Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
NOVEMBA 2018
IMITLOMELO: 80
ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½
Iphepheli linamakhasi ama-32.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2018 papers 





View all





isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2018 Question Paper
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2018, 32 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2018 · isindebele. Question paper, 32 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Question paper
- Year
- 2018
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 32
- File size
- 516.6 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 32
This exam
NSC November Exam 2018
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Ubukghwari / Literature (Set Works)40 marks
- Question 7Ubukghwari / Literature (Set Works)27 marks
- Question 9Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2018
NSC
YELELA
1. Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
aphendule imibuzo.
2. Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, funda imibuzo bese
ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.
3. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:
ISIGABA A: Iinkondlo (30)
ISIGABA B: Inovela/Ubukghwari bomlomo (25)
ISIGABA C: Umdlalo/Idrama (25)
4. Landela imilayo esekuthomeni kwesinye nesinye isigaba ngokuyelela.
5. Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke:
EMITHATHU KUSIGABA A
MUNYE KUSIGABA B
NAMUNYE KUSIGABA C
6. Sebenzisa irherho lokuzihlola ukuqinisekisa bonyana yoke imibuzo
uyiphendulile.
7. Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe
ngayo ephepheni lemibuzo.
8. Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA.
9. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:
ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-40
ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-55
ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-55
10. Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2018
NSC
IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
INOMBORO YOMBUZO UMBUZO IMITLOMELO IKHASI
1. 'Ibala Ngelakho' Umbuzo omude 10 5
2. 'Ngenameva Mntwanami' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 6
3. 'Sahlulwa Kuphandlululana' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 7
4. 'Thando' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 8
KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. 'Kufa' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 10
*YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI
ESIGABENI C nofana nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI C qinisekisa bona
ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI B.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundiweko.
6. Mbala Ngubaba Umbuzo omude 25 11
7. Mbala Ngubaba Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 11
8. UKholiwe Umbuzo omude 25 14
9. UKholiwe Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 14
10. UBonakele Umbuzo omude 25 17
11. UBonakele Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 17
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
12. 'Umoya omumbi' Umbuzo omude 25 20
13. 'Isinghonghoyilo sezinja' KANYE Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 20
'KwaMhlanga' 22
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundweko.
14. Ibhudango Lami Umbuzo omude 25 24
15. Ibhudango Lami Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 24
16. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo omude 25 27
17. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 27
18. Ifindo Umbuzo omude 25 30
19. Ifindo Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 30
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
NOWODWA umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula
imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/Novemba 2018
NSC
IRHELO LOKUQINISEKISA
Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.
ISIGABA IINOMBORO INANI LEMIBUZO TLOLA ITSHWAYO
ZEMIBUZO EZOKUPHENDULWA EMBUZWENI
OWUKHETHILEKO
A: IINKONDLO 1–4 2
(Iinkondlo zibonweko)
A: IKONDLO 5 1
(Ikondlo engakabonwa)
B: INOVELA/UBUKGHWARI 6–13 1
BOMLOMO (Umbuzo
omude NANYANA
umbuzo onemibuzo
emifitjhani)
C: UMDLALO/IDRAMA 14–19 1
(Umbuzo omude
NANYANA umbuzo
onemibuzo emifitjhani)
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
emide nofana EMIBILI emifitjhani yodwa.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2018
NSC
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko (Umbuzo woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.
Ikondlo engakabonwa (Umbuzo wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.
UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.
IBALA NGELAKHO – TN Mahamba
1 Kwayi, kwayi, uyaphi?
2 Uyaphi thina silele?
3 Nawuphulwa lijamo
4 Lizakuphula belikubeke phasi.
5 Zikhalime lingakafiphali,
6 Wenzele ingomuso lakho,
7 Kazi amalwele ayakghophola.
8 Abantu abakufihleli:
9 'Umuhle mntwanomuntu'
10 Batjho babe limu linye,
11 Uziqale esibonibonini ube lihlo linye nabo.
12 Usuke uzibethe isifuba.
13 Usuke uhlahlathe, udurhe nommango.
14 Kubayini nabakufunako bangakutholi?
15 Uphunyurh' elimin' elimnandi neliloliweko.
16 Zibuze bamsila nje badoswa yini?
17 Bafika bakukhohlise ngento yinye,
18 Abanye beza bazi bona unguthathekile,
19 Bathi bangagolintethe babone abeze ngayo.
20 Feza okuzokuphumelelis' epilweni,
21 Zikhakhazise ngebala uSomnini akuphe lona,
22 Ibala ngelakho, iba nomona ngalo.
23 Uzabe uzenzela wena.
24 Zithande, zivikele ingomuso likulindile.
Tlola ummongondaba wekondlo le, dzubhula bewuhlathulule amagama asetjenziswe
yimbongi ukuveza tjhatjhalazi lowo mmongondaba. Ipendulwakho ayiveze isingeniso
esihlathulula ummongondaba wekondlo nekhethomagama, emzimbeni dzubhula
bewuhlathulule amagama/imitjho ekhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo
mmongondaba bese esiphethweni usonge indabakho ngokuveza umbonwakho
ngokuphumelela kwembongi ekuvezeni ummongondaba wekondlo le. Amagama
ozowasebenzisa awabe li-190–240. [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2018
NSC
UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
NGENAMEVA MNTWANAMI – TN Mahamba
1 Kubayini ulihlongandlebe?
2 Nakukukhalima sengidiniwe,
3 Nakukudosa ngendlebe sengidiniwe.
4 Ngikhalime kwatjha ilizwi,
5 Nakukungizwa do!
6 Kufana nokukghadlha ilitj' edwaleni.
7 Ngikhumbula mhlazan' ubelethwako,
8 Ngathaba kwesana elincani,
9 Ngisithi ngibeleth' ingomuso lami,'
10 Ngatjhwiswa kungazi,
11 Ngatjhwiswa yinjabulo,
12 Kwanjesi ngidanile.
13 Ngilala ngingakalali,
14 Ngilala ngiphenduka,
15 Nginande ngivuka ngilunguze efesidereni.
16 Ngizibuza bona ingabe uphephile na lapha ukhona?
17 Iinyembez' zizal' amehlo.
18 Umsamel' ubemanzi tepu!
19 Khes' ube nendlebe,
20 Khes' ube yimvu ehle,
21 Khes' uthath' iiyelelis' ezihle,
22 Khes' ube mntwan' onehlonipho,
23 Ulahl' indlel' oyikhambako le
24 Inameva mntwanami.
2.1 Tlola isenzo ESISODWA imbongi ethi idinwe kusenza emntwaneni ekhuluma
ngaye ekondlweni engehla le. (1)
2.2 Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe yimbongi emudeni wesi-5
wekondlo le. (1)
2.3 Rhunyeza ngomuda OWODWA umqondo omunyethwe yindima yesibili
yekondlo engehla le. (2)
2.4 Ingabe imbongi izama ukusitjelani ngomuda we-13 wekondlo le? (2)
2.5 Hlathulula ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni engehla.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
2.6 Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo
endimeni yamaswaphela yekondlo le. (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2018
NSC
UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
SAHLULWA KUPHANDLULULANA –TN Mahamba
1 Mnganami!
2 Besingaphundwa lilitho,
3 Koke lapho bekunobumnandi besitholakala,
4 Iinkoloyi besaz' imihlobohlobo,
5 Epumalanga netjonalanga sibuya khona,
6 Zamarhugu besizazi zoke.
7 Nakusikolo sasibona kumkhwekazi,
8 Sabalisa bavukela ngejinifomu,
9 Babhebhul' iincwadi banqophe kwaNolwazi
10 Thina siziinini zamarhugu
11 Sithi mzala eendakamizweni.
12 Emabhetjhini nemaphathini singatshwili,
13 Besaziwa mazombe,
14 Besidoselana ebumnyameni bobudlhadlha,
15 Nakukuvusana nokukhalimana do!
16 Bekulele kukunye nangabe bekukubili bekuzakuvusana,
17 Nalitjhingako, kithi beliphuma,
18 Nabathi, kwaNolwazi silikhombe libaba,
19 Besiphandlwe yikungu,
20 Ithe ingembuk' emehlweni,
21 Isikhathi besele sidliwe yinja,
22 Ezandleni sidududu,
23 Ipil' isitjhiye emva,
24 Ihloko seyithelwe ngepuphu.
25 Sesilil' ezimathosi,
26 Sesilila ngongathana,
27 Isikhathi azange sibe nesirhawu kithi,
28 Sithe, azilime ziy' etjeni
29 Sihluwe kuphandlululana mnganami.
3.1 Tlola ubukondlo obusetjenziswe yimbongi emudeni wesi-5 wekondlo engehla. (1)
3.2 Buyelela utlole umuda ongenzasi lo kodwana ujamiselele igama elithalelwe
kiwo ngelimqondofana nalo.
