Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
NOVEMBA 2021
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA
IMITLOMELO: 80
Umhlahlandlela lo unamakhasi ama-40.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
You're offline
Skip to contentQuestion paper 




View all




IsiNdebele HL P2 Nov 2021 MG_hlayiso.com_.pdf
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2021 · isindebele. Question paper, 40 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isindebele Hl
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Question paper
- Year
- 2021
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Pages
- 40
- File size
- 786.6 KB
Loading document…
Loading document…
1 of 40
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Umhlahlandlela wokutshwaya
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
ungayitjheja (Ungayitshwaya).
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
8. Imibuzo emifitjhani
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
(IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: NGIZOKWENZANJANI? – TM Mthimunye
Ummoya wekondlo mazizo imbongi esuke ikiwo lokha nayirhaya ikondlo. Kungaba
mmoya wokudana/odanileko nofana wethabo/othabileko. Ikhethomagama magama
anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni imbongi esuke ikhuluma
ngayo. Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana. Imbongi
idaniswe kuhlongakalelwa mbelethayo isese yincani, njeke ayinamuntu oyifundisa
amasikwayo. Imbongi isebenzise amagama/imida elandelako ukuveza tjhatjhalazi
ummoya lo:
(Tjheja: umfundi nakahlathululule amaphuzu amumongo AMABILI esingenisweni
esingehla akatlonyeliswe imitlomelo epheleleko yesingeniso.)
- Ngifik' ephasin' uyafulathela, awusakhambi nam' ibangana > Imbongi ihlathulula
bona ithe nayiqeda ukubelethwa, ingakakhuli ukuyaphi umbelethayo
wahlongakala/wayitjhiya ephasini.
- Ngizoyitjengiswa nguban' indlela, ngangithi ngizokukhula hlanu kwakho, ngangith'
indlela ngizayitjengiswa nguwe, > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona
beyizitjela ukobana umbelethayo lo uzoyikhulisa ayitjengise indlela ekufanele
ikhambe ngayo bekayifundise nekambiso yamasikwayo, njeke nasele angasekho
nje imbongi ilila ngokobana izakufundiswa ngubani.
- Angisakghon' ukukubona ngawenyama, > Imbongi ihlathulula bona
engqondwenayo iyambona umbelethayo kodwana ayikghoni ukumbona ngamehlo
ikwazi ukukhuluma naye imbikele ngemirarwayo.
- Ngizokwenza njan' iphasi nalinje, ngizokubuza bani nabangasazaziko nje? >
Ngamagama la imbongi ihlathulula bona njengombana iphaseli selijame
ngeenzwani nabantu bangasawazi amasikwabo nje, yona izowafundiswa ngubani
wekhabo.
- Mina ngiyokuba yini kabani? > Imbongi ilila ngokobana yona iyokulilela kubani
lokha abanye nabalilela ebabelethini babo.
- Namhlanjesi ngikuqal' eenthombeni, ngizwa ngabantu bona wawukhamba yiphi >
Imbongi ihlathulula bona sele idanela ukubona umbelethayo eenthombeni ukuze
imbone bona bekamumuntu onjani ngokwejamo kodwana indlela ebekaziphatha
ngayo uyizwa ngabanye abantu.
- Ngizwa ngosiyazi bona wawugida yiphi > Imbongi ihlathulula bona sele izwa
ngobatjho bonyana ngiwaphi amasiko umbelethayo ebegade awenza.
- Namhlanjesi ngibukela zakosobantu, zekhethu ngiyaziphumbutha > Ngamagama la
imbongi ihlathulula bona sele idanela emasikweni wabanye abantu ngombana
wekhabo ayiwazi.
- Ngizokwenzanjani? > Imbongi isebenzise amagama la ekugcineni kwenye nenye
indima yekondlo le ukugandelela bona mbala isemrarweni, ayizazi bona ithatheni
iyihlanganise nani ukuze ikghone ukwazi amasikwayo wamambala ebeyifanele
iwafundiswe mbelethayo ongasekho.
Ngehlathululo engehla le kuyezwakala bona imbongi idane khulu ngokulahlekelwa
mbelethayo isese yincani kangaka begodu namagama ewakhethileko awuveza
tjhatjhalazi ummoya wokudana lo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: 'NGIZOKWENZANJANI' – TM Mthimunye
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
lekondlo. ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana\
-Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
6 IMITLOMELO khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi
-Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle.
khulu. -Kunobufakazi obutjengisa
bonyana uyayizwisisa
ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo
neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu.
-lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko
-lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu
beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali.
-Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali.
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle.
kuhle kutjengisa ukutjhuja
kwengqondo.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO:
-km – (Tlola umtlomelo otholwe mfundi)
-sk-/L- (tlola umtlomelo otholwe mfundi)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 2: MONA – TM Mthimunye
2.1 - Ifanakamisa u-a. (1)
- Isithombengqondo sesiphoqo.
- Isenzasasilwana.
- Iseqamagama.
- Isingathekiso.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
2.2 Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi/Ivumelwano-phetha. (1)
2.3 Isenzasamuntu/Irhwala. (1)
2.4 Umnqopho wembongi wokusebenzisa amagama athi, 'Maye! Mona'
kubabaza/kukhuza indlela umona umumbi ngayo/Wenzisa abantu izinto
ezimbi ngayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
2.5 - Liqiniso ngombana abantu abonomona bahlala baqale izinto zabanye
abantu babamonakalele okugcina kubenza babe babantu abanganathabo
epilweni/Bahlala bacabanga ngokuphalisana, bahlala banento
engakalungi abayibonako.
- Akusilo iqiniso abantu abanomona bayathaba nababona umuntu
abamumonakalelako abhalelwa kukwenza izinto ezithileko epilweni/lokha
izinto zakhe zingakhambi kuhle.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
2.6 Ikondlo engehla le izwakalisa ummoya wokudana, imbongi idaniswa zizinto
ezimbi ezenziwa mumona ebantwini, emasondweni, emisebenzini
nemaphilweni wabantu.
(Tjheja: Umfundi angaveza nezinye iindawo ezahlukahlukeneko la kunabantu
nofana la umona udlange khona.) (2)
[10]
UMBUZO 3: NGENAMEVA MNTWANAMI – TN Mahamba
3.1 - Irhwala (Ngikhalime kwatjha ilizwi.) (1)
- Isilingisi (Nakukungizwa do!)
- Isifaniso/Isimanyaniso (Kufana nokukghadlha ilitj' edwaleni.)
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
3.2 Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi. (1)
3.3 Indima yesi-4 yekondlo le ikhuluma ngokobana umntwana okhulunyiswa
yimbongi lo akhe alalele (Ube nendlebe), alunge (Ube yimvu ehle),
akhalimeke (Athathe iiyeleliso ezihle), ahloniphe (Abe mntwana onehlonipho)
bekalise ukwenza izinto ezingakalungi ngombana zizomfaka emrarweni
(Alahle indlela ayikhambako le ngombana inameva).
(Umfundi akatlonyeliswe nangabe uveze isenzo ESISODWA kilezi ezivezwe
ependulweni engehla.) (1)
3.4 Ngicabanga bona angonakalalelwa ikusasa lakhe (angabulawa, angaba sidisi,
angangena ejele, njll.), akufisako kungaphumeleli ngonobangela
wokungaziphathi kuhle nokungalaleli umbelethakhe/Ngicabanga bona
ubudlelwano bakhe nombelethakhe bungonakala ngonobangela
wokungalaleli nakakhalinywako.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
3.5 Ngicabanga bona ihloso yembongi ngokukhetha ukuyelelisa umntwanayo
bona afane nemvu kukobana ifuna izenzo zomntwanayo zibe zihle
njengezemvu bekazithobe njengayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
3.6 Ikondlo engehla le isethulela umlayezo wokobana lokha nasibentwana
kufanele silalele ababelethi bethu nabasiyalako/nabasikhalimako.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
UMBUZO 4: IIMBONGO ZEPILO – TN Mahamba
4.1 - Injambamende/Isilungelelamuda. (1)
- Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi/Ivumelwano-phetha.
- Ifanakamisa u-a.
- Ifanangwaqa u-t/Ifanangwaqa u-k.
- Isenzasamuntu.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
4.2 Indima yesi-2 yekondlo engehla le ikhuluma ngokobana ipilo isisekelo sakho
koke ephasini (Ulidondolo lakho koke), ipilo ihlala ikhona kizo zoke iindawo
(Ukhanya iphasi loke) nanyana ikhamba kancani nje (Ungumakhamba ananya
njengenwabu.)
