Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper

Question paperisiNdebele HLGrade 12202334 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2023, 34 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2023

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) NOVEMBA 2023 IMITLOMELO: 80 ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½ Iphepheli linamakhasi ama-34. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2023 NSC YELELA 1. Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana aphendule imibuzo. 2. Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho funda imibuzo le bese ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula. 3. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A: Iinkondlo (30) ISIGABA B: Inoveli/Ubukghwari bomlomo (25) ISIGABA C: Umdlalo/Idrama (25) 4. Phendula imibuzo EMIHLANU seyiyoke: EMITHATHU ESIGABENI A, MUNYE ESIGABENI B NAMUNYE ESIGABENI C ngalendlela: ISIGABA A: IINKONDLO IINKONDLO EZIBONWEKO – Phendula imibuzo EMIBILI. IKONDLO ENGAKABONWA – UKATELELEKILE ukuwuphendula umbuzo lo. ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO Phendula umbuzo OWODWA. ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA Phendula umbuzo OWODWA. 5. UKUKHETHWA KWEEMPENDULO ESIGABENI B (INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO) NESIGABENI C (UMDLALO/IDRAMA):  Phendula imibuzo yenoveli neyomdlalo owufundileko KWAPHELA.  Phendula UMBUZO WE-ESEYI MUNYE NAMUNYE UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI. Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C. Nawukhethe umbuzo onemibuzo emifitjhani ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo we-eseyi (omude) ESIGABENI C.  Sebenzisa irhelo lokuqinisekisa lizakusiza. 6. UBUDE BEEMPENDULO  Umbuzo omude we-eseyi yekondlo awuphendulwe ngamagama ali-190–240.  Umbuzo omude we-eseyi yenoveli nomdlalo/drama awuphendulwe ngamagama ama-340–390.  Ubude beempendulo zombuzo onemibuzo emifitjhani uzokulawulwa linali lemitlomelo. Abafundi abaqinisekise bonyana iimpendulo zabo zinqophile begodu zikhambelana nombuzo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2023 NSC 7. Landela imilayelo esekuthomeni kwesigaba ngasinye ngokuyelela. 8. Nombora iimpendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo ephepheni lemibuzweli. 9. Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA. 10. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye: ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-40 ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-55 ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-55 11. Tlola ngesandla esihle nesibonakalako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/Novemba 2023 NSC IKHASI LOKUMUNYETHWEKO Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo ngaphandle kobana bafunde iphepha loke. ISIGABA A: IINKONDLO Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI. INOMBORO YOMBUZO UMBUZO IMITLOMELO IKHASI 1. 'Kwamambala Buyathuthudlha' Umbuzo omude 10 6 2. 'Izulu' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 8 3. 'Isitjhaba Sekululeko' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 10 4. 'Kuzokuyameka' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 12 KANYE Ikondlo engakabonwa (Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo) 5. 'Kwenzekile, Kwenzekile' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 13 YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C. ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela. ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO INOVELI: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenoveli efundiweko. 6. Mbala Ngubaba Umbuzo omude 25 14 7. Mbala Ngubaba Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 14 8. UKholiwe Umbuzo omude 25 17 9. UKholiwe Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 17 10. UBonakele Umbuzo omude 25 19 11. UBonakele Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 19 UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo efundiweko. 12. 'Ibholo lomlilo' kanye Umbuzo omude 25 22 'Neembongo zakaRholihlahla Nelson Mandela' 13.1 'Iqhegu lekhondlo' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 22 13.2 'KwaMhlanga' ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundweko. 14. Ibhudango Lami Umbuzo omude 25 26 15. Ibhudango Lami Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 26 16. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo omude 25 29 17. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 29 18. Ifindo Umbuzo omude 25 32 19. Ifindo Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 32 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2023 NSC IRHELO LOKUQINISEKISA Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke imibuzo elindelekileko. ISIGABA IINOMBORO INANI LEMIBUZO TLOLA ITSHWAYO ZEMIBUZO EZOKUPHENDULWA EMBUZWENI OWUKHETHILEKO A: IINKONDLO 1–4 2 (Iinkondlo ezibonweko) A: IKONDLO 5 1 (Ikondlo engakabonwa) B: INOVELI/UBUKGHWARI 6–13 1 BOMLOMO (Umbuzo omude NANYANA onemibuzo emifitjhani) C: UMDLALO/IDRAMA 14–19 1 (Umbuzo omude NANYANA onemibuzo emifitjhani) YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2023 NSC ISIGABA A: IINKONDLO Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo EMIBILI kwaphela. Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo. UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE) Funda ikondlo engenzasi uyizwisise bese uphendula umbuzo olandelako. KWAMAMBALA BUYATHUTHUDLHA – TN Mahamba 1 Uyathuthudlha, ungumabhubhisa, 2 Awukokod' emntwini, 3 Awukhethi mhlobo womuntu, 4 Awukhethi bala lomuntu, 5 Ungena esitlhagini, injinga uyilise na? 6 Uthanda abaziphatha makghwakghwa, 7 Uthanda abangazitjhejiko, 8 Uthanda abosongazivikeli, 9 Nabonongazivikeli. 10 Khulukhulu ilutjha, 11 Elifumbethe ikusasa langomuso, 12 Elibarholi bangomuso. 13 Nakukuyeleliswa ngawe 14 Awa, nelizwi selatjha, 15 Kwaphela ukuzwa do! 16 Bazokuzwa mhlana kutheni? 17 Awukajami uyabhubhisa, 18 Awubuzi emntwini. 19 Bathi babomakholwa ngokubona, 20 Kubhala nanyana sebabona, 21 Babona isitjhaba siphela, 22 Ngebanga lakho mabhubhisa. 23 Ukuyelela do! 24 Ngitjho wena siqed' abantu, 25 Wena mazitshayela, 26 Wena mkhambi ngendlela 27 Ngoba utlhoge ikhenu. 28 Ukhamba ufuna umzimba ongazifihla kiwo, 29 Uhlale umhlalela wasafuthi, 30 Uphume nomphefumulo. 31 Kotakotani iindlebe, 32 Lisani ukunghangha ikani, 33 Zivikeleni naniya emsemeni, 34 Niyokuhlolisa ubujamo benu, 35 Nizokwazi bona nijamephi? Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2023 NSC Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le. Dzubhula bewuhlathulule amagama akhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo mmoya. Esingenisweni hlathulula bona yini ummoya wekondlo, ngonjani ummoya wekondlo le nokobana khuyini ikhethomagama, emzimbeni hlathulula amagama azwakalisa ummoya lowo bese esiphethweni utshwaya ngokuphumelela kwembongi ekusethuleleni ummoya wekondlo le. