Downloaded from hlayiso.com
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
2018
IMITLOMELO: 80
ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½
Iphepheli linamakhasi ama-34.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2018 papers 





View all





isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Question Paper
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2018, 34 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2018 · isindebele. Question paper, 34 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Question paper
- Year
- 2018
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 34
- File size
- 485.6 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 34
This exam
NSC June Exam 2018
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 6Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 7Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 8Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
Show all 14 questions
- Question 9Ubukghwari / Literature (Set Works)40 marks
- Question 11Ubukghwari / Literature (Set Works)24 marks
- Question 15Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 17.1Ukufunda nokubukela / Reading and Viewing (non-literary)15 marks
- Question 17.2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 19Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 21Ubukghwari / Literature (Set Works)50 marks
- Question 23Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 2 DBE/2018
SCE
YELELA
1. Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
aphendule imibuzo.
2. Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemuva kwalapho, ufunda imibuzo le
bese ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.
3. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:
ISIGABA A: Iinkondlo (30)
ISIGABA B: Inovela/Ubukghwari bomlomo (25)
ISIGABA C: Umdlalo/Idrama (25)
4. Landela imilayo esekuthomeni KWESINYE NESINYE isigaba ngokuyelela.
5. Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke:
EMITHATHU KUSIGABA A
MUNYE KUSIGABA B
NAMUNYE KUSIGABA C
6. Sebenzisa irherho lokuzihlola ukuqinisekisa bonyana yoke imibuzo
uyiphendulile.
7. Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
ngayo ephepheni lemibuzo.
8. Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA.
9. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:
ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-40
ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-55
ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-55
10. Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 3 DBE/2018
SCE
IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza ukobana umfundi akhethe imibuzo afuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana afunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
INOMBORO YOMBUZO UMBUZO IMITLOMELO IKHASI
1. 'Itjhuguluko' Umbuzo omude 10 5
2. 'Kuwe Ndebele Kholitjhi' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 6
3. 'Amala' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 7
4. 'Kosi Somandla Ngiyazinikela' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 8
5. 'Mona' Umbuzo omude 10 10
6. 'Sahlulwa Kuphandlululana' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 10
7. 'Buza Kunembeza' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 12
8. 'Ngizokwenzanjani' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 13
KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
9. 'Tjwala' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 14
YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundweko NOFANA ubukghwari bomlomo.
10. Mbala Ngubaba Umbuzo omude 25 16
11. Mbala Ngubaba Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 16
12. UKholiwe Umbuzo omude 25 18
13. UKholiwe Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 19
14. UBonakele Umbuzo omude 25 20
15. UBonakele Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 21
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
16. Ubukghwari bomlomo Umbuzo omude 25 23
17. Ubukghwari bomlomo Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 23
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundweko.
18. Ibhudango Lami Umbuzo omude 25 27
19. Ibhudango Lami Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 27
20. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo omude 25 29
21. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 30
22. Ifindo Umbuzo omude 25 32
23. Ifindo Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 32
YELELA: Esigabeni B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
NOWODWA umbuzo onemibuzo emifitjhani. Awukafaneli ukuphendula
imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 4 DBE/2018
SCE
IRHELO LOKUQINISEKISA
Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke imibuzo
elindelekileko.
ISIGABA IINOMBORO INANI LEMIBUZO TLOLA ITSHWAYO
ZEMIBUZO EZOKUPHENDULWA EMBUZWENI
OWUKHETHILEKO
(√)
A: IINKONDLO 1–8 2
(Iinkondlo eziboniweko)
A: IKONDLO 9 1
(Ikondlo engakabonwa)
B: INOVELA/UBUKGHWARI 10–17 1
BOMLOMO (Umbuzo
omude NANYANA
onemibuzo emifitjhani)
C: UMDLALO/IDRAMA 18–23 1
(Umbuzo omude
NANYANA onemibuzo
emifitjhani)
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide
nofana EMIBILI emifitjhani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 5 DBE/2018
SCE
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko (Umbuzo woku-1 ukuya embuzweni wobu-8-): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.
Ikondlo engakabonwa (UMBUZO we-9): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.
UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.
ITJHUGULUKO – JN Malobola
1 Ukutjelwa kulalela,
2 Ukungafuni kufuna,
3 Ukufuna kuzenza,
4 Uzenze usiyazi ungazi;
5 Ngikho ukuhlonga indlebe.
6 Ngezayizolo tjhuguluko,
7 Zabantu zazidojwa ngodli,
8 Zaziba ngezami ngodli;
9 Kwakulila abazikakarelako,
10 Bapatjazwe babe bovu be!
11 Ngavakatjhela 'ngelawini',
12 Ngavakatjhela ngisanuka imikghatho.
13 Ngakhiwa 'lilawu',
14 Ngafumbatha ubudoda
15 Ngezandla zami zombili.
16 Maye, ukubotjhwa!
17 Ngangigangela saqhegwana,
18 Ngangigangela sasilukazi,
19 Ikani, ukwelelesa, kwakumphako
20 Wabentwana kimi.
21 Ijele kwakulikhaya,
22 'Amalawu' ngiwazi ngegego lawo:
23 IBhaviyana ye-4,
24 IVoortrekkerhoogte neNyulogo.
25 Mudle ndaba zakhe.
26 Nganginesithunzi izolo,
27 Bakwethu banesithunzi izolo,
28 Ekhethu kunesithunzi izolo,
29 Maye, ngikhumbula uWitvoet,
30 Inja yekhethu ehlwa iluse ikhaya.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 6 DBE/2018
SCE
31 Ngangizabe ngisambona
32 Kuphi uWitvoet?
33 'Ilawu' ngilitjhiye nobani?
34 Lona lingitjhiye nobani?
35 Ijayelo liyayeyisa ingqondo.
36 Ukuzisola nokubuyela
37 Emva ngangingakubhudangi,
38 Ngangimuzwa ubaba,
39 Abhibhidlha amagwebu,
40 Ngithi uyazenzisa.
41 Iye, ngithi uyazenzisa,
42 Wenziwa kukhula.
43 Ngitjho yena avutha,
44 Avutha ikolo nethando,
45 Iqiniso ngilazi njengombana ngizazi.
46 Ubupurelani ngangizabutjhiya nobani?
47 Iye, bona ngibutjhiye nobani?
48 Kwaba lilanga linye,
49 'Ilawu' lezwa ilizwi lomfundisi,
50 Atjhumayela itjhuguluko.
51 Utjho iindlebe ukutlhoga isisibekelo!
52 Zezwa ilizwi lomfundisi,
53 Kwazwakala ihliziyo isithi:
54 Akathokozwe ongabonwa ngamehlo,
55 Yena ongaphezulu kwamafu. Amen.
Tlola ummongondaba wekondlo le, dzubhula bewuhlathulule amagama asetjenziswe
yimbongi ukuveza tjhatjhalazi lowo mmongondaba. Ipendulwakho ayiveze isingeniso
esihlathulula ummongondaba wekondlo nekhethomagama, emzimbeni dzubhula
bewuhlathulule amagama/imitjho ekhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo
mmongondaba bese esiphethweni usonge indabakho ngokuveza umbonwakho
ngokuphumelela kwembongi ekuvezeni ummongondaba wekondlo le. Amagama
ozowasebenzisa awabe li-190–240. [10]
UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
KUWE NDEBELE KHOLITJHI – JM Mthimunye
1 Ngithi uyababona na?
2 Beza bagijima ngebelo,
3 Beza kuwe sithakgha,
4 Sithakgha esingadinwako,
5 Sithakgha esingaphel' ihliziyo.
6 Mbandulo yakombokotho.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 7 DBE/2018
SCE
7 Sithi napo abentwabethu,
8 Sibanikela kuwe ngokwazi,
9 Ukwazi itsengo lakho,
10 Ngithi uyababona na?
11 Yewubakhongozele ngezakh' izandla
12 Ezinuk' ifundiso yokuhlakanipha
13 KwaNzunza naKwaManala
14 Bekuzakuphilwa bunjani nabe ungekho?
2.1 Tlola imihlobo EMIBILI yeenthombengqondo ezisetjenziswe yimbongi
emudeni wesi-5 wekondlo engehla le. (2)
2.2 Rhunyeza ummongondaba wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe
mumuda OWODWA. (2)
2.3 Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-7 ukuya kewobu-8 wekondlo
engehla le. (2)
2.4 Ingabe ukusebenzisa kwembongi amagama athi; 'KwaNzunza naKwaManala'
emudeni we-13 wekondlo engehla le kuveza muphi umqondo? (2)
2.5 Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo
emudeni we-11 ukuya kewe-12 wekondlo engehla le. (2)
[10]
UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
AMALA – JK Mahlangu
1 Mala ndina wavelaphi?
2 Sewamil' elimini lami,
3 Neenhloni sezafa kimi,
4 Ungitjhugululile mala,
5 Ungitjhugulule inyeberu
6 Ngingasiyo nakancani,
7 Umvuzwami kwaba yintwa.
8 Mala waba yini?
9 Abaphila ngawe abanatlha,
10 Abahloya wena bayaphumelela,
11 Abahloya wena bayathembeka,
12 Abany' abakuthandi Thandi,
13 Babodwa abakukhonzako.
14 Mala wabuyaphi?
15 Imiz' uyiphulile,
16 Usivunguvungwani mala.
17 Iinthandani zitlhalene ngawe,
18 Izelelesi zibotjhiwe ngawe,
19 Ineng' ulibulalisile,
20 Ngawe liyile lifile.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 8 DBE/2018
SCE
21 Mala ndina!
22 Ngilisa mala ngilisa!
23 Ngilisa ngiziphilele ngeqiniso,
24 Ngilisa ngivume zam' izono,
25 Khon' uZimu azangilibalela.
26 Mala ndina unomona!
27 Malakaz' ungonele,
28 Ngebizo lakaZimu ngiyakuyala,
29 Ngiyakuyala ngiyakulaya mala
30 Ngithi phum' elimini lami.
31 Nelincan' ilungel' awunalo,
32 Phuma mala phuma!
3.1 Dzubhula umuda ngamunye osetjenziswe ekondlweni engehla le
onehlathululo elandelako.
