Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2021 Question Paper

Question paperisiNdebele HLGrade 12202131 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC November Exam 2021, 31 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2021

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) NOVEMBA 2021 IMITLOMELO: 80 ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½ Iphepheli linamakhasi ama-31. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2021 NSC YELELA 1. Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana aphendule imibuzo. 2. Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemva kwalapho, ufunda imibuzo le bese ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula. 3. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A: Iinkondlo (30) ISIGABA B: Inovela/Ubukghwari bomlomo (25) ISIGABA C: Umdlalo/Idrama (25) 4. Landela imilayo esekuthomeni kwesinye nesinye isigaba ngokuyelela. 5. Phendula IMIBUZO EMIHLANU seyiyoke: EMITHATHU KUSIGABA A MUNYE KUSIGABA B NAMUNYE KUSIGABA C 6. Sebenzisa irherho lokuzihlola ukuqinisekisa bonyana yoke imibuzo uyiphendulile. 7. Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo. 8. Thoma ESINYE NESINYE isigaba ekhasini ELITJHA. 9. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye: ISIGABA A: pheze imizuzu ema-40 ISIGABA B: pheze imizuzu ema-55 ISIGABA C: pheze imizuzu ema-55 10. Tlola ngesandla esihle nesibonakalako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2021 NSC IKHASI LOKUMUNYETHWEKO Ikhaseli lizokwenza kobana abafundi bakhethe imibuzo abafuna ukuphendula ngayo ngaphandle kobana bafunde iphepha loke. ISIGABA A: IINKONDLO Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI. INOMBORO YOMBUZO UMBUZO IMITLOMELO IKHASI 1. 'Ngizokwenzanjani?' Umbuzo omude 10 5 2. 'Mona' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 6 3. 'Ngenameva Mntanami' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 7 4. 'Iimbongo Zepilo' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 8 KANYE Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo. 5. 'Ngimthandile' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 10 *YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C. ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYEkwaphela. ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundweko. 6. Mbala Ngubaba Umbuzo omude 25 11 7. Mbala Ngubaba Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 11 8. UKholiwe Umbuzo omude 25 14 9. UKholiwe Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 14 10. UBonakele Umbuzo omude 25 17 11. UBonakele Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 17 UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo efundweko. 12. 'UMabomvana nepungutjha' Umbuzo omude 25 19 Kanye 'Neembongo zakaMakhosoke Wesibili' 13. 'Abantu bakwaMtshweni Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 19 nebakwaMatjhiyana' Kanye 'Neembongo zakaRholihlahla Nelson Mandela' ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA Phendula umbuzo MUNYE encwadini womdlalo ofundweko. 14. Ibhudango Lami Umbuzo omude 25 23 15. Ibhudango Lami Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 23 16. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo omude 25 26 17. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 26 18. Ifindo Umbuzo omude 25 29 19. Ifindo Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 29 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/Novemba 2021 NSC IRHELO LOKUQINISEKISA Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke imibuzo elindelekileko. ISIGABA IINOMBORO INANI LEMIBUZO TLOLA ITSHWAYO ZEMIBUZO EZOKUPHENDULWA EMBUZWENI OWUKHETHILEKO A: IINKONDLO 1–4 2 (Iinkondlo ezibonweko) A: IKONDLO 5 1 (Ikondlo engakabonwa) B: INOVELA/UBUKGHWARI 6–13 1 BOMLOMO (Umbuzo omude NANYANA onemibuzo emifitjhani) C: UMDLALO/IDRAMA 14–19 1 (Umbuzo omude NANYANA onemibuzo emifitjhani) YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2021 NSC ISIGABA A: IINKONDLO Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo EMIBILI kwaphela. Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo. UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako. NGIZOKWENZANJANI? – TM Mthimunye 1 Ngifik' ephasin' uyafulathela, 2 Awusakhambi nam' ibangana, 3 Ngizoyitjengiswa nguban' indlela, 4 Ngizokwenzanjani? 5 Ngangithi ngizokukhula hlanu kwakho, 6 Ngangith' indlela ngizoyitjengiswa nguwe, 7 Angisakghon' ukukubona ngawenyama, 8 Ngizokwenzanjani? 9 Ngizokwenzanjan' iphasi nalinje? 10 Ngizokubuza bani nabangasazaziko nje? 11 Mina ngiyokuba yini kabani? 12 Ngizokwenzanjani? 13 Namhlanjesi ngikuqal' eenthombeni, 14 Ngizwa ngabantu bona wawukhamba yiphi, 15 Ngizwa ngosiyazi bona wawugida yiphi, 16 Ngizokwenzanjani? 17 Namhlanjesi ngibukela zakosobantu, 18 Zekhethu ngiyaziphumbutha, 19 Bona ngizo kwamambal' anginaqiniso, 20 Ngizokwenzanjani? Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le. Dzubhula bewuhlathulule amagama akhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo mmoya. Esingenisweni hlathulula bona yini ummoya wekondlo, ngonjani ummoya wekondlo le nokobana khuyini ikhethomagama, emzimbeni hlathulula amagama azwakalisa ummoya lowo bese esiphethweni tshwaya ngokuphumelela kwembongi ekusethuleleni ummoya wekondlo le. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190 kuya kwama-240. [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2021 NSC UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. MONA –TM Mthimunye 1 Uyesabeka mona, 2 Ukhuph' ubunt' ebantwini, 3 Batjhuguluk' iimbandan' ezinganaboya, 4 Ngawe mona. 5 Maye! Mona, 6 Wenzani ngomfundisi? 7 Umenzani ummamfundisi? 8 Umzalwana yena umenzisani? 9 Emisebenzini bayalila ngawe, 10 Emasondweni ngiso leso, 11 Ngebanga lakho mona, 12 Umumbi mona uyanyenyisa. 13 Ilihlo lakho liyabulala, 14 Ihliziywakho ngeyelitje, 15 Ufunani phezu kweentamo zamakholwa na? 16 Mhlana wokuphela uyokuba yini? 17 Zayaphi iinhloni zakho? 18 Izwelo lakho layaphi? 19 Isirhawu sakho wasitjhiyaphi? 20 Ngiyakwesaba mona. 21 Sikubonil' uqaqada phezu kwekholwa, 22 Uqaqad' eenhliziyweni zabazalwana, 23 Uhlukanis' imindeni, 24 Maye! Mona! 25 Isilil' esingaka ngebanga lakho mona, 26 Indlal' engaka ebangwe nguwe mona, 27 Emaswapheleni ziyokubuzwa kuwe mona. 28 Uzoyibikela bani? 29 Kuzabe kube kunini mona, 30 Udlala ngeenhliziyo zabantu na? 31 Kuzabe kube kunini uhlukanis' imindeni na? 32 Ngiyakwesaba mon' unesihlungu. 2.1 Tlola ubukondlo OBUBILI obumunyethwe mumuda wesi-3 endimeni yoku-1 yekondlo engehla le. (2) 2.2 Tlola umhlobo wevumelwano otholakala endimeni yesi-5 yekondlo engehla le. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2021 NSC 2.3 Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe yimbongi emudeni we-13 wekondlo engehla le. (1) 2.4 Ucabanga bona uyini umnqopho wembongi wokusebenzisa amagama athi, 'Maye! Mona'? