You're offline
Skip to content
Question paper

IsiNdebele HL P2 Nov 2021 MG_hlayiso.com_.pdf

Subject: Isindebele HlGrade 12202140 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) NOVEMBA 2021 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA IMITLOMELO: 80 Umhlahlandlela lo unamakhasi ama-40. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Umhlahlandlela wokutshwaya 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa) 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye). 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja (Ungayitshwaya). 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela umhlahlandlela wokutshwaya ononjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). 8. Imibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: NGIZOKWENZANJANI? – TM Mthimunye Ummoya wekondlo mazizo imbongi esuke ikiwo lokha nayirhaya ikondlo. Kungaba mmoya wokudana/odanileko nofana wethabo/othabileko. Ikhethomagama magama anqophileko akhethwa ngokuyelela nangokunemba entweni imbongi esuke ikhuluma ngayo. Ummoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le mumoya wokudana. Imbongi idaniswe kuhlongakalelwa mbelethayo isese yincani, njeke ayinamuntu oyifundisa amasikwayo. Imbongi isebenzise amagama/imida elandelako ukuveza tjhatjhalazi ummoya lo: (Tjheja: umfundi nakahlathululule amaphuzu amumongo AMABILI esingenisweni esingehla akatlonyeliswe imitlomelo epheleleko yesingeniso.) - Ngifik' ephasin' uyafulathela, awusakhambi nam' ibangana > Imbongi ihlathulula bona ithe nayiqeda ukubelethwa, ingakakhuli ukuyaphi umbelethayo wahlongakala/wayitjhiya ephasini. - Ngizoyitjengiswa nguban' indlela, ngangithi ngizokukhula hlanu kwakho, ngangith' indlela ngizayitjengiswa nguwe, > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona beyizitjela ukobana umbelethayo lo uzoyikhulisa ayitjengise indlela ekufanele ikhambe ngayo bekayifundise nekambiso yamasikwayo, njeke nasele angasekho nje imbongi ilila ngokobana izakufundiswa ngubani. - Angisakghon' ukukubona ngawenyama, > Imbongi ihlathulula bona engqondwenayo iyambona umbelethayo kodwana ayikghoni ukumbona ngamehlo ikwazi ukukhuluma naye imbikele ngemirarwayo. - Ngizokwenza njan' iphasi nalinje, ngizokubuza bani nabangasazaziko nje? > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona njengombana iphaseli selijame ngeenzwani nabantu bangasawazi amasikwabo nje, yona izowafundiswa ngubani wekhabo. - Mina ngiyokuba yini kabani? > Imbongi ilila ngokobana yona iyokulilela kubani lokha abanye nabalilela ebabelethini babo. - Namhlanjesi ngikuqal' eenthombeni, ngizwa ngabantu bona wawukhamba yiphi > Imbongi ihlathulula bona sele idanela ukubona umbelethayo eenthombeni ukuze imbone bona bekamumuntu onjani ngokwejamo kodwana indlela ebekaziphatha ngayo uyizwa ngabanye abantu. - Ngizwa ngosiyazi bona wawugida yiphi > Imbongi ihlathulula bona sele izwa ngobatjho bonyana ngiwaphi amasiko umbelethayo ebegade awenza. - Namhlanjesi ngibukela zakosobantu, zekhethu ngiyaziphumbutha > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona sele idanela emasikweni wabanye abantu ngombana wekhabo ayiwazi. - Ngizokwenzanjani? > Imbongi isebenzise amagama la ekugcineni kwenye nenye indima yekondlo le ukugandelela bona mbala isemrarweni, ayizazi bona ithatheni iyihlanganise nani ukuze ikghone ukwazi amasikwayo wamambala ebeyifanele iwafundiswe mbelethayo ongasekho. Ngehlathululo engehla le kuyezwakala bona imbongi idane khulu ngokulahlekelwa mbelethayo isese yincani kangaka begodu namagama ewakhethileko awuveza tjhatjhalazi ummoya wokudana lo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO) UMBUZO 1: 'NGIZOKWENZANJANI' – TM Mthimunye Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni kwamaphuzu azwakalako, ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi lekondlo. ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana\ -Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. 6 IMITLOMELO khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi -Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle. khulu. -Kunobufakazi obutjengisa bonyana uyayizwisisa ikondlo. ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kanye nokwethulwa: Ukuzwakala kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko. kwelimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi kwamaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana 4 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu. -lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali. -Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali. nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle. kuhle kutjengisa ukutjhuja kwengqondo. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO: -km – (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) -sk-/L- (tlola umtlomelo otholwe mfundi) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 2: MONA – TM Mthimunye 2.1 - Ifanakamisa u-a.  (1) - Isithombengqondo sesiphoqo. - Isenzasasilwana. - Iseqamagama. - Isingathekiso. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 2.2 Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi/Ivumelwano-phetha. (1) 2.3 Isenzasamuntu/Irhwala. (1) 2.4 Umnqopho wembongi wokusebenzisa amagama athi, 'Maye! Mona' kubabaza/kukhuza indlela umona umumbi ngayo/Wenzisa abantu izinto ezimbi ngayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 2.5 - Liqiniso ngombana abantu abonomona bahlala baqale izinto zabanye abantu babamonakalele okugcina kubenza babe babantu abanganathabo epilweni/Bahlala bacabanga ngokuphalisana, bahlala banento engakalungi abayibonako. - Akusilo iqiniso abantu abanomona bayathaba nababona umuntu abamumonakalelako abhalelwa kukwenza izinto ezithileko epilweni/lokha izinto zakhe zingakhambi kuhle. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 2.6 Ikondlo engehla le izwakalisa ummoya wokudana, imbongi idaniswa zizinto ezimbi ezenziwa mumona ebantwini, emasondweni, emisebenzini nemaphilweni wabantu. (Tjheja: Umfundi angaveza nezinye iindawo ezahlukahlukeneko la kunabantu nofana la umona udlange khona.) (2) [10] UMBUZO 3: NGENAMEVA MNTWANAMI – TN Mahamba 3.1 - Irhwala (Ngikhalime kwatjha ilizwi.)  (1) - Isilingisi (Nakukungizwa do!) - Isifaniso/Isimanyaniso (Kufana nokukghadlha ilitj' edwaleni.)  (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 3.2 Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi. (1) 3.3 Indima yesi-4 yekondlo le ikhuluma ngokobana umntwana okhulunyiswa yimbongi lo akhe alalele (Ube nendlebe), alunge (Ube yimvu ehle), akhalimeke (Athathe iiyeleliso ezihle), ahloniphe (Abe mntwana onehlonipho) bekalise ukwenza izinto ezingakalungi ngombana zizomfaka emrarweni (Alahle indlela ayikhambako le ngombana inameva). (Umfundi akatlonyeliswe nangabe uveze isenzo ESISODWA kilezi ezivezwe ependulweni engehla.) (1) 3.4 Ngicabanga bona angonakalalelwa ikusasa lakhe (angabulawa, angaba sidisi, angangena ejele, njll.), akufisako kungaphumeleli ngonobangela wokungaziphathi kuhle nokungalaleli umbelethakhe/Ngicabanga bona ubudlelwano bakhe nombelethakhe bungonakala ngonobangela wokungalaleli nakakhalinywako. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 3.5 Ngicabanga bona ihloso yembongi ngokukhetha ukuyelelisa umntwanayo bona afane nemvu kukobana ifuna izenzo zomntwanayo zibe zihle njengezemvu bekazithobe njengayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 3.6 Ikondlo engehla le isethulela umlayezo wokobana lokha nasibentwana kufanele silalele ababelethi bethu nabasiyalako/nabasikhalimako. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] UMBUZO 4: IIMBONGO ZEPILO – TN Mahamba 4.1 - Injambamende/Isilungelelamuda. (1) - Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi/Ivumelwano-phetha. - Ifanakamisa u-a. - Ifanangwaqa u-t/Ifanangwaqa u-k. - Isenzasamuntu. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 4.2 Indima yesi-2 yekondlo engehla le ikhuluma ngokobana ipilo isisekelo sakho koke ephasini (Ulidondolo lakho koke), ipilo ihlala ikhona kizo zoke iindawo (Ukhanya iphasi loke) nanyana ikhamba kancani nje (Ungumakhamba ananya njengenwabu.) (Umfundi akatlonyeliswe nangabe aveze/ahlathulule ingcenye EYODWA kilezi ezivezwe ependulweni engehla.) (2) 4.3 - Ngicabanga bona abanye abantu bebazokwenza isiqiniseko sokobana bafeza woke amabhudango wabo ukwenzela bona nasele kufike isikhathi sokufa bangabi nokuzisola bona akhange baphile ipilo ebebayifisa. (1) - Ngicabanga bona abanye abantu bebazokuhlala batshwenyekile bacabanga ngobuhlungu obuzokulethwa kukufa kwabo emindenini yabo.