'Thina siziinini zamarhugu' (1)
3.3 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondweni
le. (2)
3.4 Ingabe ukusetjenziswa kwamagama athi, 'Sabalisa bavukela ngejinifomu'
emudeni wobu-8 wekondlo engehla le kukuthinta njani ukuzwisisa kwakho
okutjhiwo yimbongi? (2)
3.5 Hlathulula okunqotjhwe yimbongi ngomuda wama-28 wekondlo engehla le. (2)
3.6 Ingabe uyayizwela imbongi ngalokhu elila ngakho ekondlweni le nofana
awuyizweli? Sekela isiqunto osithathako. (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2018
NSC
UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
THANDO – TN Mahamba
1 Ithando kukudla kwehliziyo,
2 Mummoya omnanjana,
3 Ummoya opholileko,
4 Werobhelela elimnandi tle!
5 Ngitjhwile ngathi: 'Ngiyakuthanda'
6 Ngitjhwiswa ngilokhu engikuzwako,
7 Lokhu okungitjhisa ngaphakathi kimi,
8 Lokhu okwenza ihliziyo yami
9 Ipharupharume khudlwana.
10 Angikatjhwiswa yikanuko,
11 Angikatjhwiswa ngilokhu onakho,
12 Angikatjhwiswa kulapho uphuma khona,
13 Ngitjhwiswa ngilokhu ongikho,
14 Ngendlela oziphethe ngayo,
15 Kungenze ngazala ithando,
16 Lazala laphuphuma ngawe.
17 Ngiyathemba angikoni
18 Ngokukubikela bona ngiyakuthanda?
19 Uthandwe yihliziyo yami,
20 Ikuthande yakuthandisisa,
21 Yaba nomthandela wasafuthi.
22 Ilihlo lasoloko lithe njo! Kuwe
23 Lithabela ukukubona,
24 Lithabela ukukubona uhleka.
25 Uhleka ihloko yami ihlangane,
26 Uzibumbe kufane.
27 Iindlebe zami zilalele,
28 Zithabela ukuzwa ilizwi lakho,
29 Engqondweni kuhlezi isithombe sakho,
30 Singibhalelisa ukucabanga.
31 Ngikuthanda ukukuthanda,
32 Ihliziyo yami ngufakazi wakho koke.
4.1 Tlola ngamaphuzu AMABILI indlela imbongi ehlathulula ngayo ithando
ekondlweni engehla. (2)
4.2 Rhunyeza ngomuda OWODWA ummongo omunyethwe yindima yesi-3
yekondlo le. (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2018
NSC
4.3 Dzubhula umuda osetjenziswe ekondlweni engehla ohlathulula bona imbongi
nayibona umuntu ekhuluma ngaye lo athabile iba kwanga ihlokwayo
ayisathathi. (1)
4.4 Ingabe ukusetjenziswa komuda we-17 ukuya kewe-18 wekondlo engehla le
kusivezela muphi umqondo ngehlangothini lembongi? (2)
4.5 Ngokuzwisisa indlela imbongi ekhuluma ngayo ekondlweni le ucabanga bona
sele iqonyiwe nofana isazibawela ithando emuntwini ekhuluma ngaye lo?
Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (2)
4.6 Ngokubona kwakho ungathi kuyinto efaneleko nofana engakafaneli bona
imbongi izinikele ethandweni ngendlela ezwakala izinikele ngayo ekondlweni
engehla le? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (2)
[10]
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2018
NSC
IKONDLO ENGAKABONWA: (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)
UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
KUFA – TM Mthimunye
1 Awunanhloni kufa,
2 Awunasirhawu kufa,
3 Uginy' iinhlobo,
4 Udl' esibathandako.
5 Maye! Kufa unesihlungu,
6 Uthini ngabasele babodwa?
7 Uthini ngabangakwazi ukuzenzela?
8 Unesihlungu kufa.
9 Iinyembez' ezingaka,
10 Isilil' esingaka,
11 Abentwabekosi ababodwaba bona,
12 Umumbi kufa.
13 Ungen' emzini kuthatjiwe,
14 Uphume kunesilond' esingapholiko,
15 Angeze wakhohlweka,
16 Ubuyaphi nesihlungu esingaka.
17 Kufa uwuphosil' umkhonto,
18 Baneng' abahlabekileko,
19 Banengi bamehl' azel' iinyembezi
20 Ngebanga lakho kufa.
21 Utjhiy' abangakafaneli,
22 Uthath' abangakafaneli,
23 Awesabi kufa
24 Wasivelelaph' umumbi kangaka?
25 Nawe ngeliny' ilanga uzokufa.
5.1 Dzubhula amalunga asetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1 yekondlo le
abumba ivumelwano-thoma. (1)
5.2 Rhunyeza ngomuda OWODWA umqondo omunyethwe yindima yoku-1
yekondlo engehla. (2)
5.3 Dzubhula umuda osetjenziswe ekondlweni engehla onehlathululo yokobana
ukufa akunandaba nokobana kutjhiya iintandani, abahlolokazi nabafelwa. (1)
5.4 Ingabe ukusetjenziswa kwemida ukusuka kewama-21 ukuya kewama-22
kusivezela muphi umqondo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
5.5 Hlathulula ngomuda OWODWA ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni
le. (2)
5.6 Coca ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo
sesenzasamuntu ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba ewuhlosileko
ngekondlo le. (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2018
NSC
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni.
NOFANA
Nawukhethe imibuzo enemibuzo EMIFITJHANI enovelini nanyana
ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE
emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zamanovela: MBALA
NGUBABA, UKHOLIWE NOBONAKELE. Khetha incwadi EYODWA
uphendule ngayo umbuzo OWODWA.
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Abatloli bamanovela basebenzisa abalingisi abahlukahlukeneko (ngokweemilo
nangokwezenzo zabo) ukusethulela iimfundo ezihlukahlukeneko. Akhe uhlathulule
isifundo esisivezelwa mtloli ngomlingisi ngamunye kabalandelako (uMavela,
umufi uBongwe, uGotjiwe noSkhosana) enovelini le. I-eseyakho esingenisweni
ayihlathulule bona yini abalingisi, isimilo, izenzo nesifundo. Emzimbeni veza bona
abalingisaba bethulwe baneemilo nezenzo ezinjani nokobana sifundeni ngezenzo
neemilo zabezo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni
iimilo nezenzo zabalingisi ukusethulela isifundo asihlosileko ngomlingisi ngamunye.
Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI A
Uthe asangena ngomnyango uSkhosana waje ambona. 'Ummoya phasi Bongwe.
Ngikubona usangena nje bona uphakamile.' Kutjho uSkhosana ambizela ngahlanye.
Angawuvuli wakhe umlomo uMavela. Alandele uJali lapha ambizela ngakhona. Mbala
basuke hlangana nenengi bangene ngakwelinye ikamurwana. 'Ungithusile Bongwe
ngendlela ongene ngayo. Ngibe makhaza imbala. Nokho ngiyathaba ngombana 5
ingasuthi awusinjengobana ngikuyelelile. Kghani nginamala?' Kubuza uSkhosana
amakhaza vele. Anikine ihloko uMavela. 'Nakancani ungalingi utshanye Jali. Ungalingi.
Yinto bani ongenza yona le? Sigcinene nini sinawe? Singathi sihlangene sibambisene
ngento ekulu nengenisa imali kangaka, wena ulinge ukuyona? Skhosana khafula.