(Umfundi akatlonyeliswe nangabe aveze/ahlathulule ingcenye EYODWA kilezi
ezivezwe ependulweni engehla.) (2)
4.3 - Ngicabanga bona abanye abantu bebazokwenza isiqiniseko sokobana
bafeza woke amabhudango wabo ukwenzela bona nasele kufike isikhathi
sokufa bangabi nokuzisola bona akhange baphile ipilo ebebayifisa. (1)
- Ngicabanga bona abanye abantu bebazokuhlala batshwenyekile
bacabanga ngobuhlungu obuzokulethwa kukufa kwabo emindenini yabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
4.4 Ngomuda lo imbongi inqophe bona umuntu nakagulako simusa koke lapha
sicabanga bona singathola khona isizo, njengeembhedlela/emitholapilo,
kibodorhodera, ebaphorofidini neenyangeni zesintu ukuze aphole bekakghone
ukuba nathi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
4.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo somqondophikisana
ukusihlathululela bona iimpilo zabantu abaphila ephasini azifani begodu
azilingani, abanye abantu bakghona ukuphila isikhathi eside bebaluphale kanti
abanye baphila isikhathi esifitjhani khulu babhubhe basese bancani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)
(Tjheja: umfundi oveze ihlangothi linye lependulo le akangatlonyeliswa
ngombana kufanele kuvele imiqondo emibili ephikisanako.) (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 5: NGIMTHANDILE – NV Mnyakeni
5.1 Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi. (1)
5.2 Iseqamagama. (1)
5.3 Ikondlo le ikhuluma ngethando imbongi enalo ngomuntu othileko/Ikondlo le
ikhuluma ngendlela imbongi ethande umuntu ekhuluma ngaye lo. (2)
5.4 Amagama la amumethe umqondo wokobana umuntu imbongi ekhuluma
ngaye lo uyithabisa tle/Imbongi ithatjiswa nguye kwaphela/Nayimbonako
iyathaba.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe idlela ezwakalako.) (2)
5.5 Ngicabanga bona umphumela wamagama la kungaba kukobana imbongi
ingagcina sele imthethe/imtjhadile umuntu ekhuluma ngaye lo ukuze
ihlalisane naye kamnandi ipilwayo yoke/Kungaba kukobana imbongi izibulale
nange umuntu emthanda kangaka lo angamala nofana abhubhe/Kungaba
kukobana ingasakghoni ukuphila kamnandi nange umuntu emthandako lo
angathandana nomunye umuntu/Ingonakalelwa yipilo, igcine sele iliratha
nange umuntu emthandako lo angayizwisa ubuhlungu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe idlela ezwakalako.) (2)
5.6 Imbongi izwakalisa ummoya wokuthaba/wethabo, ithatjiswe lithando enalo
ngomuntu emkhulumisa ekondlweni le/ithatjiswa zizenzo, iphimbo nejamo
lomuntu emthandako lo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe idlela ezwakalako.) (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Novemba 2020
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 6.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka
azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango. Usuke ahlezi ayedwa
akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano
langaphandle elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha abalingisi
batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa
ngezandla. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili le yamararano nokobana umtloli
wenovela yesihloko esithi; 'MBALA NGUBABA' uphumelele kangangani ukusebenzisa
imihlobo yamararano le ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko.
Abahlolwako abaveze, bahlathulule bebanabe ngemihlobo yamararano emibili
elandelako:
Irarano langaphakathi. Irarano langaphandle elihlangana
nabalingisi.
- UMavela nabamtjela ngesifiso - UMavela urarana nonina lokha
sakayise uzwakala nabatjhayisana ngemibono ngombana
angakhambelani nalokhu okutjhiwo uNaMtshweni akholwa bona indaba
boDladla, ukhuluma ayedwa uthi yesifiso sakaBongwe iliqiniso kanti
angeze kwenzeke bona ilifa uMavela akakhambisani nalokho
lakayise lidliwe mikhwenende yena nakancani.
aqalile. - UMavela urarana noNaKabini lokha
- UMavela nakahlezi ngaphandle nakasola indlela uMavela angafuni ngayo
asalindele ukungena ema-ofisini isifiso sakayise, uMavela
waboDladla uzwakala asithi into uyamkgharameja uthi akathule ngombana
yokobana kunesifiso esatlolwa noyise wabhubha anganambuzi ngitjho
nguyise yisangu bewuphetha nayinye.
ngokuphimisa ihlamba ngebanga - UMavela ukgharameja uHleziphi
lokukwata. kabuhlungu nagade bahlezi nonina, uthi
- UMavela nakahlezi ayedwa ufakaza iindaba zabantu abakhulu
esilarheni sakaSkhosana nge- ezingamfuniko lokha nakafakazela
ofisini, uthi uSkhosana lo bekavumelana nonina nakathi uMavela
uzokugcina sele amjayela kumbi akabuyele esikolweni.
bekamlobise ilifa lakayise alimuke
imikhwenende yeWitbank, uDladla
banoJanson.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- UMavela nakafika kwaSkhosana - UMavela urarana noSkhosana
ekuseni angamfumani, ukhuluma nakazakufika esilarheni sakaSkhosana
ayedwa uthi uSkhosana akwatile, umtjela bona uyalemuka
umgulukudu ophila ngeengazi ukobana ufuna ukumgalaja ilifa lakhe,
zabantu ngombana umnikele uSkhosana naye akazithambisi ulwa
itjhege elinganamali ebulungelweni ubhoka ngobukhali uthi uMavela
lemali, bewatjho nokobana kungcono athathe iinkonyana zakhe
boDladla abambangele koke lokhu. nangabe uzomenza isela.
- Irarano lokugcina langaphakathi - UMavela urarana noSkhosana
livela lokha uMavela nasele nabasendleleni etjhinga efandisini
avalelwe ejele, ukhuluma ayedwa KwaMarhinini, babanga indaba yokobana
uthi mbala nguyise ombulele aphila umnikele itjhege elingasebenziko
ngesifiso asitjhiya nakabhubhako. nelikhombise bona uSkhosana akanamali
ebulungelweni lemali.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla le, kuyatjengisa bona umtloli wenovela le uphumelele
ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi ukufikisa
inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Ngemva kwerarano elinye nelinye kubonakele
kuba nesehlakalo esenzekako esiragisele inovela le phambili beyayokufika
esiphethweni sayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA
7.1 - NguMhlekwa. (1)
- NguHleziphi. (1)
7.2 Kuthiwa ubulewe sidliso. (1)
7.3 Bekubobhazabhaza beembaya ezakhiwe ngamatje. (1)
7.4 Isizathu sokufuduka kwakaMavela ngesokobana ufuna ukuzokutjheja ifuyo
kayise njengombana alizibulo ngakwabo nje. (2)
7.5 Ikambiso yesintu ekufuze ilandelwe ngeyokobana yoke into isale ilawulwa
lizibulo lakanomzana loyo. (1)
7.6 - Basahlonipha tle ngombana babiza unina kaMavela ngoNoMavela nofana
ngoNaMtshweni ukukhombisa ihlonipho yesikhethu. (1)
- UNaMtshweni wamzilela uBongwe.
- UNaMtshweni nakazilileko bekahlezi noNaTlharini omhlolokazi naye
ngombana umhlolokazi akahlali ayedwa nakafukamileko.
- UNaMtshweni wenza isibuyiso sokuhlubulisa abentwabakhe iinzilo.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
7.7 Umtloli uveze uBongwe amumuntu othandwa babantu/onefuyo enengi
namasimu. (1)
7.8 Ngicabanga bona okwaba sisusa serarano enovelini le kufika kwaboDladla
bazokufundela uNaMtshweni isifiso esatloliswa nguBongwe/ngubaba
wakwakhe/Okwaba isisusa serarano enovelini le kukwethulwa kwesifiso
emndenini wakwaBongwe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
7.9 - Liqiniso ngombana ukghonile bona ahlele kuhle ilifa lakhe asaphila
ukwenzela bona nakahlongakalako kungabi khona namunye
womndenakhe ozokufuna ukwenza nanyana yini ngefuyo yakhe/Uhlelele
abentwabakhe ikusasa elihle asaphila.
- Akusilo iqiniso ngombana kubonakele indlela ahlele ngayo isifiso sakhe
itjhayisana nendlela yesintu yokwabiwa kwelifa negade kuyindlela
ejayelekileko endaweni yeMadlangeni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
7.10 Isenzo sakaMavela sokobana afune ukuthengisa iinkomo zakayise
ayokuthenga ikoloyi ukube nokuthatha wathathelwa nguyise sisitjela bona
umumuntu ongafuni ukuzenzela litho nothanda izinto ezihle neziza lula
epilweni, akazwani nokusebenza.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
7.11 Umhlobo werarano ovela etheksthini engehla lirarano langaphandle,
elihlangana nabalingisi ngombana uMavela uphambana nonina nabentwana
bakwabo mayelana nendlela ekufuze ilifa lakayise lidliwe ngayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
7.12 Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokusebenzisa ummeli womuntu
onzima onguDladla asebenza nommeli womuntu omhlophe onguJanson
enovelini le kukusivezela bona kilenovela abalingisi bayo besele baphila
ngesikhathi sekululeko lapho abantu abanzima bavumelekile bona bangaphila
bebasebenzisane nabantu abamhlophe ngaphandle kokubandlululana
njengombana kwakwenziwa ngesikhathi sebandlululo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
7.13 Ummongondaba wenovela le uyakholweka ngombana sihlale sizwa begodu
sibona emiphakathini esihlala kiyo bona umndeni uhlukene phakathi kuyaliwa
kubangwa ilifa elitjhiywe mumufi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
7.14 Isifundo engisithole ngomlingisi onguMavela ngesokobana ubulelesi
abubhadeli/Ngesokobana nawumumuntu kufuze ulalele
nawutjelwako/nawukhalinywako ungenzi izinto ngekani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1)
7.15 Isiphetho senovela le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana uMavela
ugcine abotjhelwa ukweba iinkomo zakwabo/Umndenakhe nawo udane
bewezwa ubuhlungu khulu nawufumana bona iselelesi esibanjwe neenkomo
zakaBongwe mntwanabo uMavela.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8
UKHOLIWE – N Skosana
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 8.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka
azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango. Usuke ahlezi ayedwa
akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano
langaphandle elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha abalingisi
batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa
ngezandla. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili le yamararano nokobana umtloli
wenovela yesihloko esithi; 'UKHOLIWE' uphumelele kangangani ukusebenzisa
imihlobo yamararano le ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko.