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190 ukuya kwama-240. [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2023 NSC UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. IZULU – TN Mahamba 1 Avalil' amafu ngePumalanga, 2 Lirhadl' umbani ngaphandle kokuduma, 3 Lidume njengombani wezandla, 4 Lidume kwavevezel' abantu, 5 Nalithi meke! Boke baval' iindlebe, 6 Babalekel' itjhada lomdumalo, 7 Lithi rhwa ...! Phezu kwezindlu. 8 Kujabul' imvelo yephasi, 9 Imunye, iginye yaneliseke beyikhafule, 10 Ageleze phezu kwehlabathi amanzi, 11 Lirhurhul' ihlabathi. 12 Lithi, qarhiyani ngomoyan' omakhaza. 13 Liphose nesinanja, 14 Kuzwakal' itjhad' elival' iindlebe, 15 Kulil' ukeng ... keng ...! Phezu kwendlu. 16 Lihlikiz' imith' isal' ihlubule, 17 Libeth' inja ebotjhweko itlewuze, 18 Kuphephuk' imifulelo kusal' imikhosi, 19 Imithi, dusu phasi! Kufe neenyoni zommango, 20 Kuthukw' iinkukhu ngehogweni, 21 Kuthukw' iinkomo ngesibayeni. 22 Lithi du! Izulu, uthi du! Umoya, Sithi du! Isinanja, 23 Kusale kumhlophe twa! Ngaphandle, 24 Agelez' amanz' ayenomehlela, 25 Amakar' azale phasi, 26 Emasimin' iintjalo busaphasapha. 27 Wuu! Mhlolo awukhuzi! Kukhuz' abantu. 28 Iimpahla ngendlini zimanzi qhi! 29 Kunethele nalapha kungakhange khekunethele, 30 Abantu bathi: 'Siyalifuna lona 31 Sekunalokhu, kungcono lihlale', 32 Kube lona lidlulile. 2.1 Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe emudeni wesi-2 ukuya kewesi-3 wekondlo engehla le bewuveze namalungu asakhela wona. (2) 2.2 Rhunyeza ummongondaba/okutjhiwo yikondlo engehla le ngephuzu ELILODWA. (2) 2.3 Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-9 wekondlo engehla. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2023 NSC 2.4 Hlathulula okunqotjhwe yimbongi ngomuda wama-27 wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 2.5 Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le bewutjho nokobana wena njengomfundi wekondlo le ukuthinta njani ummoya lowo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2023 NSC UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi uyizwisise ubese uphendula imibuzo elandelako. ISITJHABA SEKULULEKO – TN Mahamba 1 Siphunyuliswe yikululeko sabona umkhanyo, 2 Saphuma esirhogweni sekhethululo, 3 Saphuma eGibhide safika eKanana, 4 Angazi ngithokoze ngithini. 5 Ukuthula kufikile, 6 Kufik' izolo kwafika namhlanjesi. 7 Kufike kwathula ummoya, 8 Kwatlhogeka nokuvunguza kwemithi, 9 Yok' into yajama tsi! Nabantu bathula du! 10 Bararwe kuthula kwesivunguvungukazi, 11 Ebe bangasasiqalel' ekuthuleni, 12 Ebe bangasasiqalel' ekuletheni ithabo. 13 Satjhidel' ukuthula kwathanyela zok' iinzibi, 14 Kwahlukan' umhlolo nehlama. 15 Isidindi somuthi ebengekhe sahloma 16 Senz' ikarisomraro, 17 Sihlome sabahlaza tlabha! Sathela nokudla, 18 Isitjhaba sazinikela kiso, 19 Sagoma saphumela emkhanyweni. 20 Kwavulek' imiNyango yezeFundo, 21 Kwasa kwatjhingwa phambili. 22 Kwahlutjw' isikhumb' esidala, kwahlum' esitjha, 23 Sahluma njengesidindi somuthi. 24 Into yoke yazalwa kabutjha, 25 Saphiw' umtjhoga saphola eenhliziyweni. 26 Saba majadujadu seqayeqa satsetse. 27 Kwagobuluk' iinhliziy' ukugobana, 28 Kwaphela nokuhlengezela komzimba. 29 Ikululek' ibambisene netjhuguluko, 30 Zimamathe nelimu, 31 Amakghon' avuswa ebuthongweni. 32 Ngithokoze ngithini kini babhulimlilo, 33 Kin' iinthunywa zakaZimu, 34 Kini balusel' emkhanyweni, 35 Nin' eniyigobe sel' ikghorile, 36 Iimpelesi zesitjhaba seSewula Afrika. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2023 NSC 37 Nkutan' ezagolwa yi-Robben Island. 38 Kwatjhuba kwaba kumbi, zakhafulwa zatjhing' ekhaya. 39 Zafika netjhuguluko sathaba njengamadzinyani nakalandel' isikhukhukazi, 40 Siyanithokoza bathulisi sivunguvungu 41 Nina ngorho zekhethu. 3.1 Tlola umhlobo wesithombengqondo otholakala emudeni ngamunye kengenzasi le. 3.1.1 Kufik' izolo kwafika namhlanjesi. (1) 3.1.2 Yok' into yajama tsi! Nabantu bathula du! (1) 3.2 Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongondaba/okutjhiwo yikondlo engehla le. (2) 3.3 Ucabanga bona imbongi inqophe ukusitjelani ngomuda wama-20 wekondlo engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 3.4 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Esikhathini esiphila kiswesi kubonakala ibandlululo hlangana nabantu abanzima nabamhlophe lingasekho. (2) 3.5 Coca ngokuphumelela kwembongi ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana nommongondaba wayo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2023 NSC UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi uyizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. KUZOKUYAMEKA – TN Mahamba 1 Indlela itshu! Ngokusabeka, 2 Nawuyiqalako kuthi rhe! Ivalo, 3 Nawuyiqalako kuphakam' iinhluthu, 4 Kube budisi nokususa inyawo. 5 Batjho baqinisile nabathi, 6 Umlambo ulingwa ngedondolo, 7 Khamba usiwa, uvuke 8 Utjhitjhingele phambili. 9 Ikesi yokuzikhanyisela uyiphethe, 10 Kufuneka enamafutha ukwaz' ukweyama. 11 Bamba uqinise kuyenyukela, 12 Kghodlhelela naku umkhanyo, 13 Ungabeki phas' ipumelelo nasi. 14 Ingomuso sele lisenyonga, 15 Ubudisi banamhlanjesi 16 Buzokuphenduka iluju leenyosi, 17 Iinyembezi ozibonakwezi zizakuba ngezethabo. 18 Namathela njengekghomu ebhudangweni lakho. 4.1 Tlola ubukondlo OBUBILI obutholaka la emudeni we-7 wekondlo engehla le. (2) 4.2 Rhunyeza ummongondaba/okutjhiwo yindima yesi-3 yekondlo engehla le. (2) 4.3 Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi ngokusirhayela ikondlo le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 4.4 Hlathulula ihloso yembongi yokusebenzisa ibuyelelamqondo emudeni wesi-2 newesi-3 wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 4.5 Tshwaya ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isilungelelamuda/ injambamende emudeni we-15 ukuya kewe-16 wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] KANYE Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2023 NSC IKONDLO ENGAKABONWA (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO) UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. KWENZEKILE, KWENZEKILE – TN Mahamba 1 Kwenzekile, kwadlula. 2 Kwadlula njengombani wezulu, 3 Kwasala amavunda nezondo yangabomu. 4 Kudle kwatjhiy' amanceba amanengi, nangathi 5 Ayanghanghabala 6 Kuqalwe emva abhibhidlhe godu, 7 Kubabe kwangathi urhatjhwe ngebilibili, 8 Uzwe ubuhlungu neenyembezi 9 Zithi: Tho! Tho! Phasi, 10 Ubone kwanga uloyiwe 11 Ukube yinto yangabomu. 