ngokubona kwakho ungathi isenzo ekuthiwa senziwa yikosi edlanzaneni labantu abanganandlebaba sisenzo esimbi nofana esihle? Sekela isiqunto osithathako. (2) 17.1.9 Coca ngesifundo osifumene ngokufunda inolwana le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) KANYE 17.2 Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI E IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA – MA Mahlangu 1 UNelson Mandela yingorho eyafakwa esikhungweni 2 Yavalelwa iphasi loke lanyenya, 3 Ladana kwanga kuvalelwe uZimu. 4 Ikunz' ebhodl' ekampeni ivalelwe 5 Abelusi nabavaleli bathukwa, kwathukwa uHendrik Verwoerd 6 Kwathukwa kanye noJohn Voster, 7 Wayisusa eRobben Island wayivalela ePolsmor, 8 Yabhodla kwadengezela uBotha wehla esihlalweni, 9 UDe Klerk wathi asafika wayivulela. 10 Abanye bathi bayibona bayimbuluzela 11 Kwambuluz' iWit Wolf kwabamhlophe, 12 Yandlondlobala yahlokoma 13 Kwambuluz' i-Conservative khona 14 Ngakhona kwabamhlophe. 15 Usehla senyuka nephasi ngenca yokwendlalela 16 Ihlalakuhle yabanzima nabamhlophe, 17 Mina ngizwe bamkhomb' eNgilandi kweliphetjheya 18 Ngezwa bamkhomb' eMerika. 19 Ngizwe bomkhomb' eRussia embusweni we-Socialism. 20 U-Comrade Rolihlahla Mandela 21 Yimbandulo eqinileko enamandla, 22 Eyakwazi ukubandula ikululeko 23 Edwaleni elibukhuni lebandlululo lasaphazeka. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 26 DBE/2018 SCE 17.2.1 Tlola amagama wamajele AMABILI abalwe esibongweni esingehla la uNelson Mandela avalelwa kiwo. (2) 17.2.2 Rhunyeza umqondo omunyethwe sibongo esingehla ukusuka emudeni wesi-4 kufika kewe-9. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 17.2.3 Ucabanga bona amagama asetjenziswe endimeni yesi-3 yesibongo esingehlesi amumethe mqondo bani? (2) 17.2.4 Ucabanga bona kungebanga lani imbongi imadanisa uMandela noZimu emudeni wesi-3 wesibongo esingehlesi? (2) 17.2.5 Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekiso endimeni yamaswaphela yesibongo esingehlesi. (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 27 DBE/2018 SCE ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni. NOFANA Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI, UMBANGO KANZUNZA NOMANALA kanye neFINDO. Khetha incwadi EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA. UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Abatloli bemidlalo bavamise ukutlola imidlalo yabo ngendlela ekhethekileko. Akhe utshwaye ngesakhiwo somdlalo wesihloko esithi; Ibhudango Lami uqalise endleleni umtloli asethulele ngayo izehlakalo ezibumba indaba kusukela esingenisweni, emzimbeni bekuyokufika esiphethweni sawo. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini isakhiwo nezehlakalo, emzimbeni coca ngesakhiwo somdlalo lo uqalise ezehlakalweni ezenzeka kiwo kusukela ekuthomeni bekuyokufika ekugcineni bese esiphethweni utshwaye ngendlela umdlalo lo owakheke ngayo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 19 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI F (Kusekuseni ngesikhathi sokuthewukela eplasini kwaMathumbu). ILUTJHA: (Libuthene lodwa). MBULAWA: (Ujame phambi kwalo). Nithini-ke madoda izinto nazinje? Ngibuza ngombana nani niyabona bonyana abadala bathewukele. ILUTJHA: Akubizwe induna kwamaswaphelo sizwe bona yona ithini. 