Abahlolwako abaveze, bahlathulule bebanabe ngemihlobo yamararano emibili
elandelako:
Irarano langaphakathi. Irarano langaphandle elihlangana
nabalingisi.
- UZondani uba nerarano langaphakathi - UKholiwe ukgharameja uZondani
ngemva kobana uKholiwe amtjele bona nakambuza bona uhlobana njani
yena ufuna indoda efundileko. Ufikelwa noZwelibanzi Hlongwa, ngemva
mcabango wokulisa umsebenzi kobana uKholiwe afunde incwadi
abuyele esikolweni, kodwana urarwa evela kuZwelibanzi.
kukobana unina uzokondliwa ngubani - UKholiwe urarana nomkaMatjeni
begodu nabantu bazokuthini. banomkamfundisi eMamelodi
- UZondani uba nerarano langaphakathi ngesikhathi bathi bazokubawela
ngemva kobana uKholiwe amtjele bona uZondani umtjhado kuKholiwe.
incwadi ebegade ayifunda - USarah uthi nakafika ngakwakhe
uyithunyelwe nguZwelibanzi, ufikelwa ufumana uKholiwe asingathwe
mcabango wokobana uZwelibanzi lo nguSipho, wambetha ngesidunu
ulisokana elithandana noKholiwe sezembe bewamthuka ngombana
ngeMamelodi nokutjho khona bona acabanga bona uKholiwe lo
ayisekho indabakhe. uhlekisana nosobentwabakhe.
- UKholiwe uba nerarano langaphakathi
ngemva kokusonywa nguSipho,
ufikelwa mcabango wokobana
uZondani uzokuthini nakangezwa bona
uthandana noSipho abuye aziduduze
ngelithi uZondani kufanele azwisise
bona ithando liyini.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
- UKholiwe uba nerarano langaphakathi - Ngemva kokubhubha kwakaZondani,
ngemva kobana aqome uDavi. uKholiwe uthe nakafika kwabo abuya
Uzwakala azisola khulu ngesenzo eMamelodi uyise wambetha
sakhesi ngombana wazitjela bona bewamthuka asithi angeze asaragela
angeze athandane nelinye isokana phambili nokubhadelela umbulali
kungakaphumi iqiniso lokobana yena esikolweni.
akanaso isandla ekuzibulaleni
kwakaZondani.
- Esiphethweni senovela le ngaphambi
kobana uKholiwe azibulale uba
nerarano langaphakathi nakasithi
uzibona afana nombulali nofana umloyi
ngombana akhange athembeke
endodenakhe uMuzi.
- UKholiwe uba nerarano langaphakathi
lokha nakazibuzako bona yini into
asayiphilelako ngombana abantu
bendawo yangekhabo nababelethi
bakhe bayamnina, kungebangelo
abona kungasatlhogeki bona aphile
ephasinapha.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla le, kuyatjengisa bona umtloli wenovela le uphumelele
ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi ukufikisa
inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Ngemva kwerarano elinye nelinye kubonakele
kuba nesehlakalo esenzekako esiragisele inovela le phambili beyayokufika
esiphethweni sayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 9: UKHOLIWE – N SKOSANA
9.1 - NguTitjhere uNtuli. (1)
- NguTitjhere uNghodela. (1)
9.2 UKholiwe watjela uZondani bona ufuna ukuba nendoda emaziko uZimu
nefundileko khona izakuba nemali yokuziphilisa. (2)
9.3 9.3.1 Isibhedlela sePitori iKalafong/IKalafong. (1)
9.3.2 Isibhedlela seDennilton iPhiladelphia/IPhiladelphia. (1)
9.4 UMuzi ufihlelwe isigameko sokobana kunesokana elinguZondani elazibulala
ngesibanga sokobana uKholiwe bekangafuni ukuliqoma/Kunesokana
elazibulala ngebanga lakaKholiwe. (2)
9.5 Isehlakalo esibumba irarano langaphandle elihlangana nabalingisi
ngesokobana uSarah wafika wabetha uKholiwe ngesidunu sezembe
bewamthuka ngazo zoke iinhlamba ngombana bekacabanga bona uKholiwe
ungudade ohlekisana nendodakhe ngeqadi. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
9.6 IVlaklaagte No.2 iyindawo esisabelo/esikomplasi ngombana inazo iinkolo
njengeMbalenhle lapha uKholiwe ebekafunda khona, imizi yakhona
ihlalelene/banabomakhelana eduze, iintolo zikhona njengesitolo sakaGatjeni
kanti iMamelodi yona iyindawo elilokitjhi/esigoga, ineenkolo zamaZiko
aPhakemeko wezeFundo njengeVista, inamasondo amanengi ahlaleleneko
begodu emizini yakhona baqatjhisa amakamuru wokuhlala ngombana
uKholiwe bekaqatjhe ikamuru nabekafunda eVista.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele amatshwayo
amadanisa isizinda seendawezi zombili.) (2)
9.7 Ngicabanga bona isehlakalo esibumba isisusa serarano enovelini le
kukuzibulala kwakaZondani bekatjhiye namagama athi ufa nje kungebanga
lakaKholiwe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
9.8 Ngicabanga bona iinkolo zamaZiko aPhakemeko wezeFundo zihlose
ukuhlunga nokuhlola bona abafundaba bakulungele kangangani
ukuzokufundela ibizelo elithileko ekholiji/eyunivesithi leyo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1)
9.9 - Liqiniso ngombana umuntu onemiraro nakangafumani isekelo ebantwini
atjhidelene nabo ubona kwangathi akathandwa/ulahlelwa izandla bese
agcine ngokuthatha isiqunto sokuzibulala ngehloso yokubalekela
imirarwakhe.
- Akusilo iqiniso ngombana abanye abantu baragela phambili ngokuzibulala
nanyana balifumana isekelo ebantwini abatjhidelene nabo njengoZondani,
bekafumana isekelo elipheleleko esondweni mayelana nomrarwakhe
wokungafunwa nguKholiwe kodwana wazibulala kunjalo, noKholiwe naye
bekafumana isekelo elipheleleko kuMuzi, ahlala ambawa bona akhulume
naye ngalento emdlako kodwana wanyula ukuzibulala naye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izwakwamukelwa.) (2)
9.10 Ngicabanga bona isenzo sakaKholiwe lesi sisitjela bona uKholiwe umntazana
onesimilo esihle, ozihloniphako, onomthetho nokghona ukuzithathela iinqunto
ezihle ezifanele ipilwakhe/Umntwana onehlonipho nozwisisako bona utitjhere
ufana nombelethakhe, njeke angeze athandana naye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1)
9.11 Ngicabanga bona umtloli ulinga ukusidlulisela umlayezo wokobana
abentazana abasakhulako kufanele bazifundise ukuzitlhogomela nokuzakhela
ikusasa elihle, bangavumeli abantu bembaji babonele isikhathi nekusasa labo
ngokubatjela ngethando nekungenzeka bona akusilo lamambala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
9.12 Isenzo sakamamfundisi lesi simbi khulu ngombana ngiso esenza uZondani
abone kwangathi sekusekugcineni, yoke imizamakhe iyabhalelwa
ekufumaneni ithando lakaKholiwe bewathatha isiqunto sokuzibulala/Isenzwesi
simbi ngombana nawumumuntu olotjha uZimu njengomkamfundisi
awukalindeleki bona ukhulume amala nofana ukhulume into engalimaza
omunye umuntu ehliziyweni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
9.13 - Isenzo sakaSipho lesi sizwakalisa ummoya wokuthaba ngombana
wathabela ukubona uKholiwe ngemva kwesikhathi eside bagcinana
banaye bewamthokozisa ngomtjhadwakhe.
- Isenzo sakaSipho lesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana ukuza
kwakhe ekhabo kaKholiwe kwakhumbuza uKholiwe ngoZondani
owazibulala ngebanga lokobana yena akhange avume ukumqoma
nekuyinto eyamvusela amanceba wakade.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
9.14 Umtloli uphumelele ukusebenzisa uSipho ukufikisa inovela le esiphethweni
asihlosileko ngombana uSipho nguye owasindisa uKholiwe bona angabulawa
ngumalume kaZondani khona inovela izakwazi ukuragela phambili/USipho
nguye owatlolela uMuzi, indoda kaKholiwe incwadi emhlathululela koke
okwenzeka ngepilo kaKholiwe kufikela lapha uKholiwe azibulala khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 17 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWYAYA UMBUZO 10
UBONAKELE – M Sikosana
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 10.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka
azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango. Usuke ahlezi ayedwa
akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano
langaphandle elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha abalingisi
batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa
ngezandla. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili le yamararano nokobana umtloli
wenovela yesihloko esithi; 'UBONAKELE' uphumelele kangangani ukusebenzisa
imihlobo yamararano le ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko.
Abahlolwako abaveze, bahlathulule bebanabe ngemihlobo yamararano emibili
elandelako:
Irarano langaphakathi. Irarano langaphandle elihlangana
nabalingisi.
