Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
NOVEMBA 2023
IMITLOMELO: 80
ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½
Iphepheli linamakhasi ama-34.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2023 papers 





View all





isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2023, 34 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · isindebele. Question paper, 34 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Question paper
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 34
- File size
- 926.9 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 34
This exam
NSC November Exam 2023
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Ubukghwari / Literature (Set Works)40 marks
- Question 7Ubukghwari / Literature (Set Works)55 marks
- Question 9Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
Show all 12 questions
- Question 11Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 13.1Ubukghwari / Literature (Set Works)15 marks
- Question 13.2Ubukghwari / Literature (Set Works)35 marks
- Question 15Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 17Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
- Question 19Ubukghwari / Literature (Set Works)27 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2023
NSC
YELELA
1. Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
aphendule imibuzo.
2. Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho funda imibuzo le bese
ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.
3. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:
ISIGABA A: Iinkondlo (30)
ISIGABA B: Inoveli/Ubukghwari bomlomo (25)
ISIGABA C: Umdlalo/Idrama (25)
4. Phendula imibuzo EMIHLANU seyiyoke: EMITHATHU ESIGABENI A,
MUNYE ESIGABENI B NAMUNYE ESIGABENI C ngalendlela:
ISIGABA A: IINKONDLO
IINKONDLO EZIBONWEKO – Phendula imibuzo EMIBILI.
IKONDLO ENGAKABONWA – UKATELELEKILE ukuwuphendula umbuzo lo.
ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO
Phendula umbuzo OWODWA.
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo OWODWA.
5. UKUKHETHWA KWEEMPENDULO ESIGABENI B (INOVELI/UBUKGHWARI
BOMLOMO) NESIGABENI C (UMDLALO/IDRAMA):
Phendula imibuzo yenoveli neyomdlalo owufundileko KWAPHELA.
Phendula UMBUZO WE-ESEYI MUNYE NAMUNYE UMBUZO
ONEMIBUZO EMIFITJHANI.
Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha
umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
Nawukhethe umbuzo onemibuzo emifitjhani ESIGABENI B, qinisekisa
bona ukhetha umbuzo we-eseyi (omude) ESIGABENI C.
Sebenzisa irhelo lokuqinisekisa lizakusiza.
6. UBUDE BEEMPENDULO
Umbuzo omude we-eseyi yekondlo awuphendulwe ngamagama
ali-190–240.
Umbuzo omude we-eseyi yenoveli nomdlalo/drama awuphendulwe
ngamagama ama-340–390.
Ubude beempendulo zombuzo onemibuzo emifitjhani uzokulawulwa linali
lemitlomelo. Abafundi abaqinisekise bonyana iimpendulo zabo zinqophile
begodu zikhambelana nombuzo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2023
NSC
7. Landela imilayelo esekuthomeni kwesigaba ngasinye ngokuyelela.
8. Nombora iimpendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo
ephepheni lemibuzweli.
9. Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.
10. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:
ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-40
ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-55
ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-55
11. Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/Novemba 2023
NSC
IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana bafunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
INOMBORO YOMBUZO UMBUZO IMITLOMELO IKHASI
1. 'Kwamambala Buyathuthudlha' Umbuzo omude 10 6
2. 'Izulu' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 8
3. 'Isitjhaba Sekululeko' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 10
4. 'Kuzokuyameka' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 12
KANYE
Ikondlo engakabonwa (Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo)
5. 'Kwenzekile, Kwenzekile' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 13
YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE
ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela.
ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELI: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenoveli efundiweko.
6. Mbala Ngubaba Umbuzo omude 25 14
7. Mbala Ngubaba Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 14
8. UKholiwe Umbuzo omude 25 17
9. UKholiwe Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 17
10. UBonakele Umbuzo omude 25 19
11. UBonakele Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 19
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundiweko.
12. 'Ibholo lomlilo' kanye Umbuzo omude 25 22
'Neembongo zakaRholihlahla
Nelson Mandela'
13.1 'Iqhegu lekhondlo' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 22
13.2 'KwaMhlanga'
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundweko.
14. Ibhudango Lami Umbuzo omude 25 26
15. Ibhudango Lami Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 26
16. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo omude 25 29
17. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 29
18. Ifindo Umbuzo omude 25 32
19. Ifindo Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 32
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
emide nofana EMIBILI emifitjhani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2023
NSC
IRHELO LOKUQINISEKISA
Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.
ISIGABA IINOMBORO INANI LEMIBUZO TLOLA ITSHWAYO
ZEMIBUZO EZOKUPHENDULWA EMBUZWENI
OWUKHETHILEKO
A: IINKONDLO 1–4 2
(Iinkondlo ezibonweko)
A: IKONDLO 5 1
(Ikondlo engakabonwa)
B: INOVELI/UBUKGHWARI 6–13 1
BOMLOMO (Umbuzo
omude NANYANA
onemibuzo emifitjhani)
C: UMDLALO/IDRAMA 14–19 1
(Umbuzo omude
NANYANA onemibuzo
emifitjhani)
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
emide nofana EMIBILI emifitjhani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2023
NSC
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.
Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.
UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
Funda ikondlo engenzasi uyizwisise bese uphendula umbuzo olandelako.
KWAMAMBALA BUYATHUTHUDLHA – TN Mahamba
1 Uyathuthudlha, ungumabhubhisa,
2 Awukokod' emntwini,
3 Awukhethi mhlobo womuntu,
4 Awukhethi bala lomuntu,
5 Ungena esitlhagini, injinga uyilise na?
6 Uthanda abaziphatha makghwakghwa,
7 Uthanda abangazitjhejiko,
8 Uthanda abosongazivikeli,
9 Nabonongazivikeli.
10 Khulukhulu ilutjha,
11 Elifumbethe ikusasa langomuso,
12 Elibarholi bangomuso.
13 Nakukuyeleliswa ngawe
14 Awa, nelizwi selatjha,
15 Kwaphela ukuzwa do!
16 Bazokuzwa mhlana kutheni?
17 Awukajami uyabhubhisa,
18 Awubuzi emntwini.
19 Bathi babomakholwa ngokubona,
20 Kubhala nanyana sebabona,
21 Babona isitjhaba siphela,
22 Ngebanga lakho mabhubhisa.
23 Ukuyelela do!
24 Ngitjho wena siqed' abantu,
25 Wena mazitshayela,
26 Wena mkhambi ngendlela
27 Ngoba utlhoge ikhenu.
28 Ukhamba ufuna umzimba ongazifihla kiwo,
29 Uhlale umhlalela wasafuthi,
30 Uphume nomphefumulo.
31 Kotakotani iindlebe,
32 Lisani ukunghangha ikani,
33 Zivikeleni naniya emsemeni,
34 Niyokuhlolisa ubujamo benu,
35 Nizokwazi bona nijamephi?
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2023
NSC
Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le. Dzubhula bewuhlathulule
amagama akhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo mmoya.
Esingenisweni hlathulula bona yini ummoya wekondlo, ngonjani ummoya wekondlo le
nokobana khuyini ikhethomagama, emzimbeni hlathulula amagama azwakalisa
ummoya lowo bese esiphethweni utshwaya ngokuphumelela kwembongi
ekusethuleleni ummoya wekondlo le. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190 ukuya
kwama-240. [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2023
NSC
UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.