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 2.5 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Abantu abanomona esikhathini esinengi abanakho ukuthaba epilweni. (2) 2.6 Coca ngommoya ozwakaliswa yimbongi ngekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. NGENAMEVA MNTWANAMI – TN Mahamba 1 Kubayini ulihlongandlebe? 2 Nakukukhalima sengidiniwe, 3 Nakukudosa ngeendlebe sengidiniwe. 4 Ngikhalime kwatjha ilizwi, 5 Nakukungizwa do! 6 Kufana nokukghadlha ilitj' edwaleni. 7 Ngikhumbula mhlazan' ubelethwako, 8 Ngathaba kwesana elincani, 9 Ngisithi ngibeleth' ingomuso lami, 10 Ngatjhwiswa kungazi, 11 Ngatjhwiswa yinjabulo, 12 Kwanjesi ngidanile. 13 Ngilala ngingakalali, 14 Ngilala ngiphenduka, 15 Nginande ngivuka ngilunguze efesidereni. 16 Ngizibuza bona ingabe uphephile na lapha ukhona? 17 Iinyembezi zizal' amehlo. 18 Umsamel' ube manzi tepu! 19 Khes' ube nendlebe, 20 Khes' ube yimvu ehle, 21 Khes' uthath' iiyelelis' ezihle, 22 Khes' ube mntwan' onehlonipho, 23 Ulahl' indlel' oyikhambako le 24 Inameva mntwanami. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2021 NSC 3.1 Tlola iinthombengqondo EZIMBILI ezisetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1 yekondlo engehla le. (2) 3.2 Tlola umhlobo wevumelwano otholakala endimeni yesi-3 yekondlo engehla le. (1) 3.3 Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA okutjhiwo yindima yesi-4 yekondlo engehla le. (1) 3.4 Ucabanga bona uzakuba yini umphumela wezenzo zomntwana okhalinywa yimbongi lo nakangaragela phambili ngalindlela aziphethe ngayo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 3.5 Ucabanga bona iyini ihloso yembongi yokukhetha ukuyelelisa umntwanayo lo ukobana afane nemvu kunazo zoke iimbandana ezikhona ephasinapha? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 3.6 Coca ngomlayezo esiwethulelwa yikondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. IIMBONGO ZEPILO – TN MAHAMBA 1 Ubambisene nephasi, 2 Uyindlalifa yalo, 3 Langa lokungaboni okusepepeneneni, 4 Ngubo egubuzes' iphasi njengogubudu, 5 Utakataka nozitakatakelako 6 Ulise nolisako, 7 Ukhambisana nobunjalo bezinto. 8 Ulidondolo lakho koke, 9 Ukhanya iphasi loke, 10 Ungumakhamba ananya njengenwabu. 11 Uzwana nabakuthandako nabakuzondako, 12 Uziphathe, uqale umuntu, 13 Ulayelisa kabuhlungu emuntwini, 14 Kusale isililo ngemva, 15 Kusale amatlhuwo nezondo. 16 Imihlathi nayiqoth' iindlebe ngethabo 17 Nawe wenza njalo, 18 Imihlathi nayitjhidez' iindlebe ngokudana 19 Nawe wenza njalo. 20 Nawufuna ukulayelisa, 21 Uyancengwa bona ubuye, 22 Ubuye ungabuyi, 23 Nawukhumbul' ekhen' ungoyela safuthi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2021 NSC 24 Umngani wehliziyo yomuntu, 25 Ibanga ukhamba elifitjhani nelide, 26 Ipengu nonobangela azaziwa. 27 Pilo, uyigezi ekhamba kujame tsi, 28 Kujame ngitjho nobutjhontjhwani. 29 Unzima tshu! Awuphumbutheki, 30 Bathokoza usese senyameni, 31 Baphazima usese nabo, 32 Awubolekisanwa, awusiyipahla, 33 Unjalo nje unabakhambisani, 34 Kungajama bona nawe uyajama. 4.1 Tlola ubukondlo OBUBILI obumunyethwe mumuda wesi-5 ukuya kewesi-6 wekondlo engehla le. (2) 4.2 Ngokurhunyezweko tlola okutjhiwo yindima yesi-2 yekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 4.3 Ucabanga bona abantu bebazokuphila njani nangathana bebazi bona bazokuhlongakala nini? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) 4.4 Hlathulula okunqotjhwe yimbongi ngomuda wama-21 wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 4.5 Coca ngokuphumelela kwembongi ukusebenzisa isithombengqondo somqondophikisana emudeni wama-25 ukusihlathululela ngobunjalo bepilo yomuntu ephasini. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2021 NSC IKONDLO ENGAKABONWA: (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO) UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. NGIMTHANDILE – NV Mnyakeni 1 Ngimthandile, 2 Ngafisa ukuba naye 3 Ngamqala ngawethando, 4 Ngamfisa epilweni, 5 Ngamqala kanye nganela. 6 Ithando lakhe limraro kimi, 7 Ukuthaba kwami kukuye, 8 Izenzo zakhe ziyangithabisa. 9 Akusilijamo kuye kukufa, 10 Ipilwami sele ikuye. 11 Ngiziphe ukuhlala ngimbona, 12 Iphimbo lakhe liluju eendlebeni zami, 13 Ngikhuthazwa mamezwakhe, 14 Ngimomothekiswa zizenzo zakhe, 15 Ngimthandile kwamambala. 5.1 Tlola umhlobo wevumelwano otholakala endimeni yoku-1 yekondlo le. (1) 5.2 Tlola isithombengqondo esitholakala emudeni wesi-3 wekondlo engehla le. (1) 5.3 Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA okutjhiwo yikondlo engehla le. (2) 5.4 Hlathulula ngewakho amagama umqondo omunyethwe magama athi, 'Ukuthaba kwami kukuye' asemudeni we-7 wekondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 5.5 Ucabanga bona ungaba yini umphumela walokhu okutjhiwo yimbongi ngamagama athi, 'Ipilwami sele ikuye' emudeni we-10 wekondlo le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 5.6 Coca ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni engehla le. Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2021 NSC ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni. NOFANA Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo lomtlolo-ndabuko. Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo- ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA. UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE) MBALA NGUBABA – PB Skhosana Inovela etloleke kuhle nedosa abafundi bayo bona baragele phambili nokuyifunda beyiyokufika esiphethweni sayo ngekhamba iba namararano ahlukahlukeneko. Coca ngerarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi elitholakala enovelini yesihloko esithi; MBALA NGUBABA bewuhlathulule nokobana umtloli uphumelele kangangani ukusebenzisa imihlobo yamararano la ukufikisa inovelakhe esiphethweni sayo. Esingenisweni se-eseyakho tlola ihlathululo yamararano amabili la. Emzimbeni coca ngerarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi elivezwe enovelini le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa imihlobo yamararano la ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) MBALA NGUBABA – PB Skhosana Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI A 'Sekumalanga ngifikile la ekhaya Mhlekwa. Ngibonile bona njengombana ubaba asitjhiyile nje, nawe ungekho lapha ekhaya kunengi okungonakala. Qala umma usele yedwa noHleziphi. Iinkomokazi neembuzikazi ezingaka bazazitjhejelwa ngubani? Phela abantu bala eMadlangeni abayingeni into yomunye umuntu. Ngikho-ke ngibone kungcono bona ngibuye nabentwabami ngizokuqala ifuyo kababa le.' Athi angatjho 5 njalo uMavela, uNaMtshweni abethwe livalo. Abe nengqondo yokobana kungenzeka barhitjhane ngamagama. Nokho kubonakale bona uMhlekwa selakhulile. Ingqondo iphelele. Angeze alwa nomnakwabo. Into nje, uyarareka bona uzokuqala yiphi ifuyo uyise nakakhambe alodlhele yoke into yakhe ngalendlela nje. 