- UMahlangu uzwakalisa ukuzisola - UNaSilombo urhitjhana noMahlangu
nakakhuluma ngehliziyo athi uzilayile ngamagama ngemva kobana
ngokutlhala umfazakhe womtjhado uBonakele abikele uyise bona
uNaMndebele ngemva kobana umanakhe uyamtlhorisa.
uNaSilombo amtjele bona yena - UNaSilombo ukatelela uBonakele bona
angeze alise ukumtshwenya ayokuthengela uBafunani umgadango
uBonakele. bewumtjela namaganyana amhlabako
- UBonakele nakahlezi emlanjeni uthi wokobana unehlizwana bani yokobana
kulungile uNaSilombo akaragele angazondiswa kulokha nakamlayako.
phambili ngokumtlhorisa ngombana - UNaSilombo uhlabana noMahlangu
uyise akakuboni koke lokho ngamagama ngemva kobana
ngebanga lomsebenzi. uMahlangu athe uthuma uBafunani
- UBonakele nakasendleleni ebuya esitolo bona ayomthengela umlilo.
esikolweni ufikelwa mkhumbulo - UBonakele nakathatha isiqunto
wokobana kungcono aziphe inarha sokukhamba kwabo utjhiya
ngombana uNaSilombo sele uNaSilombo namagama amhlabako
amtlhorisa ngokudluleleko. wokobana uzokubuya azokutjhaphulula
- UBonakele nakafika ehlathini uzibuza uyise ebudisini aqalene nabo
bona nguye lo osele aphenduke bewuyaphuma uphosa ibadi
intandani ababelethi bakhe basaphila uBonakele.
bobabili bewuyalila.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- UBonakele uba nerarano - UMbuyiseli urarana noBonakele
langaphakathi ngemva kobana bewuyambetha ngehloso
uMbuyiseli ambethile, isenzwesi yokumkhalima ngombana atjelwe bona
usibona njengokutlhoriswa uthi amakonyana amabili alahlwe nguye
uyakhamba kwaMbuyiseli ngombana nabegade alele ekwaluseni kodwana
abesana bakhona bamhloyile. lokho ukuthatha njengokutlhoriswa
- UBonakele nakaseplasini lekhuwa akubalekele kwabo.
ebegade alisebenza ufikelwa - UBonakele nakafika eDaveyton uNduku
mkhumbulo wokobana into banoSponono balwa naye
eyamkhupha ngakwabo bebamthathela imali ngombana
bekukuyokufuna unina ingasi bambona bonyana akusuye umhlali
ukuzokusebenza ekhuwenapha wendaweni yeDaveyton.
nofana ukuphila kamnandi. - UNduku banoSponono nabanye
- UBonakele uba nerarano abesana baragelela uBonakele
langaphakathi nakafika ekoloyini esitetjhini seentimela lapho
edala ebekahlala kiyo ngombana ebekathengisa khona amahabhula
uzwakala athi lapha akhona kuzakuba bambetha naye wazilwela.
mumuzi azokuhlala kiwo bekayokufa. - UNaSilombo urhitjhana noBafunani
- UBonakele uba nerarano ngamagama lokha umntwana
langaphakathi nakabuya kaBafunani nakagulako.
ukuyozibandula naboKiller afumana - UBafunani wagcina ararana
ikoloyi ebegade ahlala kiyo ivutha noThokozani lokha nakambikela bona
amalangabu, simuzwa asithi intando sele asidisi. UThokozani wazwakala
yabantu beDaveyton seyenzekile, asithi yena bekangakalindeli ukuzwa
ngalokho-ke bazakuthaba nababona into enjengaleyo, uBafuani waphetha
sekunje. ngokulila nangokunghala.
- UBafunani uba nerarano - UNaMndebele banoNaSilombo
langaphakathi nakasendleleni abuya nabahlangana kwaMahlangu
esitolo nakazakuthi akaboni bona eSiyabuswa balwa bebabambana
unina uyamthanda ngombana ngezandla.
nanyana one kangangani
akamkhalimeli uyamjamela nekuyinto
abona ingeze yamupha isimilo esihle.
- UNaMndebele uzwakalisa ukuzisola
ngesenzo sakhe sokutjhiya umzakhe,
uthi ngathana wabekezela wahlala
bekwafika lapho uMahlangu ambulala
khona ukuze kuzaliseke isifungo
asenza phambi komfundisi sokobana
yena banoMahlangu
bazokuhlukaniswa kukufa.
Isiphetho:
Nasiyelela ihlathululo engehla le, kuyatjengisa bona umtloli wenovela le uphumelele
ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi ukufikisa
inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Ngemva kwerarano elinye nelinye kubonakele
kuba nesehlakalo esenzekako esiragisele inovela le phambili beyayokufika
esiphethweni sayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 11: UBONAKELE – M SIKOSANA
11.1 NguNomzana uFoos noKosikazi wakhe uJubi/NguFoos noJubi. (2)
11.2 UNaMndebele begade adliwa silonda sokobana sele akhumbule umndenakhe
awutjhiya ekhaya ngebanga lokutlhoriswa yindodakwakhe uMahlangu. (2)
11.3 UBafunani wazithola angaphasi kobujamo obubudisi khulu njengombana
isokana lakhe uThokozani lathi lona aliyingeni indabakhe lizakuragela
phambili ngeemfundo zalo nekusifiso salo nababelethi balo. (2)
11.4 UBonakele besele aphathwa kumbi atlhoriswa ngumanakhe ngokumthuka
nokungamvumeli bona adlale nabanye abentwana. (2)
11.5 Mdlalo weendubulo/Wamaguduva. (1)
11.6 Isenzo esikhombisa bona uMbuyiseli umumuntu onetjhejo ebentwaneni
ngesokobana amukele uBonakele ngezandla ezimhlophe, amfake esikolweni
bekamphathe njengomunye wabentwabakhe. (1)
11.7 Ngicabanga bona isenzo lesi sisivezela bonyana bebaphila ngaphasi
kwesikhathi sakade lapha abaphathi/abaqatjhi bebathanda ukunikela
iinsebenzi zabo amagama wabantu abamhlophe ukwenzela bona kube lula
ukuwabiza.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
11.8 Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokusivezela uBonakele
ahlangabezana neentjhijilo ezinengi kangaka ngaphambi kobana abuyelane
nomndenakhe kukusivezela bona nawumumuntu epilweni uhlangabezana
nezinto ezinengi ezibudisi ngaphambi kobana uthole lokho okufisako.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
11.9 Simveza amlingisi okholelwa ebezimini nonetjisakalo yokulandelela lokho
abakutjhoko/Isenzo lesi simveza amlingisi obesabako nobahloniphako
abezimu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
11.10 - Liqiniso ngombana uBonakele ukghonile ukufunda ukuzijamela epilweni,
waba nebhudango bewalifeza ngaphandle kokuba khona kwababelethi
bakhe eduze kwakhe.
- Akusilo iqiniso ngombana uBonakele uhlangabezene neentjhijilo ezinengi
khulu ebezingakhandeleka nangathana ababelethi bakhe akhange
bahlukane.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
11.11 Umnqopho womtloli wokusebenzisa umlingisi onguBonakele bona alwe ipi
yephasi kezeendubulo noDuke Hudson kukobana bekafuna alwe nomdlali
wezeendubulo owaziwa iphasi mazombe ukwenzela bona ipi le imenyezelwe
beyifike neendlebeni zababelethi bakhe khona bazamthola.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
11.12 - Isiphetho senovela le sizwakalisa ummoya wokuthaba/wethabo ngombana
umndeni wakwaMahlangu ugcine uhlangene bewabuyela ekhaya kwaba
ngasuthi akhange khewuhlukane.
- Isiphetho senovela le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana
uNaSilombo bekahlongakalelwe mntwanakhe uBafunani, asele
nomntwana kaBafunani ogulako begodu anganala bekangaya khona
njengombana gade bamqotha kwaMahlangu nokuhlwa kuhlwile.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1)
11.13 Isifundo esisifumana ngesenzo sakaNaMndebele lesi kukobana
nawutlhoriswako emtjhadweni ungahlali bekufike lapha nibulalana khona,
kufuze uphephise ipilwakho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
11.14 Umtloli uphumelele ekusivezeleni uBafunani anezenzo ezikhambelana
nengemuva lesizinda akhulele ngaphasi kwaso ngombana usivezele yena
athoma ukuthandana asese mncani, aba sidisi asafunda bewaphetha
ngokulisa isikolo nekuzizenzo ezimiphumela yokukhulela emndenini ohlala
ulwa nonganaso isikhathi sokuyala abentwana bona baziphathe bunjani
epilweni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 22 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YOBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
UMBUZO 12: 'UMABOMVANA NEPUNGUTJHA NEEMBONGO ZAKAMAKHOSOKE WESIBILI'
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini,
-Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba
zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni.
nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahalndlela wokutswaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12
UMBUZO 12: 'UMABOMVANA NEPUNGUTJHA NEEMBONGO
ZAKAMAKHOSOKE WESIBILI'
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 12.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Isingathekiso sithombengqondo esibunjwa kulokha into ethileko nayihlathululwa
ngaphandle kokuyibhodabhoda ngokobana ibizwe ngaleyonto. Imikghwa yento leyo
ehlathululwako kufanele ifane patsi neyaleyo ebizwa ngayo. Abalingisi babantu
abakhethwe mtloli/mdembi bona babandakanyeke endabeni ngokobana badlale
iindima ezithileko endabeni leyo. Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abalingisi
nezikhamba zisenzeka ukuragisela phambili indaba beyiyokufika esiphethweni
esinqotjhwe mtloli/mdembi.
Abahlolwako abaveze, bahlathulule bebanabe ngeengameko/izehlakalo
ezilandelako:
UMabovana nepungutjha
Izehlakalo ezifumaneka enolwaneni Izehlakalo ekungathekiswe nazo epilweni
yamambala.