IZULU – TN Mahamba
1 Avalil' amafu ngePumalanga,
2 Lirhadl' umbani ngaphandle kokuduma,
3 Lidume njengombani wezandla,
4 Lidume kwavevezel' abantu,
5 Nalithi meke! Boke baval' iindlebe,
6 Babalekel' itjhada lomdumalo,
7 Lithi rhwa ...! Phezu kwezindlu.
8 Kujabul' imvelo yephasi,
9 Imunye, iginye yaneliseke beyikhafule,
10 Ageleze phezu kwehlabathi amanzi,
11 Lirhurhul' ihlabathi.
12 Lithi, qarhiyani ngomoyan' omakhaza.
13 Liphose nesinanja,
14 Kuzwakal' itjhad' elival' iindlebe,
15 Kulil' ukeng ... keng ...! Phezu kwendlu.
16 Lihlikiz' imith' isal' ihlubule,
17 Libeth' inja ebotjhweko itlewuze,
18 Kuphephuk' imifulelo kusal' imikhosi,
19 Imithi, dusu phasi! Kufe neenyoni zommango,
20 Kuthukw' iinkukhu ngehogweni,
21 Kuthukw' iinkomo ngesibayeni.
22 Lithi du! Izulu, uthi du! Umoya, Sithi du! Isinanja,
23 Kusale kumhlophe twa! Ngaphandle,
24 Agelez' amanz' ayenomehlela,
25 Amakar' azale phasi,
26 Emasimin' iintjalo busaphasapha.
27 Wuu! Mhlolo awukhuzi! Kukhuz' abantu.
28 Iimpahla ngendlini zimanzi qhi!
29 Kunethele nalapha kungakhange khekunethele,
30 Abantu bathi: 'Siyalifuna lona
31 Sekunalokhu, kungcono lihlale',
32 Kube lona lidlulile.
2.1 Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe emudeni wesi-2 ukuya kewesi-3
wekondlo engehla le bewuveze namalungu asakhela wona. (2)
2.2 Rhunyeza ummongondaba/okutjhiwo yikondlo engehla le ngephuzu
ELILODWA. (2)
2.3 Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-9 wekondlo engehla.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2023
NSC
2.4 Hlathulula okunqotjhwe yimbongi ngomuda wama-27 wekondlo engehla le.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
2.5 Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le bewutjho
nokobana wena njengomfundi wekondlo le ukuthinta njani ummoya lowo.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2023
NSC
UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi uyizwisise ubese uphendula imibuzo elandelako.
ISITJHABA SEKULULEKO – TN Mahamba
1 Siphunyuliswe yikululeko sabona umkhanyo,
2 Saphuma esirhogweni sekhethululo,
3 Saphuma eGibhide safika eKanana,
4 Angazi ngithokoze ngithini.
5 Ukuthula kufikile,
6 Kufik' izolo kwafika namhlanjesi.
7 Kufike kwathula ummoya,
8 Kwatlhogeka nokuvunguza kwemithi,
9 Yok' into yajama tsi! Nabantu bathula du!
10 Bararwe kuthula kwesivunguvungukazi,
11 Ebe bangasasiqalel' ekuthuleni,
12 Ebe bangasasiqalel' ekuletheni ithabo.
13 Satjhidel' ukuthula kwathanyela zok' iinzibi,
14 Kwahlukan' umhlolo nehlama.
15 Isidindi somuthi ebengekhe sahloma
16 Senz' ikarisomraro,
17 Sihlome sabahlaza tlabha! Sathela nokudla,
18 Isitjhaba sazinikela kiso,
19 Sagoma saphumela emkhanyweni.
20 Kwavulek' imiNyango yezeFundo,
21 Kwasa kwatjhingwa phambili.
22 Kwahlutjw' isikhumb' esidala, kwahlum' esitjha,
23 Sahluma njengesidindi somuthi.
24 Into yoke yazalwa kabutjha,
25 Saphiw' umtjhoga saphola eenhliziyweni.
26 Saba majadujadu seqayeqa satsetse.
27 Kwagobuluk' iinhliziy' ukugobana,
28 Kwaphela nokuhlengezela komzimba.
29 Ikululek' ibambisene netjhuguluko,
30 Zimamathe nelimu,
31 Amakghon' avuswa ebuthongweni.
32 Ngithokoze ngithini kini babhulimlilo,
33 Kin' iinthunywa zakaZimu,
34 Kini balusel' emkhanyweni,
35 Nin' eniyigobe sel' ikghorile,
36 Iimpelesi zesitjhaba seSewula Afrika.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2023
NSC
37 Nkutan' ezagolwa yi-Robben Island.
38 Kwatjhuba kwaba kumbi, zakhafulwa zatjhing' ekhaya.
39 Zafika netjhuguluko sathaba njengamadzinyani nakalandel' isikhukhukazi,
40 Siyanithokoza bathulisi sivunguvungu
41 Nina ngorho zekhethu.
3.1 Tlola umhlobo wesithombengqondo otholakala emudeni ngamunye
kengenzasi le.
3.1.1 Kufik' izolo kwafika namhlanjesi. (1)
3.1.2 Yok' into yajama tsi! Nabantu bathula du! (1)
3.2 Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongondaba/okutjhiwo
yikondlo engehla le. (2)
3.3 Ucabanga bona imbongi inqophe ukusitjelani ngomuda wama-20 wekondlo
engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
3.4 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
Esikhathini esiphila kiswesi kubonakala ibandlululo hlangana nabantu
abanzima nabamhlophe lingasekho. (2)
3.5 Coca ngokuphumelela kwembongi ukunikela ikondlo le isihloko
esikhambelana nommongondaba wayo. Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2023
NSC
UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.
KUZOKUYAMEKA – TN Mahamba
1 Indlela itshu! Ngokusabeka,
2 Nawuyiqalako kuthi rhe! Ivalo,
3 Nawuyiqalako kuphakam' iinhluthu,
4 Kube budisi nokususa inyawo.
5 Batjho baqinisile nabathi,
6 Umlambo ulingwa ngedondolo,
7 Khamba usiwa, uvuke
8 Utjhitjhingele phambili.
9 Ikesi yokuzikhanyisela uyiphethe,
10 Kufuneka enamafutha ukwaz' ukweyama.
11 Bamba uqinise kuyenyukela,
12 Kghodlhelela naku umkhanyo,
13 Ungabeki phas' ipumelelo nasi.
14 Ingomuso sele lisenyonga,
15 Ubudisi banamhlanjesi
16 Buzokuphenduka iluju leenyosi,
17 Iinyembezi ozibonakwezi zizakuba ngezethabo.
18 Namathela njengekghomu ebhudangweni lakho.
4.1 Tlola ubukondlo OBUBILI obutholaka la emudeni we-7 wekondlo engehla le. (2)
4.2 Rhunyeza ummongondaba/okutjhiwo yindima yesi-3 yekondlo engehla le. (2)
4.3 Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi ngokusirhayela ikondlo le?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
4.4 Hlathulula ihloso yembongi yokusebenzisa ibuyelelamqondo emudeni wesi-2
newesi-3 wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
4.5 Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isilungelelamuda/
injambamende emudeni we-15 ukuya kewe-16 wekondlo engehla le.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
[10]
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2023
NSC
IKONDLO ENGAKABONWA (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)
UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
KWENZEKILE, KWENZEKILE – TN Mahamba
1 Kwenzekile, kwadlula.
2 Kwadlula njengombani wezulu,
3 Kwasala amavunda nezondo yangabomu.
4 Kudle kwatjhiy' amanceba amanengi, nangathi
5 Ayanghanghabala
6 Kuqalwe emva abhibhidlhe godu,
7 Kubabe kwangathi urhatjhwe ngebilibili,
8 Uzwe ubuhlungu neenyembezi
9 Zithi: Tho! Tho! Phasi,
10 Ubone kwanga uloyiwe
11 Ukube yinto yangabomu.
12 Qolel' ulibale ngokwadlulako,
13 Qala phambil' urage ngepilo,
14 Alikh' ikusasa emva,
15 Alikh' ithabo emva,
16 Ikusasa liphambili, njeke
17 Lisa okusemva, okuphambili kulinde wena.
18 Kukuwe bona wenzani,
19 Kukuwe ukuzinuka ikhwapha,
20 Khetha ukugugudlhela ingemuva,
21 Namkha urage utjhinge phambili
22 Laph' ilifa labobamkhulu likhona,
23 Kwenzekile, kwenzekile libala.
5.1 Tlola ubukondlo OBUBODWA obutholakala emudeni woku-1 wekondlo
engehla. (1)
5.2 Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe emudeni wesi-2 wekondlo
engehla le. (1)
5.3 Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongondaba/okutjhiwo
yikondlo engehla le. (2)
5.4 Ucabanga bona kubangelwa yini bona kube budisi bona abanye abantu
badlulise izinto ezibuhlungu ezabehlakalela kade emaphilweni wabo?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
5.5 Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-19 wekondlo engehla le.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
5.6 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela kwembongi ukusebenzisa
isithombengqondo somqondophikisana esisetjenziswe emudeni we-17
wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2023
NSC
ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO
YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.