'Awa usebenzile mnakwethu ngokubuya. 10 Nawe ube nomma lo, eduze. Ukghone ukumbona bona ulala njani, avuke njani? Kwefuyo khona, ngathi akusinjengombona ucabangile mnakwethu. Phela lezi iinkulumo engizitjelwa ngumma, ungathi ziyaphambana nalokhu okuvezako. Kghani nginamala mma?' kubuza uMhlekwa ahlezi phasi, hlanu konina. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2021 NSC UMavela uhlezi lapha esitulweni ebekahlezi kiso izolo ebusuku. Basahlezi njalo 15 baphethe ezikulu, uHleziphi nomrharibakhe, umkaMavela bangene. Omunye ulethe ukudla, omunye uphethe itiye. Bafike bahlale nabo umndeni uphelele. Nabentwana bakaMavela beze nabo bazokuditjha nogogwabo. 'Mntwanami khona kuliqiniso bona uyihlo ukhambe abethele iinkhonkhwani ezibudisi kilomuzi.' Kuphendula uNaMtshweni anqophise kuMhlekwa. 'Niyayibona bentwabami 20 imithetho yesikhuwa vane sithi mihle, ilungile ayinatshele kodwana nasele ivundla hlangana nekambiso yemikhuba namasiko wethu ngalendlela, ivama ukuba yimbijo ngemathunjini. Qalani, ngokwesiko ilifa lendoda lisalela abentwabayo. Lisala lilawulwa lizibulo njengombana uMavela atjho nje kodwana ngesikhuwa kufuze uje ulilawula usaphila. Uthi ungalala lisale lisebenza ngendlela owatjho ngayo usaphila. Lisale 25 lilawulwa mthetho, wena ungasekho.' Ukhuluma nje uNaMtshweni uzwela abentwabakhe ababila kangaka ngepahla kayisabo. Asakhuluma njalo, uMhlekwa azizwe aba nesiqunto ehliziyweni. 'Nasele kunje-ke mma, ngibona ungathi ngizokulayelisa emsebenzini umnyaka ozako lo. Indaba le ifuna umuntu ayijamele ngeenyawo. Nami ngizokubuyela esikolweni, 30 ngizokukghona ukudobha wami amaqatha elifeni lakababa,' kutjho uMhlekwa. 'Nami mma ngizokubeka phasi yoke into. Ngidle lami ilifa ngendlela leyo ubaba asihlelele yona,' kwembesa uHleziphi phezulu. 'Niqinisile vele mrharibo. Ubaba nasele atjhwile bona yidlani ngalo umhlathi, akunangenye indlela,' kufakaza uNaKabini umkaMavela. Uyabona mina mma, ubaba ngamtjela asaphila bona into yesikolo iyangidondisa. 35 Ngamtjela pha, emehlweni. Namhlanje nakutlhogeka bona sitlhage ukube usitjhiye nelitho esingalilela kilo, akukazokukhamba ngendlela. Leyonto izosingenisela ngamanaba kumbi. Ngitjho nabezimu abakazoyithanda lento eyenziwa ngubaba. Sizokugula sibulawe malwele, sirholophale, neenkonyanezi zigcine zife zoke nje. Mma, uthi ungizwa kuhle nje? Mina wami umbono kukobana uMhlekwa banoHleziphi balise 40 ukuzitshwenya ngendaba yeenkolo. [Ikhasi 37–39] 7.1 Tlola amabizo wabentwana bakwabo kaMavela avezwe etheksthini engehla le. (2) 7.2 Kuthiwa uBongwe ubulewe yini ngokuya ngalokhu okwakhulunywa babantu ebeze emngcwabenakhe? (1) 7.3 Hlathulula ngephuzu ELILODWA iimbaya zefuyo kaBongwe bona bezinjani. (1) 7.4 Ngokurhunyezweko tlola isizathu sokufuduka kwakaMavela abuyele ekhabo ngokuya kwetheksthini engehla le. (2) 7.5 Tlola ikambiso yesintu ekufuze ilandelwe emayelana nokwabiwa kwelifa lokha nakuhlongakele unomzana wekhaya. (1) 7.6 Ngokurhunyezweko tlola ngamaphuzu AMABILI okuvezwe mtloli esingenisweni senovela le okusitjela bona abantu beMadlangeni bababantu abasawalandelako amasiko. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2021 NSC 7.7 Hlathulula ngephuzu ELILODWA bona umtloli umveze amumuntu onjani uBongwe esingenisweni senovela le. (1) 7.8 Ucabanga bona ngikuphi okwaba sisusa serarano enovelini le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 7.9 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. UBongwe bekayindoda ehlakaniphileko. (2) 7.10 Isenzo sakaMavela sokobana afune ukuthengisa iinkomo zakayise ayokuthenga ikoloyi ukube nokuthatha wathathelwa nguyise sisitjelani ngaye? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 7.11 Hlathulula ngephuzu ELILODWA umhlobo werarano ovela etheksthini edzujulwe ngehla. (2) 7.12 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusebenzisa ummeli womuntu onzima onguDladla asebenza nommeli womuntu omhlophe onguJanson enovelini le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 7.13 Coca ngokukholweka kommongondaba wenovela le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 7.14 Tshwaya ngesifundo osithole ngomlingisi onguMavela. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) 7.15 Tshwaya ngommoya ozwakaliswa siphetho senovela le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2021 NSC UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE) UKHOLIWE – N Skosana Inovela etloleke kuhle nedosa abafundi bayo bona baragele phambili nokuyifunda beyiyokufika esiphethweni sayo ngekhamba iba namararano ahlukahlukeneko. Coca ngerarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi elitholakala enovelini yesihloko esithi; UKHOLIWE bewuhlathulule nokobana umtloli uphumelele kangangani ukusebenzisa imihlobo yamararano la ukufikisa inovelakhe esiphethweni sayo. Esingenisweni se-eseyakho tlola ihlathululo yamararano amabili la. Emzimbeni coca ngerarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi elivezwe enovelini le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa imihlobo yamararano la ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UKHOLIWE – N Skosana Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI B 'Kholi, ucabangani ngekusasa lakho, ufuna umuzi onjani?' Umbuzo lo wamrara uKholiwe kodwana wawuphendula kwangasuthi kade awulindele. 'Ngifuna umuzi omuhle.' Wakhuluma uKholiwe angakamqali nokumqala uZondani. UZondani nalapho wamudla unembeza, phela kuhlehle akabuzi ngomuzi, ubefuna ukwazi bona uKholiwe ufisa ukuba nendoda enjani. 'Uyabona mnakwethu, lento ongibuza yona ngeyami, 5 ngamanye amagama ngekwami ukwazi bona ngifuna ukuba nendoda enjani.' UZondani wathukwa wapheze wawa. Phela uthuswa kubona uKholiwe kwangasuthi ufunda lokho okusehlizyweni yakhe. Nokho waphatheka kumbi ukuzwa nokubona uKholiwe angakazimiseli ukumvulela isifuba sakhe, akakazimiseli ukumtjela lokho okumunyethwe yihliziyo yakhe. Kuthe 10 asakhamisile uZondani kungaphumi lizwi waragela phambili ngesibindi esikhulu uKholiwe. 'Mnakwethu, njengombana womele ukwazi engikucabangako nje, ngizakutjela. Mina ngifuna umuntu omaziko uZimu, okukhulu kunakho koke ngifuna umuntu ofundileko. Esikhathini sanje ifundo iqakathekile. Nawungakafundi angeze wathola imali, nawungatholi imali angeze wadla, nawungeze wadla angeze waphila.' 15 'Kodwana mina ngibona ukukholwa kungcono kunokufunda, phela ungakhohlwa bona singabakhambako ephasinapha. Kufanele silungisele izulu kunephasi,' nguZondani okhombisa isiqiniseko salokho akutjhoko. 