Unina kaMabovana umyelelisa bona Isehlakalwesi singathekiswe nesenzo
angathomi agubulule ukudla sabentwana abangalaleliko lokha ababelethi
kwakagogwakhe endleleni nanyana babo nababayelelisa ngobungozi ebangahle
angabonwa mumuntu osabeka bahlangabezane nabo epilweni.
kangangani kodwana yena wenza
okuphambene nomyalo kanina.
UMabovana uhlangana nepungutjha, Lokhu kungathekiswe nezehlakalo esele
yamkhulumisa kamnanjana ngehloso zirhagele epilweni yamambala lapho abanye
yokuzitjhideza kuye ukuze imgalaje abantu badlelezela abanye abantu
ukudla akuphetheko. ngombana bababona
balungile/babuthakathaka.
Ipungutjha ithi nayihlukana Lokhu kungathekiswe nezenzo zabantu
noMabovana ikhambe iyokuhlasela abahlukumeza abomma nabentwana
ugogwakhe imbhudabhude kodwana ngombana basazi bona babuthakathaka,
ugogo uthola amandla, uyabaleka. angeze bakghona ukuzilwela.
Ipungutjha yasala yalala embhedeni Lokhu kungathekiswe nezenzo zabantu
kagogo, yembatha izembatho zakhe abeba abomazisi babanye abantu ngehloso
ukuze ibonakale kwangathi ingugogo yokuyokwenza ubulelesi obufana nokugalaja
kaMabovana ngehloso yokugalaja izinto zabantwabo, ukwenza iinkolodo
uMabovana ukudla nakafikako. ngemininingwanabo, njll.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
UMabovana nakafika kwagogwakhe Lokhu kungathekiswe nezehlakalo ezivame
ipungutjha ivele yameqela yambamba ukwenzakalela abentwana abancani
ngomphimbo kodwana warhuwelela abakatwako bese ngetjhudu bakghone
waphuma angasaqali nemva. ukuphunyurha babaleke.
Ugogo kaMabovana ubuya sele Lokhu kungathekiswe nesehlakalo
akhamba nomalume kaMabovana, sokubanjwa nokubotjhwa kweselelesi
bafika babetha ipungutjha beyafa, esitshwenya umphakathi bese kuthi
abantu bathola ukuphumula. singavalelwa ejele abantu baphumule.
Iimbongo ZakaMakhosoke WesiBili
Izenzeko ezifumaneka Izehlakalo ekungathekiswe nazo epilweni
eembongweni. yamambala.
'Yindlulamithi kaMasokasokile'. Indlulamithi silwana esinentamo ede
nesikghona ukubona izitha nengozi isavela
kude bese siluka amano wokuphephisa
nokuvikela abentwabaso.
Isenzekwesi singathekiswe nesenzo sekosi
uMakhosoke wesiBili onekghono lokubona
ingozi iseza kude bese ivikele isitjhaba sayo
ekuhlaselweni zizitha.
'Sihlangu esavika ukudlula ezinye Isihlangu sisetjenziselwa ukuvika ingozi enye
iinhlangu'. nenye engakwehlela epini.
Ikosi uMakhosoke wesiBili ingathekiswe
nesihlangu ngombana ikghona ukuvikela
isitjhaba sayo bona singavelelwa yingozi.
'Yingwe eyazuma kwaze kwasa'. Omunye wemisebenzi yengwe kuzuma
ukudla ukuze idle ihlale isuthi.
NjengeKosi, uMakhosoke wesiBili omunye
umsebenzayo kuzuma ilwazi kezinye iinarha
ukuze ikwazi ukubusa isitjhaba samaNdebele
ngendlela ekungiyo nangobuhlakani
obukhulu.
'Zulwelihle lehla eentabeni likhuluma, Lokha izulu nalinako iintjalo ziyatlharuluka
Likhuluma inala'. kube nokudla okungaphilisa isitjhaba soke.
Ikosi uMakhosoke wesiBili ingathekiswe
nezulwelihle ngombana lokhu ekukhulumako
kunikela isitjhaba ilwazi nobuhlakani
obusiphilisako.
'Bayede Ngwenyama' Ingwenyama sibandana esibukhali,
esisabekako, esihlonitjhwa ngizo zoke
iinlwana nesiyikosi eenlwaneni.
Ikosi uMakhosoke wesiBili ingathekiswe
nengwenyama ngombana iyikosi ehlonitjhwa
sitjhaba sayo.
Isiphetho.
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona isitatimende esithi ubukghwari bomlomo
busebenzisa isithombengqondo sesingathekiso esikhathini esinengi ukungathekisa
abalingisi nofana izehlakalo nokhunye siliqiniso ngombana lokhu okwenzeka
enolwaneni neembongweni ezingehla kungathekiswe nezinto ezifana nakho patsi.
(Umfundi anganikela yakhe ihlathululo ezwakalako). [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
UMBUZO 13
13.1 'ABANTU BAKWAMTSHWENI NEBAKWAMATJHIYANA' – MD Jiyane
13.1.1 KuKwaMhlabuyalingana. (1)
13.1.2 - Bebakhamba bahleba.
- Bebaphehla inturhu.
- Bebaqhulisana abantu ngeenhloko.
(EYODWA ipendulo kezingehla.) (1)
13.1.3 Ikosi yatjela abantu bona bathome ukuthalathala/ukulima
ngombana izulu besele linile beyatjela isitjhaba sayo bona
bangathomi badle ebakutjalileko yona ingakalumi. (2)
13.1.4 Idlanzana labantweli gade libabetha ngesidorobho belibaqedelele
ngeentonga ezazihlala zihlonywe emadinini. (2)
13.1.5 Ngicabanga bona umtloli unqophe ukusifundisa bona ubulelesi
abubhadeli/Ukusifundisa bona nawenza into embi kabanye abantu
uzokuphetha ngokuzisola/Ukusifundisa bona nawungafuni
ukusebenza nakufuze usebenze uzokulamba/uzokubulawa yindlala
ugcine sele weba.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa.) (2)
13.1.6 - Liqiniso ngombana amaSewula Afrika anikelwe koke
akutlhogako ukobana azenzele ipilo engcono okufana
nefundo/ukubandulelwa umsebenzi kodwana wona akhetha
ukuhlukumeza abantu abazisebenzelako abebele
bekababethe/Anezandla zokusebenza neengqondo
ezisebenzako kodwana akafuni ukusebenza.
- Akusilo iqiniso ngombana abantu abavela eenarheni
ezibomakhelana beza ngokuzokulelesa enarheni yekhethu le
bese amaSewula Afrika ayababetha bekabathathele nepahla
abayithengisako le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa.) (2)
13.1.7 Umtloli wenolwana le usebenzise iqhinga lokuvezwa komlingisi
ngokumhlathulula ngombana sitjelwa nguye bona ikosi
yayimumuntu onjani begodu iphila bunjani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa.) (2)
13.1.8 Isenzo samahlongandlebe lesi sizwakalisa ummoya wokudana
ngombana abantu bayalila/abaphatheki kuhle bona basebenze
bese kuba nomuntu ozokufuna ukubathathela lokhu
abakusebenzele kabudisi/Sizwakalisa ummoya wokudana
ngombana ikosi nayingalalelwako kutjho bona bayayinyaza, alo
ngubani ongathabela ukunyazwa?
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa.) (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshaya
13.1.9 - Siyavumeleka isenzo sekosi lesi ngombana ayikhombi nanyana
ngubani, ikhomba kwaphela laba abalelesileko ukwenzela bona
nabanye bangathomi balelese.
- Asivumeleki isenzo lesi ngombana omunye nomunye umuntu
uyona bese anikelwe elinye ithuba lokobana alungise iimphoso
zakhe, ikosi ayinalo ilungelo lokubulala nofana irholophaze
abantu bakaZimu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa.) (2)
KANYE
13.2 13.2.1 NguDe Klerk. (1)
13.2.2 Isifaniso/Isimanyaniso. (1)
13.2.3 Isizathu ebesenza bona uRholihlahla Nelson Mandela ehle enyuke
nephasi kukobana bekendlalela/bekalungiselela ihlalakuhle
yabantu abanzima nabamhlophe. (2)
13.2.4 Indima yesi-4 yeembongo ezingehlezi isitjela bona ingorho le
yalwela ikululeko yabantu ngaphasi kombuso webandlululo
beyaphumelela.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.2.5 Ngicabanga bona ukubhodla kwekunzi lokhu kuhlathulula bona
waragela phambili nokulwela ikululeko yabantu boke nanyana
bekavalelwe ejele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
13.2.6 - Ngokubona kwami ngibona bona imiphumela yalokho
okwakulwelwa nguRholihlahla Nelson Mandela iyabonakala
ngombana namhlanje abantu abanzima sebatjhaphulukile,
abasaphili ngaphasi kwegandelelo labantu abamhlophe
njengangaphambilini/Iyabonakala ngombana namhlanje
sesinamalungelo alinganako soke.
- Ngokubona kwami ngibona bona imiphumela yalokho
okwakulwelwa nguRholihlahla Nelson Mandela ayibonakali
ngombana basese khona abantu abasaphila ngaphasi
kwegandelelo labamhlophe emisebenzini nemaplasini abahlala
kiwo/Abantu abanzima abaphathwa kokufana nabantu
abamhlophe emabubulweni amakhulu nemabulungelweni
weemali lokha nabayokubawa ukubolekwa imali nofana
bayokuthenga ipahla.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa.) (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 27 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 14.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Ingemuva yindlela umdlali akhule ngayo nakuqalwa umthetho afundiswe wona
nakasakhulako nobujamo bepilo akhulele ngaphasi kwabo. Isizinda sifaka hlangana
indawo umdlali othileko akhulele kiyo, isikhathi akhule ngaphasi kwaso nesikopilo
nofana ikolelo yabantu ebekahlala hlangana nabo nakasakhulako. Izenzo ngilokho
okubonakala kwenziwa badlali emdlalweni othileko. Lapha sizokucoca
ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwezenzo nelingemuva kanye nesizinda
sabadlali abalandelako: uMbulawa, uVenter noTjhili.