NOFANA
Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
Kilesisigaba kuneencwadi zamanoveli EZINTATHU kanye nebuthelelo
lomtlolo-ndabuko. Khetha inoveli EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-
ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA.
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Kanengi abatloli bamanoveli basebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukusivezela
lokho abakuhlosileko ngamanoveli wabo. Akhe uhlolisise izehlakalo zenoveli yesihloko
esithi; 'MBALA NGUBABA' bese utshwaya ngokukholweka kwazo. Esingenisweni se-
eseyakho hlathulula bona yini izehlakalo nokobana ngezinjani izehlakalo
ezikholwekako. Emzimbeni coca ngezehlakalo ezikholwekako ezimunyethwe yinoveli
le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusethulela inoveli le
ngokusebenzisa izehlakalo eziyifaneleko ukuze ifike esiphethweni sayo. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI A
Amalanga abe adlula aba mahlanu emva kobana abentwana bakaBongwe bayihlalele
isirhelwani indaba yelifa labo. Isibuyiso sakaBongwe besele sidlulile naso. Abentwana
bakhe besele batjhaphulukile kokunengi okukhambelana nokuzila. NguNaMtshweni
yedwa obasasele. Njengekosikazi etlhagileko, kufuze bona izambatho zakhe ezinzima
azembathe bekuphele umnyaka. Njengomuntu osele akhulile, amdala nengqondo 5
yendabuko isanzinzile kuye, lokho uyakwazi. Uyakukhumbula begodu uzimisele
nokukugcina. Yinye nje into engamhlaleli kuhle ehliziyweni, izwano hlangana
nabentwabakhe. Lokhu athoma ukukubona kumenza afise ukubatjhiya abentwabakhe.
UMavela sewunamalangana angasezi azomvusela ekuseni. Sewugcina ngokuvuselwa
ngumalukazanakhe uNaKabini, uMhlekwa noHleziphi kwaphela. 10
Asahlezi ngaphandle esibandameni uNaMtshweni, ayibone ivela phetjheya ikoloyi.
Azibuze bona ngabe ngekabani, ifunani? Athi angayitlhoga ipendulo ezamanelisa
akhumbule bona mhlambe ngeyaboDladla. Phela basengakezi ukuzokuthwala ifuyo
kaBongwe, njengokutjho kwabo mhlamnene. Inyanga seyiphelile nabentwana
sebahlubulile. 15
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2023
NSC
Ngalokho kutjho khona bona, sekufuze bafike aboDladla bazokwenza njengokutjho
komtlolo wesifiso sakaBongwe. Aphose amehlo phezulu kuKhololo azibone zithe rhiya
iinkomo zakwakhe neembuzi. Awaphose phetjheya ekoloyini eza kancani, ayibone
bona mbala iza kwakhe. Athi ubiza uMhlekwa angasabeli. Athi ubiza uHleziphi,
akhumbule bona akakho usesikolweni. Akhethe ukuthula ngombana umakotakhe 20
uNaKabini usaye emalongweni. Okhona nguMavela.
Mbala ize ifike ithi tsi ecabazini ikoloyi. Kwehle imikhukhuva emibili yamadoda.
Imikhaba nasiya, baze babhembesile. Nawe uyabona nje bona badla kusale.
Okudondisako nje, kukobana indlela ebambethe ngayo ayikhambisani nemikhababo.
Bambethe abokhakhi esele bathoma nokurathuka kanti namanyathelo ayavuma bona 25
kade athengwa. Iimpumulo zineendunjana. Angisayiphathi yeenthende. Sekunokobana
bakhambe ngawo ngombana bawafakile, bakhamba hlanukwawo. Iphoritjhi solo
agcina ngaleyo ayithola nakenziwako. Nokho uNaMtshweni ayibone msinya bona
ayihlabi ngejamo leempono zayo. Ngokubona imikhaba yodwa nje, anele. Azitjele
bona ukudla usuthe mkhaba. Isembatho asikhulumi ilizwi elingehla komkhaba. 30
'Yebo baba! Ekhaya!' Kuthokoza imikhukhuva le, emibili yamadoda. 'Akhulu bobaba,'
kuvuma uNaMtshweni. 'Ngikho ekhabo kaMavela Mahlangu la?' Kubuza enye indoda
yamadoda, enguSkhosana. Avume uNaMtshweni. Athi angavuma abuze bona beze
ngani. Bathi basacabanga ukumphendula, kwabe selababonile uMavela. Abarhabe
bangakavinjezelwa khulu ngemibuzo ebuya kunina. 35
[Ikhasi 44–45]
7.1 Tlola amagama wabalingisi abalandelako benoveli le:
7.1.1 Umlingisi oyikutani. (1)
7.1.2 Umlingisi oyihlanganisa. (1)
7.2 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA indlela uSkhosana azizwa ngayo ngemva
kokuvumelana noMavela bona bayokweba iinkomo zakaBongwe. (2)
7.3 Tlola umehluko phakathi kwakaMhlekwa noMavela ngehlangothini lezefundo. (2)
7.4 Tlola izehlakalo EZIMBILI ezenziwa nguNaMtshweni ezivela etheksthini
engehla ezibufakazi bokobana umumuntu osalandela ikolo yesintu. (2)
7.5 Hlathulula umehluko phakathi kwendlela uMavela ebegade abonakala angayo
emzimbeni lokha nabe gade asahlala eSoshanguve nendlela abegade sele
abonakala angayo ngemva kweveke yinye afikile eMadlangeni watjelwa
ngesifiso ekuthiwe senziwa nguyise uBongwe ngelifa lakhe. (2)
7.6 Ucabanga bona isenzo sakaMavela sokuleya amala nakafika e-ofisini
laboDladla banoJohnson athi unguGijimani Ntuli bekabanikele neenomboro
zakamazisakhe ezimamala sisitjelani ngaye? Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
7.7 Ingabe ukutlhogeka kweenthuthi endaweni yeMadlangeni kusitjelani
ngesizinda sesikhathi sokwenzeka kwenoveli le? Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2023
NSC
7.8 Hlathulula umhlobo werarano owabakhona lokha uMavela nakazakuthola
bona aboDladla banoJohnson abekho e-ofisini labo basaphumile.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
7.9 Khetha ipendulo enembako kezilandelako:
Izenzo zakaMavela zokuhlanakela imbaji nokukghemela abembi bethuna
lakayise njengezibulo lokha uyise nakabulungwako ziwela ngaphasi
kwesizinda se ...
A ndawo.
B sikhathi.
C somuntu.
D sikopilo. (2)
7.10 Ucabanga bona isehlakalo sokurhitjhana ngamagama kwakaMavela
nabentwana bekhabo lokha nakukhulunywa ngendlela ilifa lakayise ekufanele
labiwe ngayo siwela ngaphasi kwawuphi umleyo wesakhiwana senoveli le?
Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2)
7.11 Coca ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni umlingisi onguSkhosana
ukuragelisa indaba le phambili beyiyokufika esiphethweni asihlosileko.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
7.12 Tshwaya ngokumphumela komtloli ukusethulela isingeniso esinembako
senoveli le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2023
NSC
UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
UKHOLIWE – N Skosana
Kanengi abatloli bamanoveli basebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukusivezela
lokho abakuhlosileko ngamanoveli wabo. Akhe uhlolisise izehlakalo zenoveli yesihloko
esithi; 'UKHOLIWE' bese utshwaya ngokukholweka kwazo. Esingenisweni se-
eseyakho hlathulula bona yini izehlakalo nokobana ngezinjani izehlakalo
ezikholwekako. Emzimbeni coca ngezehlakalo ezikholwekako ezimunyethwe yinoveli
le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusethulela inoveli le
ngokusebenzisa izehlakalo eziyifaneleko ukuze ifike esiphethweni sayo. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UKHOLIWE – N Skosana
Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI B
Phela isokana lamatjhumi amabili nesithandathu gade kungasese mntwana okhasela
eziko. Wabona uZondani bona umfundisi uzama ukwehlisa ummoya wakhe
ngokusoloku amtjela ngobujamo bezulu lokha yena azifunela ubujamo bakaKholiwe
ngaye. 'Zondani, umkaMfundisi nomkaNtuli sebabuyile kuKholiwe.' Wathula uMfundisi
waqala uZondani. Ihliziyo kaZondani yahluthuka, ihluthulwa kukuzwa uMfundisi 5
akhuluma into esebaleni. Phela gade singasekho isikhathi sokuhlathulula bona bavela
kuKholiwe. Lokhu naye uZondani uyakwazi. Kwakhe nje bekufanele avele ahlale
endabeni. Atjho bona uKholiwe uvumile namkha akhange avume. Aragela phambili
umfundisi, 'Ndodana, awusese mntwana, ngalokho ngitjho bona ngikhuluma nendoda,
umuntu osele akwazi ukwamukela zoke izinto ahlangana nazo.' 10
Wakhuluma uMfundisi nokho akhange aphume netlha bewabona kungcono abize
umkakhe kube nguye ozokuhlathulula yoke into. 'Kosikazi!' Kuzwakale uMfundisi abiza
umkakhe ogade angekhwitjhini atjhiswa ziimpoto. UmkaMfundisi walisa koke agade
akwenza waya ngekumbeni egade kuhlezi kiyo aboZondani.
'Lotjha ndodana,' kulotjhisa umkaMfundisi. 'Lotjha mma.' Bagcina ngokulotjhisana njalo 15
khange basabuzana namavuko. Gade singasekho isikhathi sokubuzana amavuko.
'Mma bengikubizela bona uzokucocela uZondani ngekhambo lenu.' 'Zondani,'
sekuthatha umkaMfundisi, 'Zimbi izinto mntwanami, umntazana loya akakufuni
kokungakufuni. Ukunyenya nala ukhambe khona, uzonda negama lakaZondani. Kuye
igama lakaZondani alikahluki ehlambeni, akafuni nokulizwa eendlebeni zakhe. 20
Usithuke wasibiza ngayo yoke ihlamba ekhona kwasathana. Awa, mntwanami mina
njengonyoko ngithi dlulela phambili.' Uthe angakaqedi nokuqeda ukukhuluma wabe
sekasikimile uZondani akhamba. Ngubani ogade angahlalela amezwi ahlaba kangaka?
Abantu kanti baba jani ephasini? Abantu bayatshwenya. Qala ngombana zoke izinto
ebezikhulunywa ngumkaMfundisi azisilo iqiniso. Iye khona kuliqiniso bonyana 25
uKholiwe akamthandi uZondani kodwana akhange awakhuphe woke amezwi la.
Wayiphendula indaba umfazabantu. UmkaMfundisi mhlobo wabantu abakhulisa
indaba. Kungathi into yenzeke bunje, yena ayihlathulule ngenye indlela. Khona
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2023
NSC
nangathana uKholiwe uwakhulumile amezwi la, ubengezawafihla na yena
njengombelethi, kunokobana alethe into engekho kangaka? 30
[Ikhasi 69–70]
9.1 Tlola ngokulamana/ngokulandelana izehlakalo EZIMBILI ezenziwa
nguZondani nakaqeda ukufumana ipendulo evela kuKholiwe
ngomkaMfundisi. (2)
9.2 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi:
UKholiwe banoMuzi bahlangana ...
A esondweni.
B kusifundo-bandulo.
C emsebenzini.
D ekholiji yabotitjhere. (1)
9.3 Rhunyeza ummongo wencwadi uKholiwe ayitlolela uMuzi ngaphambi kobana
azibulale. (1)
9.4 Hlathulula ngamaphuzu AMATHATHU izinto ezivezwe enovelini le
ezisikhombisako bona mbala uKholiwe umlingisi oyikutani. (3)
9.5 Tlola amagama weendawo EZINTATHU lapha bekukhamba kwenzakalela
khona indaba yenoveli le ukufakazela bona isizinda sayo sendawo
asikabumbani. (3)
9.6 Hlathulula umhlobo werarano owaba khona ngaphambi kobana uKholiwe
athathe isiqunto sokuzibulala lokha nabegade asemzinakhe. Ipendulwakho
ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
9.7 Ucabanga bona ngisiphi isifundo esisethulelwa mtloli wenoveli le ngesenzo
sakaKholiwe sokobana agcine sele azikhuphe umphefumulo? Ipendulwakho
ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
9.8 Ucabanga bona indaba yenoveli le yenzeka ngasiphi isizinda sesikhathi
nasiyelela indlela umlingisi wayo oyikutani azithuthukisa ngayo ngehlangothini
lezefundo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
9.9 Hlathulula indlela ikulumo kaMfundisi ethi; 'Ngikhuluma nendoda, umuntu
osele akwazi ukwamukela zoke izinto ahlangana nazo' elimaza ngayo abantu
bembaji emaphilweni wabo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
9.10 Ucabanga bona nangathana incwadi eyatlolwa nguZondani ayitlolela unina
yafika ngesikhathi kuye njengesifiso sakhe beyingaba nomthelela onjani
epilweni kaKholiwe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
9.11 Tshwaya ngokukholweka kwesehlakalo sokobana uZondani wazibulala
ngebanga lokobana uKholiwe akafuni ukumqoma. Ipendulwakho ayibe
liphuzu ELILODWA. (2)
9.12 Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa siphetho senoveli le. Ipendulwakho
ayibe maphuzu AMATHATHU. (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2023
NSC
UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
UBONAKELE – M Sikosana
Kanengi abatloli bamanoveli basebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukusivezela
lokho abakuhlosileko ngamanoveli wabo. Akhe uhlolisise izehlakalo zenoveli yesihloko
esithi; 'UBONAKELE' bese utshwaya ngokukholweka kwazo. Esingenisweni se-
eseyakho hlathulula bona yini izehlakalo nokobana ngezinjani izehlakalo
ezikholwekako. Emzimbeni coca ngezehlakalo ezikholwekako ezimunyethwe yinoveli
le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusethulela inoveli le
ngokusebenzisa izehlakalo eziyifaneleko ukuze ifike esiphethweni sayo. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UBONAKELE – M Sikosana
Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI C
ERhawudeni, kulapha sifumana khona unina kaBonakele. Wathi lokha nakasuka
eSiyabuswa kwakhe, wadojwa mfazi weNdiya. Umfazi weNdiya lo wafumana
uNaMndebele asagelagela nenarha yangeSiyabuswa, ilanga seliyozilahla kunina.
UNaMndebele walitjela koke okwakumtshwenya. Umfazi weNdiya lo khabe eze la
eSiyabuswa ukuzokuthengisa izambatho. Njeke uNaMndebele wazibawela umsebenzi 5
kilomfazi weNdiya. Kwaba kukhamba kwakhe-ke uNaMndebele, unina kaBonakele
njengombana sesimfunama lapha eJwanasbhege nje.
UNaMndebele wasebenza ngokukhulu ukuzimisela ahlala khona lapha edorobheni.
Ngitjho nanyana ungahlala kamnandi kangangani, ubenemali, izambatho nokudla
okwaneleko kodwana angekhe kwavala isikhundla somndenakho. Umndenakho 10
uthatha indawo yokuthoma ehliziyweni. Kwaba njalo nakuNaMndebele. Belingatjhingi
ilanga ungakamfikeli umcabango wendodanakhe uBonakele nomyenakhe uMahlangu.
'Namhlanjesi sekuphele iminyaka elithoba sahlukana no … no …' athi asacabanga
njalo uNaMndebele, azizwe zehla zilandelana iinyembezi kodwana arhabe azisule
ngesandla. Ayizwe ihliziyo yakhe ingasuthi ifuna ukujama. Ezwe afikelwa siyeziyezi. 15
Kufike ikungu ivale amehlwakhe kube ngasuthi uzakuwela phasi. Asuke aye
ngekamurweni lakhe, afike khona ahlale embhedeni.
'Wangenza uMahlangu ngokungihlukanisa nendodanami ekukuphela kwayo.