Phela soke isibaya sami seenkomo siphelele la kuwe. Wathi khesijame kuphele 10
inyanga ephezulu. Ngajama. Inyanga leyo iphele kwabe kwathwasa etja. Solo
ngijamile. Ngisese nomunye umhlambi weenkomo, izimvu neembuzi osasele
eMadlangeni wena ungonyamaleleko. Amapholisa wendlela kade atjhida endleleni
yethu. Awuzi uzongitjela bona ubanjwe yini, uhlezi wamukela imali yodwa. Khuyini
lokhu?' kubuza uMavela selabonile bona kuyehlela. 15
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2018
NSC
IJali lithome ngokuzibona umlandu labetha uncancabe. Lokho ngikho okwenza
uMavela bona azazele bona esimlandu ngisiphi. USkhosana abone bona uzidosele
amanzi ngeforo. Msinyazana athi khutjhu. Asibone ngelinye ilihlo isenzo nelaka
lakaMavela. 'Bongwe ngibona kwangathi ungenza isela wena. Ngifuna ungazi-ke
namhlanjesi bona angisiyo into ocabanga bona ngingiyo. Angebi amandla wenye 20
indoda mina. Nawucabanga bona ngizokugebenga ngeenkonyana zakhwezi
ezingiqedela utjani beenkomo zami ngale eplasini, asihlukane bamkhulu. Butha yoke
imigulerhana yeenkomo zakho leya, ubone enganatjani.' Kulwa uSkhosana ngokubona
bona kwangasuthi uzingenisele ngeenkhukhula, ngokuba nobuntu kwakhe.
'Qala la muntu! Nasi imali esele ngiyenzile ngeenkomo zakho,' ayikhuphe ayiphare 25
phambi kwakaMavela. Ibophe kumswakwaBongwe. Athule. NoSkhosana athule. Kuthi
ngemva kwesikhatjhana uMavela ayithathe imali leyo ayibuyisele kuSkhosana
acabange bona mhlamunye uyazonela la kuSkhosana. USkhosana nakakghona
ukumtjengisa imali engaka kutjho bona akamdlelezeli. Kuyasebenzeka. Yinengi imali
abazoyenza. Phela bekangathembi uMavela. Bekacabanga bona uSkhosana selayidle 30
yoke imali yeenkomo zakhe. Manje nakakghona ukumvezela isifofo esingaka semali
kutjho bona uyathembeka. Yindoda. Into nje embi ngilokhu ukuhlala angasazomhlola
lapha amtjhiya khona.
Liphandlwa liqalile Jali angilwi ngiyabuza nje. Ngibawa ungayithathi ngamawala
ikulumo yami. Ngizimisele khulu ukusebenzisana nawe njengombana sezwana. 35
Angekhe bengithome ngithi asihlukane. Okungiphetheko nje kunye, kukobana
asinonde sihlala sibone bona lebhizinisi yeenkomo isikhambela njani. Phela ungalibali
Jali bona kusasele umhlambi le ekhaya.
[Ikhasi 85–87]
7.1 Tlola ibizo lendawo lapho uSkhosana ahlalisa khona uMavela kwesikhatjhana
nabazakusuka naye eMadlangeni. (1)
7.2 Tlola umhlobo werarano ovezwe esiqetjhaneni esingehla bese usekela
ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2)
7.3 Tlola bona ubujamo bezeenthuthi beMadlangeni busitjelani ngehlangothini
lesizinda sendawo le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
7.4 Tlola okufanako phakathi kwakaMhlekwa noHleziphi ekungikho okubenza
bahluke kunomnakwabo uMavela. Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA. (1)
7.5 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA okummongondaba wenovela le. (2)
7.6 Ngokurhunyezweko tlola okwaba sisusa serarano esaba khona phakathi
kwakaMavela noHleziphi lokha uHleziphi nakazakuphetha ngokulila. (2)
7.7 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILOLDWA.
Lokha unomzana nakabhubhako zoke izinto azitjhiyileko kufanele
zitlhogonyelwe yindodanakhe ekulu. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2018
NSC
7.8 Ucabanga bona isenzo sakaBongwe sokuhlela isifiso sakhe asaphila simveza
amlingisi onjani? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
7.9 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli ngokusitlolela inovela yesihloko
esithi, 'Mbala Ngubaba?' Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
7.10 Hlathulula bona isiphetho senovela le sizwakalisa ummoya onjani
ngokuqalisa esehlakalweni sokubotjhwa kwakaMavela. Ipendulo ayibe
liphuzu ELILODWA. (2)
7.11 Ucabanga bona isenzo sokobana abentwana bakaMavela, uFikile
banoSizakele, babone uyise avalelwa mapholisa sizakuba namuphi umthelela
emaphilwenabo? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2)
7.12 Coca ngokuphumelela komtloli ekwakheni ubudlelwano phakathi kwesihloko
senovela ethi, 'Mbala ngubaba' nesehlakalo esenzeka esiphethweni senovela
le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
7.13 Tshwaya ngelihlo elibukhali isenzo sakaMavela sokweba iinkomo zakwabo
zoke angacabangeli abanye abentwana bakwabo bona simveza amumuntu
onjani. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1)
7.14 Coca wenabe ngokuphumelela komtloli ekusethuleleni umlingisi oyikutani
wenovela le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2018
NSC
UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
UKHOLIWE – N Skosana
Abatloli bamanovela basebenzisa abalingisi abahlukahlukeneko (ngokweemilo
nangokwezenzo zabo) ukusethulela iimfundo ezihlukahlukeneko. Akhe uhlathulule
isifundo esisivezelwa mtloli ngomlingisi ngamunye kabalandelako (uKholiwe,
uZondani, uSipho nomphakathi weVlaaklagte no. 2) enovelini le. I-eseyakho
esingenisweni ayihlathulule bona yini abalingisi, isimilo, izenzo nesifundo. Emzimbeni
veza bona abalingisaba bethulwe baneemilo nezenzo ezinjani nokobana sifundeni
ngezenzo neemilo zabezo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli
ekusebenziseni iimilo nezenzo zabalingisi ukusethulela isifundo asihlosileko
ngomlingisi ngamunye. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UKHOLIWE – N Skosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI B
Umfundisi gade akhulumela phezu kwesihloko esithi, 'FUNDISA UMNTWANA
NGENDLELA OKUZAKUTHI NALOKHA SELE AKHULILE AKHAMBE KIYO'.
Wakhuluma umfundisi agandelela amezwi athi, 'Abentwana namhlanjesi baphila ipilo
embi ngombana akhange bayithole ifundiso ehle basese bancani. Abentwana kufanele
nibatjele amaqiniso akhako,', kuzakuthi nalokha nasele bakhulile batjho bathi, 5
'Nanyana namhlanjesi sesinje kodwana wasitjela umma namkha wasitjela ubaba bona
siphile bunje'. Atjho atjengise nangezandla umfundisi. UMnguni yamrara itjumayelo le.
Phela urareka nje umkakhe naye ngayizolo gade akhuluma indaba yokobana
abentwana kufanele batjelwe amaqiniso. UMnguni wathi nakaqala umkakhe wamthola
aphetheke kumbi khulu. 10
Ukholiwe nakufikwa ekhaya wacoca nabentwabakhe, wabatjela bona baziphathe
kuhle. UBusiswe wambuza bona yena waye gade enzani abesana nabamtshwenyako.
Gade abaleka namtjhana abathuka? Lo kwaba mbuzo obudisi khulu. Phela bayabuza
abentwana. Batjhaphuluke tle. Wabatjela uKholiwe ipilo ekufanele bayiphile
nangendlela yena akhula ngayo. Nanyana akhuluma kangaka uKholiwe kodwana 15
iqiniso kukobana wafihla okhunye. Lokho phela kwatjengiswa kukobana nangemva
kokuyala abentwabakhe, akhenge atjhaphuluke.
Ukungatjhaphuluki kwakhe kwatjengisa bona kukhona okumdlako. Amezwi aphetha
ngawo athi, 'Bentwabami, niziveze nithembekile ephasini. Nanyana abantu
banganikhuluma kumbi, ngiyanitjela ngithi nanyana banithomelela ngamala 20
ningatshwenyeki ngombana iqiniso lizabe livele. Ukuthi livela ngemva kwesikhathi
esingangani akutshwenyi.' Abentwana bona nanyana bebalalela kodwana akhange
unina atjho bona ukususelaphi lokho akutjhoko. Nokho bafela ngaphakathi. UBusisiwe
asikime abalethele ikofi. Phela ikofi iyathandwa emzini lo, litjhisa namkha limakhaza.