3.1.1 Ukukhuluma kwembongi amala kesinye isikhathi bekuyibangela
bona igcine sele ilwa nabanye abantu. (1)
3.1.2 Imbongi iyamukela bona ukukhuluma kwayo amala kusisono
phambi kwamehlo kaZimu. (1)
3.2 Rhunyeza ngomuda OWODWA isizathu esenza bona imbongi isebenzise
igama elithi, 'ndina' emideni elandelako: Woku-1, wama-21 newama-26
wekondlo engehla le. (2)
3.3 Ingabe imbongi inqophe ukuthini ngomuda we-13 wekondlo engehla le?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
3.4 Ingabe imbongi ihlathulula ukuthini ngomuda wama-26 othi; 'Mala ndina
unomona' ewusebenzise ekondlweni engehla le? (2)
3.5 Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo
sesingathekiso emudeni we-16 wekondlo engehla le. (2)
[10]
UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
KOSI SOMANDLA NGIYAZINIKELA – MS Ntuli
1 Ngizulazulile, ngafuna kwami,
2 Kwathi kungekwami ngakufuna,
3 Onjengami wafana nami,
4 Wazulazula nami ngizulazula.
5 Ukweqiwa kweenthubi kwaziwa ngimi,
6 Ngiseqa ngithanyela ngitjhisa
7 Njengomlilo welangabu lokufa,
8 Mina ngibona ipilo: Kuwe kukukufa.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 9 DBE/2018
SCE
9 Ngibonile ngakhwela intaba,
10 Ngaziwisela phasi ngathumba kwami,
11 Ngalibala Wena Somandla,
12 Ngathunjwa mnyama umkhanyo ukhona
13 Kosi Somandla ngiyazinikela,
14 Ngidinwe kududuza abangani,
15 Ngidinwe kudunduzela zephasi.
16 Zaphezulu zihlome ngezeKosi.
17 Kwakukuhle kukarisa,
18 Kwakumnandi njengeluju leenyosi,
19 Kukarisa nje kukufa.
20 Kumnandi nje kukufa.
21 Amehlo wami avalekile,
22 Abona okubonwa ziimphofu,
23 Ihliziyo ikhanuka ikhowani,
24 Inga mlibhani wekhowe.
25 Phambili nemva kwakufana,
26 Amanzi neengazi kuyinto yinye,
27 Gadesi koke kudlulile
28 Njengamanzi weLimpopo,
29 Kosi Somandla ngiyazinikela.
30 Okhamba keyakho uthembekile,
31 Ofulathela yakho ulahliwe,
32 Ozwa lakho unetjhudu,
33 Ongalaleli lakho wembethe ukufa.
34 Kuwe ngiqalile,
35 Kuwe kunamandla,
36 Kuwe kunepilo,
37 Kosi Somandla ngiyazinikela.
4.1 Tlola ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emudeni ngamunye kengenzasi le.
4.1.1 Ngizulazulile, ngafuna kwami, (1)
4.1.2 Ngiseqa ngithanyela ngitjhisa (1)
4.2 Rhunyeza ngomuda OWODWA umqondo omunyethwe yindima yesi-5
yekondlo engehla le. (2)
4.3 Hlathulula ngomuda OWODWA okutjhiwo yimbongi ngomuda we-12
wekondlo engehla le. (2)
4.4 Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokusebenzisa ibuyelelamqondo
endimeni yesi-4 yekondlo engehla le? (2)
4.5 Nangabe unikelwe ithuba lokukhulumisana nembongi ngemva kokuzwisisa
ummongo wekondlo le bewungayiyelelisa uthini? Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 10 DBE/2018
SCE
UMBUZO 5 (UMBUZO OMUDE)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.
MONA – TM Mthimunye
1 Uyesabeka mona,
2 Ukhuph' ubunt' ebantwini,
3 Batjhuguluk' iimbandan' ezinganaboya,
4 Ngawe mona.
5 Maye! Mona,
6 Wenzani ngomfundisi?
7 Umenzani ummamfundisi?
8 Umzalwana yena umenzisani?
9 Emisebenzini bayalila ngawe,
10 Emasondweni ngiso leso,
11 Ngebanga lakho mona,
12 Umumbi mona uyanyenyisa.
13 Ilihlo lakho liyabulala,
14 Ihliziywakho ngeyelitje,
15 Ufunani phezu kweentamo zamakholwa na?
16 Mhlana wokuphela uyokuba yini?
Coca ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le. Dzubhula bewuhlathulule
amagama akhethwe yimbongi ekusethuleleni tjhatjhalazi lowo mmoya. Ipendulwakho
ayiveze isingeniso esihlathulula ummoya wekondlo nekhethomagama, emzimbeni
dzubhula bewuhlathulule amagama/imitjho ekhethwe yimbongi ukuzwakalisa
tjhatjhalazi lowo mmoya bese esiphethweni usonge indabakho ngokuveza
umbonwakho ngokuphumelela kwembongi ekuvezeni ummoya wekondlo le. Amagama
ozowasebenzisa awabe li-190-240. [10]
UMBUZO 6 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
SAHLULWA KUPHANDLULULANA – TN Mahamba
1 Mnganami!
2 Besingaphundwa lilitho,
3 Koke lapho bekunobumnandi besitholakala,
4 Iinkoloyi besaz' imihlobohlobo,
5 EPumalanga neTjonalanga sibuya khona,
6 Zamarhugu besizazi zoke.
7 Nakusikolo sasibona kumkhwekazi,
8 Sabalisa bavukela ngejinifomo,
9 Babhebhul' iincwadi banqophe kwaNolwazi,
10 Thina siziinini zamarhugu,
11 Sithi mzala eendakamizweni.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 11 DBE/2018
SCE
12 Emabhetjhini nemaphathini singatshwili,
13 Besaziwa mazombe,
14 Besidoselana ebumnyameni bobudlhadlha,
15 Nakukuvusana nokukhalimana do!
16 Bekulele kukunye nangabe bekukubili bekuzakuvusana,
17 Nalitjhingako, kithi beliphuma,
18 Nabathi, kwaNolwazi silikhomba libaba,
19 Besiphandlwe yikungu,
20 Ithe ingembuk' emehlweni,
21 Isikhathi besele sidliwe yinja,
22 Ezandleni sidududu,
23 Ipil' isitjhiye emva,
24 Ihloko seyithelwe ngepuphu.
25 Sesilil' ezimathosi,
26 Sesilila ngongathana,
27 Isikhathi azange sibe nesirhawu kithi,
28 Sithe, azilime ziy' etjeni,
29 Sihlulwe kuphandlululana mnganami.
6.1 Tlola ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emudeni we-17 wekondlo engehla
le. (1)
6.2 Dzubhula igama elingathekiswe nesikolo elisetjenziswe yimbongi endimeni
yesi-2 yekondlweni engehla le. (1)
6.3 Rhunyeza ngomuda OWODWA ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni
engehla le. (2)
6.4 Hlathulula ngephuzu ELILODWA bona imbongi ihlose ukusitjelani ngomuda
we-10 kufika kewe-11. (1)
6.5 Ingabe umuda we-15 wekondlo engehla le umumethe mhlobo bani
wesithombengqondo begodu ukusetjenziswa kwaso kusilethela muphi
umqondo? (2)
6.6 Ucabanga bona bungaba yini ubungozi besenzo sembongi nomnganayo
sokobana bahlale basemabhetjhini nemaphathini njengokutjho kwayo
emudeni we-11 wekondlo engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (1)