UMahlangu bengimthanda ngehliziyo yami yoke. Ayikho enye indoda engizabe
ngisayithada njengoMahlangu. Yindodami yomtjhado, kunjalo nje ngimthanda ngayo 20
yoke ihliziyo eneenthembiso engazenza phambi komfundisi nebandla lekonzo,
nebusweni bababelethi bami. Ngatjho ngathi siyokufa silahlane sinoMahlangu.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2023
NSC
Ngizakubekezelela koke okumbi nokuhle akwenza kimi kodwana namhlanje nakhu
lapha ngikhona. Bekungenzeki ngani bona ngihlale noMahlangu abe angibulale khona
kuzakuzaliseka isifungo engasenzako? Lokho uMahlangu agade afuna ukungenza 25
khona, ngiyazi bonyana uzakwenza kuBonakele. Angizazi nakancani kilokhu
engikutjhoko. Ngiyazi bonyana uBonakele lapha akhona uyatlhaga. Mina ngihlezi
kamnandi lapha, ngigoma sitja sinye nabamhlophe. Ngeenkathi ezinye ngilala
emahotela amakhulu.'
UNaMndebele wazizwa selaphelelwa mamandla wokusebenza kodwana akhange 30
akhombise ebusweni bakhe bonyana kukhona isilonda esimgoma ngehliziyweni imini
nobusuku. Ngelinye ilanga uNaMndebele wezwa ngeNdiya selimbiza. Ibizo leNdiya leli
ngunomzana uFoos, ukosikazi wakhe yena ibizo lakhe nguJubi. 'Maria, Maria! Mina
funa khuluma nawe. Wena iza lapha!' kwatjho uFoos.
'Ngabe selangibizelani unomzana lo? Selazongitjela bonyana umsebenzi uphelile? 35
Ngaze ngakubona okukhulu! Kungcono ngikhambe ngiyokuzwa.' UNaMndebele
aphume aye ngapha kurhuwelela khona unomzana uFoos.
[Ikhasi 45–46]
11.1 Tlola ngokulamana/ngokulandelana izehlakalo EZINTATHU ezenziwa
nguBonakele ekuseni ngelanga atjhiya ngalo ikwabo wazipha inarha. (3)
11.2 Hlathulula isimilo sakaBonakele ngendlela esisivezelwa ngayo mtloli wenoveli
le esingenisweni sayo. (2)
11.3 Tlola amagama weendawo EZINTATHU lapha bekukhamba kwenzakalela
khona indaba yenoveli le ukufakazela bona isizinda sayo sendawo
asikabumbani. (3)
11.4 Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA indlela uNaMndebele azizwa
ngayo ngendodakhe uMahlangu ngokuya ngetheksthi engehla le.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
11.5 Ucabanga bona isenzo sakaMahlangu sokubanjwa mapholisa lokha
nakayokufuna umntwanakhe uBonakele ngeBenoni sisitjela bona inoveli le
yenzeka ngasiphi isizinda sesikhathi? Sekela ipendulwakho ngephuzu
ELILODWA. (2)
11.6 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi:
Isenzo sakaNaSilombo sokujama endleleni kaBonakele yokobana akhule
kuhle njengabanye abentwana simveza amlingisi …
A ospara.
B orondo.
C oyikutani.
D oyimbangi. (2)
11.7 Ingabe ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesitlhori enovelini le? Sekela
ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2023
NSC
11.8 Ingabe umhlobo werarano langaphandle osetjenziswe mtloli wenoveli le lapha
uBonakele alwa khona naboNduku ngesitetjhini ube nomthelela onjani
epilweni yakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
11.9 Ingabe isehlakalo salokha uBonakele nakabona ikoloyi ebekahlala ngakiyo
itjha ivutha amalangabu nakabuyokuzibandula naboKiller sizwakalisa
ummoya onjani? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2)
11.10 Nasifunda inoveli le sifumana bona uBafunani umntwana unina omkhulise
ngokumdedesa begodu angamkhalimi nalokha nakenza izinto ezingakalungi.
Coca ngesifundo esisidluliselwa mtloli ngezenzo zakaninezi zokukhulisa
umntwana ngalindlela. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
11.11 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethula isingeniso senoveli le.
Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3)
[25]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2023
NSC
UBUKGHWARI BOMLOMO
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
Abatlami bemitlolo yobukghwari bomlomo obufana neenolwana neembongo
basebenzisa izehlakalo ezithileko ukubumba imimongondaba yemitlolo yabo esivezela
imvelaphi/ukobana kuze njani bona izinto zigcine zingendlela ezingayo namhlanje.
Sekela isitatimendesi ngokucoca wenabe ngezehlakalo ezisibumbela
ummongondaba wenolwana yesihloko esithi, 'IBHOLO LOMLILO' neembongo
zesihloko esithi; 'IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA.'
Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini izehlakalo nommongondaba.
Emzimbeni coca ngezehlakalo ezisibumbela imimongondaba yemitlolo ebalwe ngehla
le. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela kwabatlami bemitlolo le ukusibumbela
imimongondaba eveza imvelaphi/ukobana kuze njani bona izinto zigcine zingendlela
ezingayo namhlanje. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni
13.1 Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo
elandelako.
ITHEKSTHI D
Kwasukasukela!
Cozi!
Ephasini lakwaGundwana kwakuhlala isitjhaba sakwaKhondlo. Ikosi
yakwaKhondlo uRodo wayeyikosi ehlakaniphileko. Ngasosoke isikhathi
uRodo wayenza ngokusemandlenakhe bona isitjhaba sakhe siphila kuhle. 5
Ikosi yakwaKhondlo yenza isivumelwano sokuthula nekosi yakwaMangobe,
uMiyawu. Isivumelwano sasitjho bona abokatsu namakhondlo angekhe
basasahlelana. Isivumelwano hlangana neetjhaba ezimbilezi senza bona
ziphilisane ngokuthula nangethabo. Nawubona ikhondlo nokatsu bangalwi
ungasarareki, ipi yaphela ngelanga lokutlikitlwa kwesivumelwano 10
sokungasalwi.
URodo wabiza umhlangano omkhulu wesitjhaba sakhe, mbala atheleka
amakhondlo ngobunengi bawo. Into ayilemukako kukobana ikosawo
ibonakala itshwenyekile, arareka bona uyise wesitjhaba utshwenywe yini
ngombana yoke into ikhamba kuhle. Kghani uMiyawu uphule isivumelwano? 15
Kungenzeka abokatsu bahlela ukusahlela amakhondlo? Amakhondlo azibuza
imibuzo eminengi ngesikhatjhana kodwana ipendulo do. Amaqhegu
neenlukazi zakwaKhondlo zabethwa livalo nazizwa ilutjha lifunisela
ngonobangela wokubizwa komhlangano.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2023
NSC
Ikosi uRodo yasikima kabuthaka esihlalweni sayo kwazwakala ubayede 20
omkhulu. Ngemva kobana amakhondlo atjho ubayede kwathula du. Ikosi
uRodo yajama yaqala isitjhaba sayo kwangathi iyathoma ukusibona
namhlanje. Ngemva kwesikhatjhana yathi; 'Sitjhaba sakababa ngiyanilotjhisa.'
Amakhondlo avuma ngokuthi; 'Bayede.' URodo waraga wathi; 'Ngiyazi bona
nifuna ukwazi bona nginibizeleni. Sitjhaba sakabamkhulu nginguMalelesa 25
ngitshwenyekile. Ngiyazi bonyana nizakurareka bonyana ngitshwenywa yini
ngombana sihlezi kuhle kangaka begodu kunganapi esiqalene nayo
nokulamba singalambi.' Yathi bona itjho njalo ikosi yamakhondlo
kwabonakala amakhondlo atjhaphuluka ngombana kwakhe kwaba nepi ekulu
nembi hlangana namakhondlo nabokatsu. 30
Abokatsu baloba abentwana abanengi khulu epini leyo. Ngesikhathi sepi
amakhondlo emba imigodi ngaphasi kwemizi yabokatsu ukwenzela bona
nayisabambene ngeenhluthu ekundleni, amanye wawo athumbukele
ngeemzini yabokatsu. Amasana akhabe asele wodwa abulawa. Iinlukazana
namaqhegu angasanamandla nawo abulawa. Abokatsu babona bona ipi yabo 35
namakhondlo iyawalobisa ngombana amakhondlo ayakghona ukungena
emizini yabo azenzele umathanda.