Nanyana uKholiwe wazizwa atjhaphulukile ngemva kokucoca nabentwabakhe 25
kodwana isazelo sasimudla, simudla nje phela utjhiye imirabhu. Utshwenyeka nje
utshwenywa ngiyo imirabhu ayitjhiyileko. Akhambe amalanga, kwakungathi elinye
nelinye ilanga naliyokutjhinga lalithatha isiqetjhana emzimbeni kaKholiwe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2018
NSC
Waphela umkaMnguni, wasala angangelithi. Ukonda kwakaKholi kwatshwenya uMuzi.
Kwakuthi nanyana bazihlalele umuzwe sele asithi, 'Kodwana sthandwa sami 30
nawufihlela mina bona utshwenywa yini nje, angazi nanyana sele kukhona umuntu
ongcono kunami omtjela woke amatshwenyekwakho. Nangabe ukhona Kholi wami,
ngibawa bona ungitjele bona ngubani loyo ngiye kuye kube nguye ongitjela
ngokutshwenyeka komkami!' amezwi la gade aphuma ekujuleni kwehliziyo, gade
aphuma ehliziyweni etshwenyeke khulu. UKholiwe amudla amqeda amezwi la 35
khulukhulu nakasithi uMuzi, 'Angitjele ngokutshwenyeka komkami.' Amezwi la athoma
amehlo kaKholiwe ukuyokubiza iinyembezi, nangambala zafika iinyembezi
njengokumenywa kwazo kodwana akhange liphume ilizwi. Kwatjhuba ngendlini
kungekho mntwana, kungibo bobabili. Bobabili babejulile, baqale phasi, bazidlela
amathambo wengqondo. Nanyana bebacabanga kodwana bebangacabangi into yinye. 40
[Ikhasi 15–16]
9.1 Tlola isihloko setjumayelo kaMfundisi ngokuya ngokwetheksthi engehla le. (1)
9.2 Tlola igama lesikolo lapha uKholiwe ebekafundisa khona bewutjho nokobana
sikuyiphi indawo. (2)
9.3 Ngiyiphi ifihlo ekuthiwa uKholiwe akhange ayikhulume ngokuya ngesiqetjhana
esingehlesi? (1)
9.4 Hlathulula izehlakalo EZIMBILI ezihlobanako ezisetjenziswe mtloli
ukuvuselela isilonda sefihlo ebesele sirhobhile kuKholiwe. (2)
9.5 Rhunyeza ummongo wencwadi eyatlolwa nguKholiwe ngaphambi kobana
azibulale. (2)
9.6 Hlathulula bona uMuzi uvezwe amumuntu onjani enovelini le nasiqala indlela
aziphatha ngayo emsebenzini/esikolweni afundisa kiso. (2)
9.7 Ucabanga bona ngikuphi ebekungaba sisombululo somraro kaKholiwe
kunokobana azikhuphe umphefumulo? Sekela ipendulwakho ngamaphuzu
AMABILI. (2)
9.8 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi bese uqedelela ngayo isitatimende
esilandelako:
Isifundo esisithola ngomlingisi onguKholiwe enovelini le sifundo sokobana …
A ukusonda kwenza umuntu bona akhule anehlonipho.
B ifundo yenza ipilo yomuntu ibebulula angabi neentjhijilo.
C kuqakathekile ukukhuluma nakunento ekutshwenyako epilweni.
D ihlonipho iqakathekile epilweni yomuntu wengubo. (2)
9.9 Madanisa ipilo ebeyiphilwa nguKholiwe nekolo yakhe yobuKrestu utjho
bonyana ziyakhambelana na. Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2)
9.10 Ingabe mhlobo bani werarano elivela ngaphambi kobana uKholiwe atlole
incwadi bekazibulale? Sekela ipendulo ngephuzu ELILODWA. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2018
NSC
9.11 Ucabanga bona kungaba ngisiphi isitjhijilo umntwana kaKholiwe omntazana
angasala ahlangabezana naso njengombana uKholiwe azibulele nje?
Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
9.12 Tshwaya ngelihlo elibukhali ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni iqhinga
lokuthiya umlingisi oyikutani ibizo lakhe. (2)
9.13 Ngokubona kwakho, ingabe isenzo sakaSarah sokubetha uKholiwe
bekamkhuphe izinyo lokha nakamthola asingathwe nguSipho silungile
namkha asikalungi? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2)
9.14 Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa sisehlakalo sokobana uMuzi afumane
uKholiwe azibulele nakangena ngekumbeni yabayeni. (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2018
NSC
UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
UBONAKELE – M Skosana
Abatloli bamanovela basebenzisa abalingisi abahlukahlukeneko (ngokweemilo
nangokwezenzo zabo) ukusethulela iimfundo ezihlukahlukeneko. Akhe uhlathulule
isifundo esisivezelwa mtloli ngomlingisi ngamunye kabalandelako (uBonakele,
uMahlangu, uBafunani noNaSilombo) enovelini le. I-eseyakho esingenisweni
ayihlathulule bona yini abalingisi, isimilo, izenzo nesifundo. Emzimbeni veza bona
abalingisaba bethulwe baneemilo nezenzo ezinjani nokobana sifundeni ngezenzo
neemilo zabezo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni
iimilo nezenzo zabalingisi ukusethulela isifundo asihlosileko ngomlingisi ngamunye.
Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UBONAKELE – M Skosana
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI C
Aphume uBafunani ayokuhlala ngaphandle alile khulu. UMahlangu asale acabanga
ngeenkinga zakhe. 'Yoke iminyaka le ngondlana nabo, namhlanjesi bangibona
ngisidlhadlha sabo. Nanje ngiyatjho ngiyabuyelela bona ngazilaya ngokuhlukana
nomfazami womtjhado. Ngihlezi nje angazi bona umntwanami nonina batjhinga kuphi.'
Athule nancani uMahlangu. 'Kodwana e … uBafunani akanamlandu, umlandu unonina. 5
Akukafaneli bona nasibhalelwa kurarulula iinkinga zethu bese sisulela ebentwaneni
bethu. Umlandu unababelethi.'
UBafunani ulila nje unina umuzwa angemlanjeni. Nguye loya eza agijima
njengomntazana omutjha. Watjhiya umgqomu wamanzi ngemlanjeni, weza athwele
imikhono ehloko ingasuthi kukhona ohlongakeleko ngakwakhe. 'Ha, madekhethu! 10
Kwenzanjani Bafunani? Ukubangisani uyihlo, e … ngithi ukubangisani uMahlangu?'
Adose uBafunani angene naye ngekhwitjhini. 'Akaka … ngenzi li … litho mma,'
Kwaphendula uBafunani. 'Uthini?' kwatjho uNaSilombo. 'NaSilombo, akhe wehlisele
ummoya phasi,' kwatjho uMahlangu. 'Ngehlisele ummoya phasi ukube umntwanami
ugongodwa yindoda? Ubhalelwa bomakhelana bakho badlala ngawe mihla le. Into 15
oyaziko kutlhagisa umntwanami. Izolo lokhu bengibambene nabomakhelana kuyincani
indawo, bapheze bangigoma ngiphila kodwana wena nawubuya emsebenzini akhange
uthande nokwizwa. Wavele wakhwela wazehlela lapha kimi wangitjela bona ngimi
umuntu ongakalungi!'