6.7 Coca ngesifundo osifumana emudeni we-19 ukuya kewama-21 wekondlo
engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 12 DBE/2018
SCE
UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
BUZA KUNEMBEZA – TM Mthimunye
1 Ungakhuluma okukhulumako,
2 Utjho okutjhoko,
3 Yinye oyaziko,
4 Buza kunembeza.
5 Izandla zakho zenz' okuhle na?
6 Iinyawo zakho zikhamba kuhle na?
7 Indaba ingaphakathi.
8 Umlom' ukhulum' okulungileko na?
9 Ilimu lakho liyaphilisa na?
10 Izandla zakho ziyaphilisa na?
11 Buza kunembeza.
12 Ulenzele kuhl' iphasi na?
13 Liyathokoza ngawe na?
14 Liphilile ngawe na?
15 Buza kunembeza.
16 Uhlalisene nowakhelene nabo na?
17 Niyalilelana na?
18 Niyaphan' umlomo na?
19 Bayaph' abanganasono na?
20 Ufunani kilab' abanganasono nawe na?
21 Uwarhatjhelan' amadzinyani na?
22 Buza kunembeza.
7.1 Tlola imihlobo EMIBILI yevumelwano esetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1
yekondlo engehla le. (2)
7.2 Rhunyeza ngomuda OWODWA ummongo omunyethwe yindima yesi-3
yekondlo engehla le. (2)
7.3 Madanisa izenzo zabantu abalandela unembezabo nezenzo zabantu
abangamlandeliko unembezabo emaphilwenabo. (2)
7.4 Hlathulula bona ukusetjenziswa komuda we-18 wekondlo engehla le
kusilethela muphi umqondo? (2)
7.5 Coca ngelihlo elibukhali ihloso yembongi yokusebenzisa ngokubuyelela
amagama athi; 'Buza kunembeza' pheze kizo zoke iindima zekondlo engehla
le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 13 DBE/2018
SCE
UMBUZO 8 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
NGIZOKWENZANJANI? – TM Mthimunye
1 Ngifik' ephasin' uyangifulathela,
2 Awusakhambi nam' ibangana,
3 Ngizoyitjengiswa nguban' indlela,
4 Ngizokwenzanjani?
5 Ngangithi ngizokukhula hlanu kwakho,
6 Ngangith' indlela ngizoyitjengiswa nguwe,
7 Angisakghon' ukukubona ngawenyama,
8 Ngizokwenzanjani?
9 Ngizokwenzanjan' iphasi nalinje?
10 Ngizokubuza bani nabangasazaziko nje?
11 Mina ngiyokuba yini kabani?
12 Ngizokwenzanjani?
13 Namhlanjesi ngikuqal' eenthombeni,
14 Ngizwa ngabantu bona wawukhamba yiphi,
15 Ngizwa ngabosiyazi bona wawugida yiphi,
16 Ngizokwenzanjani?
17 Namhlanjesi ngibukela zakosobantu,
18 Zekhethu ngiyaziphumbutha,
19 Bona ngizo kwamambal' anginaqiniso,
20 Ngizokwenzanjani?
8.1 Tlola isithombengqondo esisetjenziswe yimbongi emudeni woku-1 wekondlo
engehla le. (1)
8.2 Emudeni we-7 wekondlo engehla le imbongi isebenzise isithombengqondo
seseqamagama. Tlola igama eleqiwe yimbongi emudeni lo. (1)
8.3 Rhunyeza ngomuda OWODWA ummongondaba wekondlo engehla le. (2)
8.4 Hlathulula bona amagama asetjenziswe yimbongi emudeni we-18 wekondlo
engehla le asitjelani ngepilo ephilwa yimbongi. (1)
8.5 Ingabe uyini umnqopho wembongi wokuphetha zoke iindima zekondlo le
ngamagama athi; 'Ngizokwenzanjani?' (1)
8.6 Ucabanga bona ukukhula ngaphandle kombelethi kungaletha miphi
imiphumela engasimihle epilweni yomntwana? Ipendulo ayibe maphuzu
AMABILI. (2)
8.7 Coca ngokuphumelela kwembongi ukusethulela amazizwayo ngekondlo
engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 14 DBE/2018
SCE
IKONDLO ENGAKABONWA (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO).
UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
TJWALA – BD Masango
1 Walidung' iphasi lekhethu,
2 Umloy' ungcon' akakhulumi,
3 Ukhamb' ebusuku silele,
4 Wen' ubonakal' emini,
5 Tjwala ndina!
6 Amahlon' ayekhenemkhulu,
7 Utshwenya ngomban' ungena
8 Emadodeni, ebefazini nebentwaneni,
9 Ungena kancan' ugugubale,
10 Tjwala ndina!
11 Umlomakho liluju leenyosi,
12 Amehlwakh' azel' ithando,
13 Iinyawo zakho zilula,
14 Iindlebe zakho ngezekhondlo,
15 Tjwala ndina!
16 Ubiz' isitjhaba ngesikhatjhana,
17 Ubenz' abengani bakho,
18 Kant' ufun' isikhwama,
19 Ubatjhiye bakhamisile,
20 Tjwala ndina!
21 Ubabamba ngeluju lakho,
22 Ubajikele ngemathunjini,
23 Kubhuruk' imizi yamadoda,
24 Kubangw' imal' edliwe nguwe,
25 Tjwala ndina!
26 Maye! Walidung' iphasi lekhethu,
27 Bangak' abafele kuwe,
28 Bangak' ababethwa ngebanga lakho,
29 Sukapha! Mloyikazi.
30 Tjwala ndina!
9.1 Tlola iinthombengqondo EZIMBILI ezimunyethwe mumuda we-11 wekondlo
engehla le. (2)
9.2 Tlola izinto EZIMBILI imbongi elila ngazo bona zenziwa butjwala emaphilweni
wabantu. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 15 DBE/2018
SCE
9.3 Hlathulula okunqotjhwe yimbongi emudeni ngamunye kengenzasi le:
9.3.1 Iinyawo zakho zilula. (2)
9.3.2 Iindlebe zakho ngezekhondlo. (2)
9.4 Coca uveze isiphakamiso esingenziwa ngomnqopho wokukhandela bona
utjwala nanyana buselwa kodwana bulawuleke. Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 16 DBE/2018
SCE
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni.
NOFANA
Nawukhethe umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo
lomtlolo-ndabuko. Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-
ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA.
UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Umlingisi oyikutani wenovela ulindeleke bona avele kiyo yoke imileyo yesakhiwana
sayo. Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela umlingisi oyikutani emileyweni
yesakhiwana senovela yesihloko esithi; Mbala Ngubaba. I-eseyakho esingenisweni
ayihlathulule bona yini umlingisi oyikutani nokobana ngubani umlingisi oyikutani
enovelini le, emzimbeni veza bona umlingisi oyikutani lo wethulwe bunjani eengabeni
zesakhiwana senovela le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli
ukusivezela umlingisi oyikutani lo kizo zoke iingaba zesakhiwana senovela. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI A
'Phela sibosomaplasi nathi nasinje. Asilayitjhe iinkomo nathi siyokuthengisa. Qala
ifandisi le iseduze nayila KwaMarhinini. Asithi ekuseni ngeveke ezako ngeLesibili
silayitjhe itjhumi, siyokubona bona angeze sabuya nesilulu na. Indaba
yokubambeka izandla bona ubhalelwe kunyakaza yilise. Leyo uzayibona
emalangeni. Phela yimali le Jali'. Athule uSkhosana, abone bona kwangathi izinto 5
zifuna ukumkhambela kumbi. Ukube akakayiboni uMavela incwadi le,
ubazokulayitjha vele itjhumi loke leenkomo banoMasango bayozithengisela. Imali
yakhona yoke ibe ngeyakhe. Kuthi mhlana athengisa zokugcina, kukhona amrhatjha
ngebilibili ngemehlweni uMavela. Amtjele bona zetjiwe zoke iinkomo ngekampeni.
Lapho-ke uyazi bona nanyana angathi uyalwa, nakayokuhlola ubazokuthola 10
kunganalitho. Manje ukumtjela njenganje bona sekuneenkomo ezetjiweko
akuzomsiza ngombana zisese khona. Asele azithengisele yena ngomgunyathi zine
kwaphela. Kodwana usazimisele ukudla aye phambili.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 17 DBE/2018
SCE
Ngokuba nengqondo ebukhali, abe nombono omuhle msinya uSkhosana.
Sekunokobana azindlise uMavela ngalombono asele anawo wokobana kuyiwe 15
efandisini, naye aveze wakhe wokusekela msinya. 'Uqinisile Mavela. Mbono omuhle
lowo. Kodwana njengomuntu ohlala eMkobola mina ngibona kungcono ngithi ekuseni
ngeLesibili ngivukele eplasini ngiyokulayitjhela futhi. Bese nangisuka lapho
ngizokudlula kuwe, ngikulayitjhe siyikhombe KwaMarhinini. Ngibona kulizombe
ukobana ngizokulayitjha, bese khona siyokulayitjha iinkomo. Mina angithome 20
ngeenkomeni ngizokuthatha wena sele sinqopha efandisini. Akusingcono njalo
Bongwe?'
'Uyiphethe-ke nawuyiteka njalo. Wena nqopha ngeplasini, uze kimi sewuqedile.
Ngifuna ulayitjhe itjhumi loke. Usize Jali, ukhethe eziqalekako, ezinonileko. Angitjho
njenganje uthengise zine, wahlaba zimbili? Kutjho bona zisithandathu sezizoke. 25
Manje-ke kutjho bona kusele amatjhumi ama ... e ... iya, amatjhumi amathathu woke.'
'Kunjalo Bongwe. Nezebi ezikulu zala ekhethu zisengakalemuki bona kunomhlambi
weenkomo ngale ngeplasini. Nanje kufuze sithokoze kilokho' kutjho uSkhosana azi
kuhle ngehliziyo bona ezinye ezine sekade azithengisile. Elona nani eliseleko
eqinisweni matjhumi amabili neenkomo ezisithandathu. Kungebangelo angafuni 30
nakancani bona uMavela ayokuvela ngeplasini. Nokuza la emzinakhe kumdanise
khulu.
[Ikhasi 90–91]
11.1 Tlola unobangela wokuhlongakala kwakaBongwe. (1)
11.2 Tlola isizathu esiqinisekisa abafundi benovela le bona bavumelane
ngokobana uBongwe wahlongakala kusehlobo. (2)
11.3 Ngokurhunyezweko tlola amagama uMavela awatjhiya nonina ngaphambi
kobana abuyele kwakhe eSoshanguve ngemva kokubekwa kwakayise. (2)
11.4 UMhlekwa, omfowabo kaMavela omncani wabegade enze liphi ibizelo? (1)
11.5 Esiqetjhaneni esidzujulwe ngehlesi uMavela uzwakala sele atjhaphulukile
naphezu kobana ekufikeni kwakhe kuSkhosana bekakwate aqede iswigiri.