5 MBULAWA: (Unqopha kuMbonani). Ilutjha lisabawa ukukubona baba. MBONANI: (Unqopha elutjheni). Sele ngifikile madoda. ILUTJHA: Besibawa ukuzwa bona abadala bathini ngendaba yakwaMasuku? Sibuza ngombana sibona abanye babo sele baleyile ngomsebenzi. MBONANI: Angazi mina madoda. Ihlokwami iyaduma. 10 MBULAWA: (Ngommoya opholileko). Sibawa bona usibizele bona sizwe bonyana bathini. MBONANI: (Uyababiza). E ... bakwethu! Ngibawa bona nize nganeno noke! Khenizositjhukisa isikhumba nasi! Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 28 DBE/2018 SCE ABADALA: (Bayifunda ivaliwe). Lithomile ilutjha! 15 MBONANI: (Ujame hlangana nelutjha nabadala). Ngiyathokoza bakwethu! E ... ilutjha lithi libawa ukubuza bona nithini ngendaba yokuqotjhwa komfelokazi kaMasuku? ABADALA: (Ngommoya opholileko). Sihlathululile bona nathi siphatheke kumbi ngendaba le. Besithi thina kungaba njani nange singabeka koke 20 ezandleni zakaZimu, kube nguye obonako bonyana wenzani. MBULAWA: (Ngehlonipho). Ngamanye amezwi nitjho bona sisale sesifela ngaphakathi bobaba? ABADALA: Iye ndodana. Sizakuthini nje? ILUTJHA: (Ngokufuthumela). Asikwazi ukufela ngaphakathi bobaba. Sele 25 kusikhathi sokobana simfundise abantu uMathumbu. Sithi akungathewukelwa. MBONANI: Niyalizwa ilutjha-ke bobaba? Alo-ke nina nithini? ABADALA: Kungathewukelwa? Bese senzani imini le yoke? MBULAWA: Thina besithi kungathewukelwa bese sikhuphukela kwaMasuku. 30 ABADALA: (Ngokufuthumela). Siyokwenzani kwaMasuku? Angithi ibulungiwe indodana yakhona? MBULAWA: Sifuna bona kuyokuhlalwa bufukama khona. Phela lokho kuzomenza bona abone uMathumbu bonyana asikhambisani negadango lakhe. ILUTJHA: (Ngokufuthumela). Ngelethu lelo mkhozi! 35 MBONANI: Niyalizwa ilutjha-ke bobaba? ABADALA: (Basafuthumele). Lizosiqotjhisa ilutjheli wena Mbonani! Alikhuphuke lodwa ukuya kwaMasuku. MBULAWA: Nithi niyakhumbula bona into evelele bakwaMasuku izokuvelela nanyana ngubani oseplasinapha? 40 ABADALA: (Basafuthumele). Nguwe Mbulawa obasela ipoto le. Thina asifuni ukuqotjhwa. Hlalani nina ningathewukeli. Thina siyathewukela. (Badumise imitjhini bathewukele abadala). MBONANI: (Ngokubabawa). Yehlisani ummoya madoda kusetjenzwe. ILUTJHA: (Lithome ligidagide). Akusetjenzwa namhlanjesi bobaba. 45 [Ikhasi 24–26] 19.1 Tlola bona kungebanga lani abantu ebebakhele uVenter bambize ngokobana nguMathumbu. (1) 19.2 Tlola izinto EZIMBILI uMathumbu azikhethisa uTjhili ngemva kwekulumabo nabegade bademba indaba yokukhubazeka kwakhe? (2) 19.3 Ngisiphi isizathu ebesenza bona uNaNtuli angakghoni ukuyokusebenzela umndenakhe eplasini njengombana uTjhili selakhubazekile nje? (1) 19.4 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA isiqabo esibangwa ziinghonghoyilo ilutjha ebelilila ngazo eplasini lakaMathumbu. (2) 19.5 Rhunyeza igadango elathathwa lilutjha ngemva kobana uVenter aqunte ukuqotha umndeni wakwaMasuku eplasini ngebanga lokobana kunganamuntu ongawusebenzela iplasi. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 29 DBE/2018 SCE 19.6 Tlola unobangela owenza bona uNaidoo azifumane sele angomunye wabaphalali enarheni ye-Angola. (2) 19.7 Ucabanga bona kungebangalani umtloli womdlalo lo anikele ihlangano yaboMbulawa ibizo elithi; 'Sihlephulelani'? (2) 19.8 Ucabanga bona bekufanele na bona abantu abadala bamsabe ngendlela egade bamsaba ngayo uVenter? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 19.9 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese usekela isiqunto osithathako. Umtloli womdlalo lo uphumelele ukusebenzisa ubujamo bomdlali onguTjhili njengesisusa serarano somdlalo lo. (2) 19.10 Ingabe isenzo samapholisa sokobana athathe ihlangothi lakaMathumbu, angabuzi bona ilutjha lilila ngani lokha nalinghale umsebenzi sisitjelani ngawo? (2) 19.11 Ingabe ukutoyitoya kwelutjha elikhulunyiswa emdlalweni lo laba nawuphi umphumela osabonakalako nanamhlanjesi? (2) 19.12 Coca ngomhlobo werarano owaba hlangana nabadlali ababandakanyeka kukulumo-pendulwano engehla le. (2) 19.13 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa umdlali onguMbulawa ukusethulela isifundo somdlalo lo. (2) 19.14 Ingabe isenzo sokobana uMbulawa asinde encwadini esithuthumbisi abe gade ayithunyelwe mapholisa webandlululo lokha nakasekampeni yabaphalali enarheni ye-Angola siyakholweka nofana asikholweki? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (1) [25] UMBUZO 20 (UMBUZO OMUDE) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Abatloli bemidlalo bavamise ukutlola imidlalo yabo ngendlela ekhethekileko. Akhe utshwaye ngesakhiwo somdlalo wesihloko esithi; Umbango KaNzunza NoManala uqalise endleleni umtloli asethulele ngayo izehlakalo ezibumba indaba kusukela esingenisweni, emzimbeni bekuyokufika esiphethweni sawo. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini isakhiwo nezehlakalo, emzimbeni coca ngesakhiwo somdlalo lo uqalise ezehlakalweni ezenzeka kiwo kusukela ekuthomeni bekuyokufika ekugcineni bese esiphethweni utshwaye ngendlela umdlalo lo owakheke ngayo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 30 DBE/2018 SCE UMBUZO 21 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI G (Esigodlweni sekosi uMusi, ikosi ibiza iinduna zayo izinikela umlayezo ofanele uye esitjhabeni). IKOSI: Somphangwa, uphi uRhobongo wena uwedwa nje? Ngibawa ukobana ungiqathekele equsaneni lelo bese ubiza uNgendu nize nganeno. Ngifuna khesizokutjhuka umkghadi 5 sisobathathu. USOMPHANGWA: (Aqatheke). Bayede! Wena owakhula sisapupura iintanga. Ngisayombiza ndabezitha, mlomo ongakhulumi amanga. (Aphume). IKOSI: Wenze msinya Somphangwa. 10 USOMPHANGWA: (Ngaphandle). Bayede Ngwenyama! (Ebandla). Rhobongo ikosi ithi ifuna ukusibona sinawe msinyazana, namba sikhambe. URHOBONGO: Ungithuselani Somphangwa? Kambe kuyathusa ukubizwa yikosi khulukhulu amalanga la. 15 USOMPHANGWA: Wathi amalanga la kghani woneni? URHOBONGO: (Bakhamba bacoca). Wena ongangoSomphangwa ngithuswa kukobana amalangana la ikosi ayinapilo ehle. Mina angiyazi inje. Ngikho sekubethana amadolo nje. USOMPHANGWA: Sesifikile. Asithokoze singene. 20 URHOBONGO NOSOMPHANGWA: B ...! Ndabezitha. IKOSI: Ngenani nduna zami. (Bangene bahlale phasi). Ugijimile Somphangwa bengingakalindeli ukobana ningafika msinyana kangaka. USOMPHANGWA: Wena owakhula sisalibele kuthaba mina nangenze lokho 25 okuthabisa umlomo ongakhulumi amanga. Bengiyini mina ngisigijimi sakho ngikhambe kwenwabu. IKOSI: Mahle amagamakho Somphangwa. Nginibizele bona khesizokubolekana iindlebe ngengikucabangako. Ngifuna nithumele iingijimi zekosi zitjele isitjhaba ukobana kusasa 30 ngifuna sibe lapha esigodlweni ngizokuthokoza isitjhaba sakababa benginikele uManala unamrhali wakhe. USOMPHANGWA: Mina anginawo amanengi wena owakhula ngisalibele. URHOBONGO: Wena ongangezulu nami anginalitho engingalitjho ngaphandle kobana ngirarwe ngelakanamrhali. 