[Ikhasi 11–12]
13.1.1 Tlola ibizo lekosi yesitjhaba sakwaMangobe eyenza isivumelwano
sokuthula nekosi yesitjhaba sakwaGundwana. (1)
13.1.2 Ngokutjho kwenolwana le kuthiwa ngikuphi okwakwenziwa yikosi
yesitjhaba sakwaKhondlo okubufakazi bokobana kwakuyikosi
ehlakaniphileko? (1)
13.1.3 Ngokurhunyezweko tlola ifunisela yelutjha lesitjhaba
sakwaGundwana ngemva kokuzwakala bona ikosi yaso iyawabiza
emhlanganweni orhabako. (2)
13.1.4 Rhunyeza iqhinga elasetjenziswa sitjhaba sakwaGundwana
ukubulala amasana, iinlukazi namaqhegu wesitjhaba
sakwaMangobe ngesikhathi iintjhaba ezimbilezi zisepini. (2)
13.1.5 Ucabanga bona uyini umnqopho womtlami wenolwana le
ngokusivezela ikosi yesitjhaba sakwaGundwana igandelela indaba
yokobana abantu babaloyi enolwaneni le? Ipendulwakho ayibe
liphuzu ELILODWA. (2)
13.1.6 Umbono oweza neqhegu lekhondlo enolwaneni le wokobana
amakhondlo angahlali kude nabantu ngombana angeze akghona
ukuphila ngaphandle kwabo pheze uyafana nombono owavezwa
ngomunye wabomongameli bangaphambilini benarha yekhethu le.
Ingabe ngimuphi umongameli loyo begodu umbono wakhe
wawuthini? (2)
13.1.7 Ucabanga bona ngimuphi umlingisi esingamthatha njengomlingisi
oyikutani enolwaneni le? Sekela ipendulwakho ngephuzu
ELILODWA. (2)
13.1.8 Tshwaya ngokuphumelela komtlami wenolwana le ukusitlolela
isingeniso esinembako senolwanakhe. Ipendulwakho ayibe
maphuzu AMATHATHU. (3)
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2023
NSC
13.2 Funda iimbongo ezingenzasi uzizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI E
KWAMHLANGA – D Mabhena
1 Bayede! Bayede!
2 Bayede mtjhade KwaMhlanga!
3 Bayede mtjhade waKwaNdebele!
4 Uyingwenyam' eengwenyameni,
5 Bayede! Bayede KwaMhlanga!
6 Ukugeja kwaziwa nguwe,
7 Ugeje ngeentaba,
8 Wageja ngezikghwa,
9 Wabhodwabhodwa milanjana
10 Yamanz' angabubuliko.
11 Bayede KwaMhlanga!
12 Ebusuku ugeja ngeenkwekwezi,
13 Usal' ufana neLandani,
14 Isidzwili samaNgisi.
15 Iingwegwe zakho zisithele.
16 Ulibandla lamadoda,
17 Usibethamthetho,
18 Waduma siyaqhaqhazela,
19 Siphathwe makhaza kusehlobo,
20 Ilanga likhuph' inyok' emgodini.
21 Wen' awuzum' uyazunyelwa,
22 Wen' awugubh' uyagujelwa,
23 Usidzwili selawulo KwaNdebele,
24 Ngitjho nobutjhontjhwani bulawulwa nguwe,
25 Ubhalelwa kukufa kwaphela.
26 Khula kosi!
27 Nzinza kosi!
28 Busa Ngwenyama!
29 Bayede KwaMhlanga!
13.2.1 Tlola umhlobo wesithombengqondo otholakala emudeni ngamunye
kengenzasi:
(a) Uyingwenyam' eengwenyameni. (1)
(b) Usal' ufana neLandani. (1)
13.2.2 Tlola okufanako phakathi kwendawo yaKwaMhlanga neLandani
ngokuya kwembongi yeembongo ezingehlezi. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2023
NSC
13.2.3 Ucabanga bona kubangelwa yini bona imbongi ikhethe
ukubongelela indawo yaKwaMhlanga iindawo zizinengi kangaka?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
13.2.4 Hlathulula umqondo omunyethwe yindima yesi-2 yeembongo
ezingehlezi. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
13.2.5 Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa yimbongi eembongweni
ezingehlezi. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2023
NSC
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni.
NOFANA
Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI,
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA KANYE NEFINDO. Khetha incwadi
EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.
UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Abatloli bemidlalo basebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko wokuvezwa kwabadlali
ukusihlathululela bona abadlalabo bababantu abanjani. Coca ngokuphumelela komtloli
womdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI' ukusebenzisa amaqhinga
wokuvezwa kwabadlali ahlukahlukeneko ukusivezela bona abadlali abalandelako
bababantu abanjani; uMbulawa, uTjhili, uVenter noMbonani. Esingenisweni se-
eseyakho hlathulula bona yini abadlali nokobana khuyini amaqhinga wokuvezwa
kwabadlali. Emzimbeni coca ngamaqhinga asetjenziswe mtloli ukusivezela umdlali
ngamunye bona umumuntu onjani. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli
womdlalo lo ukusebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko ukusivezela tjhatjhalazi
ubunjalo babadlali ababalwe ngehla. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI F
(Emapholiseni amapholisa abambe umhlangano orhabako.)
BOTHA: (Ujame phambi kwawo.) Ngiyathemba bona nirarekile bonyana kuba yini
sinomhlangano orhabako?
DUMAKO: Iye kunjalo.
MABONA: Ngabe sekunalapha kwenzeke khona umonakalo? 5
BOTHA: Awa akukho mlingani. Nginibizele ukuzonazisa ngombiko orhabako ovela
kumphathi wethu.
JOOSTE: Umanqophana nani umbiko lowo mlingani?
BOTHA: (Udosa ummoya.) Umanqophana nelutjha esilibophe eplasini kaVenter.
MABONA: Lenzeni mlingani? 10
DUMAKO: Kghani sele leqile?
BOTHA: Kuthiwa kufanele silisuse ephasini.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2023
NSC
JOOSTE: (Ngokurareka.) Silisuse njani? Hlathulula.
BOTHA: (Ngommoya opholileko.) Batjho siliphambanise nezulu.
DUMAKO: (Ngokurareka.) Siliphambanise nezulu? Uthi ngikuzwa kuhle nje? 15
MABONA: (Naye urarekile.) Ngombana lenzeni?
BOTHA: Batjho alikalungi begodu lifakela umphakathi ummoya omumbi.
JOOSTE: (Naye urarekile.) Alo-ke boke?
BOTHA: Awa ingasi boke. Abanye bazokuthunyelwa ejele elisemanzini.
Okuseqinisweni munye ofanele ukufahliswa amafu ovela eplasini 20
lakaVenter.
DUMAKO: Ngimuphi loyo?
BOTHA: (Akhuphe iphetjhana elinebizo lakangazimbi.) NguMbulawa Tjhili.
JOOSTE: (Akasamkhumbuli.) Ngubani uMbulawa?
MABONA: Ngiloya esambopha eplasini neencwadi zehlangano esele yavalwa 25
umlomo ephasini lekhethwapha.
JOOSTE: (Sele amkhumbula.) O! Ngiyamkhumbula gadesi.
BOTHA: Umphathi wethu batjho uyingozi khulu umsana loyo emphakathini.
DUMAKO: (Ngokutshwenyeka.) Ngibazwela ubuhlungu mina abesana
abayokubulawa. Bekuligadango elihle ukubabopha kwaphela. 30
JOOSTE: Niyamazi-ke nani umphathi wethu bona unjani madoda. Into wayikhuluma
uyikhulumile.
MABONA: (Akayithandisisi indaba le.) Alo-ke batjho kufanele bona kube yinto yanini
leyo mlingani?
BOTHA: Yinto yakusasa lokhu okusako. Ngiyathemba bonyana nizwile madoda. 35
(Avule ibadi aphume.)
JOOSTE: (Amlandele.)