12 Qolel' ulibale ngokwadlulako, 13 Qala phambil' urage ngepilo, 14 Alikh' ikusasa emva, 15 Alikh' ithabo emva, 16 Ikusasa liphambili, njeke 17 Lisa okusemva, okuphambili kulinde wena. 18 Kukuwe bona wenzani, 19 Kukuwe ukuzinuka ikhwapha, 20 Khetha ukugugudlhela ingemuva, 21 Namkha urage utjhinge phambili 22 Laph' ilifa labobamkhulu likhona, 23 Kwenzekile, kwenzekile libala. 5.1 Tlola ubukondlo OBUBODWA obutholakala emudeni woku-1 wekondlo engehla. (1) 5.2 Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe emudeni wesi-2 wekondlo engehla le. (1) 5.3 Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongondaba/okutjhiwo yikondlo engehla le. (2) 5.4 Ucabanga bona kubangelwa yini bona kube budisi bona abanye abantu badlulise izinto ezibuhlungu ezabehlakalela kade emaphilweni wabo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 5.5 Hlathulula umqondo omunyethwe mumuda we-19 wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 5.6 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo somqondophikisana esisetjenziswe emudeni we-17 wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2023 NSC ISIGABA B: INOVELI/UBUKGHWARI BOMLOMO YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni. NOFANA Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi zamanoveli EZINTATHU kanye nebuthelelo lomtlolo-ndabuko. Khetha inoveli EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo- ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA. UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE) MBALA NGUBABA – PB Skhosana Kanengi abatloli bamanoveli basebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukusivezela lokho abakuhlosileko ngamanoveli wabo. Akhe uhlolisise izehlakalo zenoveli yesihloko esithi; 'MBALA NGUBABA' bese utshwaya ngokukholweka kwazo. Esingenisweni se- eseyakho hlathulula bona yini izehlakalo nokobana ngezinjani izehlakalo ezikholwekako. Emzimbeni coca ngezehlakalo ezikholwekako ezimunyethwe yinoveli le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusethulela inoveli le ngokusebenzisa izehlakalo eziyifaneleko ukuze ifike esiphethweni sayo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) MBALA NGUBABA – PB Skhosana Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI A Amalanga abe adlula aba mahlanu emva kobana abentwana bakaBongwe bayihlalele isirhelwani indaba yelifa labo. Isibuyiso sakaBongwe besele sidlulile naso. Abentwana bakhe besele batjhaphulukile kokunengi okukhambelana nokuzila. NguNaMtshweni yedwa obasasele. Njengekosikazi etlhagileko, kufuze bona izambatho zakhe ezinzima azembathe bekuphele umnyaka. Njengomuntu osele akhulile, amdala nengqondo 5 yendabuko isanzinzile kuye, lokho uyakwazi. Uyakukhumbula begodu uzimisele nokukugcina. Yinye nje into engamhlaleli kuhle ehliziyweni, izwano hlangana nabentwabakhe. Lokhu athoma ukukubona kumenza afise ukubatjhiya abentwabakhe. UMavela sewunamalangana angasezi azomvusela ekuseni. Sewugcina ngokuvuselwa ngumalukazanakhe uNaKabini, uMhlekwa noHleziphi kwaphela. 10 Asahlezi ngaphandle esibandameni uNaMtshweni, ayibone ivela phetjheya ikoloyi. Azibuze bona ngabe ngekabani, ifunani? Athi angayitlhoga ipendulo ezamanelisa akhumbule bona mhlambe ngeyaboDladla. Phela basengakezi ukuzokuthwala ifuyo kaBongwe, njengokutjho kwabo mhlamnene. Inyanga seyiphelile nabentwana sebahlubulile. 15 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2023 NSC Ngalokho kutjho khona bona, sekufuze bafike aboDladla bazokwenza njengokutjho komtlolo wesifiso sakaBongwe. Aphose amehlo phezulu kuKhololo azibone zithe rhiya iinkomo zakwakhe neembuzi. Awaphose phetjheya ekoloyini eza kancani, ayibone bona mbala iza kwakhe. Athi ubiza uMhlekwa angasabeli. Athi ubiza uHleziphi, akhumbule bona akakho usesikolweni. Akhethe ukuthula ngombana umakotakhe 20 uNaKabini usaye emalongweni. Okhona nguMavela. Mbala ize ifike ithi tsi ecabazini ikoloyi. Kwehle imikhukhuva emibili yamadoda. Imikhaba nasiya, baze babhembesile. Nawe uyabona nje bona badla kusale. Okudondisako nje, kukobana indlela ebambethe ngayo ayikhambisani nemikhababo. Bambethe abokhakhi esele bathoma nokurathuka kanti namanyathelo ayavuma bona 25 kade athengwa. Iimpumulo zineendunjana. Angisayiphathi yeenthende. Sekunokobana bakhambe ngawo ngombana bawafakile, bakhamba hlanukwawo. Iphoritjhi solo agcina ngaleyo ayithola nakenziwako. Nokho uNaMtshweni ayibone msinya bona ayihlabi ngejamo leempono zayo. Ngokubona imikhaba yodwa nje, anele. Azitjele bona ukudla usuthe mkhaba. Isembatho asikhulumi ilizwi elingehla komkhaba. 30 'Yebo baba! Ekhaya!' Kuthokoza imikhukhuva le, emibili yamadoda. 'Akhulu bobaba,' kuvuma uNaMtshweni. 'Ngikho ekhabo kaMavela Mahlangu la?' Kubuza enye indoda yamadoda, enguSkhosana. Avume uNaMtshweni. Athi angavuma abuze bona beze ngani. Bathi basacabanga ukumphendula, kwabe selababonile uMavela. Abarhabe bangakavinjezelwa khulu ngemibuzo ebuya kunina. 35 [Ikhasi 44–45] 7.1 Tlola amagama wabalingisi abalandelako benoveli le: 7.1.1 Umlingisi oyikutani. (1) 7.1.2 Umlingisi oyihlanganisa. (1) 7.2 Rhunyeza ngephuzu ELILODWA indlela uSkhosana azizwa ngayo ngemva kokuvumelana noMavela bona bayokweba iinkomo zakaBongwe. (2) 7.3 Tlola umehluko phakathi kwakaMhlekwa noMavela ngehlangothini lezefundo. (2) 7.4 Tlola izehlakalo EZIMBILI ezenziwa nguNaMtshweni ezivela etheksthini engehla ezibufakazi bokobana umumuntu osalandela ikolo yesintu. (2) 7.5 Hlathulula umehluko phakathi kwendlela uMavela ebegade abonakala angayo emzimbeni lokha nabe gade asahlala eSoshanguve nendlela abegade sele abonakala angayo ngemva kweveke yinye afikile eMadlangeni watjelwa ngesifiso ekuthiwe senziwa nguyise uBongwe ngelifa lakhe. (2) 7.6 Ucabanga bona isenzo sakaMavela sokuleya amala nakafika e-ofisini laboDladla banoJohnson athi unguGijimani Ntuli bekabanikele neenomboro zakamazisakhe ezimamala sisitjelani ngaye? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 7.7 Ingabe ukutlhogeka kweenthuthi endaweni yeMadlangeni kusitjelani ngesizinda sesikhathi sokwenzeka kwenoveli le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2023 NSC 7.8 Hlathulula umhlobo werarano owabakhona lokha uMavela nakazakuthola bona aboDladla banoJohnson abekho e-ofisini labo basaphumile. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 7.9 Khetha ipendulo enembako kezilandelako: Izenzo zakaMavela zokuhlanakela imbaji nokukghemela abembi bethuna lakayise njengezibulo lokha uyise nakabulungwako ziwela ngaphasi kwesizinda se ... A ndawo. B sikhathi. C somuntu. D sikopilo. (2) 7.10 Ucabanga bona isehlakalo sokurhitjhana ngamagama kwakaMavela nabentwana bekhabo lokha nakukhulunywa ngendlela ilifa lakayise ekufanele labiwe ngayo siwela ngaphasi kwawuphi umleyo wesakhiwana senoveli le? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 7.11 Coca ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni umlingisi onguSkhosana ukuragelisa indaba le phambili beyiyokufika esiphethweni asihlosileko. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 7.12 Tshwaya ngokumphumela komtloli ukusethulela isingeniso esinembako senoveli le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2023 NSC UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE) UKHOLIWE – N Skosana Kanengi abatloli bamanoveli basebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukusivezela lokho abakuhlosileko ngamanoveli wabo. Akhe uhlolisise izehlakalo zenoveli yesihloko esithi; 'UKHOLIWE' bese utshwaya ngokukholweka kwazo. Esingenisweni se- eseyakho hlathulula bona yini izehlakalo nokobana ngezinjani izehlakalo ezikholwekako. Emzimbeni coca ngezehlakalo ezikholwekako ezimunyethwe yinoveli le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusethulela inoveli le ngokusebenzisa izehlakalo eziyifaneleko ukuze ifike esiphethweni sayo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UKHOLIWE – N Skosana Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI B Phela isokana lamatjhumi amabili nesithandathu gade kungasese mntwana okhasela eziko. Wabona uZondani bona umfundisi uzama ukwehlisa ummoya wakhe ngokusoloku amtjela ngobujamo bezulu lokha yena azifunela ubujamo bakaKholiwe ngaye. 'Zondani, umkaMfundisi nomkaNtuli sebabuyile kuKholiwe.' Wathula uMfundisi waqala uZondani. Ihliziyo kaZondani yahluthuka, ihluthulwa kukuzwa uMfundisi 5 akhuluma into esebaleni. Phela gade singasekho isikhathi sokuhlathulula bona bavela kuKholiwe. Lokhu naye uZondani uyakwazi. Kwakhe nje bekufanele avele ahlale endabeni. Atjho bona uKholiwe uvumile namkha akhange avume. Aragela phambili umfundisi, 'Ndodana, awusese mntwana, ngalokho ngitjho bona ngikhuluma nendoda, umuntu osele akwazi ukwamukela zoke izinto ahlangana nazo.' 10 Wakhuluma uMfundisi nokho akhange aphume netlha bewabona kungcono abize umkakhe kube nguye ozokuhlathulula yoke into. 'Kosikazi!' Kuzwakale uMfundisi abiza umkakhe ogade angekhwitjhini atjhiswa ziimpoto. UmkaMfundisi walisa koke agade akwenza waya ngekumbeni egade kuhlezi kiyo aboZondani. 'Lotjha ndodana,' kulotjhisa umkaMfundisi. 'Lotjha mma.' Bagcina ngokulotjhisana njalo 15 khange basabuzana namavuko. Gade singasekho isikhathi sokubuzana amavuko. 'Mma bengikubizela bona uzokucocela uZondani ngekhambo lenu.' 'Zondani,' sekuthatha umkaMfundisi, 'Zimbi izinto mntwanami, umntazana loya akakufuni kokungakufuni. Ukunyenya nala ukhambe khona, uzonda negama lakaZondani. Kuye igama lakaZondani alikahluki ehlambeni, akafuni nokulizwa eendlebeni zakhe. 20 Usithuke wasibiza ngayo yoke ihlamba ekhona kwasathana. Awa, mntwanami mina njengonyoko ngithi dlulela phambili.' Uthe angakaqedi nokuqeda ukukhuluma wabe sekasikimile uZondani akhamba. Ngubani ogade angahlalela amezwi ahlaba kangaka? Abantu kanti baba jani ephasini? Abantu bayatshwenya. Qala ngombana zoke izinto ebezikhulunywa ngumkaMfundisi azisilo iqiniso. Iye khona kuliqiniso bonyana 25 uKholiwe akamthandi uZondani kodwana akhange awakhuphe woke amezwi la. Wayiphendula indaba umfazabantu. UmkaMfundisi mhlobo wabantu abakhulisa indaba. Kungathi into yenzeke bunje, yena ayihlathulule ngenye indlela. Khona Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2023 NSC nangathana uKholiwe uwakhulumile amezwi la, ubengezawafihla na yena njengombelethi, kunokobana alethe into engekho kangaka? 30 [Ikhasi 69–70] 9.1 Tlola ngokulamana/ngokulandelana izehlakalo EZIMBILI ezenziwa nguZondani nakaqeda ukufumana ipendulo evela kuKholiwe ngomkaMfundisi. (2) 9.2 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi: UKholiwe banoMuzi bahlangana ... A esondweni. B kusifundo-bandulo. C emsebenzini. D ekholiji yabotitjhere. (1) 9.3 Rhunyeza ummongo wencwadi uKholiwe ayitlolela uMuzi ngaphambi kobana azibulale. (1) 9.4 Hlathulula ngamaphuzu AMATHATHU izinto ezivezwe enovelini le ezisikhombisako bona mbala uKholiwe umlingisi oyikutani. (3) 9.5 Tlola amagama weendawo EZINTATHU lapha bekukhamba kwenzakalela khona indaba yenoveli le ukufakazela bona isizinda sayo sendawo asikabumbani. (3) 9.6 Hlathulula umhlobo werarano owaba khona ngaphambi kobana uKholiwe athathe isiqunto sokuzibulala lokha nabegade asemzinakhe. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 9.7 Ucabanga bona ngisiphi isifundo esisethulelwa mtloli wenoveli le ngesenzo sakaKholiwe sokobana agcine sele azikhuphe umphefumulo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 9.8 Ucabanga bona indaba yenoveli le yenzeka ngasiphi isizinda sesikhathi nasiyelela indlela umlingisi wayo oyikutani azithuthukisa ngayo ngehlangothini lezefundo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 9.9 Hlathulula indlela ikulumo kaMfundisi ethi; 'Ngikhuluma nendoda, umuntu osele akwazi ukwamukela zoke izinto ahlangana nazo' elimaza ngayo abantu bembaji emaphilweni wabo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 9.10 Ucabanga bona nangathana incwadi eyatlolwa nguZondani ayitlolela unina yafika ngesikhathi kuye njengesifiso sakhe beyingaba nomthelela onjani epilweni kaKholiwe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 9.11 Tshwaya ngokukholweka kwesehlakalo sokobana uZondani wazibulala ngebanga lokobana uKholiwe akafuni ukumqoma. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 9.12 Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa siphetho senoveli le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2023 NSC UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE) UBONAKELE – M Sikosana Kanengi abatloli bamanoveli basebenzisa izehlakalo ezikholwekako ukusivezela lokho abakuhlosileko ngamanoveli wabo. Akhe uhlolisise izehlakalo zenoveli yesihloko esithi; 'UBONAKELE' bese utshwaya ngokukholweka kwazo. Esingenisweni se- eseyakho hlathulula bona yini izehlakalo nokobana ngezinjani izehlakalo ezikholwekako. Emzimbeni coca ngezehlakalo ezikholwekako ezimunyethwe yinoveli le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusethulela inoveli le ngokusebenzisa izehlakalo eziyifaneleko ukuze ifike esiphethweni sayo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UBONAKELE – M Sikosana Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI C ERhawudeni, kulapha sifumana khona unina kaBonakele. Wathi lokha nakasuka eSiyabuswa kwakhe, wadojwa mfazi weNdiya. Umfazi weNdiya lo wafumana uNaMndebele asagelagela nenarha yangeSiyabuswa, ilanga seliyozilahla kunina. UNaMndebele walitjela koke okwakumtshwenya. Umfazi weNdiya lo khabe eze la eSiyabuswa ukuzokuthengisa izambatho. Njeke uNaMndebele wazibawela umsebenzi 5 kilomfazi weNdiya. Kwaba kukhamba kwakhe-ke uNaMndebele, unina kaBonakele njengombana sesimfunama lapha eJwanasbhege nje. UNaMndebele wasebenza ngokukhulu ukuzimisela ahlala khona lapha edorobheni. Ngitjho nanyana ungahlala kamnandi kangangani, ubenemali, izambatho nokudla okwaneleko kodwana angekhe kwavala isikhundla somndenakho. Umndenakho 10 uthatha indawo yokuthoma ehliziyweni. Kwaba njalo nakuNaMndebele. Belingatjhingi ilanga ungakamfikeli umcabango wendodanakhe uBonakele nomyenakhe uMahlangu. 