Kwaba ngekulu ipi lapha kwaMahlangu babe bahlukana, bayokulala, kungekho 20
omunye ogobela omunye. Ihlaliswano ehle akhange ibe khona. Kwaba ngiloyo naloyo
owazenzela ngokukuthanda kwakhe lapha kwaMahlangu. UBafunani akhange abe
nayo ipilo ehle lapha kwabo. Besele ayibona ihlalo le ababelethi bakhe abahlalisene
ngayo ngombana besele akhulakhulile aneminyaka elitjhumi nane ubudala.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2018
NSC
'Umma nobaba uMahlangu ngiyabona bona abanakho ukuzwana phakathi kwabo. 25
Kunjalo nje ngiyabona bona nami abangithandi. Umma nangabe ungithanda
kwamambala, wenziwa yini bona avumele nanyana yini engiyenzako? Ngitjho nanyana
ngonile, uyangijamela. Ngisese mncani kodwana into ayenzako le, angiboni bona
izangipha isimilo esihle.' UBafunani ukhuluma nje uvela esitolo, KungoMgqibelo.
Abanye abentwana bakhambe nesikolo bayokudlala ibholo eTshwane. 30
[Ikhasi 38–39]
11.1 Tlola bona uBafunani uneminyaka emingaki ngokuya kwesiqetjhana
esingehlesi. (1)
11.2 Tlola isizathu esenza bona uBafunani alile ngendlela kuvezwe ngayo
esiqetjhaneni esingehla? (1)
11.3 Dzubhula amagama akhulunywa nguNaSilombo akhombisa bona akanayo
ihlonipho kuMahlangu. (2)
11.4 Tlola okufanako phakathi kwendlela uNaMndebele egade aphethwe ngayo
nguMahlangu nangendlela uNaSilombo egade aphethe ngayo uBonakele. (1)
11.5 Tlola urhunyeze okwenzeka ngamahabhula etjiwa nguBonakele emarageni.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
11.6 Tlola okuhlukileko phakathi kwendlela uBafunani akhule ngayo nangendlela
uBonakele akhule ngayo. (2)
11.7 Ngokurhunyezweko tlola isehlakalo esavelela uBonakele lokha nakahlika
ibhesi eDaveyton. (1)
11.8 Ingabe kuletha umthelela onjani emntwaneni ukubona ababelethi bakhe
basilwa njengoNaSilombo banoMahlangu enovelini le? Ipendulwakho ayibe
maphuzu AMABILI. (2)
11.9 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
Boke abentwana abahlala eendleleni babaleke emakhabo ngebanga
lokuhlukunyezwa. (2)
11.10 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi bese uqedelela ngayo umutjho
olandelako.
Umuntu owasiza uBonakele bona agcine adlalela umdlalo wezamaguduva
ngu ...
A Sponono.
B Dabula.
C Killer.
D Nduku. (2)
11.11 Uyini umnqopho womtloli wokusebenzisa iimbikindaba ukukhangisa ipi
kaBonakele nekutani yangaphetjheya yezamaguduva, uDuke Hudson?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2018
NSC
11.12 Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela
isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
UBafunani bekazokuba nekusasa elihle nangabe akhange akhuliswe mbelethi
ofana noNaSilombo. (2)
11.13 Coca ngesifundo esitholakala enovelini ethi, 'UBonakele'. Ipendulwakho ayibe
liphuzu ELILODWA. (2)
11.14 Coca ngokuphumelela komtloli ukusethulela isingeniso senovela le.
Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2018
NSC
UBUKGHWARI BOMLOMO
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
'UMOYA OMUMBI' – CM Sangweni
Iinolwana zizwakala ziziindatjana ezinganamaqiniso kodwana nasizifunda ngokuyelela
sithola bona kuneemfundo esizitholako kizo. Akhe utshwaye ngelihlo elihlabako
inolwana yesihloko esithi; 'Umoya omumbi' bese uhlathulula iimfundo esizithola
enolwaneni le ngokuqalisa ebalingisini bayo. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule
bona yini iimfundo. Emzimbeni hlathulula bona ngiziphi iimfundo esizithola kiyo
inolwana le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ekusethuleleni
iimfundo umtloli azihlosileko ngokusebenzisa abalingisi benolwana le. Amagama
ozowasebenzise awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
13.1 'ISINGHONGHOYILO SEZINJA' – CM Sangweni
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI D
Kwasukelasukela!
Cozi!
Ephasini elalingaphasi kwephasi kwakuhlala isitjhaba sezinja. Isitjhabesi
sasibuswa yikosaso uBhova. Isitjhaba sakwaNja sasaziwa ngokobana
sitjhaba esibukhali khulu. Sasingasahlelwa nanyana ngubani. Zoke iintjhaba 5
ezazakhelene nesitjhaba sakwaNja zazizisaba khulu izinja. Nanyana
abomakhelana bezinja babesilingwa kukobana zinomkhuba wokobana qobe
inyezi nayizeleko ziqala phezulu zibethe umkhulungwani. Naziqale phezulu
njalo zibanga itjhada elikhulu zizwakale kude kodwana ngubani ozozikhalima
ngombana ozokhe athi vu uzokuya kiboyisemkhulu. Kwakwaziwa bonyana 10
isitjhaba sakwaNja asitjhiyi litho eliphilako nasele sisahlela. Ngikho nanje
iintjhaba ezaziseduze zazithuthumela nazibona izinja ziphelele esigodlweni
sekosazo uBhova.
Esinye nesinye isitjhaba sahlala maquphe, yinye into ethenjiweko, libelo.
Umhlangano wezinja wawubizwe zizinja ezimapholisa. Izinjezi zazifuna 15
ukuyelelisa ezinye ngokuhlukumezeka ezikuthola eentetjhini zamapholisa
lapho zisebenza khona. Izinja ezimapholisa zayelelisa ezinye ngengozi
eziqalane nayo ngamalanga nazisemsebenzini. Umkhulumeli wezinja
ezimapholisa uBhraki wathi. 'Bafowethu nabodadwethu ningasavuma ukuba
mapholisa. Thina mapholisa siyahlukunyezwa. Kokuthoma sinikelwa inyama 20
evuthiweko ikhibe thina sizidlela ehlaza. Kwesibili sikhanjiswa isikhathi eside
singabonani nemindeni yethu. Akhese ucabange-ke, nakhu ubuya
emsebenzini abentwana bakho sebakhulakhulile kodwana abakwazi.
Abakwazi ngombana kade wakhamba, wakhamba basese midlwana.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2018
NSC
Nawubuyako ubafumana sebapheze balingana nawe, niyabona bona 25
ibuhlungu ipilo yobupholisa?' Zoke izinja zahlokoma ngalekulumo kaBhraki
kodwana kwaba khona ukungavumelani.
Ezinye zathi akufani nokuhlala ekhaya ungasebenzi, ezinye zathi kuyafana
ngombana uphenduka inja enganamuzi, ipikiswano yabayikulu kwamambala.
UBhraki uthe nakabona bonyana izinto ziphuma elawulweni, wangenelela. 30
Besele kukhona izinja ezikhombana ngemino zivezelana amazinyo amambi.
'Sitjhaba sakagogo, lalelani. Into esitshwenyako thina mapholisa wabantu.
Nasigijimisa umuntu singena emarharheni athusako, singena emrhobeni
eneenyoka ngitjho nangemanzini. Niyazi nje bonyana abanye babantu
esibagijimisako bahlome ngeengidi? Manjesi-ke, nawugijimisa umuntu 35
ohlome ngesigidi vane ugijimisa ukufa.' Ikulumo kaBhraki yafaka ivalo
emadolweni wezinja ngombana ezingasiwo amapholisa bezicabanga bona
amapholisa asebenza kamnandi awaqalani neengozi. Zithe zisathukile njalo
zezwa uBhraki athi, 'Umbuzo omkhulu uthi, kuhlekuhle basenzeni abantu
esibagijimisako, sihlala sigijimisana nabantu abangakasenzi litho elimbi. 40
Thina zinja esigijimisana nabantu sizuzini ngemva kobana sibambe umuntu?
Nasele uqalisisa kuhle uzokubona bonyana into esiyenzako le budlhadlha.
Bangaki abafowethu abafela emsebenzini?'
[Ikhasi 85–86]
13.1.1 Tlola igama lekosi yesitjhaba sezinja ebegade sihlala ephasini
elingaphasi komhlaba. (1)
13.1.2 Tlola OKUKODWA isitjhaba sakwaNja esabe saziwa ngakho. (1)
13.1.3 Rhunyeza isizathu esenza bona izinja ezimapholisa zibize
umhlangano. (2)
13.1.4 Rhunyeza iindlela izinja ebegade zihlukunyezwa ngayo ngokuya
ngokwenolwana engehla le. Ipendulwakho ayibe maphuzu
AMABILI. (2)
13.1.5 Ucabanga bona uyini umnqopho womtlami wokusitlolela inolwana
efana nale? (2)
13.1.6 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO
IQINISO bese usekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA.