MABONA: (Ngokutshwenyeka.) Uyabona bona esipholisenapha kunebandlulo
Dumako?
DUMAKO: (Naye utshwenyekile.) Linengi khulu mlingani. Awuboni bonyana thina 40
amapholisa anzima sisetjenziswa njengezinja?
MABONA: Angazi bona umuntu bekazokufunani esipholisenapha. Selokhu ngathoma
ukuba lipholisa akhange khekubulawe isibotjhwa sekhuwa. Ezinzima zona
zibulawa mihla namalanga.
DUMAKO: (Ukhulumela phasi.) Asithule mlingani ngombana nange bangasizwa, 45
sifile.
MABONA: Lapho khona uyibambe ngesibhukwini mlingani. Singabotjhwa
besibulawe. (Basikime baphume.)
[Ikhasi 35–36]
15.1 Tlola igama lomdlali ozwakala azisola ngesiqunto sakhe sokuba lipholisa
nesizathu sakhe ngokuya kwetheksthi engehla le. (2)
15.2 Ngokurhunyezweko hlathulula isenzeko eselama ikulumo-pendulwano
edzujulwe etheksthini engehla le. (2)
15.3 Tlola ubujamo obubonakala bufana phakathi komndeni wakwaMasuku
nowakwaTjhili. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2)
15.4 Rhunyeza ummongo womhlangano owawubanjwe nguVenter nezakhamuzi
zeplasinakhe ngemva kobana ilutjha libotjhwe mapholisa. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2023
NSC
15.5 Tlola amagama wabadlali ABABILI abavezwe njengabaqakathekileko
emdlalweni lo ngaphandle komdlali oyikutani. (2)
15.6 Ingabe isenzo sakaVenter sokobana aqotjhe umndeni wakwaMasuku
eplasinakhe ngebanga lokobana akusenamuntu ozowusebenzela iplasi
simveza amumuntu onjani? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
15.7 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
Isizinda sesikhathi sokwenzeka komdlalo lo ngesivangileko. (2)
15.8 Ucabanga bona ukulimala kwakaTjhili emsebenzini angasakghoni
ukusebenza iplasi kube namuphi umthelela ekuthuthukiseni umdlalo lo bona
uye esigabeni esilandelako sesakhiwana sawo? Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
15.9 Hlathulula bona ngisiphi isifundo esisifumana ngesenzo sakaMbulawa
sokungalahli itewu, aragele phambili nokufuna ukuba mjameli wamalungelo
wobuntu nanyana bekaqalene neentjhijilo ezingaka? Ipendulwakho ayibe
liphuzu ELILODWA. (2)
15.10 Ucabanga bona ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesitlhori emdlalweni
lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
15.11 Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa sisehlakalo salokha uVenter
nabekabize uTjhili azomtjela bona kufanele athole umuntu ozomsebenzela
iplasi. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
15.12 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela komtloli womdlalo lo ukusethulela
uMbulawa amdlali oyikutani emdlalweni lo. Ipendulwakho ayibe maphuzu
AMATHATHU. (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2023
NSC
UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Abatloli bemidlalo basebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko wokuvezwa kwabadlali
ukusihlathululela bona abadlalabo bababantu abanjani. Coca ngokuphumelela komtloli
womdlalo wesihloko esithi; 'UMBANGO KANZUNZA NOMANALA' ukusebenzisa
amaqhinga wokuvezwa kwabadlali ahlukahlukeneko ukusivezela bona abadlali
abalandelako bababantu abanjani; uNzunza, uManala, uNanasi neKosi uMusi.
Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini abadlali nokobana khuyini
amaqhinga wokuvezwa kwabadlali. Emzimbeni coca ngamaqhinga asetjenziswe mtloli
ukusivezela umdlali ngamunye bona umumuntu onjani. Esiphethweni tshwaya
ngokuphumelela komtloli womdlalo lo ukusebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko
ukusivezela tjhatjhalazi ubunjalo babadlali ababalwe ngehla. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI G
(Kusemathurini wekosi uMusi, uNanasi uhlezi noNzunza bayacoca. Ibandla
alikaphadlhalali lisahlezi.)
UNANASI: Mntwanami ungasaya kude ngombana uyihlo sele aluphele alo ufuna
ukudlulisela ubukhosi emadodaneni wakhe. Uyihlo ngiyamazi uthanda
uManala kunawe. Kungenzeka ukuthi athathe unamrhali amnikele 5
yena nange wena ungakayeleli. Lisa ukulala, vula amehlo ukuze
ufumane ilitho ebukhosini bakayihlo.
UNZUNZA: Ubaba nakathatha unamrhali amnikela uManala mina ngizokusala
ngiyini? Ngizokufumanani ebukhosini bakababa?
UNANASI: Uyabona mntwanami, nange ungavusi ihloko uzokulala ngeenyaweni. 10
Vuka! Ngithi vuka! Nawulalako uzakudla ubuthongo bakho.
UNZUNZA: Awa, umma uthi angenzeni ngombana ubaba nakathanda uManala
akukho engingakwenza okuzakuphendula ihliziyo nomkhumbulo
wakhe.
UNANASI: He! Akhe uthi uyezwa, indoda engangawe ayinawo amano? 15
UNZUNZA: Amano nginawo kodwana angazi ukuthi ngiliphi elizangisiza.
UNANASI: Lalela-ke ngombana awunamano, ungakhambi ekhayapha mina
ngizokupha uyihlo nakanganikela uManala ubukhosi. Kambe angekhe
saphathwa sinothongwana esinjengoManala esazi ubuzimba
kwaphela. 20
UNZUNZA: Angekhe ngabenza ubutjhapha ngombana nami ngiyafuna ukuluma
efutheni njengabo boke laba abasemafutheni. Ngizokwenzanjani mma
ukuze nami ngifumane ubukhosi namkha ngifumane icezwana
emnothweni kababa?
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2023
NSC
UNANASI: (Aphendule ngobukhali.) Ungarhabi mntwanami kukhona 25
engisakulindileko, kodwana kufanele wazi bonyana uManala unoboya
kanti wena awunabo. Khumbula ukuthi uyihlo akasaboni emehlweni,
wena nawungembatha izembatho zenyamazana enoboya
ungaphumelela. Sizakuzwa ukuthi kufanele amfumane njani unamrhali.
Nange angamnikelwa ebandla uzabe usindile, kodwana 30
nakazomthatha lapha angekhe amnuka. Ngithi angekhe abunuka
ubukhosi lobo. Kufanele weqe msinyana ubuthathe phambi kwakhe.
UNZUNZA: Lokhu kuzokwenzeka njani ngombana uManala uzabe sele azwile
ukuthi kufanele azokuthatha ubukhosi?
UNANASI: Sh! Khulumela phasi kuzele swi ebandla lakayihlo ngaphandlapha. 35
Sewufuna ukuyikhulumela emlilweni nawenza nje. Awazi bonyana
wayikhulumela emlilweni iyathutha iye lapho ungasayifumana khona.