'Namhlanjesi sekuphele iminyaka elithoba sahlukana no … no …' athi asacabanga njalo uNaMndebele, azizwe zehla zilandelana iinyembezi kodwana arhabe azisule ngesandla. Ayizwe ihliziyo yakhe ingasuthi ifuna ukujama. Ezwe afikelwa siyeziyezi. 15 Kufike ikungu ivale amehlwakhe kube ngasuthi uzakuwela phasi. Asuke aye ngekamurweni lakhe, afike khona ahlale embhedeni. 'Wangenza uMahlangu ngokungihlukanisa nendodanami ekukuphela kwayo. UMahlangu bengimthanda ngehliziyo yami yoke. Ayikho enye indoda engizabe ngisayithada njengoMahlangu. Yindodami yomtjhado, kunjalo nje ngimthanda ngayo 20 yoke ihliziyo eneenthembiso engazenza phambi komfundisi nebandla lekonzo, nebusweni bababelethi bami. Ngatjho ngathi siyokufa silahlane sinoMahlangu. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2023 NSC Ngizakubekezelela koke okumbi nokuhle akwenza kimi kodwana namhlanje nakhu lapha ngikhona. Bekungenzeki ngani bona ngihlale noMahlangu abe angibulale khona kuzakuzaliseka isifungo engasenzako? Lokho uMahlangu agade afuna ukungenza 25 khona, ngiyazi bonyana uzakwenza kuBonakele. Angizazi nakancani kilokhu engikutjhoko. Ngiyazi bonyana uBonakele lapha akhona uyatlhaga. Mina ngihlezi kamnandi lapha, ngigoma sitja sinye nabamhlophe. Ngeenkathi ezinye ngilala emahotela amakhulu.' UNaMndebele wazizwa selaphelelwa mamandla wokusebenza kodwana akhange 30 akhombise ebusweni bakhe bonyana kukhona isilonda esimgoma ngehliziyweni imini nobusuku. Ngelinye ilanga uNaMndebele wezwa ngeNdiya selimbiza. Ibizo leNdiya leli ngunomzana uFoos, ukosikazi wakhe yena ibizo lakhe nguJubi. 'Maria, Maria! Mina funa khuluma nawe. Wena iza lapha!' kwatjho uFoos. 'Ngabe selangibizelani unomzana lo? Selazongitjela bonyana umsebenzi uphelile? 35 Ngaze ngakubona okukhulu! Kungcono ngikhambe ngiyokuzwa.' UNaMndebele aphume aye ngapha kurhuwelela khona unomzana uFoos. [Ikhasi 45–46] 11.1 Tlola ngokulamana/ngokulandelana izehlakalo EZINTATHU ezenziwa nguBonakele ekuseni ngelanga atjhiya ngalo ikwabo wazipha inarha. (3) 11.2 Hlathulula isimilo sakaBonakele ngendlela esisivezelwa ngayo mtloli wenoveli le esingenisweni sayo. (2) 11.3 Tlola amagama weendawo EZINTATHU lapha bekukhamba kwenzakalela khona indaba yenoveli le ukufakazela bona isizinda sayo sendawo asikabumbani. (3) 11.4 Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA indlela uNaMndebele azizwa ngayo ngendodakhe uMahlangu ngokuya ngetheksthi engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.5 Ucabanga bona isenzo sakaMahlangu sokubanjwa mapholisa lokha nakayokufuna umntwanakhe uBonakele ngeBenoni sisitjela bona inoveli le yenzeka ngasiphi isizinda sesikhathi? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 11.6 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi: Isenzo sakaNaSilombo sokujama endleleni kaBonakele yokobana akhule kuhle njengabanye abentwana simveza amlingisi … A ospara. B orondo. C oyikutani. D oyimbangi. (2) 11.7 Ingabe ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesitlhori enovelini le? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2023 NSC 11.8 Ingabe umhlobo werarano langaphandle osetjenziswe mtloli wenoveli le lapha uBonakele alwa khona naboNduku ngesitetjhini ube nomthelela onjani epilweni yakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.9 Ingabe isehlakalo salokha uBonakele nakabona ikoloyi ebekahlala ngakiyo itjha ivutha amalangabu nakabuyokuzibandula naboKiller sizwakalisa ummoya onjani? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 11.10 Nasifunda inoveli le sifumana bona uBafunani umntwana unina omkhulise ngokumdedesa begodu angamkhalimi nalokha nakenza izinto ezingakalungi. Coca ngesifundo esisidluliselwa mtloli ngezenzo zakaninezi zokukhulisa umntwana ngalindlela. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.11 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethula isingeniso senoveli le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2023 NSC UBUKGHWARI BOMLOMO IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE) Abatlami bemitlolo yobukghwari bomlomo obufana neenolwana neembongo basebenzisa izehlakalo ezithileko ukubumba imimongondaba yemitlolo yabo esivezela imvelaphi/ukobana kuze njani bona izinto zigcine zingendlela ezingayo namhlanje. Sekela isitatimendesi ngokucoca wenabe ngezehlakalo ezisibumbela ummongondaba wenolwana yesihloko esithi, 'IBHOLO LOMLILO' neembongo zesihloko esithi; 'IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA.' Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini izehlakalo nommongondaba. Emzimbeni coca ngezehlakalo ezisibumbela imimongondaba yemitlolo ebalwe ngehla le. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela kwabatlami bemitlolo le ukusibumbela imimongondaba eveza imvelaphi/ukobana kuze njani bona izinto zigcine zingendlela ezingayo namhlanje. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni 13.1 Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI D Kwasukasukela! Cozi! Ephasini lakwaGundwana kwakuhlala isitjhaba sakwaKhondlo. Ikosi yakwaKhondlo uRodo wayeyikosi ehlakaniphileko. Ngasosoke isikhathi uRodo wayenza ngokusemandlenakhe bona isitjhaba sakhe siphila kuhle. 5 Ikosi yakwaKhondlo yenza isivumelwano sokuthula nekosi yakwaMangobe, uMiyawu. Isivumelwano sasitjho bona abokatsu namakhondlo angekhe basasahlelana. Isivumelwano hlangana neetjhaba ezimbilezi senza bona ziphilisane ngokuthula nangethabo. Nawubona ikhondlo nokatsu bangalwi ungasarareki, ipi yaphela ngelanga lokutlikitlwa kwesivumelwano 10 sokungasalwi. URodo wabiza umhlangano omkhulu wesitjhaba sakhe, mbala atheleka amakhondlo ngobunengi bawo. Into ayilemukako kukobana ikosawo ibonakala itshwenyekile, arareka bona uyise wesitjhaba utshwenywe yini ngombana yoke into ikhamba kuhle. Kghani uMiyawu uphule isivumelwano? 15 Kungenzeka abokatsu bahlela ukusahlela amakhondlo? Amakhondlo azibuza imibuzo eminengi ngesikhatjhana kodwana ipendulo do. Amaqhegu neenlukazi zakwaKhondlo zabethwa livalo nazizwa ilutjha lifunisela ngonobangela wokubizwa komhlangano. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2023 NSC Ikosi uRodo yasikima kabuthaka esihlalweni sayo kwazwakala ubayede 20 omkhulu. Ngemva kobana amakhondlo atjho ubayede kwathula du. Ikosi uRodo yajama yaqala isitjhaba sayo kwangathi iyathoma ukusibona namhlanje. Ngemva kwesikhatjhana yathi; 'Sitjhaba sakababa ngiyanilotjhisa.' Amakhondlo avuma ngokuthi; 'Bayede.' URodo waraga wathi; 'Ngiyazi bona nifuna ukwazi bona nginibizeleni. Sitjhaba sakabamkhulu nginguMalelesa 25 ngitshwenyekile. Ngiyazi bonyana nizakurareka bonyana ngitshwenywa yini ngombana sihlezi kuhle kangaka begodu kunganapi esiqalene nayo nokulamba singalambi.' Yathi bona itjho njalo ikosi yamakhondlo kwabonakala amakhondlo atjhaphuluka ngombana kwakhe kwaba nepi ekulu nembi hlangana namakhondlo nabokatsu. 