Tlola unobangela wokutjhaphuluka kwakhe. (2)
11.6 Ngokurhunyezweko tlola isizathu ekungiso esenza bona uSkhosana angafuni
bona akhambe noMavela nakayokulayitjha inani leenkomo abavumelene
ngalo bona bazokuyolilayitjha bayolithengisa efandisini. (2)
11.7 Phedula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
usekela isiqunto osithathako uqalise kokuvele esingenisweni senovela le.
Ipendulwakho yibe liphuzu ELILODWA.
Enovelini le umtloli usethulele uBongwe amumuntu okholelwa ekambisweni
yesikhuwa ngehlangothini lokwabiwa kwamafa kodwana ongakholelwa
ekambisweni yesikhuwa naziza ngehlangothini lezamaphilo. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 18 DBE/2018
SCE
11.8 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi bese uqedelela ngayo umutjho
olandelako.
Iimbaya zefuyo kaBongwe zazakhiwe ...
A ngeegodo.
B ngeensimbi.
C ngamatje.
D ngeendrada. (1)
11.9 Ingabe umukghwa wokobana umtloli aphethe inovela le ngokufaka uMavela
ejele ngebanga lokweba iinkomo zakayise usilethela siphi isithombe nofana
isifundo ngabantu abebako? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
11.10 Ingabe ukutjhugulula kwakaMavela ikulumakhe abekahlose ukuyoyitjela
aboDladla nakasuka kwabo agcine sele akhuluma amala nasele aqalene
nabo amehlo namehlo kusitjelani ngaye? (2)
11.11 Ucabanga bona bewuyini umnqopho kaMavela wokutjela umndenakhe amala
wokobana sekunomukghwana odlangileko wokwetjiwa kwefuyo endaweni
yeMadlangeni? (1)
11.12 Ingabe kuzomsiza ngani uJali ukutjela kwakhe uMavela bona iinkomo
zisaphelela naphezu kobana asazi bonyana inani lazo alisese njengombana
uMavela alazi? (2)
11.13 Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela
isiqunto osithathako.
Iqhinga lomtloli wenovela le lokuhlanganisa uMavela noSkhosana libe
nomphumela omuhle ekuphumeleliseni ummongondaba awuhlosileko. (2)
11.14 Ingabe uyazwelana noMavela nofana awuzwelani naye ngokobana
uSkhosana angamnikeli nopeni onzima phezu kweenkomo ebesele
azithengisile? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (1)
11.15 Tshwaya ngeqhinga lomtloli wenovela le lokuthiya umlingisi oyikutani igama
elimfaneleko. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1)
[25]
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
UKHOLIWE – N Skosana
Umlingisi oyikutani wenovela ulindeleke bona avele kiyo yoke imileyo yesakhiwana
sayo. Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela umlingisi oyikutani emileyweni
yesakhiwana senovela yesihloko esithi; UKholiwe. I-eseyakho esingenisweni
ayihlathulule bona yini umlingisi oyikutani nokobana ngubani umlingisi oyikutani
enovelini le, emzimbeni veza bona umlingisi oyikutani lo wethulwe bunjani eengabeni
zesakhiwana senovela le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli
ukusivezela umlingisi oyikutani lo kizo zoke iingaba zesakhiwana senovela. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 19 DBE/2018
SCE
UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UKHOLIWE – N Skosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI B
UKholiwe uvukile namhlanjesi. Namhlanje nokho uvuke angomunye umuntu
otjhaphulukileko. UMuzi athi asararwe sisenzo sakaKholiwe amuzwe sele avuma
ingoma ekukade yena Muzi ayigcina. Yingoma yakade eyayivunywa nguMfundisi
uFrance Tjhoba ethi; 'EKUPHELENI KWENDLELA NGIYALILA KUWE:
EKUPHELENI KWENDLELA NGIYALILA KUWE'. Wayivuma ingoma uKholiwe 5
izwakala bona iphuma ekujuleni kwehliziyo ingoma le. Kuthe nakubetha i-iri letjhumi
uKholiwe besele ahlezi nowakwakhe phasi. Nokho uKholiwe azange ahlale isikhathi
eside. Wasikima waya ngekamurwini yabayeni. Afike ahlale phasi embhedeni,
'Bentwabami ngithi khenginiyale kwamaphelelo njengombana sele nisiya kewenu
umuzi. Ngithanda bonyana nithathe lokhu nikwenze. Ayikho into ebhuruza umuzi 10
njengokuthola abantu ababili abathetheneko bangavulelani iimfuba. Kufanele
abathetheneko bazane kwangasuthi bakhule boke'. UKholiwe uhlezi nje ukhumbula
amezwi la akhulunywa ngusosokanakhe.
'Ngiyafana nombulali, angikahluki ebaloyini. Akhenge ngithembeke endodenami
uMuzi'. UKholiwe wabona kungcono afe. Wathatha ibhokisana egade alibeke 15
embhedeni. Walivula, wathi asalivula njalo amehlwakhe abona iphepha, walithatha,
wakhupha nepensela watlola amaganyana athi; 'Muzi wami, ngangifanele ngikutjele
ngoZondani. Ukube akusinguZondani ngabe angitshwenyeki kangaka. NGIMI
UKHOLI'.
Uthe angayiqeda wawadla woke amapilisi waphelela khona lapho uKholiwe. UMuzi 20
ezwe sele ahlulukele uKholiwe, athi asathi ufuna ukumrhuwelela kungene uSipho.
Balotjhisane kube mnandi. USipho anikele uMuzi incwadi leyo agade ayitlola.
'Incwadi le iphethe boke ubuphilo bakaKholiwe,' kutjho uSipho ayinikela uMuzi.
Bacocacoce, emva kwesikhatjhana uMuzi athi usayokubiza uKholi bazokuditjha
boke. Phela uMnguni uzwana kumbi nokuhlala nomkakhe. Amfune kiwo woke 25
amakamuru. Athi nakafika kileli labayeni athole uKholiwe sekaphelile. Kube
siphithiphithi kubizwe bemotjhara, asiwe emakhazeni.
Ngemva kwesilahlo sakaKholiwe uMuzi athome ukufunda incwadi eyalethwa
nguSipho isihloko sayo esithi; 'UKHOLIWE'. Ngaphambi kobana ayifunde wafunda
iphetjhaneli alithola eduze noKholiwe. Kuthe bona alifunde wathatha umrhala 30
wadosela uSipho. 'Sipho, uZondani uyamazi?' 'Mnguni, nawufuna ukwazi bona
ngubani uZondani funda 'UKHOLIWE', atjho incwadi leya ayilethako. Nangambala
uMuzi azimisele ukuyifunda incwadi leyo egade ifundeka bunjesi:
[Ikhasi: 22–23]
13.1 Tlola isibongo sakasosokana kaKholiwe. (1)
13.2 Tlola igama lendawo lapho uKholiwe ahlangana khona noMuzi kokuthoma. (1)
13.3 Ngisiphi isizathu esenza bona abaphathi begatja leVista elingeMamelodi
bathathe isiqunto sokobana bathuthusele uKholiwe egatjeni elingeDaveyton? (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 20 DBE/2018
SCE
13.4 Rhunyeza ikulumo kamalumakhe kaKholiwe ayikhuluma kuMuzi mhlana
kuzokulotjolwa uKholiwe. (2)
13.5 Hlathulula isehlakalo esenza bona uKholiwe akhumbule indaba kaZondani
naphezu kobana besele kuminyaka senzeka. (2)
13.6 Rhunyeza isehlakalo uKholiwe alila ngokobana wayefanele asitjele uMuzi
kodwana azange akwenze lokho. (2)
13.7 Ingabe isenzo sakakghariyakhe kaMuzi sokungathabeli uKholiwe banoMuzi
nabaya emzinabo ngemva kobana batjhadile sisivezelani ngaye
ngehlangothini lesizinda sepilo? (2)
13.8 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
Njengombana sitjelwa bona uKholiwe wazithatha umphefumulo esiqetjhaneni
esidzujulwe ngehlesi, kuthiwa bekungasikho kokuthoma aba nomcabango
ofana nalo engqondwenakhe. (2)
13.9 Ucabanga bona bekuligadango elihle nofana elimbi lokobana ikomidi yesondo
laboZondani ithumele uMmamfundisi noNaKoteni bonyana bayokukhulumela
uZondani kuKholiwe manqophana neendaba zethando? Sekela isiqunto
osithathako ngephuzu ELILODWA. (2)
13.10 Ingabe uyini umnqopho womtloli wenovela le wokwenza bona ngelanga
uZondani ahlongakala ngalo iinini zakhe kanye noKholiwe babe seduze
kwakhe? (2)
13.11 Madanisa indlela uSipho amukela ngayo indaba yokwaliwa nguKholiwe
nangendlela uNgendu amukela ngayo lokha nakaliwa nguKholiwe. (2)
13.12 Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela
isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
Umtloli wenovela le usethulele umkaMfundisi uMatjeni kuyipisi eyembethe
isikhumba semvu. (2)
13.13 Coca ngesenzo sakaSara samhlana athola uKholiwe emzinakhe bewuveze
nokobana siyakholweka nofana asikholweki na. (3)
[25]
UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)
UBONAKELE – M Skosana
Umlingisi oyikutani wenovela ulindeleke bona avele kiyo yoke imileyo yesakhiwana
sayo. Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela umlingisi oyikutani emileyweni
yesakhiwana senovela yesihloko esithi; UBonakele. I-eseyakho esingenisweni
ayihlathulule bona yini umlingisi oyikutani nokobana ngubani umlingisi oyikutani
enovelini le, emzimbeni veza bona umlingisi oyikutani lo wethulwe bunjani eengabeni
zesakhiwana senovela le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli
ukusivezela umlingisi oyikutani lo kizo zoke iingaba zesakhiwana senovela. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 21 DBE/2018
SCE
UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UBONAKELE – M Skosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI C
Umcabango wokobana uBonakele atjhiye ikhabo noyise, aziphe inarha njengonina,
awumlisi, uziphe amandla. 'Ubaba kufanele athokoze khulu ngombana nakhu
namhlanjesi sengifunde bengafika ebangeni lesibili, kunjalo nje sengineminyaka
elitjhumi nambili. Yeke, koke lokhu kutjho bonyana angisese mntwana omncani
ongabhalelwa kukuziphilisa ngombana vele nalapha ngakwethu ngiyaziphilisa. 5
Akekho umuntu ongitjhejako. Koke lokhu kungikatelela bona ngikwazi ukuziphatha
ngokwami.' UBonakele ucabanga koke lokhu nje, uvela esikolweni uya ngakwabo.