[Ikhasi 14–15]
17.1 Tlola amagama wabadlali ABABILI abavezwe njengabaqakathekileko
emdlalweni lo ngaphandle komdlali oyikutani. (2)
17.2 Ngokurhunyezweko tlola isehlakalo eselama ikulumo-pendulwano edzujulwe
etheksthini engehla le. (2)
17.3 Tlola okuhlukileko phakathi kwakaManala noNzunza. Ipendulwakho uyiqalise
ethandweni labo lezokubusa isitjhaba. (2)
17.4 Rhunyeza ummongo wembizo eyayibizwe yiKosi uMusi esigodlweni. (2)
17.5 Hlathulula izembatho ekuthiwa kufuze zembathwe nguNzunza
nakayokuthatha unamrhali kuyise ngokuya ngetheksthi engehla le. (2)
17.6 Ucabanga bona isenzo sokobana uNanasi angene iindaba ezikhulunywa
yikosi neenduna zayo ebandla sibe namuphi umthelela emdlalweni lo
nekumthelela osabonakalako nanamhlanje esitjhabeni samaNdebele?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
17.7 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
Isizinda sesikhathi sokwenzeka komdlalo lo ngesivangileko. (2)
17.8 Ucabanga bona ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesitlhori emdlalweni
lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
17.9 Hlathulula bona ngisiphi isifundo esisifumana ngesenzo sakaNgendu
sokobana atjele uNanasi indaba atjelwe bona angayitjeli muntu ngaphandle
kwakaManala? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
17.10 Ucabanga bona iyini ihloso yomtloli yokusitlolela umdlalo lo? Ipendulwakho
ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2023
NSC
17.11 Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa siphetho somdlalo lo. Ipendulwakho
ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
17.12 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela komtloli womdlalo lo ukusethulela
uNzunza amdlali oyikutani emdlalweni lo. Ipendulwakho ayibe maphuzu
AMATHATHU. (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/Novemba 2023
NSC
UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE)
IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Abatloli bemidlalo basebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko wokuvezwa kwabadlali
ukusihlathululela bona abadlalabo bababantu abanjani. Coca ngokuphumelela komtloli
womdlalo wesihloko esithi; 'IFINDO' ukusebenzisa amaqhinga wokuvezwa
kwabadlali ahlukahlukeneko ukusivezela bona abadlali abalandelako bababantu
abanjani; uBalise, uLungile, uNaMalemane noNobukhazi. Esingenisweni se-
eseyakho hlathulula bona yini abadlali nokobana khuyini amaqhinga wokuvezwa
kwabadlali. Emzimbeni coca ngamaqhinga asetjenziswe mtloli ukusivezela umdlali
ngamunye bona umumuntu onjani. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli
womdlalo lo ukusebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko ukusivezela tjhatjhalazi
ubunjalo babadlali ababalwe ngehla. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 19 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI H
(Sikhathi sokudla esifitjhani esikolweni iJaphta Mahlangu ngeMamelodi. UMvimbi
ungena ngekumbeni yabafundisi asidla itjhatjhatjha. Hlangana nabafundisi abakhona
ngekumbenapha nguBalise noHleziphi. UBalise uhlezi ekhonyaneni, ubambe imihlathi.
UHleziphi ufunda iphephandaba.)
HLEZIPHI: Mrholozi, utjho bonyana lumma othengisa amatjhatjhatjha akakadlisi 5
uMvimbi lo?
BALISE: (Ngelizwi elimakhaza mpo.) Angazi.
MVIMBI: Akakangidlisi kodwana mina ngiyawathanda amafelantanyeni. (Asule
izandla zakhe ngesagaduku ngaphambi kokutsurama esitulweni esiseqadi
kukaBalise.) Hleziphi mina angidliseki. Ngathana bengidliseka ngabe 10
kade ngaba sirithirithi. Ezinye zeentombi zami ezinengi kwanga bangenisi
bakwaDlawulale zizamile ukungidlisa kodwana ziqhulile. (Ahleke.)
NoBalise uyayazi indaba leyo. Ungambuza.
HLEZIPHI: Kanti kunjalo mrholozi?
BALISE: (Ngobukhali.) Yeyi nina bantu, lisani ukungifaka eendabeni zenu. 15
(UMvimbi noHleziphi batomule amehlo. Nabanye abafundisi bathwale
iindlebe.)
BALISE: (Ngamahloni.) Ngibawa ningilibalele ngokunikgharameja. Angizenzi. (Adu
kancani.) Ngingaphasi kwegandelelo lomkhumbulo.
MVIMBI: Ngivele ngasola. 20
HLEZIPHI: (Abandameze isitulo sakhe kuBalise.) Mrholozi udliwa yini?
BALISE: Akunanto elungako.
MVIMBI: Ukhuluma ngani kwanjesi?
HLEZIPHI: Kusese yindaba yomntwana?
BALISE: (Budonda.) Iye ngiyo. 25
HLEZIPHI: Nagcina niyile emphorofidini angithi?
BALISE: Iye saya.
HLEZIPHI: Alo umraro ukuphi? Niphela ihliziyo?
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Novemba 2023
NSC
MVIMBI: Mhlambe uLungile akasafuni uku ...
HLEZIPHI: Kabini, khewuzigedle hle. Nawukhambela uMsiza lo ngaphambili nje 30
sizowuzwa njani umrarwakhe?
BALISE: Umkhwekazami ungihlolele.
MVIMBI: Wenzeni?
BALISE: Uphalaze itiye yesondo esayifunyana kuThombeni.
MVIMBI: Magawu! Ngambala ukuhlolele. 35
HLEZIPHI: Isihlola ngesekomo, somuntu siyazihlolela. (Adu kancani.) Bewukhona
nakenza ubuhlolobu?
BALISE: Bengingekho.
MVIMBI: ULungile?
BALISE: Bekakhona. 40
HLEZIPHI: Utheni unina nakenza into leyo?
MVIMBI: Uhleke kwavela lomhlathi. Angithi nekuthomeni bekatsitsila, angafuni
ukuya emntwini.
HLEZIPHI: Kabini, lisa ukubheda.
BALISE: Nangicabanga bonyana into le yenzeke phambi kwamehlo kaLungile 45
ngiyasilingeka. Kwazi bani, mhlambe nguye othe unina akayiphalaze.
[Ikhasi: 59–61]
19.1 Ngokurhunyezweko tlola iiyeleliso EZIMBILI uMvimbi ayelelisa ngazo uBalise
ezelama ikulumo-pendulwano evezwe etheksthini engehla le. (2)
19.2 Rhunyeza ummongo wekulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaBalise
noNobukhazi yalokha nabebahlanganele endaweni ethengisa ukudla notjwala
eMamelodi. (2)
19.3 Tlola umehluko phakathi komsebenzi owenziwa nguLungile naloyo owenziwa
nguBalise ngokuya komdlalo lo. (2)
19.4 Tlola amatshwayo AMABILI avezwe emdlalweni lo abufakazi bokobana
iTheresa Park lapho kuhlala khona uLungile banoBalise kusedorobheni. (2)
19.5 Hlathulula indlela uRegile aqaleka ngayo ngokomzimba ngokuya ngehlathulo
kaNobukhazi yalokha nabekacoca noLungile. (2)
19.6 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi.
Isisusa serarano emdlalweni lo …
A Kuphambana ngemibono phakathi kwakaBalise banoLungile lokha
uBalise nakaveza bona khebaye ebantwini ababonako, uLungile wala.
B Sisenzo sakaMvimbi sokutjela abalingani bakhe ngokomsebenzi bona
yena uneentombi ezinengi.
C Sisenzo sakaNaMalemane sokuphalaza itiye yesondo ayifumana
ngaphakathi kwesiqandisi kwaLungile.
D Kuzikhakhazisa kwakaHleziphi ngesondo lekhabo. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Novemba 2023
NSC
19.7 Ucabanga bona amagama akhulunywa nguBalise athi, 'Njengabo boke
abantu uLungile unamalungelo' asitjelani ngesikhathi sokwenzeka komdlalo
lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
19.8 Ucabanga bona ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesitlhori emdlalweni
lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
19.9 Ucabanga bona ngimuphi umlayezo esiwudluliselwa mtloli womdlalo lo
ngokusivezela uNobukhazi amntazana owazithwala asafunda ibanga le-10
kodwana namhlanje uphumelele unemali, isithabathaba somuzi neenkoloyi
ezibizako? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
19.10 Ingabe isenzo sakaLungile sokuzisola khulu lokha nakasemjejeni
kwaMphorofidi uThombeni sizwakalisa ummoya onjani ngehlangothini
labamukelilwazi? Sekela ipendulwakho ngephezu ELILODWA. (2)
19.11 Ngokubona kwakho ungathi kusisenzo ESIHLE nofana ESINGASISIHLE
sokobana uMnguni afihlele umkakhe uNaMalemane bona nanyana
athandaza naye nje kodwana nenyangeni uyaya? Sekela isiqunto osithathako
ngephuzu ELILODWA. (2)
19.12 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela komtloli womdlalo lo ukusethulela
uBalise amdlali oyikutani emdlalweni lo. Ipendulwakho ayibe maphuzu
AMATHATHU. (3)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P1 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P3 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2022 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2021 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2019 Question Paper
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Memo

Memorandum