30 Abokatsu baloba abentwana abanengi khulu epini leyo. Ngesikhathi sepi amakhondlo emba imigodi ngaphasi kwemizi yabokatsu ukwenzela bona nayisabambene ngeenhluthu ekundleni, amanye wawo athumbukele ngeemzini yabokatsu. Amasana akhabe asele wodwa abulawa. Iinlukazana namaqhegu angasanamandla nawo abulawa. Abokatsu babona bona ipi yabo 35 namakhondlo iyawalobisa ngombana amakhondlo ayakghona ukungena emizini yabo azenzele umathanda. [Ikhasi 11–12] 13.1.1 Tlola ibizo lekosi yesitjhaba sakwaMangobe eyenza isivumelwano sokuthula nekosi yesitjhaba sakwaGundwana. (1) 13.1.2 Ngokutjho kwenolwana le kuthiwa ngikuphi okwakwenziwa yikosi yesitjhaba sakwaKhondlo okubufakazi bokobana kwakuyikosi ehlakaniphileko? (1) 13.1.3 Ngokurhunyezweko tlola ifunisela yelutjha lesitjhaba sakwaGundwana ngemva kokuzwakala bona ikosi yaso iyawabiza emhlanganweni orhabako. (2) 13.1.4 Rhunyeza iqhinga elasetjenziswa sitjhaba sakwaGundwana ukubulala amasana, iinlukazi namaqhegu wesitjhaba sakwaMangobe ngesikhathi iintjhaba ezimbilezi zisepini. (2) 13.1.5 Ucabanga bona uyini umnqopho womtlami wenolwana le ngokusivezela ikosi yesitjhaba sakwaGundwana igandelela indaba yokobana abantu babaloyi enolwaneni le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 13.1.6 Umbono oweza neqhegu lekhondlo enolwaneni le wokobana amakhondlo angahlali kude nabantu ngombana angeze akghona ukuphila ngaphandle kwabo pheze uyafana nombono owavezwa ngomunye wabomongameli bangaphambilini benarha yekhethu le. Ingabe ngimuphi umongameli loyo begodu umbono wakhe wawuthini? (2) 13.1.7 Ucabanga bona ngimuphi umlingisi esingamthatha njengomlingisi oyikutani enolwaneni le? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 13.1.8 Tshwaya ngokuphumelela komtlami wenolwana le ukusitlolela isingeniso esinembako senolwanakhe. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) KANYE Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2023 NSC 13.2 Funda iimbongo ezingenzasi uzizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI E KWAMHLANGA – D Mabhena 1 Bayede! Bayede! 2 Bayede mtjhade KwaMhlanga! 3 Bayede mtjhade waKwaNdebele! 4 Uyingwenyam' eengwenyameni, 5 Bayede! Bayede KwaMhlanga! 6 Ukugeja kwaziwa nguwe, 7 Ugeje ngeentaba, 8 Wageja ngezikghwa, 9 Wabhodwabhodwa milanjana 10 Yamanz' angabubuliko. 11 Bayede KwaMhlanga! 12 Ebusuku ugeja ngeenkwekwezi, 13 Usal' ufana neLandani, 14 Isidzwili samaNgisi. 15 Iingwegwe zakho zisithele. 16 Ulibandla lamadoda, 17 Usibethamthetho, 18 Waduma siyaqhaqhazela, 19 Siphathwe makhaza kusehlobo, 20 Ilanga likhuph' inyok' emgodini. 21 Wen' awuzum' uyazunyelwa, 22 Wen' awugubh' uyagujelwa, 23 Usidzwili selawulo KwaNdebele, 24 Ngitjho nobutjhontjhwani bulawulwa nguwe, 25 Ubhalelwa kukufa kwaphela. 26 Khula kosi! 27 Nzinza kosi! 28 Busa Ngwenyama! 29 Bayede KwaMhlanga! 13.2.1 Tlola umhlobo wesithombengqondo otholakala emudeni ngamunye kengenzasi: (a) Uyingwenyam' eengwenyameni. (1) (b) Usal' ufana neLandani. (1) 13.2.2 Tlola okufanako phakathi kwendawo yaKwaMhlanga neLandani ngokuya kwembongi yeembongo ezingehlezi. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2023 NSC 13.2.3 Ucabanga bona kubangelwa yini bona imbongi ikhethe ukubongelela indawo yaKwaMhlanga iindawo zizinengi kangaka? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 13.2.4 Hlathulula umqondo omunyethwe yindima yesi-2 yeembongo ezingehlezi. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 13.2.5 Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa yimbongi eembongweni ezingehlezi. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2023 NSC ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni. NOFANA Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI, UMBANGO KANZUNZA NOMANALA KANYE NEFINDO. Khetha incwadi EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA. UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Abatloli bemidlalo basebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko wokuvezwa kwabadlali ukusihlathululela bona abadlalabo bababantu abanjani. Coca ngokuphumelela komtloli womdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI' ukusebenzisa amaqhinga wokuvezwa kwabadlali ahlukahlukeneko ukusivezela bona abadlali abalandelako bababantu abanjani; uMbulawa, uTjhili, uVenter noMbonani. Esingenisweni se- eseyakho hlathulula bona yini abadlali nokobana khuyini amaqhinga wokuvezwa kwabadlali. Emzimbeni coca ngamaqhinga asetjenziswe mtloli ukusivezela umdlali ngamunye bona umumuntu onjani. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli womdlalo lo ukusebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko ukusivezela tjhatjhalazi ubunjalo babadlali ababalwe ngehla. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI F (Emapholiseni amapholisa abambe umhlangano orhabako.) BOTHA: (Ujame phambi kwawo.) Ngiyathemba bona nirarekile bonyana kuba yini sinomhlangano orhabako? DUMAKO: Iye kunjalo. MABONA: Ngabe sekunalapha kwenzeke khona umonakalo? 5 BOTHA: Awa akukho mlingani. Nginibizele ukuzonazisa ngombiko orhabako ovela kumphathi wethu. JOOSTE: Umanqophana nani umbiko lowo mlingani? BOTHA: (Udosa ummoya.) Umanqophana nelutjha esilibophe eplasini kaVenter. MABONA: Lenzeni mlingani? 10 DUMAKO: Kghani sele leqile? BOTHA: Kuthiwa kufanele silisuse ephasini. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2023 NSC JOOSTE: (Ngokurareka.) Silisuse njani? Hlathulula. BOTHA: (Ngommoya opholileko.) Batjho siliphambanise nezulu. DUMAKO: (Ngokurareka.) Siliphambanise nezulu? Uthi ngikuzwa kuhle nje? 15 MABONA: (Naye urarekile.) Ngombana lenzeni? BOTHA: Batjho alikalungi begodu lifakela umphakathi ummoya omumbi. JOOSTE: (Naye urarekile.) Alo-ke boke? BOTHA: Awa ingasi boke. Abanye bazokuthunyelwa ejele elisemanzini. Okuseqinisweni munye ofanele ukufahliswa amafu ovela eplasini 20 lakaVenter. DUMAKO: Ngimuphi loyo? BOTHA: (Akhuphe iphetjhana elinebizo lakangazimbi.) NguMbulawa Tjhili. JOOSTE: (Akasamkhumbuli.) Ngubani uMbulawa? MABONA: Ngiloya esambopha eplasini neencwadi zehlangano esele yavalwa 25 umlomo ephasini lekhethwapha. JOOSTE: (Sele amkhumbula.) O! Ngiyamkhumbula gadesi. BOTHA: Umphathi wethu batjho uyingozi khulu umsana loyo emphakathini. DUMAKO: (Ngokutshwenyeka.) Ngibazwela ubuhlungu mina abesana abayokubulawa. Bekuligadango elihle ukubabopha kwaphela. 30 JOOSTE: Niyamazi-ke nani umphathi wethu bona unjani madoda. Into wayikhuluma uyikhulumile. MABONA: (Akayithandisisi indaba le.) Alo-ke batjho kufanele bona kube yinto yanini leyo mlingani? BOTHA: Yinto yakusasa lokhu okusako. Ngiyathemba bonyana nizwile madoda. 