Abahlolwako bangahle baveze, bahlathulule bebanabe ngalokhu okulandelako:
UMbulawa
Ingemuva nesizinda somdlali:
- UMbulawa wabelethwa bewakhulela eplasini lakaVenter ngaphasi kwesikhathi
sebandlululo.
- Abantu bendawo akhulele kiyo bebaphila ngaphasi kwegandelelo.
- Ekukhuleni kwakhe uyalemuka bona indlela amakhuwa aphatha abantu abanzima
ngayo ayisiyihle nakancani ngombana iyabatlhorisa.
- Ingemuva nesizindesi uMbulawa akhulele ngaphasi kwaso sikhambisana nezenzo
zakhe ezilandelako:
Izenzo zomdlali:
- Waba nebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu ngombana
nakasakhulako bekabona indlela embi amakhuwa egade aphatha ngayo abantu
abanzima.
- Uvuma ukulisa isikolo, uyokusebenza eplasini ngombana asazi bona nakangenzi
njalo bazokutlhoga indawo yokuhlala.
- Eplasini ufika ubanga umguruguru, ngehloso yokulwela amalungelo weensebenzi.
- Udosa ilutjha phambili ekuzwakaliseni iinghonghoyilo zalo ezigandelela amalungelo
walo.
- Udosa iinsebenzi zoke phambili ekunghaleni umsebenzi ngehloso yokuyokufukama
kwaMasuku ukuze umndeni lo ungaqothwa eplasini.
- Ufunyanwa neencwadi zehlangano yezombanganarha esele yavalwa umlomo
nokutjho khona bona bekalilunga lehlangano le elwisana nombuso ophetheko.
- Ukghona ukuphunyurha ekubulaweni ubalekela eBotswana bewudlulela e-Angola
ayokufundela ukuba mjameli wamalungelo wobuntu.
- Nakabuyela eSewula Afrika ufumana umsebenzi wokuba mjameli wamalungelo
wobuntu emBusweni weNtando yeNengi .
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UTjhili
Ingemuva nesizinda somdlali:
- UTjhili usisakhamuzi esathoma ukuhlala eplasini lakaVenter kade.
- Ubujamo besikhathi nendawo ahlala kiyo kwamenza wazwisisa indlela amakhuwa
afuna abantu abanzima bazithobe ngayo ngaphasi kwawo.
- Bekasebenza eplasini lekhuwa ukuze umndenakhe ufumane indawo yokuhlala.
- Ukhubele eplasini ngokulinyazwa mtjhini ebekasebenza ngawo.
- Ingemuva nesizindesi uTjhili aphuma ngaphasi kwaso sikhambisana nezenzo
zakhe ezilandelako:
Izenzo zomdlali:
- Akasakghoni ukusebenzela umndenakhe eplasini ukuze bafumane indawo
yokuhlala.
- Bekathobela umthetho kaVenter nanyana abona bona uyagandeleleka.
- Kungebangelo ahlathululela indodanakhe ngobujamo obayenza yagcina sele ilise
isikolo iyokusebenza iplasi ukuze bafumane indawo yokuhlala.
- Bekangafuni indodanakhe ibange umguruguru eplasini ngombana bekasaba bona
umndenakhe uzokuqothwa.
- Uyavuma emapholiseni webandlululo bona uzawabikela lokha umntwanakhe
uMbulawa nakangabalekela ngakwabo ngombana asaba umbuso webandlululo.
- Ayikho into ayenzako ukuzwisisa bona umntwanakhe uphelelephi ngemva kobana
kuzwakale bona weqile ejele ngombana asaba umBuso weBandlululo.
UVenter
Ingemuva nesizinda somdlali:
- Ukhulele eplasini lakayise ngesikhathi sebandlululo.
- Ukhulele ezandleni zakayise obekalunge khulu begodu anepatho ehle ebantwini
abanzima ebebahlala eplasini lakhe.
- Ingemuva nesizindesi uVenter akhulele ngaphasi kwaso asikhambisani nezenzo
zakhe ezilandelako:
Izenzo zomdlali:
- Uphatha abantu abanzima kumbi, ugandelela amalungelwabo.
- Imindeni enganamuntu ongayisebenzela iplasi uyayiqotha.
- Ilutjha elisafunda isikolo uhlongoza bona liphume esikolweni liyokusebenzela
imindeni yemakhabo eplasini.
- Iposo ilutjha elifunda ngayo uyifikisa lada.
- Unikela iinsebenzi zakhe isikhathi esifitjhani sokudla idina.
- Utjhayisisa iinsebenzi zakhe lada khulu, ezililutjha azisakghoni ukufunda
ntambama.
- Akaziphenduli iinghonghoyilo zeensebenzi zakhe.
- Usebenzisana namapholisa webandlululo ekugandeleleni amalungelo wabantu
abanzima.
- Wasungula ihlangano 'iSikakarele' ngomnqopho wokuphazamisa amakhetho
womBuso weNtando yeNengi.
- Bekayingcenye yamakhuwa eyathuthumbisa iindawo ebekuyokubanjelwa kizo
amakhetho womBuso weNtando yeNengi.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ekunikeleni abanye
babadlali bakhe izenzo ezifanele ingemuva nesizinda abaphuma ngaphasi kwaso
kodwana ingasi boke.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 15: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
15.1 UMathumbu unebandlululo begodu akanandaba namalungelo wabantu
kodwana uyise bekalunge khulu. (2)
15.2 NguTjhili. (1)
15.3 UVenter bekabikela uTjhili bona afumane umuntu ongamsebenzela iplasi
ngombana nakungaphela iveke eyodwa angakamfumani umuntu loyo
uzomqotha eplasinapha. (1)
15.4 - Kufuyiwe, uTjhili uneemfarigi. (1)
- Kuyalinywa.
- Kunekhuwa leplasi.
- Izakhamuzi zisebenzela indawo yokuhlala/amahlalo eplasini lekhuwa.
(ZIMBILI kezingehla iimpendulo zizakwamukelwa.) (1)
15.5 Isizathu esenze uMbulawa afune ukulandela ibizelweli kukobana bekafuna
ukulwisana negandelelo ebegade amakhuwa wamaplasi aphilisa abantu
abanzima ngaphasi kwalo. (1)
15.6 Isinghonghoyilo esibonakala singathikamezi ifundo yelutjha ngesokobana
isikhathi sedina sincani. (1)
15.7 Sisenzo sokobana aqothe umndeni wakwaMasuku ngombana unganamuntu
ongawusebenzela iplasi ngemva kokubhubha kwakababa nendodana
yakhona/Sisenzo sokobana afune ukuqotha umndeni wakwaTjhili eplasini
ngonobangela wokobana awunamuntu ozowusebenzela iplasi njengombana
uTjhili alimele umkhono nje. (2)
15.8 C/Ngebizo. (2)
15.9 Lirarano langaphandle elihlangana nabadlali ngombana amapholisa
wombuso webandlululo athe bona afumane iincwadezo elawini lakaMbulawa
athoma amkgharameja bekamkatelela bona avume ukobana ulivukela
mbuso. (2)
15.10 Umtloli bekalinga ukusethulela umlayezo wokobana kesinye isikhathi epilweni
uyakateleleka bona wenze into ongayithandiko ngesizathu sokobana ukghone
ukufumana lokhu okutlhogako nokunganelisa iimfuneko zakho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
15.11 - Okubonakala kusenzeka esikhathini sanje kukobana iinsebenzi zinghale
umsebenzi ngabonobangela abahlukahlukeneko njengombana sibona
emdlalweni lo nakhona iinsebenzi zinghala umsebenzi ngombana
zineenghonghoyilo ezingasonjululwako. (1)
- Okubonakala kusenzeka esikhathini sanje kukobana abantu bakhambe
bayokufunda kezinye iinarha njengombana sibone uMbulawa banoNaidoo
bafunda enarheni yeBotswana emdlalweni lo.
- Okubonakala kusenzeka esikhathini sanje kukobana abentwana besikolo
balise isikolo bayokusebenza ngombana kusuke kunganamuntu
obondlako emakhabo njengombana sibona kusenzeka emdlalweni lo,
uMbulawa ulisa isikolo ayokusebenzela umndenakhe eplasini ukuze
bafumane indawo yokuhlala/amahlalo.
(ZIMBILI kezingehla iimpendulo zizakwamukelwa.) (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
15.12 Bengingazibhadela imali eyaneleko efanele umsebenzi
eziwenzako/Bengingazinikela ezinye iinzuzo ezitlhogwa ziinsebenzi
nezingazithabisa, njengesibonelelo sendlu nesekoloyi/Bengingazinikela
ithuba lokobana zithule iinghonghoyilo ezinazo bese ziyaqalelelwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
15.13 - Ngiyazwelana nomdlali onguMbonani ngombana yena bekenza
umsebenzi aqatjhelwe wona eplasini nakazakubetjhwa umlomo
ngamagade nakatjela iinsebenzi ezililutjha bona zibuyele emsebenzini
sele kusikhathi sakhona.