Esikhathini sanje abaphathi bamabubulo abanandaba neensebenzi
zabo. (2)
13.1.7 Hlathulula bona isenzo sezinja sokunghonghoyila ngepatho
eziyithola ebantwini sisitjelani ngazo? Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
13.1.8 Ingabe isenzo samapholisa sokusebenza nezinja siyavumeleka
na? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2018
NSC
13.1.9 Etheksthini engehla le sizwa uBhraki ababaza ubuhlungu bepilo
yokuba yinja elipholisa. Akhe ucoce ngobungozi bokusebenza
njengepholisa esitjhabeni uqalise kilokho okwenzekako ephasini
namhlanje. (1)
KANYE
13.2 Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI E
KWAMHLANGA – D Mabhena
1 Bayede! Bayede!
2 Bayede mtjhade KwaMhlanga!
3 Bayede mtjhade waKwaNdebele!
4 UyiNgwenyam' eeNgwenyameni,
5 Bayede! Bayede! KwaMhlanga!
6 Ukugeja kwaziwa nguwe,
7 Ugeje ngeentaba,
8 Wageja ngezikghwa,
9 Wabhodwabhodwa milanjana
10 Yamanz' angabubuliko.
11 Bayede KwaMhlanga!
12 Ebusuku ugeja ngeenkwekwezi,
13 Usal' ufana neLandani,
14 Isidzwili samaNgisi.
15 Iingwegwe zakho zisithele.
16 Ulibandla lamadoda,
17 Usibethamthetho,
18 Waduma siyaqhaqhazela,
19 Siphathwe makhaza kusehlobo
20 Ilanga likhuph' inyok' emgodini.
21 Wen' awuzum' uyazunyelwa,
22 Wen' awugubh' uyagujelwa,
23 Usidzwili selawulo KwaNdebele
24 Ngitjho nobutjhontjhwani bulawulwa nguwe,
25 Ubhalelwa kukufa kwaphela.
26 Khula kosi!
27 Nzinza kosi!
28 Busa Ngwenyama!
29 Bayede mtjhade!
30 Bayede KwaMhlanga!
13.2.1 Tlola igama elisetjenziswe esibongweni esingehla elisitjela bona
imbongi ifanisa indawo yaKwaMhlanga nomuntu oyikosi. (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2018
NSC
13.2.2 Tlola umhlobo wesithombengqondo esisetjenziswe emudeni we-13
osendimeni yesi-3. (1)
13.2.3 Rhunyeza umqondo omunyethwe yindima yesi-2 ngesibongo
esingehla. (2)
13.2.4 Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokusebenzisa
amagama athi, 'Iingwegwe zakho zisithele'? (2)
13.2.5 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi uqedelele umutjho
olandelako.
Indawo yaKwaMhlanga kuyindawo e ...
A Lidorobha.
B Liplasi.
C Sigoga.
D Sisabelo. (2)
13.2.6 Coca wenabe ngommoya omunyethwe sibongo esingehlesi.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2018
NSC
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
OMUDE enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona
ukhetha imibuzo enemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni.
NOFANA
Nawukhethe imibuzo enemibuzo EMIFITJHANI enovelini nanyana
ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE
emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zomdlalo:
IBHUDANGO LAMI, UMBANGO KANZUNZA NOMANALA NEFINDO.
Khetha incwadi EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.
UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Abatloli bemidlalo basebenzisa imihlobo ehlukeneko yamararano ukusivezela
ummongondaba abasuke bawuhlosile ngomdlalo lowo. Coca ngokuphumelela komtloli
ukusebenzisa imihlobo yamararano (Irarano langaphakathi nelangaphandle)
ukusivezela ummongondaba womdlalo wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI.
I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini ummongondaba nerarano
langaphakathi nelangaphandle. Emzimbeni coca ngemihlobo yamararano
esetjenziswe mtloli ukusivezela ummongondaba womdlalo. Esiphethweni tshwaya
ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa imihlobo yamararano evezwe ngehla
ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko ngomdlalo lo. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI F
(Kusekuseni ngesikhathi sokuthewukela eplasini kwaMathumbu.)
ILUTJHA: (Libuthene lodwa.)
MBULAWA: (Ujame phambi kwalo.) Nithini-ke madoda izinto nazinje? Ngibuza
ngombana nani niyabona bonyana abadala bathewukele.
ILUTJHA: Akubizwe induna kwamaswaphela sizwe bona yona ithini. 5
MBULAWA: (Unqopha kuMbonani.) Ilutjha lisabawa ukukubona baba.
MBONANI: (Unqopha elutjheni.) Sele ngifikile madoda.
ILUTJHA: Besibawa ukuzwa bona abadala bathini ngendaba yakwaMasuku?
Sibuza ngombana sibona abanye babo sele baleyile ngomsebenzi.
MBONANI: Angazi mina madoda. Ihlokwami iyaduma. 10
MBULAWA: (Ngommoya opholileko.) Sibawa bona usibizele bona sizwe bonyana
bathini.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2018
NSC
MBONANI: (Uyababiza.) E ... bakwethu! Ngibawa bona nize nganeno noke!
Khenizositjhukisa isikhumba nasi!
ABADALA: (Bayifunde ivaliwe.) Lithomile ilutjha! 15
MBONANI: (Ujame hlangana nelutjha nabadala.) Ngiyathokoza bakwethu! E ...
ilutjha lithi libawa ukuzwa bona nithini ngendaba yokuqotjhwa
komfelokazi kaMasuku.
ABADALA: (Ngommoya opholileko.) Sihlathululile bona nathi siphatheke kumbi
ngendaba le. Besithi thina kungaba njani nange singabeka koke 20
ezandleni zakaZimu, kube nguye obonako bonyana wenzani.
MBULAWA: (Ngehlonipho.) Ngamanye amazwi nitjho bona sisale sesifela
ngaphakathi bobaba?
ABADALA: Iye ndodana. Sizakuthini nje?
ILUTJHA: Asikwazi ukufela ngaphakathi bobaba. Sele kusikhathi sokobana 25
simfundise abantu uMathumbu! (Ngokufuthumela.) Sithi
akungathewukelwa!
ABADALA: Kungathewukelwa? Bese senzani imini le yoke?
MBULAWA: Thina besithi kungathewukelwa bese sikhuphukela kwaMasuku.
ABADALA: (Ngokufuthumela.) Siyokwenzani kwaMasuku? Angithi sele ibulungiwe 30
indodana yakhona?
MBULAWA: Sifuna bona kuyokuhlalwa bufukama khona. Phela lokho kuzomenza
bona abone bonyana asikhambisani negadango lakhe.
ILUTJHA: (Ngokufuthumela.) Ngelethu lelo mkhozi!
ABADALA: (Basafuthumele.) Lizosiqotjhisa ilutjheli wena Mbonani! Alikhuphuke 35
lodwa ukuya kwaMasuku!
MBULAWA: Nithi niyakhumbula bona into evelele bakwaMasuku, izokuvelela
nanyana ngubani oseplasinapha?
[Ikhasi 24–26]
15.1 Ngisiphi isenzo selutjha esakatelela abantu abadala bona bahlike emitjhinini
yokusebenza bakhuphukele kwaMasuku ngokurhaba? (1)
15.2 Tlola isizathu esenza bona ilutjha lifune ukuyokufukama kwaMasuku. (2)
15.3 Tlola ngamaphuzu AMABILI izehlakalo ezifakazela bona uMbonani
umumuntu ozwana nokuthula nebumbano. (2)
15.4 Tlola igama lomdlali ovezwe njengembangi emdlalweni wesihloko esithi;
Ibhudango lami. (1)
15.5 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA indlela ekuthiwa kuphilwa ngayo endaweni
yesikomplasi. (2)
15.6 Tlola OKUKODWA okwenziwa nguVenter ukuqinisekisa bona nanyana ilutjha
lifunda ngeposo nje kodwana ukufunda kwalo kuyathikamezeka begodu akubi
netlha. (2)
15.7 Madanisa indlela iRobben Island eyayisetjenziswa ngayo kilomdlalo nendlela
esele isetjenziswa ngayo esikhathini sanamhlanjesi. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2018
NSC
15.8 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusivezela iinsebenzi ezibabantu
abadala zisaba uVenter kangaka? Sekela ipendulwakho. (2)
15.9 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
bese usekela isiqunto osithathako.