'Ngizakusuka lapha kwethu ngiziphe inarha ngombana umma kaBafunani muva nje
sele asiza ngamalalo lapha kimi. Sele angenza isiratjhana sakhe'.
Ngitjho nomuntu ophambana noBonakele bekangazibonela angakabuzi nokubuza 10
bonyana yikulu into egoma uBonakele ngehliziyweni ngombana iinyembezi khabe
zehla zehlile kodwana azesule msinyana ngombana angathandi bona abantu
babone bonyana uyalila ngehliziywenakhe. 'Angisafuni ukuzwa litho lalapha kwethu.
Kusasa ngizakuvukela indlela. Iye, ngizakuvukela indlela!' Watjho njalo
waphakamisa iinyawo enzela bona khona azakufika kwabo alungise izambatho 15
zakhe uyise angakafiki ngombana angahle ambuze imibuzwana engapheliko.
UBonakele nakathi wenza into, uyenza angaqali emuva kodwana uqala phambili
kwaphela. Usuke unetjhudu elikhulu nakwenzeka akubileke ngomtlhagwakhe
ngombana akusuye umntwana othanda bona abantu babone iinyembezi zakhe.
Ngelanga elilandelako kwasa njengawo woke amalanga. Ilanga laphuma 20
ngePumalanga njengemhleni, uBonakele naye wavuka ngesikhathi avame ukuvuka
ngaso ingasuthi akukho okwenzekileko kodwana yena nehliziywakhe bekazi
bonyana lizakuthi lizilahla kunina, abe akhuluma kude kumbi.
Akwaziko kukobana uzabe angekho lapha eSiyabuswa nakutjhinga ilanga. Uyise
naye wavuka ngamasa watjhinga ngematorhweni lapha arhubharhubhela khona 25
umndenakhe ukudla nokhunye okuthengwa yimali. Nguye loya, wakhamba
wayokutjhingela ngombundu. Ukhamba nje uqale lapha aya khona akamboni
uBonakele ojame phezu kwedwala eliseqadi nakwabo. Uqale uyise. Wamqala njalo
neenyembezi azizwa emehlweni ngombana uyamthanda uyise lo. Kuthe bona
atjhingele angasabonakali uyise, uBonakele wangena ngendlini watjhinga 30
ngekumurwini lakhe ukuyokubutha koke okungekwakhe. Yeke singabe sithi koke
okungekwakhe kwangasuthi unelitho nje. Okungekwakhe ngitjho izambatho zakhe
akhamba azembethe. Wambatha koke okungekwakhe, enzela bona asizakale lapha
aya khona, angangenwa makhaza.
[Ikhasi: 4–5]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 22 DBE/2018
SCE
15.1 Tlola amatshwayo AMABILI ebekabonakala kuBonakele bonyana umntwana
otlhoriswako nongatholi itjhejo kwabo. (2)
15.2 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA bonyana kweza njani bona uNaMndebele,
ongunina kaBonakele azifumane sele aseJwanasbhege. (2)
15.3 Tlola amabizo AMABILI wabesana bakwaMbuyiseli, lapho uBonakele afikela
khona ngemva kobana asuke kwabo. (2)
15.4 Tlola isizathu esenza bona uBonakele agcine sele akhambile emzini
wakwaMbuyiseli lo. (2)
15.5 Rhunyeza isizathu esenza bona uBonakele agcine sele alise umsebenzi
eplasini lekhuwa lapho ebekasebenza khona ukutlhogomela ifuyo. (2)
15.6 Madanisa indlela uNaSilombo ebekaphatha ngayo uBonakele naleyo
ebekaphatha ngayo uBafunani ngaphambi kobana uBonakele aziphe inarha. (2)
15.7 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusivezela uSgwadi ahlala
eMgungundlovu esifundeni saKwaZulu-Natal ekubeni aliNdebele? (2)
15.8 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
Nanyana uBonakele akhetha ukuzipha inarha atjhiye uyise nomanakhe
uNaSilombo kodwana bekasamthanda uyise. (2)
15.9 Nasitjhejisisa ipilo eyayiphilwa nguBonakele eDaveyton, ngikuphi OKUBILI
okubona kusenzeka elutjheni leminyaka elingana neyakhe enarheni
yeSewula Afrika namhlanje? (2)
15.10 Ingabe isenzo sakaKiller sokobana asize uBonakele naphezu kobana
ubayikomo egoma yodwa, simveza amumuntu onjani? (2)
15.11 Ngisiphi isiqunto ongasithatha nawungazithola usebujameni bokutlhoriswa
obufana nebakaBonakele ngaphandle kobana uthathe isiqunto sokuzipha
inarha? (2)
15.12 Coca ngommoya ozwakaliswa sisehlakalo samhlana uBonakele athola ikoloyi
ebekahlala kiyo ivutha amalangabu nakabuya ukuyokuzibandula naboKiller. (1)
15.13 Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela isifundo ngenovela ethi,
'UBonakele' uqalise kumlingisi onguBonakele. Ipendulwakho ayibe maphuzu
AMABILI. (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 23 DBE/2018
SCE
UBUKGHWARI BOMLOMO
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)
'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni
Nasitjhejisisa okutjhiwo yinolwana le kuyavela bona umtlami wayo usethulela
umlayezo wokobana umuntu angeze akghona ukuphila ngaphandle kwabanye abantu.
Coca wenabe ngomlayezo lo uqalise ezehlakalweni zenolwana le bese uziqathanisa
nezehlakalo ezenzeka epilweni yamambala. Esingenisweni hlathulula bona yini
umlayezo nezehlakalo, emzimbeni veza izehlakalo zenolwana le bewuzimadanise
nalezo ezenzeka epilweni yamambala kuvele umlayezo olethwa zizehlakalo
ezimadaniswekwezi bese esiphethweni uveze umbonwakho namazizwakho mayelana
nezehlakalo ezivezwe enolwaneni nalezo ezenzeka epilweni yamambala. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
17.1 Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI D
'ABANTU BAKWAMTSHWENI NEBAKWAMATJHIYANA'
'Kwasukelasukela'
'Cozi'
Kuthiwa ekadeni isitjhaba soke sasizwana begodu kunokuthula ephasini
loke mazombe. Izinto zazenziwa ngesikhathi begodu kunetjhebiswano
ebantwini. Ikosi yayikuthabela khulu lokho begodu isakhomba ngophakathi, 5
ingathonti phasi esitjhabeni sayo. Kuthiwa ikosi yayihlonitjhwa kwamambala
begodu inamandla wokwenza nanyana yinto bani nawunganandlebe.
Yayihlala iphethe ubhutjhulo nanyana umhlalandlini. Lokhu okubili
yayikuthakela phasi le kwaMhlabuyalingana. Nakungenzeka wenze iphoso
bese ikukhomba ngokhunye kwalokhu okubili wawurholophala unomphela. 10
Ekukhambeni kwesikhathi kwaba khona iimpurelani ezaphuma eqadi
njengembada yenyanga. Hlangana nabantu kwaba khona abathoma
ukungalaleli, banyefula umbuso wesiba. Bakhamba bahleba, baphehla
inturhu bebaqhulisanisa abantu ngeenhloko. Umsebenzi
wawungasaphathwa sekuphilwa ngokugogela. Ngelinye ilanga ikosi yabiza 15
imbizo ekulu. Embizweni le ikosi yatjela abantu bayo bona bathome
ukuthalathala emasimini ngombana izulu likhe lafetheza. Abantu badoswa
ngendlebe bonyana bangathomi bafake abakutjalileko ngendeni nasele
kuvuthiwe ikosi ingakalumi. Abantu babuyela emakhaya basetjisa amezwi
abawatjelwe yikosi. Kwathonywa-ke kwayenywayenywa, unombenyana 20
wabindwa lithuli kulinywa.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 24 DBE/2018
SCE
Kwathi lokha nakuqalisiswako kwafunyaniswa bona kukhona idlanzana
labantu eliphambana newahlo ngombana kungeze kwayiwa ngahlanye
kungasimamanzi. Imiqwana yabantwaba yasonga imikhono yadosa imilomo
yabangaka. Yakhamba ibhiqa itjala nomonyani emphakathini. Inengi labantu 25
laragela phambili nokusebenza. Kwakhamba kwakhamba amabele athoma
ukuvuthwa emasimini. Kwathi angakabiphi sathoma isiqhenyanesa
esinganamikhono ukuba litshwenyo. Sakhamba sikhukhutha ebusuku
siyokweba amabele emasimini. Iphango labe seliziphe amandla. Kwakuthi
nawuthukwa uwela phezu kwaso ungakatjheji ulengelwe mumutja namkha 30
isidorobho, uqedelelwe ngeentonga ezazihlala zihlonywe emadinini.