- Angizwelani nomdlali onguMbonani ngombana yena bekathi akubuyelwe
emsebenzini kuyokusetjenzwa kunokobana kuyokusizwa umndeni
wakwaMasuku obewuqalene nesitjhijilo sokuqothwa nguVenter eplasini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1)
15.14 Isehlakalwesi siyakholweka ngombana esikhathini sebandlululo umukghwa lo
wokubulala iimbotjhwa zombanganarha bewurhagele khulu esipholiseni
somBuso weBandlululo/Bebababulala bese bathi bahlongakele/Zinengi
iimbotjhwa zezombanganarha ezalahlekako ezinye zabhubha ngeendlela
ezingazwisisekiko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
15.15 Umtloli usebenzise uVenter njengomdlali oliBhuru eligandelela amalungelo
wabantu abanzima abahlala eplasini ngokobana abasebenzise bekube lada
khona bangasazokuba nesikhathi sokufunda nangokubasebenzisa ngaphasi
kobujamo obungasibuhle ukuphumelelisa ummongondaba webandlululo
langokombala ebegade likhona ngaphambilini enarheni le, ebelinomthelela
omumbi emaphilweni wabantu abanzima.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 32 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 16.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Ingemuva yindlela umdlali akhule ngayo nakuqalwa umthetho afundiswe wona
nakasakhulako nobujamo bepilo akhulele ngaphasi kwabo. Isizinda sifaka hlangana
indawo umdlali othileko akhulele kiyo, isikhathi akhule ngaphasi kwaso nesikopilo
nofana ikolelo yabantu ebekahlala hlangana nabo nakasakhulako. Izenzo ngilokho
okubonakala kwenziwa badlali emdlalweni othileko. Lapha sizokucoca
ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwezenzo nelingemuva kanye nesizinda
sabadlali abalandelako: uNzunza, uManala neKosi uMusi.
Abahlolwako bangahle baveze, bahlathulule bebanabe ngalokhu okulandelako:
UNzunza
Ingemuva nesizinda somdlali:
- Ukhule amumuntu othanda ukuzibandakanya kilokho okwenzekako ngesigodlweni.
- Ukhule amumuntu otjhejisisa izinto nohlakaniphileko.
- Ukhulele ngaphasi kwetjhejo lakanina.
- Ingemuva nesizindesi uNzunza akhulele ngaphasi kwaso sikhambisana nezenzo
zakhe ezilandelako:
Izenzo zomdlali:
- Ukuhlala atholakala esigodlweni kwamsiza ngokobana afumane ilwazi elimayelana
nokudluliselwa unamrhali kiloyo ozokwelama iKosi uMusi.
- Uluka amano wokugalaja umnakwabo ubukhosi bakhe ngokusizwa ngunina.
- Akakghoni ukujamelana nepi, uyabaleka ngaso soke isikhathi nakahlulwako.
- Ubawa uSongubo banoNangubokazi bona bamsize ekugcineni nasele aManala
amhlula ngombana akhange azijayeza ukuzijamela epilweni.
- Ugalaja uNcagu ubukhosi bakhe ngokumupha uMthise kaTjhangutjhangu bona
kube yindlovukazakhe bese yena uthatha unamrhali njengombana enza kuManala
ngaphambilini.
UManala
Ingemuva nesizinda somdlali:
- Wabhujelwa ngunina asese mncani.
- Ukhule alisokana elinamandla nelithanda ubuzimba.
- Bekahlala asehlathini angatholakali esigodlweni begodu angazi nangezinto
ezenzeka esigodlweni.
- Ingemuva nesizindesi uManala aphuma ngaphasi kwaso sikhambisana nezenzo
zakhe ezilandelako:
Izenzo zomdlali:
- Ufika lada kuyise nakufanele anikelwe unamrhali ngombana bekahlala angekho
esigodlweni kungebangelo afumana uNzunza sele amthathele ubukhosi bakhe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
- Ubutha amabuthwakhe kuyokuzunywa uNzunza nekuyinto akhula ayithanda.
- Yena namabuthwakhe bebahlala bahlula amaNzunza ngombana vele ubuzimba
bekuyinto yakhe.
IKosi uMusi
Ingemuva nesizinda somdlali:
- Yindodana yeKosi uMafana.
- Ukhulele ebukhosini lapho izinto ezifana nokudlulisela ubukhosi kiloyo ozokulama
ikosi zenziwa ngekambiso yesintu.
- Ingemuva nesizindesi iKosi uMusi aphuma ngaphasi kwaso asikhambisani nezenzo
zakhe ezilandelako:
Izenzo zomdlali:
- IKosi uMusi imemezela esigodlweni bona izokudlulisela ubukhosi kiloyo ozoyelama
nekuyinto engakhambelani nekambiso ekungiyo yokudluliswa kobukhosi.
- Yadlulisela ubukhosi kiloyo obekazoyelama isaphila nekuyinto etjhayisana
nekambiso yokudluliswa kobukhosi.
- Ubhalelwa kuhlukanisa bona uNzunza akusuye uManala nakazokuthatha
unamrhali ngobugirikijani nanyana bamadodanakhe bobabili.
- Upha uManala itjhwalo lokuzuma azalisebenzisa nakayokuzuma uNzunza.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ekunikeleni abanye
babadlali bakhe izenzo ezifanele ilingemuva nesizinda abaphuma ngaphasi kwaso
kodwana ingasi boke.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25]
UMBUZO 17: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM MNGUNI
17.1 Isizathu esenza bona ikosi ikhalime isitjhaba ngesokobana iyabona bonyana
siyarhurhuleka. (1)
17.2 Ikosi itshwenywa kukobana iKosi uMusi ihlongakele kanti noNzunza naye
webe ubukhosi bayo bewakhamba nesitjhaba esinengi. (2)
17.3 Ikulumo yeKosi uMusi beyikhuluma ngokobana uManala nguye ozokuthatha
ubukhosi ngombana yona ayisakghoni/Ayisaboni begodu ayisenamandla. (2)
17.4 UTjhaba uthi uNzunza ungumaqangubana, umumuntu onesibindi/Ngumavuka
ahlambile, ngumavuka asabona. (2)
17.5 IKosi uMusi yanikela uManala itjhwalo lokuzuma. (1)
17.6 UManala bekahlala asebuzimbeni/aphume ubuzimba begodu angazitjheji
iindaba zesigodlweni/bekangatholakali lula esigodlweni. (2)
17.7 Ngicabanga bona umsebenzi wabadlalaba kusethulela/kusicocela ngobujamo
bangesigodlweni sekosi/Kusicocela ngokwenzekako emdlalweni lo/kukwenza
umsebenzi womdembi wokobana asihlathululele ngezinye izehlakalo
zomdlalo lo ngaphambi kobana zenzeke.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
17.8 Umnqopho womtloli wokusitlolela umdlalo lo kukusifundisa
ngemvelaphi/ngomlando wesitjhaba samaNdebele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
17.9 Isenzo sakaNzunza sokweba unamrhali saba nomthelela omumbi esitjhabeni
samaNdebele ngombana nanamhlanje amaNdebele asahlukene phakathi
ngebanga lakhe/Nanamhlanje kusese khona ukunghwarana phakathi
kwamaNzunza naManala, amaNdebele akakabumbani/Akasisitjhaba
esisodwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
17.10 Isenzo sakaManala sokutjhwamisa amabutho wakhe umrhwabha
ebewutjhatjhwe emsizini ngehloso yokubaqinisela ipi ebebazoyilwa sisitjela
bona umumuntu okholelwako eenhlahleni zesintu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
17.11 Liqiniso ngombana uManala ukhule amumuntu ozithandela ubuzimba
nekutjho bona ukuzuma, ukulwa, ukubulala nokuqalana nobujamo obuyingozi
ubujayele/Indlela akhule ngayo imenze waba nekghono lokulwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
17.12 - Isiga esivela esiphethweni somdlalo lo sokobana uNcagu alibalele
uNzunza lula ngemva kokulwa naye isikhathi eside kangaka kubangwa
ubukhosi siyakholweka ngombana kuyenzeka bona abantu balwe isikhathi
eside kodwana baphethe ngokulibalelana nasele kunento abangazwana
ngayo.
- Isiga esenzeka esiphethweni somdlalo lo sokobana uNcagu alibalele
uNzunza lula ngemva kokulwa naye isikhathi eside kangaka kubangwa
ubukhosi asikholweki ngombana umnqopho wokulwa kwakaNzunza
banoManala bekukubuyisela unamrhali ngakwaManala lapha ekufuze abe
khona vele, indlela ekube lula ngayo bona uNcagu ehlise imikhonto
ngombana anikelwe uMthise bekakhohlwe ngonamrhali ayinabuqiniso. (2)
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.)
17.13 Isenzo somdlali onguNanasi sokobana angene iindaba ezikhulunywa ebandla
bekafune ukutjhugulula ikambiso esigodlweni sisitjela bona umumuntu
ongaziphathi kuhle, ozwana nokobana izinto zenzeke ngendlela
yakhe/Umumuntu ozicabangela yena ayedwa nongafuni ukwamukela izinto
ngendlela ezikhanjiswa ngayo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.14 Umtloli uphumelele ukunikela umdlalo lo isihloko esiwufaneleko ngombana
ngokubona isihlokwesi uyakghona ukwazi ukobana ukhuluma ngani/Isihloko
somdlalo lo sikhambela nommongondaba wawo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 36 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18
IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 18.
Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.
Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.
Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo.
AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE-
ESEYI LE:
TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi
ngamapoyinti.