'Ngiyakwizwa kodwana kufanele wazi bona nasingafundiko sizokutlhaga, uZimu akafuni sitlhage.' UZondani wahlabeka. Phela yena akakafundi. Ngikho aphatheka 20 kumbi kangaka nakuphathwa ifundo khulu kunekolo. Ngokwefundo uZondani wazigcinela ebangeni lesithathu. Nakho lapho wafika ngokusunduzwa. Phela ihloko yakhe iqinile. Wayegade angazwisisi lula nakafundiswako. Abotitjhere besele bamazi. Bebathi bangaqeda ukufundisa bambizele ngaphandle bamhlathululele ngconywana. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2021 NSC Okurarako kukuthi nawungamaziko uZondani wawungeze uwuvale umlomo ngomsana 25 olalela nohlakaniphe kangaka. Lokha nawufundisako uzombona athulile, avuma ngehloko okutjengisa bona uzwisisa khulu. Umraro uvela lokha nakutlolwa iinhlahlubo. Ngendlela aphendula ngayo imibuzo angeze watjho bona nguye. Akaphenduli okubuzweko kodwana utlola okuseqadi kwalokho okubuzweko. UZondani waphelelwa lithemba, wezwa kuhlengezela iinyembezi emehlweni. 30 Wasikima ngaso isikhatheso waya ngendlini yokuphumela wabona bona ubhalelwe. Uthe nasele abuyela ngendlini wafumana uKholiwe sele ajame ngeenyawo athi uyakhamba. UZondani wamphekelela ngehliziyo ebuhlungu. Akhange amfikise kude, wabuyela emuva. [Ikhasi 32–33] 9.1 Tlola iimbongo zabotitjhere ABABILI ebegade bafundisa esikolweni lapho bekufunda khona uKholiwe. (2) 9.2 Ngokurhunyezweko tlola ipendulo uKholiwe ayinikela uZondani nakambuza bona ufisa ukuba nendoda enjani. (2) 9.3 Tlola amagama weembhedlela ebegade zilapha abalingisi abalandelako enovelini le: 9.3.1 UZondani (1) 9.3.2 Unina kaZondani (1) 9.4 Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA isigameko esifihlelwe uMuzi kodwana abafundi benovela le basazi. (2) 9.5 Hlathulula isehlakalo esibumba irarano langaphandle elihlangana nabalingisi esenzeka lokha umkaSipho, uSarah nakangena ngakwakhe afumana uSipho asingathe uKholiwe. (2) 9.6 Madanisa isizinda sendawo yeVlaklaagte No. 2 nesizinda sendawo yeMamelodi lapho uKholiwe ebekahlala khona nakafunda eVista. (2) 9.7 Ucabanga bona ngisiphi isehlakalo esibumba isisusa serarano enovelini le? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 9.8 UKholiwe watjelwa bona ngaphambi kobana ayokuthoma ukufunda eVista kufanele atlole ukuhlolwa okubizwa bona yi-entrance test ngeLimi lesiNgisi. Ucabanga bona yini ihloso yeenkolo zamaZiko aPhakamileko wezeFundo yokutlolisa abafundi isihlahlubanesi ngaphambi kobana babamukele ngokupheleleko? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) 9.9 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Isizathu esenza umuntu azibulale njengoKholiwe banoZondani kusuke kukutlhoga isekelo ebantwini atjhidelene nabo. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2021 NSC 9.10 Ucabanga bona isenzo sakaKholiwe sokwala ukuthandana notitjhere ebegade amfundisa sisitjelani ngesimilo sakaKholiwe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) 9.11 Ucabanga bona umtloli ulinga ukusidlulisela muphi umlayezo ngokusethulela uKholiwe amntazana omuhle nokhula afunwa masokana amanengi kodwana yena angawavumi akhethe ukuragela phambili nefundwakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 9.12 Coca uveze amazizwakho ngesenzo sakamkamfundisi sokuleya amala kuZondani bona uKholiwe umhloyile begodu akamfuni nalapho akhambe khona. (2) 9.13 Coca ngommoya ozwakaliswa sisenzo sakaSipho sokuyokuvakatjhela uKholiwe ekhabo eVlaklaagte No.2 ngaphambi kobana atjhade. (2) 9.14 Coca ngokuphumelela komtloli ekusebenziseni umlingisi onguSipho ukufikisa inovela le esiphethweni asihlosileko. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2021 NSC UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE) UBONAKELE – M Sikosana Inovela etloleke kuhle nedosa abafundi bayo bona baragele phambili nokuyifunda beyiyokufika esiphethweni sayo ngekhamba iba namararano ahlukahlukeneko. Coca ngerarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi elitholakala enovelini yesihloko esithi; UBONAKELE bewuhlathulule nokobana umtloli uphumelele kangangani ukusebenzisa imihlobo yamararano la ukufikisa inovelakhe esiphethweni sayo. Esingenisweni se-eseyakho tlola ihlathululo yamararano amabili la. Emzimbeni coca ngerarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi elivezwe enovelini le bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ukusebenzisa imihlobo yamararano la ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UBONAKELE – M Sikosana Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI C UNaMndebele wazizwa sele aphelelwa mamandla wokusebenza kodwana akhange akhombise ebusweni bakhe bona kukhona isilonda esimgoma ngehliziyweni imini nobusuku. Ngelinye ilanga uNaMndebele wezwa ngeNdiya selimbiza. Ibizo leNdiya nguNomzana uFoos, ukosikazi wakhe yena ibizo lakhe nguJubi. 'Maria, Maria! Mina funa khuluma nawe. Wena iza lapha!' kwatjho uFoos. 5 'Ingabe selangibizelani unomzana lo? Selazongitjela bonyana umsebenzi uphelile? Ngaze ngakubona okukhulu! Kungcono ngikhambe ngiyokuzwa.' UNaMndebele aphume aye ngapha kurhuwelela uNomzana uFoos. 'Sengifikile nomzana.' 'Mina bona wena hayi jabulile, yini lo ndaba?' 10 'Awa akukho okungithusileko nomzana indaba nje kukobana unomzana ungibiza nje ngisagoma. Njeke …' 'Yena lungile Maria. Mina nalomfazi kamina, Jubi, bonile wena sebenza kahle sterek.' 'Ngiyathokoza ukwizwa amazwi afana nalawa nomzana.' 'E … Manje mina bonile yena muhle lomsebebenzi mina nika wena lo extra money. 15 Mina fakela wena lo R20,00. Yena lungile Maria ne?' 'Imali enengi kangaka nomzana!' Kumthuse khulu lokhu akuzwako uNaMndebele. 'Angazi bona ngingathokoza ngani kilokhu okukhulu kangaka eningenzela khona nomzana.' Iye kuliqiniso bona imali yakaNaMndebele khabe izakukhutjhulwa kodwana yena lokho khabe kufana nokuthunuka isilonda esimile ehliziyweni yakhe. Isilonda 20 sekumbulo nethando lomndenakhe. Phana imali enengi kangaka le azayifumana lapha uzakwenzani ngayo ngombana ukudla nezambatho akakuthengi. Ukufumana ngesihle. Aphela amalanga, iinyanga neminyaka. UNaMndebele ngokuya kweminyaka, kwabonakala bonyana seyindala intombi. Kodwana uyazi bonyana kuhle kusitjhiwo bonyana eJwanasbhege kuluphala othandako. Kwabanjalo nakuye uNaMndebele. 25 Bewungafunga bonyana akhange atjhade soloko kwaba nguye kodwana nawungavula ihliziyo yakhe ubone lokho ekuthweleko, bewungekhe wathanda bonyana ungaba nguye. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2021 NSC Kwathi ngobunye ubusuku uNaMndebele alele ngekamurweni, wafikelwa libhudango. Laba nje ibhudango lakhe. 30 'Nguwe lo osele unje Bonakele? Sewukhule kangaka? Uphi uyihlo ndodana?' kwabuza uNaMndebele kuBonakele abhudanga. 'Mma ngize lapha kuwe ukuzokubikela ngobaba,' kwatjho uBonakele. [Ikhasi 46–47] 11.1 Tlola amagama wabantu egade basetjenzelwa nguNaMndebele ngokuya ngetheksthi engehla le. (2) 11.2 Ngisiphi isilonda egade sidla uNaMndebele ngokuya kwetheksthi engehla le? (2) 11.3 Hlathulula ubujamo uBafunani azithola angaphasi kwabo lokha nakazakulemuka bona mbala uzithwele ngokweqiniso. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.4 Ngokurhunyezweko tlola indlela uBonakele egade sele aphathwa ngayo kwabo ngesikhathi ahlala noyise banomanakhe. (2) 11.5 Tlola umhlobo womdlalo egade udlalwa nguKiller eDaveyton. (1) 11.6 Hlathulula isenzo ESISODWA esenziwa nguMbuyiseli esikhombisa bona umumuntu onetjhejo ebentwaneni. (1) 11.7 Ucabanga bona isenzo samaNdiya ebekasetjenzwa nguNaMndebele sokumbiza ngegama lakaMaria ekungasiligama lakhe lamambala sisivezela bona bebaphila ngaphasi kwasiphi isizinda sesikhathi? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 11.8 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusivezela uBonakele ahlangabezana neentjhijilo ezinengi kangaka ngaphambi kobana abuyelane nomndenakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.9 Hlathulula bona isenzo sakaMahlangu sokuthatha iiyeleliso zakaSgwadi bona akakhambe ayokufuna umndenakhe ukuze abalekele ilaka labezimu simveza amlingisi onjani? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.10 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Ukuhlukana kwababelethi bakaBonakele kwaba nomthelela omuhle epilwenakhe. (2) 11.11 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusebenzisa umlingisi onguBonakele bona alwe ipi yephasi kezeendubulo noDuke Hudson enovelini le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.12 Tshwaya ngommoya ozwakaliswa siphetho senovela yesihloko esithi, UBONAKELE. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) 11.13 Coca ngesifundo esisithola ngesenzo sokukhamba kwakaNaMndebele emzinakhe ngebanga lokutlhoriswa nguMahlangu. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.14 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ekusivezeleni uBafunani anezenzo ezikhambelana nengemuva lesizinda akhulele ngaphasi kwaso. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2021 NSC UBUKGHWARI BOMLOMO IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE) Ubukghwari bomlomo busebenzisa isithombengqondo sesingathekiso esikhathini esinengi ukungathekisa abalingisi; izehlakalo nokhunye. Akhe ucoce ngobuqiniso besitatimende lesi ngokuqalisa enolwaneni yesihloko esithi, UMABOMVANA NEPUNGUTJHA' kanye 'NEEMBONGO ZAKAMAKHOSOKE WESIBILI' udzubhule iimbonelo ezivela kiyo inolwana le neembongweni ezivezwe ngehla ukusekela ipendulwakho. Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini isingathekiso, abalingisi nezehlakalo bese emzimbeni udzubhule iimbonelo ezivela enolwaneni neembongweni ezingehla bewuhlathulule bona kungathekiswe ini nani. Esiphethweni tshwaya ngobuqiniso besitatimende esivezwe ekuthomeni kombuzo lo. Amagama ozawasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 13.1 'ABANTU BAKWAMTSHWENI NEBAKWAMATJHIYANA' – MD Jiyane Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI D Kwasukasukela! Cozi! Ngelinye ilanga ikosi yabiza imbizo ekulu. Embizweni le ikosi yatjela abantu bayo bonyana bathome ukuthalathala emasimini ngombana izulu likhe lafefeza. Abantu badoswa ngendlebe bonyana bangathomi bafake 5 abakutjalileko endeni nasele kuvuthiwe ikosi ingakalumi. Abantu babuyela emakhaya basetjisa amezwi abawatjelwe yikosi. Kwathonywa-ke, kwayenywayenywa, unombhenyani wabindwa lithuli kulinywa. Kwathi lokha nakuqalisiswako kwafunyaniswa bona kukhona idlanzana labantu eliphambana newahlo ngombana kungeze kungayiwa 10 ngahlanye kungasimanzi. Imiqwana yabantwaba yasonga imikhono yadosa imilomo yaba ngaka. Yakhamba ibhiqa itjala nomonyani emphakathini. Inengi labantu laragela phambili nokusebenza. Kwakhamba kwakhamba amabele athoma ukuvuthwa emasimini. Kwathi angakabiphi sathoma isiqhenyanesa esinganamikhono ukuba litshwenyo. 15 Sakhamba sikhukhutha ebusuku siyokweba amabele emasimini. Iphango labe seliziphe amandla. Kwakuthi nawuthuka uwela phezu kwaso ungakatjheji ulengelwe mumutja namkha isidorobho, uqedelelwe ngeentonga ezazihlala zihlonywe emadinini. Ngokukhamba kwesikhathi ikosi yawizwa ummoya lowo omumbi wokuphela 20 nokubulawa kwabantu baphaliselwa amandla. Ikosi yathumela umlayezo wokuthi soke isiqhenyana leso sifuneka emtjhade ngokukopheza kwelihlo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2021 NSC Sathi bona sizwe ngabosizwile bona siyafuneka komkhulu begodu sizokujeziswa kabuhlungu sadla phasi. Phela sasigome amabele ikosi ingakalumi. Saphapharerha njalo sayokubhaca emahlathini, eentabeni 25 nemarharheni. Kwakhutjhwa amabutho emtjhade bonyana ayobazuma. Afuna kiyo yoke indawo kodwana do ukubathola. Ikosi yaphuma ngokwayo ikhambisana neenduna zayo kwanqotjhwa ngancangapho iinlelesi zitjhinge khona. Yathi ikosi nayibona bangatholakali abantu labo, yafese yakhomba ngomhlalandlini ngehlangothini lapho kuthiwa 30 basithele khona. Ngokukopheza kwelihlo bathi ve emarharheni nemahlathini bathi tshi. Abanye barhunyela baba bafitjhani. Kwabopheka amalimu babhalelwa kukhuluma. Kusese njalo ikosi yaphenduka yabuyela ekhaya. Amasela asala athe rhiya phasi kuziintutwana. Bathi nabathi phapha bazibona sebabhunubhunu. Ekukhambeni kwesikhathi ngebanga lokuhlala 35 emahlathini bavuthelwa mumoya namakhaza kwathoma kwaqina isikhumba, uboya bakhula bavala umzimba woke kwasala ubuso. Iintonga, nemitja kwaphekghuka kwathi dlha emahlalweni kwaba msila. Qhiqhiqhi bathoma ukukhamba ngezandla neenyawo, bahluleka ukukhamba njengabanye abantu bagagayila. Ukukhuluma kwathi tshu baphetha ngokubhodla. Abafazi 40 bakhona baba nemirepherephe nemiphaqaphaqa yamabele. Nasele kuhlalwa phasi kufunisiswa bona isiqhema lesi esilitshwenyo kangaka ngisiphi, kwatholakala bona ngabanye babantu bakwaNdala nebakwaMatjhiyana. Kwathiwa ngombana abasafani nabanye abantu begodu bazikhuphile esitjhabeni bazokubizwa ngokobana ziimfene neenkghabu. 45 Abantu bakwaNdala kwathiwa ngibo abalitshwenyo khulu ngombana bebadosa phambili nakwetjiwako. [Ikhasi 77–79] 13.1.1 Tlola igama lendawo lapha ikosi eyayokuthakela khona ubhutjhulo nomhlalandlini egade ihlala iziphethe. (1) 13.1.2 Tlola OKUKODWA okwakwenziwa babantu egade bangafuni ukulalela bebanyefule umbuso wekosi njengombana sivezelwe etheksthini engehla. (1) 13.1.3 Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA ummongo wembizo eyayibizwe yikosi ngokuya kwetheksthi engehla. (2) 13.1.4 Hlathulula okwakwenziwa lidlanzana labantu egade liphambana nemiyalo yekosi nekugade kuhlunguphaza abahlali bendawo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 13.1.5 Ucabanga bona umtloli unqophe ukusifundisani ngenolwana le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 13.1.6 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngokuqalisa kilokhu okwenziwa maSewula Afrika ebantwini bakezinye iinarha abahlala enarheni yekhethu le. Izenzo zedlanzana labantu egade lingafuni ukulalela enolwaneni le zingafaniswa nalezo ezenziwa maSewula Afrika namhlanje. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2021 NSC 13.1.7 Hlathulula iqhinga lokuvezwa kwabalingisi elisetjenziswe mtloli wenolwana le ukusivezela umlingisi oyikosi. (2) 13.1.8 Coca ngommoya ozwakaliswa sisenzo samahlongandlebe akhulunyiswa etheksthini engehla le sokwebela abantu amabele besidle ikosi ingakalumi. (1) 13.1.9 Ingabe isenzo sekosi sokobana ikhombe abantu ngomhlalandlini nofana ngobhutjhulo bese bayarholophala abanye bebahlongakale siyavumeleka nofana asivumeleki? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) KANYE 13.2 Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI E IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA – MA Mahlangu 1 UNelson Mandela yingorho eyafakwa esikhungweni 2 Yavalelwa iphasi loke lanyenya, 3 Ladana kwanga kuvalelwe uZimu. 4 Ikunzi' ibhodl' ekampeni ivalelwe 5 Abelusi nabavaleli bathukwa kwathukwa uHendrik Verwoerd 6 Kwathukwa kanye noJohn Voster, 7 Wayisusa eRobben Island wayivalela ePolsmor, 8 Yabhodla kwadengezela uBotha wehla esihlalweni, 9 UDe Klerk wathi asafika wayivulela. 10 Abanye bathi bayibona bayimbuluzela 11 Kwambuluzel' iWit wolf kwabamhlophe, 12 Yandlondlobala yadlokoma 13 Kwambuluzel' i-Conservative khona 14 Ngakhona kwabamhlophe. 15 Usehla senyuka nephasi ngenca yokwendlalela 16 Ihlalakuhle yabanzima nabamhlophe, 17 Mina ngizwe bamkhomb' eNgilandi kweliphetjheya 18 Ngezwa bamkhomb' e-Amerika. 19 Ngizwe bamkhomb' eRussia embusweni we-socialism. 20 U-Comrade Rholihlahla Nelson Mandela 21 Yimbandulo eqinileko enamandla 22 Iyakwazi ukubandula ikululeko 23 Edwaleni elibukhuni lebandlululo lasaphazeka. 13.2.1 Tlola igama lomdosi phambili wezombanganarha owavulela uNelson Mandela esikhungweni ngemva kokwehla kwakaBotha esihlalweni. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2021 NSC 13.2.2 Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe yimbongi emudeni wesi-3 weembongo ezingehla. (1) 13.2.3 Ngokurhunyezweko tlola bona ngokuya kwendima yesi-3 yeembongo ezingehlezi kuthiwa kubayini uRholihlahla Nelson Mandela bekehla enyuka nephasi. (2) 13.2.4 Hlathulula ngewakho amagama bona indima yesi-4 yeembongo ezingehlezi isitjelani ngengorho ekhulunyiswako le. (2) 13.2.5 Ucabanga bona ukubhodla kwekunzi ekhulunyiswa yimbongi endimeni yoku-1 yeembongwezi kuhlathulula ini? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 13.2.6 Ngokubona kwakho ungathi imiphumela yalokho okwakulwelwa nguRholihlahla Nelson Mandela iyabonakala nofana ayibonakali? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2021 NSC ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI emdlalweni. NOFANA Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zemidlalo: IBHUDANGO LAMI, UMBANGO KANZUNZA NOMANALA KANYE NEFINDO. Khetha incwadi EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA. UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Abatloli bemidlalo nabatlola imidlalwabo basethulela isithombe esipheleleko sengemuva nesizinda umdlali othileko akhulele ngaphasi kwaso nekuyinto elawula indlela abadlalaba abaziphatha nabenza ngayo izinto. Coca ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwezenzo nengemuva nesizinda sabadlali abalandelako: uMbulawa, uVenter noTjhili, bomdlalo wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI. Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini izenzo, ingemuva kanye nesizinda sabadlali, emzimbeni coca ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwengemuva nesizinda sabadlali ababalwe ngehla uzimadanise nezenzo zabo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ekunikeleni abadlali bakhe izenzo ezifanele ingemuva nesizinda sabo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI F (Ngephunyaneni kwaTjhili kuditjhe uNaNtuli nendodanakhe enguMbulawa.) NANTULI: (Uyapheka.) Mbulawa ndodana, sele litjhingile ilanga kodwana uyihlo akabonakali. MBULAWA: (Uphethe iincwadi zakhe zesikolo uyafunda.) Kanti uyephi ubaba mma? NANTULI: Usaye kwaMathumbu. 5 MBULAWA: (Uyahleka.) Kanti ibizo elithi Mathumbu walifumana njani uVenter mma? NANTULI: (Naye uyahleka.) Bekanamathumbu amakhulu lokha nakasese msanyana. MBULAWA: Kanti umazi asese msana mma? NANTULI: (Ubonda umratha.) Iye, phela safika lapha aneminyaka emibili. 10 MBULAWA: Kutjho bona nafika kusaphethe uyise kaMathumbu mma? NANTULI: Iye kunjalo ndodana. Phela uyise bekalungile angafani noMathumbu nje. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2021 NSC MBULAWA: UMathumbu yena uyabandlulula begodu akanandaba namalungelo wabanye abantu. Ngikho ngifuna ukuba mjameli wamalungelo wobuntu nje. 15 NANTULI: (Uyahleka.) Phela thina sele silijayele ibandlululo ndodana. (Kuzwakale umdumo wekoloyi ejamako ngaphandle.) NANTULI: Kunekoloyi edumako ngaphandle ndodana. Akhusuhlole mhlamunye balethe uyihlo. MBULAWA: (Aphume ahlole.) Nangambala nguye mma. (Usese ngaphandle.) 20 TJHILI: (Ngommoya opholileko.) Besele nirarekile na ndodana? MBULAWA: (Uyahleka.) Iye baba. (Bangene ngendlini bobabili.) NANTULI: (Umnikela amarhewu.) Ukhambe njani baba? TJHILI: (Usela amarhewu.) Ngikhambe kuhle kosikazi. Nanyana izinto 25 zingangikhambeli kuhle nje. NANTULI: (Ngokurareka.) Kanti bekakubizelani uMathumbu baba? TJHILI: Usangibizele indaba leya akhe wangibizela yona ngaphambilini. Ngitjhi indaba yomuntu ongangisebenzela iplasi. MBULAWA: (Avale iincwadi zakhe zesikolo.) Usakubuza indaba yeveke 30 egadungileko nagadesi baba? TJHILI: (Ngommoya ophasi.) Iye ndodana. MBULAWA: (Ngokutshwenyeka.) Kutjho bona akanandaba nokurholophala kwakho baba? TJHILI: Anjalo amakhuwa weplasini ndodana. Umuntu amthanda asaphilile, 35 nasele arholophele ayamjikela. UMBULAWA: (Ngokutshwenyeka.) Ngikho ngifuna ukufundela ukuba mjameli wamalungelo wobuntu baba. Ngisola zonezi mina. NANTULI: Niswaphelise ngokuthini ekulumeni yenu baba? TJHILI: Phela ufuthumele kumbi uMathumbu nangimazisa bona 40 ngisengakamfumani umuntu ongangisebenzela iplasi. MBULAWA: Phana bekakunikele iveke eyodwa bona ufumane umuntu ongakusebenzela baba? TJHILI: Kunjalo ndodana begodu ngilingile ukumbawa bonyana angiphe elinye ithutjana wala. 45 NANTULI: (Ngokutshwenyeka.) Ngamanye amezwi kutjho bonyana sizokuqothwa eplasinapha baba? [Ikhasi 3–4] 15.1 Ngokurhunyezweko tlola bona uMathumbu uhluke njani kunoyise obekaphethe iplaseli ngaphambilini ngokuya kwetheksthi engehla le. (2) 15.2 Tlola igama lomdlali ovezwe njengehlanganisa emdlalweni lo. (1) 15.3 Ngokurhunyezweko tlola ummongo wekulumo eyaba khona phakathi kwakaTjhili banoVenter esethulweni somdlalo lo. (1) 15.4 Tlola amatshwayo AMABILI akhombisa bona indaba le ithoma ukwenzeka endaweni eliplasi. (2) 15.5 Tlola isizathu esenze uMbulawa agcine sele afuna ukufundela ukuba mjameli wamalungelo wobuntu ngokuya kwetheksthi engehla le. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2021 NSC 15.6 Tlola isinghonghoyilo ESISODWA kileza ezintathu ezavezwa ziinsebenzi ezililutjha eplasini lakaVenter esibonakala singathikamezi ifundo yazo. (1) 15.7 Hlathulula isenzo esenziwa nguMathumbu esikhombisa bona umumuntu ongazwelani nabantu abaqalene neentjhijilo epilweni. (2) 15.8 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi bese uqedelela ngayo isitatimende esilandelako: UMbulawa wapheze wabulawa nezinye iimbotjhwa zombanganarha nazidunyuzelwa ehlathini, leli liqhinga lokuveza umlingisi … A ngezenzo. B ngelembatho. C ngebizo. D ngokuhlathululwa mtloli. (2) 15.9 Ingabe mhlobo bani werarano elibunjwa sisehlakalo sokobana kufunyanwe iincwadi zehlangano yezombanganarha egade sele yavalwa umlomo elawini lakaMbulawa? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 15.10 Ingabe umtloli bekalinga ukusethulela muphi umlayezo ngokusivezela uDumako asithi umsebenzi wesipholiseni akasawuthandisisi ngombana kunebandlululo kodwana sekasebenza ngebanga lokobana ufuna ukondla umndenakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 15.11 Ingabe ngikuphi okwenzeka emdlalweni lo okubonakala kusenzeka esikhathini sanje? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) 15.12 Nange ungaba mqatjhi erhwebeni elithileko ucabanga bona ngikuphi ebewungakwenza ukukhandela bona iinsebenzi zitjhagale/zinghale umsebenzi njengombana iinsebenzi zeplasini lakaVenter zisenza? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 15.13 Ingabe uyazwelana nofana awuzwelani nomdlali onguMbonani owazifumana sele avuvuke umlomo ngebanga lokubetjhwa ngamagade ziinsebenzi ezililutjha lokha nazinghala umsebenzi ziyokuhlala bufukama kwaMasuku? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (1) 15.14 Ngokuya komdlalo lo ingabe isehlakalo sokubulawa kweembotjhwa zombanganarha ngokudunyuzwa mapholisa bezenjelwe khonapho siyakholweka nofana asikholweki? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (2) 15.15 Coca ngendlela umtloli asebenzise ngayo umdlali onguVenter ekuphumeleliseni ummongondaba womdlalo lo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2021 NSC UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Abatloli bemidlalo nabatlola imidlalwabo basethulela isithombe esipheleleko sengemuva nesizinda umdlali othileko akhulele ngaphasi kwaso nekuyinto elawula indlela abadlalaba abaziphatha nabenza ngayo izinto. Coca ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwezenzo nengemuva nesizinda sabadlali abalandelako: uNzunza, uManala neKosi uMusi bomdlalo wesihloko esithi; UMBANGO KANZUNZA NOMANALA. Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini izenzo, ingemuva kanye nesizinda sabadlali, emzimbeni coca ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwengemuva nesizinda sabadlali ababalwe ngehla uzimadanise nezenzo zabo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ekunikeleni abadlali bakhe izenzo ezifanele ingemuva nesizinda sabo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI G (Emva kobana ikosi ikhambe, uTjhaba noMbangwa bayathokoza.) UMBANGWA: Ngikhumbula amagama wakho mhlana sisehlathini kwaMnyamana. UTJHABA: Kanti ukhumbula izinto zakade kangaka? Kambe kwakungathi ngisisangoma esibhula ngehloko. UMBANGWA: Wakhuluma njengomuntu olayelisako kodwana wawungalayelisi. 5 Ngangingakholwa ngangithi ususa isizungu ngombana siphume ubuzimba bombuyalize. Namhlanje ngisele ngikhamisile ngalokho owangitjela khona. UTJHABA: Kubudisi khulu gadesi, qala isitjhaba soke sirhurhulwe nguNzunza. Kungakho namhlanje ikosi ikhalima nje iyabona bonyana siyakhamba. 10 Sikhamba sirhurhuleka kuhle kwamabibi nakathathwa lizulu. UMBANGWA: Ngibonile bona ikosi itshwenyekile emmoyeni begodu nepilo yayo ayisiyihle. Ngidlumbana bonyana itshwenywa bujamo lobu esikibo namhlanje. UTJHABA: Bengithi kubonwa ngimi ngedwa lokho, nawe nawukubonileko kutjho 15 bona bengingaboni umnono webusuku. UMBANGWA: Kungaba mnono webusuku njani izinto zibutjhigama kangaka? Kwenzeke izinto ezinengi khulu ngesikhathi esifitjhani. Idzinyani lesilo lithe lisacabanga ngobukhosi obudzwebulwe ngukholo kwavela umraro wokucima kwelanga. Lokhu kumenze waphelelwa bewomelwa 20 mamathe. UTJHABA: Okumtshwenya khulu kukobana uNzunza ukhambe nabantu abanengi ngombana lo kaMasoka Sigwegwe. Ikhibe bekungasibugwegwe lobu ngabe imiraro ekhona le ayikho. UMBANGWA: Uqinisile mngani nangathana bekungasisigwegwe nje ngabe mhlambe 25 izinto azisibutjhophori kangaka. Ubugwegwe lobu bubangwa buzimba lobu obuphunywa imihla namalanga. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2021 NSC UTJHABA: Kwanga ungalibuyelela lelo. Koke lokhu butjhapha begodu kungakayeleli kwakaManala ngombana ulibele kuphuma ubuzimba ayokufuna iintaka kanti abanye bathapha iliju. 30 UMBANGWA: Nokuthi uNzunza agabe ngobukhosi kungebanga lokungayeleli kweNgwenyama yanamhlanje le. Kwamambala uNzunza lithodlana elifahle amanye wakwabo asakhulekiwe. UTJHABA: Utjho yena kambe, ngumavuka ahlambile, ngumavuka asabona. Qala nje, sibindi esingangani sokulala emnyango womuntu? Kambe wahlala 35 emnyango komlindi weenyoni belathi thatjha! Ngambona ngokujabajaba kwakhe ukobana ngumaqangubana. Nakhu nje lakaMusi selihlukene kabili lihlukaniswe ngokaNanasi. UMBANGWA: Mngani asizilise iindaba lezi mina ngizwa ngesaba ngombana iinhloni zizele ilizwe loke leli. 40 UTJHABA: Uqinisile inarha seyilumile ngombana uNzunza uneenhloni ezimthuthela iindaba zakaManala ngombana uhlalele evalweni komqasa. [Ikhasi 40–41] 17.1 Ngokuya kwekulumo-pendulwano engehla le kuthiwa kubayini ikosi ikhalima isitjhaba? (1) 17.2 Kukulumo-pendulwano engehla le kuzwakala uMbangwa asithi ikosi itshwenywe bujamo abakibo. Kanti ngibuphi ubujamobu obutshwenya ikosi kangaka? (2) 17.3 Ngokurhunyezweko tlola ngephuzu ELILODWA okwakumumongo wekulumo yekosi uMusi lokha nagade ibizele iinduna zayo nesitjhaba ngesigodlweni kwaMnyamana. (2) 17.4 Hlathulula bona uNzunza uvezwe amumuntu onjani ngokuya ngoTjhaba etheksthini engehla le. (2) 17.5 Tlola bona ikosi uMusi yamnikela ini uManala ngemva kokubona bona unamrhali uthethwe nguNzunza ngobugirikitjhani. (1) 17.6 Tlola ebekwenziwa nguManala nokwenza bona uTjhaba banoMbangwa bacabange ukobana angeze akwazi ukudosa phambili isitjhaba samaNdebele njengeNgwenyama yaso? (2) 17.7 Ucabanga bona abadlali abavezwe kukulumo-pendulwano engehla le uyini umsebenzi wabo emdlalweni lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 17.8 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusitlolela umdlalo lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 17.9 Hlathulula umthelela wesenzo sakaNzunza sokweba unamrhali osabonakalako esitjhabeni samaNdebele nanamhlanje. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2021 NSC 17.10 Isenzo sakaManala sokutjhwamisa amabutho wakhe umrhwabha ebewutjhatjhwe emsizini ngehloso yokubaqinisela ipi ebebazoyilwa sisitjelani ngekolo yakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 17.11 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Ingemuva lomdlali onguManala limsizile ekutheni akghone ukulwa ngalindlela alwa ngayo nakaqalana namabutho kaNzunza. (2) 17.12 Coca ngokukholweka nofana ukungakholweki kwesiga esivela esiphethweni somdlalo lo sokobana uNcagu alibalele uNzunza lula ngemva kokulwa naye isikhathi eside kangaka kubangwa ubukhosi. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 17.13 Ingabe isenzo somdlali onguNanasi sokobana athi amumuntu wengubo kodwana angene iindaba ezikhulunywa ebandla bekafune ukutjhugulula ikambiso yesigodlweni sisitjelani ngaye ebujameni bemikghwa mazombe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 17.14 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukunikela umdlalo lo isihloko esiwufaneleko. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2021 NSC UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE) IFINDO – Sovumani KaZimkhona Abatloli bemidlalo nabatlola imidlalwabo basethulela isithombe esipheleleko sengemuva nesizinda umdlali othileko akhulele ngaphasi kwaso nekuyinto elawula indlela abadlalaba abaziphatha nabenza ngayo izinto. Coca ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwezenzo nengemuva nesizinda sabadlali abalandelako: uLungile, uBalise noNaMalemane, bomdlalo wesihloko esithi; IFINDO. Esingenisweni se- eseyakho hlathulula bona yini izenzo, ingemuva kanye nesizinda sabadlali, emzimbeni coca ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwengemuva nesizinda sabadlali ababalwe ngehla uzimadanise nezenzo zabo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela komtloli ekunikeleni abadlali bakhe izenzo ezifanele ingemuva nesizinda sabo. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 19 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) IFINDO – Sovumani KaZimkhona Funda isiqetjhana esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI H (Kusebusuku kwaMsiza ngeTheresa Park. ULungile ubhambalele esofeni ngekumbeni yokuphumula, ufunda i-True Love.) LUNGILE: (Uyacabanga.) Incwadi le sengiyirhudulele amehlo kodwana angiboni litho. Amagama atlolwe la kwanga ziimpukani zibungelele into evundileko. (Ayiphosele phezu kwetafulana yekofi.) Angilalele umbhino, mhlambe 5 uzangikhohlisa lento engimunyako. (Anqophe ku-Home Theatre afake i-cd, athinde i-remote bese kulila ingoma yeFreshlyground ethi; 'Manikiniki'.) Umma ungitjhiye nomraro wakoSodiye lapha. Ngiyomtjela ngithini uBa … (Aphazanyiswe lilizwi lakaBalise limrhuwelela ukuvela ngephunyaneni. Athi angakaphenduli angene uBalise.) 10 BALISE: NaThubana, kunento engirarako lapha? LUNGILE: Yintobani leyo? BALISE: Itiye yesondo ayikho ngesiqandisini. LUNGILE: (Avuke) Mrholozi, sthandwa sami, (Adose ummoya.) Angazi ngithomephi. BALISE: (Urarekile.) Awazi uthomephi? Ngani? 15 LUNGILE: Ngendaba yetiye. BALISE: Uyisele yoke? (Ahleke.) Khona kutjhiwoko bonyana urhabele umntwana. LUNGILE: (Ngamahloni.) Umma uyiphalazile. BALISE: (Arhudule amehlo.) Ini? (Uyatatazela.) Uliphiwe ngubani ilungelo lokwenza lokho? 20 LUNGILE: Akakaphiwa mumuntu. BALISE: Uliphiwe nguwe. (Aphakamise ilizwi.) Ngiyabuyeleyelela, uliphiwe nguwe. Akunamfazi ongase angene emzini womunye umfa … (Aquntwe ilimi.) LUNGILE: (Ngobukhali.) Balise, umfazi ngewenyoka. BALISE: Angiyikholwa nakancani into le engiyizwako. Ngathana bengilele 25 bengizokuthi ngiyabhudanga. Alo njengombana ngivukile, kutjho bona ngiyarhapha. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2021 NSC LUNGILE: Yehlisa ummo … (Aquntwe ilimi.) BALISE: Ngehlise ummoya! (Uyajuluka.) Kubayini ungatjeli ummakho ahlukane nezinto ezingamfuniko? 30 LUNGILE: Ngizamile ukumtjela kodwana kwavele kwafana nokuthela amanzi emhlana wedada. BALISE: Ummakho udelela mina nanyana udelela umuzi lo? Wenza koke lokhu ngombana afuna ukukhombisa bonyana ungihloye kangangani namtjhana njani? (ULungile azithele du.) Lisa ukucwayicwayiza amehlwana 35 ungiphendule. (Zehle kuLungile. Akghidlhe somhlolokazi. UBalise ambandamele, aguqe phambi kwakhe ngaphambi kokumbamba ngazo zombili.) (Ngokutlhuwa.) Sthandwa sami, thula hle. (Usalila.) Balise kubayini ungikgharameja? 40 Angizenzi NaThubana, ngijanyelwe yihloko. [Ikhasi 57–58] 19.1 Tlola igama lendawo lapho kwakhe khona abantu bakwaMsiza ngokuya ngetheksthi engehla le. (2) 19.2 Tlola isizathu esenza bona uLungile banoBalise bagcine sele banetiye yesondo emzinabo. (2) 19.3 Tlola izinto EZIMBILI ezivezwe etheksthini engehla le ezibufakazi bokobana uLungile utshwenyekile emmoyeni ngento eyenziwe ngunina emzinakhe. (2) 19.4 Ngamaphuzu AMABILI rhunyeza amagadango athathwa nguBalise banoLungile ukurarulula umrarwabo wokungafumani umntwana ngaphambi kobana baye enyangeni enguMabhebheja. (2) 19.5 Rhunyeza indlela uNobukhazi azizwa ngayo ngomendo ngokuya ngomdlalo lo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 19.6 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Isiphetho somdlalo wesihloko esithi; IFINDO sibufakazi bokobona amasiko ayinto engatjhabalaliko ekukhambeni kwesikhathi. (2) 19.7 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusivezela uMnguni amlingisi olikholwa kodwana asiya ebantwini ababonako ngemsitheleni? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 19.8 Hlathulula umqondo omunyethwe yikulumo kaBalise ethi; 'Indaba yokungabi nomntwana iletha isivunguvungu ngekhaya.' Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA uqalise kilokhu okwenzeka emzini kaBalise banoLungile. (2) 19.9 Hlathulula umhlobo werarano umdlali onguLungile aba nawo lokha nakajame emjejeni kwaMphorofidi uThombeni. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 19.10 Ucabanga bona ukuvela kwendaba yokobana uLungile kufanele enzelwe isiko ngaphambi kobana umrarwakhe urarululeke kuzakuba namuphi umthelela emndinini wakwaMnguni? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2021 NSC 19.11 Ingabe uyazwelana nofana awuzwelani nomdlali onguMnguni ozifumana athuselwa nguNobukhazi ngokobana uzokukhupha ifihlwakhe yokobana ukhamba iinyanga nangabe akafuni ukukhuluma noLungile bona avume ukuya ebantwini ababonako? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 19.12 Coca ngommoya ozwakaliswa sisehlakalo lapha uBalise atjela abalingani bakhe ngokomsebenzi, uHleziphi banoMvimbi ngomraro aqalene nawo emtjhadwenakhe. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 19.13 Tshwaya ngokukholweka kwendaba yokobana uMabhebheja yinyanga yesintu eneziqu ze-Honours ku-Business Management. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all