Ngokukhamba kwesikhathi ikosi yawuzwa ummoya lowo omumbi
wokuphela nokubulwa kwabantu baphaliselwa amandla. Ikosi yathumela
umlayezo wokobana soke isiqhenyaneso sifuneka emtjhade ngokukopheza
kwelihlo. Sathi bona sizwe ngabosizwile bona siyafuneka komkhulu begodu 35
sizokujeziswa kabuhlungu sadla phasi. Phela sasigome amabele ikosi
ingakalumi. Saphapharerha njalo sayokubhaqa emahlathini, eentabeni
nemarharheni. Kwakhutjhwa amabutho emtjhade bonyana ayobazuma.
Afuna kiyo yoke indawo kodwana do ukubathola.
Ikosi yaphuma ngokwayo ikhambisana neenduna zayo kwanqotjhwa 40
nganca ngapho iinlelesi zitjhinge khona. Ikosi yathi nayibona bangatholakali
abantwabo, yafese yakhomba ngomhlalandlini ngehlangothini lapho kuthiwa
basithele khona. Ngokukopeza kwelihlo bavela emahlathini bathi tshi.
Abanye barhunyela baba bafitjhani. Kwabopheka amalimu babhalelwa
kukhuluma. Kusese njalo ikosi yaphenduka yabuyela ekhaya. 45
[Ikhasi 77–78]
17.1.1 Tlola ELINYE igama elisetjenziswe enolwaneni le elitjho, 'ikosi'. (1)
17.1.2 Tlola isiyeleliso ikosi eyasinikela abantu bayo ngemva kobana
ibatjele bona sebangathoma ukuthalathala emasimini ngemva
kobana izulo selifethezile. (2)
17.1.3 Rhunyeza ngomuda OWODWA okwakwenziwa lidlanzana labantu
elibalwe esigabeni sesibili senolwana le. (1)
17.1.4 Tlola isizathu esikhulu esenza bona idlanzana labantweli lidle phasi
nalizwa bona liyafuneka komkhulu. (2)
17.1.5 Hlathulula umqondo omunyethwe libinzana lamagama athi;
'umsebenzi wawungasaphathwa'. (2)
17.1.6 Enolwaneni le kuthiwa ikosi yayihlonitjhwa begodu inamandla
wokwenza nanyana yintobani nawunganandlebe. Ucabanga bona
lokho kusese khona ephasini lanamhlanjesi? Sekela isiqunto
osithathako. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 25 DBE/2018
SCE
17.1.7 Khetha iphendulo enembako kezinganzasi bese uqedelela ngayo
umutjho olandelako.
Ibinzana lamagama athi; 'Kungeze kwayiwa ngahlanye
kungasimamanzi' ahlathulula bona ...
A abantu angeze baya ndawo yinye bangakazwani.
B abantu angeze benza okufanako boke.
C abantu bahlangene njengamanzi.
D abantu bahlala bahlangene ngaso soke isikhathi. (2)
17.1.8 Ngokubona kwakho ungathi isenzo ekuthiwa senziwa yikosi
edlanzaneni labantu abanganandlebaba sisenzo esimbi nofana
esihle? Sekela isiqunto osithathako. (2)
17.1.9 Coca ngesifundo osifumene ngokufunda inolwana le.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1)
KANYE
17.2 Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI E
IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA – MA Mahlangu
1 UNelson Mandela yingorho eyafakwa esikhungweni
2 Yavalelwa iphasi loke lanyenya,
3 Ladana kwanga kuvalelwe uZimu.
4 Ikunz' ebhodl' ekampeni ivalelwe
5 Abelusi nabavaleli bathukwa, kwathukwa uHendrik Verwoerd
6 Kwathukwa kanye noJohn Voster,
7 Wayisusa eRobben Island wayivalela ePolsmor,
8 Yabhodla kwadengezela uBotha wehla esihlalweni,
9 UDe Klerk wathi asafika wayivulela.
10 Abanye bathi bayibona bayimbuluzela
11 Kwambuluz' iWit Wolf kwabamhlophe,
12 Yandlondlobala yahlokoma
13 Kwambuluz' i-Conservative khona
14 Ngakhona kwabamhlophe.
15 Usehla senyuka nephasi ngenca yokwendlalela
16 Ihlalakuhle yabanzima nabamhlophe,
17 Mina ngizwe bamkhomb' eNgilandi kweliphetjheya
18 Ngezwa bamkhomb' eMerika.
19 Ngizwe bomkhomb' eRussia embusweni we-Socialism.
20 U-Comrade Rolihlahla Mandela
21 Yimbandulo eqinileko enamandla,
22 Eyakwazi ukubandula ikululeko
23 Edwaleni elibukhuni lebandlululo lasaphazeka.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 26 DBE/2018
SCE
17.2.1 Tlola amagama wamajele AMABILI abalwe esibongweni esingehla
la uNelson Mandela avalelwa kiwo. (2)
17.2.2 Rhunyeza umqondo omunyethwe sibongo esingehla ukusuka
emudeni wesi-4 kufika kewe-9. Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
17.2.3 Ucabanga bona amagama asetjenziswe endimeni yesi-3
yesibongo esingehlesi amumethe mqondo bani? (2)
17.2.4 Ucabanga bona kungebanga lani imbongi imadanisa uMandela
noZimu emudeni wesi-3 wesibongo esingehlesi? (2)
17.2.5 Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa
isithombengqondo sesingathekiso endimeni yamaswaphela
yesibongo esingehlesi. (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 27 DBE/2018
SCE
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhethe
umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.
NOFANA
Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI,
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA kanye neFINDO. Khetha incwadi
EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.
UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Abatloli bemidlalo bavamise ukutlola imidlalo yabo ngendlela ekhethekileko. Akhe
utshwaye ngesakhiwo somdlalo wesihloko esithi; Ibhudango Lami uqalise endleleni
umtloli asethulele ngayo izehlakalo ezibumba indaba kusukela esingenisweni,
emzimbeni bekuyokufika esiphethweni sawo. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule
bona yini isakhiwo nezehlakalo, emzimbeni coca ngesakhiwo somdlalo lo uqalise
ezehlakalweni ezenzeka kiwo kusukela ekuthomeni bekuyokufika ekugcineni bese
esiphethweni utshwaye ngendlela umdlalo lo owakheke ngayo. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 19 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI F
(Kusekuseni ngesikhathi sokuthewukela eplasini kwaMathumbu).
ILUTJHA: (Libuthene lodwa).
MBULAWA: (Ujame phambi kwalo). Nithini-ke madoda izinto nazinje? Ngibuza
ngombana nani niyabona bonyana abadala bathewukele.
ILUTJHA: Akubizwe induna kwamaswaphelo sizwe bona yona ithini. 5
MBULAWA: (Unqopha kuMbonani). Ilutjha lisabawa ukukubona baba.
MBONANI: (Unqopha elutjheni). Sele ngifikile madoda.
ILUTJHA: Besibawa ukuzwa bona abadala bathini ngendaba yakwaMasuku?
Sibuza ngombana sibona abanye babo sele baleyile ngomsebenzi.
MBONANI: Angazi mina madoda. Ihlokwami iyaduma. 10
MBULAWA: (Ngommoya opholileko). Sibawa bona usibizele bona sizwe bonyana
bathini.
MBONANI: (Uyababiza). E ... bakwethu! Ngibawa bona nize nganeno noke!
Khenizositjhukisa isikhumba nasi!
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 28 DBE/2018
SCE
ABADALA: (Bayifunda ivaliwe). Lithomile ilutjha! 15
MBONANI: (Ujame hlangana nelutjha nabadala). Ngiyathokoza bakwethu! E ...
ilutjha lithi libawa ukubuza bona nithini ngendaba yokuqotjhwa
komfelokazi kaMasuku?
ABADALA: (Ngommoya opholileko). Sihlathululile bona nathi siphatheke kumbi
ngendaba le. Besithi thina kungaba njani nange singabeka koke 20
ezandleni zakaZimu, kube nguye obonako bonyana wenzani.
MBULAWA: (Ngehlonipho). Ngamanye amezwi nitjho bona sisale sesifela
ngaphakathi bobaba?
ABADALA: Iye ndodana. Sizakuthini nje?
ILUTJHA: (Ngokufuthumela). Asikwazi ukufela ngaphakathi bobaba. Sele 25
kusikhathi sokobana simfundise abantu uMathumbu. Sithi
akungathewukelwa.
MBONANI: Niyalizwa ilutjha-ke bobaba? Alo-ke nina nithini?
ABADALA: Kungathewukelwa? Bese senzani imini le yoke?
MBULAWA: Thina besithi kungathewukelwa bese sikhuphukela kwaMasuku. 30
ABADALA: (Ngokufuthumela). Siyokwenzani kwaMasuku? Angithi ibulungiwe
indodana yakhona?
MBULAWA: Sifuna bona kuyokuhlalwa bufukama khona. Phela lokho kuzomenza
bona abone uMathumbu bonyana asikhambisani negadango lakhe.
ILUTJHA: (Ngokufuthumela). Ngelethu lelo mkhozi! 35
MBONANI: Niyalizwa ilutjha-ke bobaba?
ABADALA: (Basafuthumele). Lizosiqotjhisa ilutjheli wena Mbonani! Alikhuphuke
lodwa ukuya kwaMasuku.
MBULAWA: Nithi niyakhumbula bona into evelele bakwaMasuku izokuvelela
nanyana ngubani oseplasinapha? 40
ABADALA: (Basafuthumele). Nguwe Mbulawa obasela ipoto le. Thina asifuni
ukuqotjhwa. Hlalani nina ningathewukeli. Thina siyathewukela.