35 IKOSI: Likurara ngefanelo wena Rhobongo. Angisazizwa kuhle begodu angisaboni emehlweni. Kungebangelo ngifuna ukobana unamrhali ngimdlulisele kiloyo ozongelama ngombana amandla angisenawo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 31 DBE/2018 SCE URHOBONGO: Nawutjho njalo wena wangaphezulu amanengi anginawo. 40 Esizakwenza kukobana sithume uNgendu noPengu batjele loke ibandla liphelele esigodlweni kusasa njengokutjho kwekosi. IKOSI: Ngiyathokoza madoda, ubudoda ngibo lobo. Khambani niyokwenza njengombana sizwene. 45 USOMPHANGWA NORHOBONGO: Ndabezitha! (Baphume). [Ikhasi 3–4] 21.1 Tlola isenzo sekosi uMusi esivela kukulumo-pendulwano engehla le esiyihlathulula njengekosi ebeyingathathi iinqunto iyodwa kodwana ebonisana neenduna zayo. (1) 21.2 Tlola amagama wabadlali ABABILI abasetjenziswe njengelihlo lesitjhaba emdlalweni lo. (2) 21.3 Tlola isenzo sakaNzunza esaqinisekisa ikosi uMusi bona nguye oyigalaje unamrhali ngemva kobana uManala alandule bona yena azange afike azomthatha ngamasa. (2) 21.4 Rhemisa amabambela wesitjhaba sakaManala ngendlela abusa ngayo ngaphambi kobana kubuse indodana kaManala, uNcagu. (3) 21.5 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA okwenza abafundi bomdlalo lo bavumelane ngongelethu bona umdlali osisusa sombango okhulunyiswa emdlalweni lo nguNanasi. (2) 21.6 Hlathulula bona ikosi beyinqophe ukuthini ngamagama athi; 'Kazi kurhwalele sitjhaba sakababa. Amehlo akasaboni kanti nomzimba uyangilandula'. Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 21.7 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Nanyana inengi lisola uNanasi ukobana nguye owenze uNzunza bona abangise umfowabo uManala unamrhali kodwana naye ngokwakhe wabegade avele amfuna. (2) 21.8 Hlathulula ngomhlobo werarano owavela ngemva kobana uManala aphume ngelawini lakayise sele amtjelile bona uNzunza uthethe unamrhali ngobukirikitjani. (2) 21.9 Ucabanga bona itjhwalo lokuzuma uManala alinikelwa nguyise ngemva kobana abhalelwe kumnikela unamrhali laba namuphi umthelela kuye? (2) 21.10 Nasitjheja indlela izinto ebezenzeka ngayo emdlalweni lo sithola bona uManala namabambela kaNcagu begade bangayi epini kodwana esiphethweni somdlalo lo sithola bona uNcagu uziyela ngokwakhe epini. Hlathulula umnqopho womtloli wokobana uNcagu aziyele ngokwakhe, angenzi njengombana bekusenza amanye amakhosi. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 32 DBE/2018 SCE 21.11 Tshwaya ngezenzo EZIMBILI ozithatha njengezenzo ezingakholwekiko emdlalweni lo bewuhlathulule nokobana kungebanga lani kuwe zizwakala zingakholweki. (4) 21.12 Ingabe indlela abadlali bomdlalo lo abavezwe ngayo isitjelani ngesizinda sesikhathi sokwenzeka kwendaba ekhulunyiswa kiwo le? (1) [25] UMBUZO 22 (UMBUZO OMUDE) IFINDO – Sovumani kaZimkhona Abatloli bemidlalo bavamise ukutlola imidlalo yabo ngendlela ekhethekileko. Akhe utshwaye ngesakhiwo somdlalo wesihloko esithi; 'Ifindo' uqalise endleleni umtloli asethulele ngayo izehlakalo ezibumba indaba kusukela esingenisweni, emzimbeni bekuyokufika esiphethweni sawo. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini isakhiwo nezehlakalo, emzimbeni coca ngesakhiwo somdlalo lo uqalise ezehlakalweni ezenzeka kiwo kusukela ekuthomeni bekuyokufika ekugcineni bese esiphethweni utshwaye ngendlela umdlalo lo owakheke ngayo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 23 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) IFINDO – Sovumani kaZimkhona Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI H (Kukwamphorofidi uThombeni ngeSiyabuswa. UBalise noLungile bahlezi kelinye lamabhanga agega nomthangala, babambe umjeje wokubona umphorofidi. Eqadi kwabo kuhlezi iqhakazana lomtshurhwana ohlaza. Bahlezi nje abantu abeze kumphorofidi bangena balandelana. Abanye bangena ngeenyawo kanti abanye bafika ngeenkoloyi). 5 LUNGILE: (Uyacabanga). Zimami, vele ngimi lo ojame umjeje lo. Angikholwa. Mmhh ... mhlambe sengihlangene ihloko. Ayikhona, angilise ukuzisola. Umuntu engifanele ukumsola ngubaba. Kanti vele kubayini ngimvumele angikhuthaze entweni embi kangaka? Ngenze iphoso ekulu ngokuthatha isiyeleliso sakhe. Bekufanele 10 ngimlandulele. Ngidlule lapho ngihlome ngedolo phasi, ngibawe uZimu bonyana angavumeli usathana amwunawune. Umma nakangangifumana lapha ihliziywakhe ingajama tsi. Angangikhafulela. (Aphefumulele phezulu). Nobaba uyakwazi lokho. Ngikho angidose ngendlebe bonyana ngingalingi ngiyithi vu 15 indaba le kumma. Ubaba uthome nini ukuba nefihlo vele? Ubaba angangilahla? Angicabangi njalo. Mdala ubaba, kade azibona izinto. Mhlambe uqinisile nakathi ipilo ijanyelwa nge ... (Aphazanyiswe nguBalise). BALISE: NaThubana, ziyabuya emzini lo. Nanzi neenkoloyi zingena 20 zilandelana. Uyazibona nje neenkoloyi zakhona bona akusibongisunduza ngitotobele khona. Zibhebhule amavilo begodu ziinqoqomela, ziphezulu. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 33 DBE/2018 SCE IQHAKAZANA: (Lihleke). Ngezabantu abaphezulu. BALISE: Abanye babantwaba balele endleleni (Akhombe). Qala ikoloyi leya 25 ineenomboro zeTlhagwini Kapa. IQHAKAZANA: Abazenzi, yipilo. Akunamuntu ongasuka kude le eTlhagwini Kapa kungananto emtjhutjhumezako. BALISE: (Sakuhleba). Dadwethu, uThombeni lo uyawazi umsebenzakhe? IQHAKAZANA: Khulu. 30 BALISE: Nembeleko uyayazi? IQHAKAZANA: Leyo-ke yinto yakhe. Abantu beza lapha balengise imikhono, bakhihla somhlolokazi ngombana banakho koke kodwana umntwana do. Nawuzokuhlangana nabo godu ubafumane sele (Alingise) basusuzela. Imihlathi sele ivakatjhela iindlebe. 35 BALISE: (Sakuhleba). NaThubana, uyamuzwa udade lo bona uthini? LUNGILE: (Budonda). Ngiyamuzwa. BALISE: Mkami, ngithokoza ukuvuma kwakho bonyana size lapha. (Ngethabo). Kungasikade nathi sizabe sisusuzela. LUNGILE: (Sakuhleba) Uthokoze ubaba ngombana ngathana akusuye ngabe 40 angikho lapha. (ULungile akhuphe amarhalasi welanga ngebheganeni. Awafake). BALISE: (Urarekile). NaThubana, wafaka amarhalasi welanga lingakaphumi nje kwenzanjani? LUNGILE: Angifuni abantu abangaziko bangibone. Bazongithwala ehloko. 45 IQHAKAZANA: (Lihleke). Mntwanakwethu, nawungaya nabantu uzokudla kurhwaqele. Ipilo ngeyakho begodu iza kanye. Abantu benza nanyana yini bonyana baphumelele kodwana angeze bakutjela zoke. (Kuvele isokana liphethe ithreyi eneembhigiri ezizele swi ngetiye. Lihlomise woke umuntu osemjejeni. 