Izehlakalo eziphathelene nebandlululo ezivezwe emdlalweni wesihloko esithi,
Ibhudango Lami zisenzeka nanamhlanje. (2)
15.10 Hlathulula ummongondaba omunyethwe mdlalo wesihloko esithi, Ibhudango
Lami. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
15.11 Ucabanga bona ngisiphi isizathu esenza uNaidoo bona agcine sele athiye
isithuthumbisi etatawini lakamakhakhulararhwe esabulala amakhuwa
amasumi amabili nambili? (2)
15.12 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukuthiya umdlali oyikutani ibizo elithi;
'Mbulawa'. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
15.13 Coca wenabe ngesifundo esimunyethwe mdlalo wesihloko esithi, Ibhudango
Lami. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1)
15.14 Ngokubona kwakho ingabe kulungile nofana akukalungi bona iinsebenzi
zibange umgururguru nangabe kunezinto ezingakhambelani nazo
emisebenzini? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2018
NSC
UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Abatloli bemidlalo basebenzisa imihlobo ehlukeneko yamararano ukusivezela
ummongondaba abasuke bawuhlosile ngomdlalo lowo. Coca ngokuphumelela komtloli
ukusebenzisa imihlobo yamararano (Irarano langaphakathi nelangaphandle)
ukusivezela ummongondaba womdlalo wesihloko esithi; UMBANGO KANZUNZA
NOMANALA. I-eseyakho esingenisweni ayihlathulule bona yini ummongondaba
nerarano langaphakathi nelangaphandle. Emzimbeni coca ngemihlobo yamararano
esetjenziswe mtloli ukusivezela ummongondaba womdlalo lo. Esiphethweni tshwaya
ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa imihlobo yamararano evezwe ngehla
ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko ngomdlalo lo. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI G
(Kusesiqodlweni sekosi umusi kwamnyamana ikosi ihlezi neenduna zayo
bayakhuluma.)
IKOSI: Madoda kwanje kwanga ngaphandlapha sekuvalwe ngomuntu
ngetjhada engilizwakweli. Nakunjalo asikhambeni siyokubika
lokho esibabizele khona. 5
UNGENDU: Kwamambala bakhona.
IKOSI: Nakunjalo asikhambeni sisahlaleleni phezu kweenyawo?
URHOBONGO
USOMPHANGWA: Ndabezitha! (Baphume. Kuthi nabavelako kutjho imbongi.)
IMBONGI: Yekhethu kaMusi KaMhlanga, ikomo kaNanasi.
Yikunzi yakogwazana eyagwazana, eyagwaza 10
Yarhuc' idaka, eyagwaza yazinyikinya.
Yagwaza yanjonjonona, yagwaza yathapha
Idaka yanga libisi lamathole.
Ngumalotjolelwa ngezokubolekwa abanye balotjolelwa
ngezabomayise ... 15
URHOBONGO: Sitjhaba sakwethu kuyangithokozisa ukobana nithi nanibizwa
yikosi nisikimele phezulu. Lokho kuyakhombisa bona sibambene
sizwe sekhethu sakaMusi kaMhlanga. Kwanga nangomuso
kungathi nakuvele igama sibe njenganamhlanje sisikimele
phezulu. Amade anginawo, ngizakubuyela phasi ngitjhidele 20
uNdabezitha othe bandla lakhe.
IBANDLA: (Ithi nayisikimako kudume ubayede.) Bayede! Ndabezitha!
IKOSI: Sitjhaba sakababa nina bakaMafana. Namhlanje ngithabe
kwekonyana ngokobana ngifumane ithuba lokujama phambi
kwenu. Bengingacabangi bona ithuba elinjengaleli ngizakuba 25
nalo. Kazi kurhwalele sitjhaba sakababa. Amehlo akasaboni kanti
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2018
NSC
nomzimba uyangilandula. Ngithokoza iinduna nani noke
eningisingathileko ngingasaboni emehlweni kodwana isitjhaba
sakababa akhange singiqalele phasi namkha singifulathele.
Nangilapha kini ngiqina idolo ngombana nanyana ngingasithela 30
angekhe isitjhaba sakababa sadosa emhlweni.
IBANDLA: Bayede! Ngwenyama!
IKOSI: Ngithatha ithuba elinjengaleli ngilinikela abantu
abasesenamandla wobutjha. Akurhelebhi ukuthi ngizikatelele
ngizizwa bona sengiyabhalelwa. UManala nguye ozokuthatha 35
unamrhali njengokwesiko lendabuko.
IBANDLA: Bayede! Bayede! Ndabezitha!
IKOSI: Nginethemba lokobana iinduna zizamsekela ngokubambisana
nani sitjhaba sakababa. Kwanga ningabambisana njalo
ngombana itjhatjha nesidlayela asibelethwa lapha ekhethu. 40
Angisakhulumi-ke ngetjhapha ngombana alikho.
IBANDLA: Bayede! Bayede! Ndabezitha!
IKOSI: Sengizakutjela iinduna bona zithumele uManala azokuthatha
uNamrhali wakhe. Igama elizeleko ngizalinikela iinduna bona
zitjele uManala afike nini kimi. Ngiyathokoza sitjhaba sakababa 45
niragele phambili ngokubambisana kwenu. (ikosi ihlale phasi).
[Ikhasi 8–9]
17.1 Tlola isizathu esenza bona uNzunza ayokulala emnyango kayise
njengokuyeleliswa ngunina uNanasi. (1)
17.2 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA okumummongondaba womdlalo lo. (1)
17.3 Tlola amaqhinga AMABILI uNanasi awanikela uNzunza bona awasebenzise
ukugalaja ubukhosi bakaManala. (2)
17.4 Tlola isehlakalo esisisusa serarano emdlalweni wesihloko esithi; Umbango
kaNzunza noManala. (2)
17.5 Ngimaphi amatshwayo AMABILI atholakala kilomdlalo asihlathululela bona
indaba yalomdlalo yenzeka esikhathini sakade. (2)
17.6 Tlola unobangela owenze bona uMusi athathe isiqunto sokudlulisela ubukhosi
kiloyo obekazomelama. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2)
17.7 Hlathulula bona uyini unamrhali ekukhulunywa ngaye emdlalweni lo. (2)
17.8 Madanisa indlela uManala ebekaphila ngayo nendlela uNzunza ebekaphila
ngayo ngesikhathi isitjhaba samaNdebele sisabumbene, sisabuswa yikosi
uMusi. (2)
17.9 Ucabanga bona uyini unobangela wokubhubha kwamabambela kaNcagu
ngokulandelana ngemva kokukhwela kwawo esihlalweni sobukhosi? (2)
17.10 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO namkha AKUSILO IQINISO
bese usekela siqunto osithathako.