(Badumise imitjhini bathewukele abadala).
MBONANI: (Ngokubabawa). Yehlisani ummoya madoda kusetjenzwe.
ILUTJHA: (Lithome ligidagide). Akusetjenzwa namhlanjesi bobaba. 45
[Ikhasi 24–26]
19.1 Tlola bona kungebanga lani abantu ebebakhele uVenter bambize ngokobana
nguMathumbu. (1)
19.2 Tlola izinto EZIMBILI uMathumbu azikhethisa uTjhili ngemva kwekulumabo
nabegade bademba indaba yokukhubazeka kwakhe? (2)
19.3 Ngisiphi isizathu ebesenza bona uNaNtuli angakghoni ukuyokusebenzela
umndenakhe eplasini njengombana uTjhili selakhubazekile nje? (1)
19.4 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA isiqabo esibangwa ziinghonghoyilo ilutjha
ebelilila ngazo eplasini lakaMathumbu. (2)
19.5 Rhunyeza igadango elathathwa lilutjha ngemva kobana uVenter aqunte
ukuqotha umndeni wakwaMasuku eplasini ngebanga lokobana
kunganamuntu ongawusebenzela iplasi. Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 29 DBE/2018
SCE
19.6 Tlola unobangela owenza bona uNaidoo azifumane sele angomunye
wabaphalali enarheni ye-Angola. (2)
19.7 Ucabanga bona kungebangalani umtloli womdlalo lo anikele ihlangano
yaboMbulawa ibizo elithi; 'Sihlephulelani'? (2)
19.8 Ucabanga bona bekufanele na bona abantu abadala bamsabe ngendlela
egade bamsaba ngayo uVenter? Sekela ipendulwakho ngephuzu
ELILODWA. (2)
19.9 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
usekela isiqunto osithathako.
Umtloli womdlalo lo uphumelele ukusebenzisa ubujamo bomdlali onguTjhili
njengesisusa serarano somdlalo lo. (2)
19.10 Ingabe isenzo samapholisa sokobana athathe ihlangothi lakaMathumbu,
angabuzi bona ilutjha lilila ngani lokha nalinghale umsebenzi sisitjelani
ngawo? (2)
19.11 Ingabe ukutoyitoya kwelutjha elikhulunyiswa emdlalweni lo laba nawuphi
umphumela osabonakalako nanamhlanjesi? (2)
19.12 Coca ngomhlobo werarano owaba hlangana nabadlali ababandakanyeka
kukulumo-pendulwano engehla le. (2)
19.13 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa umdlali onguMbulawa
ukusethulela isifundo somdlalo lo. (2)
19.14 Ingabe isenzo sokobana uMbulawa asinde encwadini esithuthumbisi abe
gade ayithunyelwe mapholisa webandlululo lokha nakasekampeni yabaphalali
enarheni ye-Angola siyakholweka nofana asikholweki? Sekela ipendulwakho
ngephuzu ELILODWA. (1)
[25]
UMBUZO 20 (UMBUZO OMUDE)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Abatloli bemidlalo bavamise ukutlola imidlalo yabo ngendlela ekhethekileko. Akhe
utshwaye ngesakhiwo somdlalo wesihloko esithi; Umbango KaNzunza NoManala
uqalise endleleni umtloli asethulele ngayo izehlakalo ezibumba indaba kusukela
esingenisweni, emzimbeni bekuyokufika esiphethweni sawo. I-eseyakho esingenisweni
ayihlathulule bona yini isakhiwo nezehlakalo, emzimbeni coca ngesakhiwo somdlalo lo
uqalise ezehlakalweni ezenzeka kiwo kusukela ekuthomeni bekuyokufika ekugcineni
bese esiphethweni utshwaye ngendlela umdlalo lo owakheke ngayo. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 30 DBE/2018
SCE
UMBUZO 21 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI G
(Esigodlweni sekosi uMusi, ikosi ibiza iinduna zayo izinikela umlayezo ofanele uye
esitjhabeni).
IKOSI: Somphangwa, uphi uRhobongo wena uwedwa nje? Ngibawa
ukobana ungiqathekele equsaneni lelo bese ubiza uNgendu
nize nganeno. Ngifuna khesizokutjhuka umkghadi 5
sisobathathu.
USOMPHANGWA: (Aqatheke). Bayede! Wena owakhula sisapupura iintanga.
Ngisayombiza ndabezitha, mlomo ongakhulumi amanga.
(Aphume).
IKOSI: Wenze msinya Somphangwa. 10
USOMPHANGWA: (Ngaphandle). Bayede Ngwenyama! (Ebandla). Rhobongo
ikosi ithi ifuna ukusibona sinawe msinyazana, namba
sikhambe.
URHOBONGO: Ungithuselani Somphangwa? Kambe kuyathusa ukubizwa
yikosi khulukhulu amalanga la. 15
USOMPHANGWA: Wathi amalanga la kghani woneni?
URHOBONGO: (Bakhamba bacoca). Wena ongangoSomphangwa ngithuswa
kukobana amalangana la ikosi ayinapilo ehle. Mina angiyazi
inje. Ngikho sekubethana amadolo nje.
USOMPHANGWA: Sesifikile. Asithokoze singene. 20
URHOBONGO
NOSOMPHANGWA: B ...! Ndabezitha.
IKOSI: Ngenani nduna zami. (Bangene bahlale phasi). Ugijimile
Somphangwa bengingakalindeli ukobana ningafika msinyana
kangaka.
USOMPHANGWA: Wena owakhula sisalibele kuthaba mina nangenze lokho 25
okuthabisa umlomo ongakhulumi amanga. Bengiyini mina
ngisigijimi sakho ngikhambe kwenwabu.
IKOSI: Mahle amagamakho Somphangwa. Nginibizele bona
khesizokubolekana iindlebe ngengikucabangako. Ngifuna
nithumele iingijimi zekosi zitjele isitjhaba ukobana kusasa 30
ngifuna sibe lapha esigodlweni ngizokuthokoza isitjhaba
sakababa benginikele uManala unamrhali wakhe.
USOMPHANGWA: Mina anginawo amanengi wena owakhula ngisalibele.
URHOBONGO: Wena ongangezulu nami anginalitho engingalitjho
ngaphandle kobana ngirarwe ngelakanamrhali. 35
IKOSI: Likurara ngefanelo wena Rhobongo. Angisazizwa kuhle
begodu angisaboni emehlweni. Kungebangelo ngifuna
ukobana unamrhali ngimdlulisele kiloyo ozongelama
ngombana amandla angisenawo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 31 DBE/2018
SCE
URHOBONGO: Nawutjho njalo wena wangaphezulu amanengi anginawo. 40
Esizakwenza kukobana sithume uNgendu noPengu batjele
loke ibandla liphelele esigodlweni kusasa njengokutjho
kwekosi.
IKOSI: Ngiyathokoza madoda, ubudoda ngibo lobo. Khambani
niyokwenza njengombana sizwene. 45
USOMPHANGWA
NORHOBONGO: Ndabezitha! (Baphume).
[Ikhasi 3–4]
21.1 Tlola isenzo sekosi uMusi esivela kukulumo-pendulwano engehla le
esiyihlathulula njengekosi ebeyingathathi iinqunto iyodwa kodwana ebonisana
neenduna zayo. (1)
21.2 Tlola amagama wabadlali ABABILI abasetjenziswe njengelihlo lesitjhaba
emdlalweni lo. (2)
21.3 Tlola isenzo sakaNzunza esaqinisekisa ikosi uMusi bona nguye oyigalaje
unamrhali ngemva kobana uManala alandule bona yena azange afike
azomthatha ngamasa. (2)
21.4 Rhemisa amabambela wesitjhaba sakaManala ngendlela abusa ngayo
ngaphambi kobana kubuse indodana kaManala, uNcagu. (3)
21.5 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA okwenza abafundi bomdlalo lo bavumelane
ngongelethu bona umdlali osisusa sombango okhulunyiswa emdlalweni lo
nguNanasi. (2)
21.6 Hlathulula bona ikosi beyinqophe ukuthini ngamagama athi; 'Kazi kurhwalele
sitjhaba sakababa. Amehlo akasaboni kanti nomzimba uyangilandula'.
Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
21.7 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese
usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
Nanyana inengi lisola uNanasi ukobana nguye owenze uNzunza bona
abangise umfowabo uManala unamrhali kodwana naye ngokwakhe
wabegade avele amfuna. (2)
21.8 Hlathulula ngomhlobo werarano owavela ngemva kobana uManala aphume
ngelawini lakayise sele amtjelile bona uNzunza uthethe unamrhali
ngobukirikitjani. (2)
21.9 Ucabanga bona itjhwalo lokuzuma uManala alinikelwa nguyise ngemva
kobana abhalelwe kumnikela unamrhali laba namuphi umthelela kuye? (2)
21.10 Nasitjheja indlela izinto ebezenzeka ngayo emdlalweni lo sithola bona
uManala namabambela kaNcagu begade bangayi epini kodwana
esiphethweni somdlalo lo sithola bona uNcagu uziyela ngokwakhe epini.