35 (Avule ibadi aphume.) JOOSTE: (Amlandele.) MABONA: (Ngokutshwenyeka.) Uyabona bona esipholisenapha kunebandlulo Dumako? DUMAKO: (Naye utshwenyekile.) Linengi khulu mlingani. Awuboni bonyana thina 40 amapholisa anzima sisetjenziswa njengezinja? MABONA: Angazi bona umuntu bekazokufunani esipholisenapha. Selokhu ngathoma ukuba lipholisa akhange khekubulawe isibotjhwa sekhuwa. Ezinzima zona zibulawa mihla namalanga. DUMAKO: (Ukhulumela phasi.) Asithule mlingani ngombana nange bangasizwa, 45 sifile. MABONA: Lapho khona uyibambe ngesibhukwini mlingani. Singabotjhwa besibulawe. (Basikime baphume.) [Ikhasi 35–36] 15.1 Tlola igama lomdlali ozwakala azisola ngesiqunto sakhe sokuba lipholisa nesizathu sakhe ngokuya kwetheksthi engehla le. (2) 15.2 Ngokurhunyezweko hlathulula isenzeko eselama ikulumo-pendulwano edzujulwe etheksthini engehla le. (2) 15.3 Tlola ubujamo obubonakala bufana phakathi komndeni wakwaMasuku nowakwaTjhili. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) 15.4 Rhunyeza ummongo womhlangano owawubanjwe nguVenter nezakhamuzi zeplasinakhe ngemva kobana ilutjha libotjhwe mapholisa. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2023 NSC 15.5 Tlola amagama wabadlali ABABILI abavezwe njengabaqakathekileko emdlalweni lo ngaphandle komdlali oyikutani. (2) 15.6 Ingabe isenzo sakaVenter sokobana aqotjhe umndeni wakwaMasuku eplasinakhe ngebanga lokobana akusenamuntu ozowusebenzela iplasi simveza amumuntu onjani? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 15.7 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Isizinda sesikhathi sokwenzeka komdlalo lo ngesivangileko. (2) 15.8 Ucabanga bona ukulimala kwakaTjhili emsebenzini angasakghoni ukusebenza iplasi kube namuphi umthelela ekuthuthukiseni umdlalo lo bona uye esigabeni esilandelako sesakhiwana sawo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 15.9 Hlathulula bona ngisiphi isifundo esisifumana ngesenzo sakaMbulawa sokungalahli itewu, aragele phambili nokufuna ukuba mjameli wamalungelo wobuntu nanyana bekaqalene neentjhijilo ezingaka? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 15.10 Ucabanga bona ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesitlhori emdlalweni lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 15.11 Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa sisehlakalo salokha uVenter nabekabize uTjhili azomtjela bona kufanele athole umuntu ozomsebenzela iplasi. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 15.12 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela komtloli womdlalo lo ukusethulela uMbulawa amdlali oyikutani emdlalweni lo. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2023 NSC UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Abatloli bemidlalo basebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko wokuvezwa kwabadlali ukusihlathululela bona abadlalabo bababantu abanjani. Coca ngokuphumelela komtloli womdlalo wesihloko esithi; 'UMBANGO KANZUNZA NOMANALA' ukusebenzisa amaqhinga wokuvezwa kwabadlali ahlukahlukeneko ukusivezela bona abadlali abalandelako bababantu abanjani; uNzunza, uManala, uNanasi neKosi uMusi. Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini abadlali nokobana khuyini amaqhinga wokuvezwa kwabadlali. Emzimbeni coca ngamaqhinga asetjenziswe mtloli ukusivezela umdlali ngamunye bona umumuntu onjani. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli womdlalo lo ukusebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko ukusivezela tjhatjhalazi ubunjalo babadlali ababalwe ngehla. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI G (Kusemathurini wekosi uMusi, uNanasi uhlezi noNzunza bayacoca. Ibandla alikaphadlhalali lisahlezi.) UNANASI: Mntwanami ungasaya kude ngombana uyihlo sele aluphele alo ufuna ukudlulisela ubukhosi emadodaneni wakhe. Uyihlo ngiyamazi uthanda uManala kunawe. Kungenzeka ukuthi athathe unamrhali amnikele 5 yena nange wena ungakayeleli. Lisa ukulala, vula amehlo ukuze ufumane ilitho ebukhosini bakayihlo. UNZUNZA: Ubaba nakathatha unamrhali amnikela uManala mina ngizokusala ngiyini? Ngizokufumanani ebukhosini bakababa? UNANASI: Uyabona mntwanami, nange ungavusi ihloko uzokulala ngeenyaweni. 10 Vuka! Ngithi vuka! Nawulalako uzakudla ubuthongo bakho. UNZUNZA: Awa, umma uthi angenzeni ngombana ubaba nakathanda uManala akukho engingakwenza okuzakuphendula ihliziyo nomkhumbulo wakhe. UNANASI: He! Akhe uthi uyezwa, indoda engangawe ayinawo amano? 15 UNZUNZA: Amano nginawo kodwana angazi ukuthi ngiliphi elizangisiza. UNANASI: Lalela-ke ngombana awunamano, ungakhambi ekhayapha mina ngizokupha uyihlo nakanganikela uManala ubukhosi. Kambe angekhe saphathwa sinothongwana esinjengoManala esazi ubuzimba kwaphela. 20 UNZUNZA: Angekhe ngabenza ubutjhapha ngombana nami ngiyafuna ukuluma efutheni njengabo boke laba abasemafutheni. Ngizokwenzanjani mma ukuze nami ngifumane ubukhosi namkha ngifumane icezwana emnothweni kababa? Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2023 NSC UNANASI: (Aphendule ngobukhali.) Ungarhabi mntwanami kukhona 25 engisakulindileko, kodwana kufanele wazi bonyana uManala unoboya kanti wena awunabo. Khumbula ukuthi uyihlo akasaboni emehlweni, wena nawungembatha izembatho zenyamazana enoboya ungaphumelela. Sizakuzwa ukuthi kufanele amfumane njani unamrhali. Nange angamnikelwa ebandla uzabe usindile, kodwana 30 nakazomthatha lapha angekhe amnuka. Ngithi angekhe abunuka ubukhosi lobo. Kufanele weqe msinyana ubuthathe phambi kwakhe. UNZUNZA: Lokhu kuzokwenzeka njani ngombana uManala uzabe sele azwile ukuthi kufanele azokuthatha ubukhosi? UNANASI: Sh! Khulumela phasi kuzele swi ebandla lakayihlo ngaphandlapha. 35 Sewufuna ukuyikhulumela emlilweni nawenza nje. Awazi bonyana wayikhulumela emlilweni iyathutha iye lapho ungasayifumana khona. [Ikhasi 14–15] 17.1 Tlola amagama wabadlali ABABILI abavezwe njengabaqakathekileko emdlalweni lo ngaphandle komdlali oyikutani. (2) 17.2 Ngokurhunyezweko tlola isehlakalo eselama ikulumo-pendulwano edzujulwe etheksthini engehla le. (2) 17.3 Tlola okuhlukileko phakathi kwakaManala noNzunza. Ipendulwakho uyiqalise ethandweni labo lezokubusa isitjhaba. (2) 17.4 Rhunyeza ummongo wembizo eyayibizwe yiKosi uMusi esigodlweni. (2) 17.5 Hlathulula izembatho ekuthiwa kufuze zembathwe nguNzunza nakayokuthatha unamrhali kuyise ngokuya ngetheksthi engehla le. (2) 17.6 Ucabanga bona isenzo sokobana uNanasi angene iindaba ezikhulunywa yikosi neenduna zayo ebandla sibe namuphi umthelela emdlalweni lo nekumthelela osabonakalako nanamhlanje esitjhabeni samaNdebele? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 17.7 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Isizinda sesikhathi sokwenzeka komdlalo lo ngesivangileko. (2) 17.8 Ucabanga bona ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesitlhori emdlalweni lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 17.9 Hlathulula bona ngisiphi isifundo esisifumana ngesenzo sakaNgendu sokobana atjele uNanasi indaba atjelwe bona angayitjeli muntu ngaphandle kwakaManala? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 17.10 Ucabanga bona iyini ihloso yomtloli yokusitlolela umdlalo lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2023 NSC 17.11 Coca wenabe ngommoya ozwakaliswa siphetho somdlalo lo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 17.12 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela komtloli womdlalo lo ukusethulela uNzunza amdlali oyikutani emdlalweni lo. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/Novemba 2023 NSC UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE) IFINDO – Sovumani KaZimkhona Abatloli bemidlalo basebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko wokuvezwa kwabadlali ukusihlathululela bona abadlalabo bababantu abanjani. Coca ngokuphumelela komtloli womdlalo wesihloko esithi; 'IFINDO' ukusebenzisa amaqhinga wokuvezwa kwabadlali ahlukahlukeneko ukusivezela bona abadlali abalandelako bababantu abanjani; uBalise, uLungile, uNaMalemane noNobukhazi. Esingenisweni se- eseyakho hlathulula bona yini abadlali nokobana khuyini amaqhinga wokuvezwa kwabadlali. Emzimbeni coca ngamaqhinga asetjenziswe mtloli ukusivezela umdlali ngamunye bona umumuntu onjani. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli womdlalo lo ukusebenzisa amaqhinga ahlukahlukeneko ukusivezela tjhatjhalazi ubunjalo babadlali ababalwe ngehla. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 19 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) IFINDO – Sovumani KaZimkhona Funda isiqetjhana esingenzasi usizwisise bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI H (Sikhathi sokudla esifitjhani esikolweni iJaphta Mahlangu ngeMamelodi. UMvimbi ungena ngekumbeni yabafundisi asidla itjhatjhatjha. Hlangana nabafundisi abakhona ngekumbenapha nguBalise noHleziphi. UBalise uhlezi ekhonyaneni, ubambe imihlathi. UHleziphi ufunda iphephandaba.) HLEZIPHI: Mrholozi, utjho bonyana lumma othengisa amatjhatjhatjha akakadlisi 5 uMvimbi lo? BALISE: (Ngelizwi elimakhaza mpo.) Angazi. MVIMBI: Akakangidlisi kodwana mina ngiyawathanda amafelantanyeni. (Asule izandla zakhe ngesagaduku ngaphambi kokutsurama esitulweni esiseqadi kukaBalise.) Hleziphi mina angidliseki. Ngathana bengidliseka ngabe 10 kade ngaba sirithirithi. Ezinye zeentombi zami ezinengi kwanga bangenisi bakwaDlawulale zizamile ukungidlisa kodwana ziqhulile. (Ahleke.) NoBalise uyayazi indaba leyo. Ungambuza. HLEZIPHI: Kanti kunjalo mrholozi? BALISE: (Ngobukhali.) Yeyi nina bantu, lisani ukungifaka eendabeni zenu. 15 (UMvimbi noHleziphi batomule amehlo. Nabanye abafundisi bathwale iindlebe.) BALISE: (Ngamahloni.) Ngibawa ningilibalele ngokunikgharameja. Angizenzi. (Adu kancani.) Ngingaphasi kwegandelelo lomkhumbulo. MVIMBI: Ngivele ngasola. 20 HLEZIPHI: (Abandameze isitulo sakhe kuBalise.) Mrholozi udliwa yini? BALISE: Akunanto elungako. MVIMBI: Ukhuluma ngani kwanjesi? HLEZIPHI: Kusese yindaba yomntwana? BALISE: (Budonda.) Iye ngiyo. 25 HLEZIPHI: Nagcina niyile emphorofidini angithi? BALISE: Iye saya. HLEZIPHI: Alo umraro ukuphi? Niphela ihliziyo? Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Novemba 2023 NSC MVIMBI: Mhlambe uLungile akasafuni uku ... HLEZIPHI: Kabini, khewuzigedle hle. Nawukhambela uMsiza lo ngaphambili nje 30 sizowuzwa njani umrarwakhe? BALISE: Umkhwekazami ungihlolele. MVIMBI: Wenzeni? BALISE: Uphalaze itiye yesondo esayifunyana kuThombeni. MVIMBI: Magawu! Ngambala ukuhlolele. 35 HLEZIPHI: Isihlola ngesekomo, somuntu siyazihlolela. (Adu kancani.) Bewukhona nakenza ubuhlolobu? BALISE: Bengingekho. MVIMBI: ULungile? BALISE: Bekakhona. 40 HLEZIPHI: Utheni unina nakenza into leyo? MVIMBI: Uhleke kwavela lomhlathi. Angithi nekuthomeni bekatsitsila, angafuni ukuya emntwini. HLEZIPHI: Kabini, lisa ukubheda. BALISE: Nangicabanga bonyana into le yenzeke phambi kwamehlo kaLungile 45 ngiyasilingeka. Kwazi bani, mhlambe nguye othe unina akayiphalaze. [Ikhasi: 59–61] 19.1 Ngokurhunyezweko tlola iiyeleliso EZIMBILI uMvimbi ayelelisa ngazo uBalise ezelama ikulumo-pendulwano evezwe etheksthini engehla le. (2) 19.2 Rhunyeza ummongo wekulumo-pendulwano eyaba phakathi kwakaBalise noNobukhazi yalokha nabebahlanganele endaweni ethengisa ukudla notjwala eMamelodi. (2) 19.3 Tlola umehluko phakathi komsebenzi owenziwa nguLungile naloyo owenziwa nguBalise ngokuya komdlalo lo. (2) 19.4 Tlola amatshwayo AMABILI avezwe emdlalweni lo abufakazi bokobana iTheresa Park lapho kuhlala khona uLungile banoBalise kusedorobheni. (2) 19.5 Hlathulula indlela uRegile aqaleka ngayo ngokomzimba ngokuya ngehlathulo kaNobukhazi yalokha nabekacoca noLungile. (2) 19.6 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi. Isisusa serarano emdlalweni lo … A Kuphambana ngemibono phakathi kwakaBalise banoLungile lokha uBalise nakaveza bona khebaye ebantwini ababonako, uLungile wala. B Sisenzo sakaMvimbi sokutjela abalingani bakhe ngokomsebenzi bona yena uneentombi ezinengi. C Sisenzo sakaNaMalemane sokuphalaza itiye yesondo ayifumana ngaphakathi kwesiqandisi kwaLungile. D Kuzikhakhazisa kwakaHleziphi ngesondo lekhabo. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Novemba 2023 NSC 19.7 Ucabanga bona amagama akhulunywa nguBalise athi, 'Njengabo boke abantu uLungile unamalungelo' asitjelani ngesikhathi sokwenzeka komdlalo lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 19.8 Ucabanga bona ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesitlhori emdlalweni lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 19.9 Ucabanga bona ngimuphi umlayezo esiwudluliselwa mtloli womdlalo lo ngokusivezela uNobukhazi amntazana owazithwala asafunda ibanga le-10 kodwana namhlanje uphumelele unemali, isithabathaba somuzi neenkoloyi ezibizako? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 19.10 Ingabe isenzo sakaLungile sokuzisola khulu lokha nakasemjejeni kwaMphorofidi uThombeni sizwakalisa ummoya onjani ngehlangothini labamukelilwazi? Sekela ipendulwakho ngephezu ELILODWA. (2) 19.11 Ngokubona kwakho ungathi kusisenzo ESIHLE nofana ESINGASISIHLE sokobana uMnguni afihlele umkakhe uNaMalemane bona nanyana athandaza naye nje kodwana nenyangeni uyaya? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (2) 19.12 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela komtloli womdlalo lo ukusethulela uBalise amdlali oyikutani emdlalweni lo. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all