UNgendu waba yinduna yekosi uMusi ethembekileko bekwafika lapha ilanga
licima khona. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2018
NSC
17.11 Ingabe uyini umnqopho womtloli womdlalo lo wokuhlanganisa uNzunza
nabantu bakwaNgubo emdlalweni lo? (2)
17.12 Tshwaya ngelihlo elibukhali ummoya ozwakaliswa sisehlakalo sokobana
uNzunza agalaje uyise unamrhali. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
17.13 Coca ngesifundo osifumana ngokuloba kwakaManala unamrhali wakhe
ngebanga lokufika ngemva kwesikhathi. (1)
17.14 Coca ngelihlo elibukhali ngokubona kusenzeka nanamhlanjesi okubufakazi
bokobana indaba edenjwa kilomdlalo yindaba yamambala. (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2018
NSC
UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE)
IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Abatloli bemidlalo basebenzisa imihlobo ehlukeneko yamararano ukusivezela
ummongondaba abasuke bawuhlosile ngomdlalo lowo. Coca ngokuphumelela komtloli
ukusebenzisa imihlobo yamararano (Irarano langaphakathi nelangaphandle)
ukusivezela ummongondaba womdlalo wesihloko esithi; IFINDO. I-eseyakho
esingenisweni ayihlathulule bona yini ummongondaba nerarano langaphakathi
nelangaphandle. Emzimbeni coca ngemihlobo yamararano esetjenziswe mtloli
ukusivezela ummongondaba womdlalo lo. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela
komtloli ukusebenzisa imihlobo yamararano evezwe ngehla ukuphumelelisa
ummongondaba awuhlosileko ngomdlalo lo. Amagama ozowasebenzisa awabe
ma-340–390. [25]
UMBUZO 19 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI H
(KuseMhluzi kwaMnguni. UNaMalemane wembethe amarhalasana, uhlezi emathurini
ufunda iBhayibheli. ULungile ujame eqadi kwakhe. Ngesandleni sokudla ulengise
ibhegana kanti ngesinceleni uphethe iinlodlhelo zekoloyi, unande azidlalisa.)
LUNGILE: Mma, ngibawa isiphande.
UNAMALEMANE: Lungile, walayelisa ungaqedi nje kwenzanjani? Kghani ufuna 5
ukukhamba nami nanyana ufuna imali yamafutha?
(Ahleke.) Phela nina ninjalo intangetja umuntu uthenga ikoloyi
esela kwanga yikamela bese afune ukusizwa ngamafutha.
LUNGILE: Awu mma, njenganini ngikubawa imali yamafutha?
UNAMALEMANE: (Ahleke.) Vane ngikuphe. 10
LUNGILE: Kodwana vane ngingakubawi.
NAMALEMANE: (Ahleke) Alo kubayini vane ungayilandi?
(ULungile adose isitulo ahlale eqadi kwakanina.)
LUNGILE: (Ngelizwi elizele ukutlhuwa.) Mma, ipilo iduma ekhaya. Sihlabane
ngeenkomo. 15
UNAMALEMANE: (Avale iBhayibheli.) UBalise ukusa isandla?
LUNGILE: Awa.
NAMALEMANE: Alo?
LUNGILE: Qobe kukhuluma siyarhitjhana.
NAMALEMANE: (Ahleke.) Ngavele ngatjho. Ithabo lomuzi onganaZimu lifana 20
nomlilo wamaphepha wona ogaba ngelangabu kodwana ufadalale
ngokuphazima kwelihlo.
LUNGILE: Mma, ungathomi uyelapho hle. Ngazibopha phambi komfundisi
bonyana sinoMsiza sizokuhlukaniswa kukufa. Itshele
ayikazongisiza ngalitho. 25
NAMALEMANE: Uyazi bonyana iyini itshele? (Akhuphe amarhalasi.) Liqiniso
umuntu angafuni ukulizwa.
LUNGILE: (Asikime uLungile.) Kungcono ngizikhambele ngo ...
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2018
NSC
NAMALEMANE: Lungile, hlala phasi.
(Ahlale phasi uLungile.) 30
LUNGILE: Sengiyahlala nje nanyana ngingazi bona ngihlalelani.
UNAMALEMANE: Nibangani ninoBalise?
LUNGILE: Yindaba yomphoro ... (Amngene ngemlonyeni.)
NAMALEMANE: (Athi ru.) Yela sami! Indodakwakho le ikuhlolelani Lungile?
(Aphose ihleko) Ngambala iyakuhlolela mntwanami. Cabanga nje 35
umjameli wezomthetho ofunde njengawe akwamphorofidi kuthiwa
uyacathekwa. Lalela lapha mntwanami, abantu abangamaziko
UZimu abakhathali bonyana ufunde kangangani, bavele
bakudunusise bakucatheke.
LUNGILE: (Urarekile.) Nangingaya kumphorofidi bazongicatheka? 40
NAMALEMANE: Abakazokucatheka kwaphela kodwana bazokuphalazisa,
bakufuthe, bakuphathise iingujana zeewatjho. Bazokwenza
imihlolo le yoke nje. Zibuzeke mntwanami, uzokuvuma
ukuhlinwahlinwa babantu abangakafundi? Abonsidlana?
LUNGILE: (Adose ummoya.) Indaba le ibudisi. 45
NAMALEMANE: Vele ibudisi kodwana into leyo angeze yenzeka nawungajama tsi,
kwanga ubanjwe yinovu, emagamenakho. Lalela mina unyoko.
Ngimdala nangingaka. Ekhayapha sasikhamba khulu iinyanga
nabaphorofidi singakabukwamukela uZimu. Iziga zabentwabo
ngizazi ngonina. 50
LUNGILE: Mma, uyangethusa. Phela mina besele ngicabanga ukuvele ngiye
emphorofidini. Ngife kanye.
[Ikhasi 38–39]
19.1 Tlola igama lendawo lapho kwakhe khona umndeni wakwaMnguni. (1)
19.2 Tlola igama lomdlali othathwa njengehlanganisa emdlalweni lo. (1)
19.3 Rhunyeza izehlakalo EZIMBILI uNaMalemane azithatha njengabonobangela
bokobana uLungile angakghoni ukufumana umntwana. (2)
19.4 Tlola okufanako okwavezwa nguThombeni banoMabhebheja ngendaba
kaLungile banoBalise yokungatholi abentwana. (2)
19.5 Rhunyeza isenzeko esalama ikulumo-pendulwano eyaba phakathi
kwakaMnguni noBalise yamhlana uMnguni avulela umkhwenyanakhe lo
isifuba bona yena uyazikhamba iinyanga. (2)
19.6 Hlathulula ngamaphuzu AMABILI iingameko ezenzeka emdlalweni lo
ezifihlelwe umdlali onguNaMalemane kodwana abamukelilwazi bazazi. (2)
19.7 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi bese uqedelela ngayo umutjho
olandelako.
Isibongo sesinanazelo sakwaThubana ngu ...
A Mnguni.
B Skhosana.
C Mathibela.
D Thugwana. (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/Novemba 2018
NSC
19.8 Ingabe isenzo sakaNaMalemane sokobana angene kwaBalise banoLungile
avule isiqandisi akhuphe isiwatjho bekasithulule ngaphandle kwemvumo yabo
simveza amdlali onjani? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1)
19.9 Ucabanga bona ngesithini isiyeleliso umtloli alinga ukusivezela sona
esiphethweni somdlalo lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
19.10 Uyini umnqopho womtloli ngokusethulela uMabhebheja ayinyanga kanti
ngakelinye ihlangothi afundile aneziqu zokuphatha amarhwebo? (2)
19.11 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA ngokuqalisa kilokho
okwenzeka kilomdlalo.
Nawumumuntu okholelwa ebezimini nowenza zoke izinto ezifunwa bezimu
bekhenu ipilwakho ikhamba kuhle begodu awubi neentjhijilo epilweni. (2)
19.12 Ingabe umtloli womdlalo lo uzama ukusitjelani ngokwenza bona kube mndeni
kaLungile wodwa obandakanyeka emtjhadweni wabo kodwana kungabi
nalapha kuvela khona umndeni wakaBalise? Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
19.13 Ngokubona kwakho ungathi iseluleko sakaMvimbi sokobana uBalise athathe
umfazi wesibili lokha uLungile nakangakghoniko ukumbelethela umntwana
siyamukeleka nofana asemukeleki? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu
ELILODWA. (2)
19.14 Ngokubona kwakho ingabe kulungile namkha akukalungi bona abantu ababili
beenkolelo ezingafaniko bathathane babe yindoda nomfazi? Sekela isiqunto
osithathako ngephuzu ELILODWA. (2)
19.15 Nabegade unguMnguni ngikuphi ebewungakwenza ngemva kobana
ulemukile bona uNobukhazi uyakwazela bona ukhamba inyanga
ngemsithelweni umkakho angazi? (1)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P1 NSC November 2018 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P3 NSC November 2018 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC Supplementary 2018 QP

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2022 Question Paper
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Memo

Memorandum