Ingemuva yindlela umdlali akhule ngayo nakuqalwa umthetho afundiswe wona
nakasakhulako nobujamo bepilo akhulele ngaphasi kwabo. Isizinda sifaka hlangana
indawo umdlali othileko akhulele kiyo, isikhathi akhule ngaphasi kwaso nesikopilo
nofana ikolelo yabantu ebekahlala hlangana nabo nakasakhulako. Izenzo ngilokho
okubonakala kwenziwa badlali emdlalweni othileko. Lapha sizokucoca
ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwezenzo nelingemuva nesizinda
sabadlali abalandelako: uLungile, uBalise noNaMalemane.
Abahlolwako bangahle baveze, bahlathulule bebanabe ngalokhu okulandelako:
ULungile
Ingemuva nesizinda somdlali:
- Ukhulele emndenini okholwako nomesabako uSomnini.
- Ukhule ekhabo bangawenzi amasiko afana nokuthomba.
- Ababelethi bakhe banesekelo begodu bamfundise umthetho omuphe isimilo esihle
sokuziphatha.
- Ungudade ofundileko nokhuliswe ngehlonipho.
- Ingemuva nesizindesi uLungile akhulele ngaphasi kwaso sikhambelana nezenzo
zakhe ezilandelako:
Izenzo zomdlali:
- Ulotjha uSomnini ngaso soke isikhathi.
- Akusimumuntu olandelela indlela yesintu yokuphila.
- Akafuni ukuya ebantwini ababonako abafana neenyanga nabaphorofidi.
- Ikolelo yakhe yobuKrestu itjhayisana nendlela uBalise afuna bararulule ngayo
umrarwabo wokungafumani umntwana.
- Ulalela unina bona kufanele enzeni nofana angenzini ngakwakhe.
- Akakghoni ukuzithathela iinqunto ngepilwakhe, utjelwa ngabanye abantu bona
enzeni.
- Akakghoni ukufumana umntwana ngebanga lokobana akakathonjiswa.
UBalise
Ingemuva nesizinda somdlali:
- Ukhulele emndenini osondako.
- Ukhulele emndenini obewenza amasiko afana nokuhlabela abezimu nakwenziwa
iminyanya yesikhethu.
- Ulisokana elifundileko nelikhuliswe ngehlonipho.
- Ingemuva nesizindesi uBalise akhulele ngaphasi kwaso sikhambelana nezenzo
zakhe ezilandelako:
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Izenzo zomdlali:
- Uthanda umkakhe bewuyamhlonipha.
- Nakanomraro akaledlhi, uyayemayema alinge amano wokuwurarulula.
- Ikolwakhe ivangile ngombana ukhamba iinyanga nabaphorofidi ekulingeni
ukurarulula umrarwakhe.
- Akabahluleli abanye abantu ngokuya kwekolo yabo.
- Uvulela woke umuntu atjhidelene naye isifuba, ambawe iiyeleliso ngemiraro
yangakwakhe.
UNaMalemane
Ingemuva nesizinda somdlali:
- Wakhulela emndenini owenza amasiko ngombana yena nakalotjolwako
wangeniswa isimanje.
- Ngaphambi kokutjhuguluka abemKrestu, bekakholelwa ebantwini ababonako
njengombana umtloli asivezele encwadini.
- Ingemuva nesizindesi uNaMalemane akhulele ngaphasi kwaso asikhambelani
nezenzo zakhe ezilandelako:
Izenzo zomdlali:
- Akhange athombise umntwanakhe uLungile ngebanga lekolo esele atjhugulukele
kiyo.
- Akakhambelani nendaba yokobana abantu bekhakwakhe kaLungile bamngenisa
isimanje ngombana yena amzalwana.
- Wahlulela abanye abantu abanjengoBalise ngokuya kwekolelo yabo.
- Akafuni umntwanakhe, uLungile akhambe abantu ababonako abanjengeenyanga
nabaphorofidi.
- Ulawula umntwanakhe bona kufanele aphile bunjani ngakwakhe.
- Ubeka umthetho emzini womkhwenyanakhe.
Isiphetho
Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ekunikeleni uLungile
banoBalise izenzo ezifanele ilingemuva nesizinda abaphuma ngaphasi kwaso
kodwana ngehlangothini lomdlali onguNaMalemana akhange aphumelele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25]
UMBUZO 19: IFINDO – SOVUMANI KAZIMKHONA
19.1 Abantu bakwaMsiza bakhe eTheresa Park. (2)
19.2 Isizathu kukobana baya eMphorofidini uThombeni wabanikela itiye le bona
bayisele izabasiza bona bakghone ukuthola umntwana. (2)
19.3 - Incwadi le sengiyirhudulele amehlo kodwana angiboni litho. (1)
- Amagama atlolwe la kwanga ziimpukani zibungelele into evundileko.
- Angilalele umbhino, mhlambe uzangikhohlisa lento engimunyako.
- Umma ungitjhiye nomraro wakoSodiye lapha. Ngiyomtjela ngithini
uBalise?
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 39 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
19.4 - UBalise banoLungile sebakhambe abodorhodera abadlula etjhumini
balinga ukufumana isizo eliphathelene nembeleko. (1)
- UBalise banoLungile bathandaze bebakghubuka amadolo babawa uZimu
bona ababusise ngomntwana.
- UBalise banoLungile baya kuMphorofidi uThombeni eSiyabuswa
ngomnqopho wokufumana isisombululo somrarwabo wokungafumani
umntwana.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1)
19.5 UNobukhazi uzizwa angafuni ukwenda ngebanga lokobana ukholelwa
ekutheni ayikho indoda ezabe isafuna ukumthatha ngombana sele
anabentwana abane. (2)
19.6 Liqiniso ngombana nanyana uLungile banoBalise bakhambe amasondo
nabodorhodera abadlula kabalitjhumi, ekugcineni kuvele ukobana uLungile
kufanele ayokuphethelwa isiko lokuthomba nekuyinto yakade kodwana esese
khona nesalandelwako esikhathini sanamhlanje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
19.7 Umtloli unqophe ukusivezela bona bakhona abantu abathi bamakholwa
kodwana ngemsitheleni benza izinto ezingakhambelani nekolo yobuKrestu
ngehloso yokungafuni bona abanye abantu bazi bonyana baphila ipilo
engakadzimeleli ekolweni eyodwa/Umtloli unqophe ukusivezela bona
bakhona abantu abenza izinto abangazithandiko ngehloso yokuthabisa
neyokufuna ukwamukelwa babantu abatjhidelene nabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
19.8 Ikulumo kaBalise ethi; 'Indaba yokungabi nomntwana iletha isivunguvungu
ngekhaya' imumethe umqondo othi emzini kaBalise banoLungile sekuhlala
kuliwa, ukuthula akusekho ngebanga lomrarwabo wokungafumani
umntwana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
19.9 ULungile waba nerarano langaphakathi ngombana wasuka wacabanga
ayedwa bonyana yena uzazi amumuntu okholelwa kuZimu khulu begodu
akakholwa bona nguye lo ojame emjejeni wokuzokuhlahlutjwa mphorofidi
namhlanje/Umdlali onguLungile waba nerarano nobujamo bendawo azifumana
akiyo nekusemphorofidini kanti ngakelinye ihlangothi umzalwana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
9.10 Ngicabanga bona kuzakuba nomthelela omumbi ngombana umndeni lo
ungagcina sele ulwile ubanga indlela yokwenza izinto njengombana
kunokutjhayisana kweenkolelo ezimbili; yesintu neyobuKrestu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 40 DBE/Novemba 2021
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
19.11 - Ngiyazwelana naye ngombana nakazakuya enyangeni bekalinga amano
wokuqinisa amarhwebakhe ukuze akghone ukondla umndenakhe
ngendlela efaneleko/Ngiyazwelana naye ngombana isenzo sakhesi
sokuya enyangeni asifaki iimpilo zabanye abantu engozini ngalokho-ke
akakafaneli ukujeziselwa sona njengombana uNobukhazi amthusela
ngaso, naye bekalinga ukujamela ipilwakhe ngeenyawo/Ngiyazwelana
naye ngombana ukufihlela umkakhe iqiniso lokobana ukhamba iinyanga
kungaba yinto engamphulela umuzi/umtjhado/engamlahlekisela isithunzi
sakhe yenze angasathenjwa babantu nekuyinto angeze ayithabela.
- Angizwelani naye ngombana isenzo sakhe sokuya enyangeni
ngemsithelenesi asikhambisani nekolo yamaKrestu abantu abamazi
akholelwa kiyo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
19.12 Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana uBalise bekabatjela
ngendlela esele angasazi ngayo bona uyokubona enzeni ngombana
abodorhodera besikhuwa babhalelwe ukubararululela umrarwabo lo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2)
19.13 Kuyakholweka ngombana esikhathini sanje iinyanga azisalaphi kwaphela
kodwana ziragela phambili ngeemfundo zazo zithole iziqu ezizozisiza
ekuthuthukiseni amaphilo wazo, amabizelwazo wokuba ziinyanga zesintu
kanye namarhwebazo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Recommended for this subject
Published documents with matching subject and grade metadata.
Related documents
Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.
Question paper
IsiNdebele HL P2 Nov 2021_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P1 Nov 2021_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P1 Nov 2021 MG_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P3 Nov 2021_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P3 Nov 2021 MG_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P2 Nov 2023_hlayiso.com_.pdf
More from Grade 12 Isindebele Hl
Explore more published documents in this catalogue.

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023-24.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P1 May-June 2023_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P1 May-June 2023 MG_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P2 May-June 2023 MG_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P2 May-June 2023_hlayiso.com_.pdf
Question paper