50 LUNGILE: (Athathe umthamo nakaqedako akhwinyise). Mrholozi, yitiye enjani le? Ayinatjhukela begodu inamafutha. IQHAKAZANA: Yitiye yesondo, iyapholisa. LUNGILE: (Usakhwinyisile). Awa, mina angiyifuni. Umuntu uzokusetjenzwa yindeni. 55 IQHAKAZANA: (Lihleke). Ukukhamba kubona mntwanakwethu. BALISE: (Sakuhleba). Zincenge mkami. Angeze yakubulala. (Abethele ibhigiri ehloko. Asothe ubuso). Ayisimnandi yona kodwana sesifikile, akusekho ukubuyela emva. Ithi ingakhamba idle idaka sithandwa sami. 60 LUNGILE: Khona kutjhiwo. Itiye enamafutha! (ULungile ayisele kabuthaka abe ayiqede. Isokana elilethe itiye libuye selilengise izandla). ISOKANA: BakwaMsiza, umphorofidi uthi ningangena. (UBalise akghodlhe umkakhe ngendololwana. Basikime. Balandele 65 isokana ngemva sekuyiwa ngekumbeni umphorofidi asebenzela ngakiyo). [Ikhasi 49–51] 23.1 Tlola igama lendawo uLungile banoBalise abakiyo kukulumo-pendulwano engehla le. (1) 23.2 Tlola isibongo somphorofidi okhulunyiswa emdlalweni lo. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 34 DBE/2018 SCE 23.3 Tlola isiyeleliso somraro wembeleko uBalise asithola kumlinganakhe ngamunye kabangenzasi. 23.3.1 UMvimbi. (1) 23.3.2 UHleziphi. (1) 23.4 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA indlela uLungile azizwa ngayo mayelana nokuya kwabo emphorofidini okhulunyiswa emdlalweni lo. (2) 23.5 Tlola isizathu esenze uNobukhazi abenesibindi sokobana ayokukhulumisana noMnguni bona asize uLungile ngomraro aqalene nawo emzinakhe wokungabi nembeleko. (2) 23.6 Tlola ngamaphuzu AMABILI okwenza bona uNaMalemane angathabeli umtjhado kaLungile noBalise. (2) 23.7 Kukulumo-pendulwano engehla le uLungile uzwakala aratharatha ngokuza kwakhe kwamphorofidi uThombeni naphezu kobana bavumelene banoBalise. Ingabe lokho kusitjela bona umdlali onjani? (2) 23.8 Ucabanga bona indlela uThombeni ebekanqophe ukutjhaphulula ngayo ifindo ebelenza bona uLungile angakghoni ukuba nomntwana beyizomkghonakalisa bona agcine amtholile umntwana njengokutjho kwakhe? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (2) 23.9 Umtloli womdlalo lo usivezele uMnguni amdlali onefihlo emndeninakhe. Hlathulula okungaba mphumela omumbi emndenini womuntu onefihlo. (2) 23.10 Khetha ipendulo ekungiyo kezingenzasi bese uqedelela ngayo isitatimende esilandelako. Abantu bakwaMnguni bathakazelelwa ngokobana ngebakwa ... A Thamana B Thubana C Mhlalukwana D Malobola (2) 23.11 Ingabe uyini umnqopho womtloli wokusethulela uBalise banoLungile banakho koke kodwana banomraro wokungabi nomntwana? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 23.12 Ingabe isenzo sakaNaMalemane sokulawula uLungile nanyana sele endile, asemzinakhe sisenzo esamukelekako nanyana esingamukelekiko? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 23.13 Ingabe isenzo sakaMnguni sokobana akhambe inyanga ngakelinye ihlangothi akhambe isondo siyakholweka nofana asikholweki? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) 23.14 Coca ngokutjhayisana kweenkolo ezihlukeneko zabadlali bomdlalo lo bewuhlathulule nokobana ziwuthinta bunjani umraro uBalisa banoLungile abanawo emtjhadwenabo. (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LILOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all