Hlathulula umnqopho womtloli wokobana uNcagu aziyele ngokwakhe,
angenzi njengombana bekusenza amanye amakhosi. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 32 DBE/2018
SCE
21.11 Tshwaya ngezenzo EZIMBILI ozithatha njengezenzo ezingakholwekiko
emdlalweni lo bewuhlathulule nokobana kungebanga lani kuwe zizwakala
zingakholweki. (4)
21.12 Ingabe indlela abadlali bomdlalo lo abavezwe ngayo isitjelani ngesizinda
sesikhathi sokwenzeka kwendaba ekhulunyiswa kiwo le? (1)
[25]
UMBUZO 22 (UMBUZO OMUDE)
IFINDO – Sovumani kaZimkhona
Abatloli bemidlalo bavamise ukutlola imidlalo yabo ngendlela ekhethekileko. Akhe
utshwaye ngesakhiwo somdlalo wesihloko esithi; 'Ifindo' uqalise endleleni umtloli
asethulele ngayo izehlakalo ezibumba indaba kusukela esingenisweni, emzimbeni
bekuyokufika esiphethweni sawo. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini
isakhiwo nezehlakalo, emzimbeni coca ngesakhiwo somdlalo lo uqalise ezehlakalweni
ezenzeka kiwo kusukela ekuthomeni bekuyokufika ekugcineni bese esiphethweni
utshwaye ngendlela umdlalo lo owakheke ngayo. Amagama ozowasebenzisa awabe
ma-340–390. [25]
UMBUZO 23 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
IFINDO – Sovumani kaZimkhona
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI H
(Kukwamphorofidi uThombeni ngeSiyabuswa. UBalise noLungile bahlezi kelinye
lamabhanga agega nomthangala, babambe umjeje wokubona umphorofidi. Eqadi
kwabo kuhlezi iqhakazana lomtshurhwana ohlaza. Bahlezi nje abantu abeze
kumphorofidi bangena balandelana. Abanye bangena ngeenyawo kanti abanye
bafika ngeenkoloyi). 5
LUNGILE: (Uyacabanga). Zimami, vele ngimi lo ojame umjeje lo. Angikholwa.
Mmhh ... mhlambe sengihlangene ihloko. Ayikhona, angilise
ukuzisola. Umuntu engifanele ukumsola ngubaba. Kanti vele
kubayini ngimvumele angikhuthaze entweni embi kangaka? Ngenze
iphoso ekulu ngokuthatha isiyeleliso sakhe. Bekufanele 10
ngimlandulele. Ngidlule lapho ngihlome ngedolo phasi, ngibawe
uZimu bonyana angavumeli usathana amwunawune.
Umma nakangangifumana lapha ihliziywakhe ingajama tsi.
Angangikhafulela. (Aphefumulele phezulu). Nobaba uyakwazi
lokho. Ngikho angidose ngendlebe bonyana ngingalingi ngiyithi vu 15
indaba le kumma. Ubaba uthome nini ukuba nefihlo vele? Ubaba
angangilahla? Angicabangi njalo. Mdala ubaba, kade azibona izinto.
Mhlambe uqinisile nakathi ipilo ijanyelwa nge ... (Aphazanyiswe
nguBalise).
BALISE: NaThubana, ziyabuya emzini lo. Nanzi neenkoloyi zingena 20
zilandelana. Uyazibona nje neenkoloyi zakhona bona
akusibongisunduza ngitotobele khona. Zibhebhule amavilo begodu
ziinqoqomela, ziphezulu.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 33 DBE/2018
SCE
IQHAKAZANA: (Lihleke). Ngezabantu abaphezulu.
BALISE: Abanye babantwaba balele endleleni (Akhombe). Qala ikoloyi leya 25
ineenomboro zeTlhagwini Kapa.
IQHAKAZANA: Abazenzi, yipilo. Akunamuntu ongasuka kude le eTlhagwini Kapa
kungananto emtjhutjhumezako.
BALISE: (Sakuhleba). Dadwethu, uThombeni lo uyawazi umsebenzakhe?
IQHAKAZANA: Khulu. 30
BALISE: Nembeleko uyayazi?
IQHAKAZANA: Leyo-ke yinto yakhe. Abantu beza lapha balengise imikhono,
bakhihla somhlolokazi ngombana banakho koke kodwana
umntwana do. Nawuzokuhlangana nabo godu ubafumane sele
(Alingise) basusuzela. Imihlathi sele ivakatjhela iindlebe. 35
BALISE: (Sakuhleba). NaThubana, uyamuzwa udade lo bona uthini?
LUNGILE: (Budonda). Ngiyamuzwa.
BALISE: Mkami, ngithokoza ukuvuma kwakho bonyana size lapha.
(Ngethabo). Kungasikade nathi sizabe sisusuzela.
LUNGILE: (Sakuhleba) Uthokoze ubaba ngombana ngathana akusuye ngabe 40
angikho lapha.
(ULungile akhuphe amarhalasi welanga ngebheganeni. Awafake).
BALISE: (Urarekile). NaThubana, wafaka amarhalasi welanga lingakaphumi
nje kwenzanjani?
LUNGILE: Angifuni abantu abangaziko bangibone. Bazongithwala ehloko. 45
IQHAKAZANA: (Lihleke). Mntwanakwethu, nawungaya nabantu uzokudla
kurhwaqele. Ipilo ngeyakho begodu iza kanye. Abantu benza
nanyana yini bonyana baphumelele kodwana angeze bakutjela
zoke. (Kuvele isokana liphethe ithreyi eneembhigiri ezizele swi
ngetiye. Lihlomise woke umuntu osemjejeni. 50
LUNGILE: (Athathe umthamo nakaqedako akhwinyise). Mrholozi, yitiye enjani
le? Ayinatjhukela begodu inamafutha.
IQHAKAZANA: Yitiye yesondo, iyapholisa.
LUNGILE: (Usakhwinyisile). Awa, mina angiyifuni. Umuntu uzokusetjenzwa
yindeni. 55
IQHAKAZANA: (Lihleke). Ukukhamba kubona mntwanakwethu.
BALISE: (Sakuhleba). Zincenge mkami. Angeze yakubulala. (Abethele
ibhigiri ehloko. Asothe ubuso). Ayisimnandi yona kodwana
sesifikile, akusekho ukubuyela emva. Ithi ingakhamba idle idaka
sithandwa sami. 60
LUNGILE: Khona kutjhiwo. Itiye enamafutha!
(ULungile ayisele kabuthaka abe ayiqede. Isokana elilethe itiye
libuye selilengise izandla).
ISOKANA: BakwaMsiza, umphorofidi uthi ningangena.
(UBalise akghodlhe umkakhe ngendololwana. Basikime. Balandele 65
isokana ngemva sekuyiwa ngekumbeni umphorofidi asebenzela
ngakiyo).
[Ikhasi 49–51]
23.1 Tlola igama lendawo uLungile banoBalise abakiyo kukulumo-pendulwano
engehla le. (1)
23.2 Tlola isibongo somphorofidi okhulunyiswa emdlalweni lo. (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya HL/P2 34 DBE/2018
SCE
23.3 Tlola isiyeleliso somraro wembeleko uBalise asithola kumlinganakhe
ngamunye kabangenzasi.
23.3.1 UMvimbi. (1)
23.3.2 UHleziphi. (1)
23.4 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA indlela uLungile azizwa ngayo mayelana
nokuya kwabo emphorofidini okhulunyiswa emdlalweni lo. (2)
23.5 Tlola isizathu esenze uNobukhazi abenesibindi sokobana ayokukhulumisana
noMnguni bona asize uLungile ngomraro aqalene nawo emzinakhe
wokungabi nembeleko. (2)
23.6 Tlola ngamaphuzu AMABILI okwenza bona uNaMalemane angathabeli
umtjhado kaLungile noBalise. (2)
23.7 Kukulumo-pendulwano engehla le uLungile uzwakala aratharatha ngokuza
kwakhe kwamphorofidi uThombeni naphezu kobana bavumelene banoBalise.
Ingabe lokho kusitjela bona umdlali onjani? (2)
23.8 Ucabanga bona indlela uThombeni ebekanqophe ukutjhaphulula ngayo ifindo
ebelenza bona uLungile angakghoni ukuba nomntwana beyizomkghonakalisa
bona agcine amtholile umntwana njengokutjho kwakhe? Sekela isiqunto
osithathako ngephuzu ELILODWA. (2)
23.9 Umtloli womdlalo lo usivezele uMnguni amdlali onefihlo emndeninakhe.
Hlathulula okungaba mphumela omumbi emndenini womuntu onefihlo. (2)
23.10 Khetha ipendulo ekungiyo kezingenzasi bese uqedelela ngayo isitatimende
esilandelako.
Abantu bakwaMnguni bathakazelelwa ngokobana ngebakwa ...
A Thamana
B Thubana
C Mhlalukwana
D Malobola (2)
23.11 Ingabe uyini umnqopho womtloli wokusethulela uBalise banoLungile banakho
koke kodwana banomraro wokungabi nomntwana? Ipendulwakho ayibe
liphuzu ELILODWA. (2)
23.12 Ingabe isenzo sakaNaMalemane sokulawula uLungile nanyana sele endile,
asemzinakhe sisenzo esamukelekako nanyana esingamukelekiko?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
23.13 Ingabe isenzo sakaMnguni sokobana akhambe inyanga ngakelinye ihlangothi
akhambe isondo siyakholweka nofana asikholweki? Ipendulwakho ayibe
liphuzu ELILODWA. (1)
23.14 Coca ngokutjhayisana kweenkolo ezihlukeneko zabadlali bomdlalo lo
bewuhlathulule nokobana ziwuthinta bunjani umraro uBalisa banoLungile
abanawo emtjhadwenabo. (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LILOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2018 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2018 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2018 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC Supplementary 2018 QP

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2017 Question Paper
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Memo

Memorandum