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 4.4 Ngomuda lo imbongi inqophe bona umuntu nakagulako simusa koke lapha sicabanga bona singathola khona isizo, njengeembhedlela/emitholapilo, kibodorhodera, ebaphorofidini neenyangeni zesintu ukuze aphole bekakghone ukuba nathi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.5 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo somqondophikisana ukusihlathululela bona iimpilo zabantu abaphila ephasini azifani begodu azilingani, abanye abantu bakghona ukuphila isikhathi eside bebaluphale kanti abanye baphila isikhathi esifitjhani khulu babhubhe basese bancani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (Tjheja: umfundi oveze ihlangothi linye lependulo le akangatlonyeliswa ngombana kufanele kuvele imiqondo emibili ephikisanako.) (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 5: NGIMTHANDILE – NV Mnyakeni 5.1 Ivumelwano-thoma/Ivumelwano-phakathi. (1) 5.2 Iseqamagama. (1) 5.3 Ikondlo le ikhuluma ngethando imbongi enalo ngomuntu othileko/Ikondlo le ikhuluma ngendlela imbongi ethande umuntu ekhuluma ngaye lo. (2) 5.4 Amagama la amumethe umqondo wokobana umuntu imbongi ekhuluma ngaye lo uyithabisa tle/Imbongi ithatjiswa nguye kwaphela/Nayimbonako iyathaba. (Umfundi angayibeka ngeyakhe idlela ezwakalako.) (2) 5.5 Ngicabanga bona umphumela wamagama la kungaba kukobana imbongi ingagcina sele imthethe/imtjhadile umuntu ekhuluma ngaye lo ukuze ihlalisane naye kamnandi ipilwayo yoke/Kungaba kukobana imbongi izibulale nange umuntu emthanda kangaka lo angamala nofana abhubhe/Kungaba kukobana ingasakghoni ukuphila kamnandi nange umuntu emthandako lo angathandana nomunye umuntu/Ingonakalelwa yipilo, igcine sele iliratha nange umuntu emthandako lo angayizwisa ubuhlungu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe idlela ezwakalako.) (2) 5.6 Imbongi izwakalisa ummoya wokuthaba/wethabo, ithatjiswe lithando enalo ngomuntu emkhulumisa ekondlweni le/ithatjiswa zizenzo, iphimbo nejamo lomuntu emthandako lo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe idlela ezwakalako.) (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Novemba 2020 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6 MBALA NGUBABA – PB Skhosana  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 6.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango. Usuke ahlezi ayedwa akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha abalingisi batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili le yamararano nokobana umtloli wenovela yesihloko esithi; 'MBALA NGUBABA' uphumelele kangangani ukusebenzisa imihlobo yamararano le ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Abahlolwako abaveze, bahlathulule bebanabe ngemihlobo yamararano emibili elandelako: Irarano langaphakathi. Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi. - UMavela nabamtjela ngesifiso - UMavela urarana nonina lokha sakayise uzwakala nabatjhayisana ngemibono ngombana angakhambelani nalokhu okutjhiwo uNaMtshweni akholwa bona indaba boDladla, ukhuluma ayedwa uthi yesifiso sakaBongwe iliqiniso kanti angeze kwenzeke bona ilifa uMavela akakhambisani nalokho lakayise lidliwe mikhwenende yena nakancani. aqalile. - UMavela urarana noNaKabini lokha - UMavela nakahlezi ngaphandle nakasola indlela uMavela angafuni ngayo asalindele ukungena ema-ofisini isifiso sakayise, uMavela waboDladla uzwakala asithi into uyamkgharameja uthi akathule ngombana yokobana kunesifiso esatlolwa noyise wabhubha anganambuzi ngitjho nguyise yisangu bewuphetha nayinye. ngokuphimisa ihlamba ngebanga - UMavela ukgharameja uHleziphi lokukwata. kabuhlungu nagade bahlezi nonina, uthi - UMavela nakahlezi ayedwa ufakaza iindaba zabantu abakhulu esilarheni sakaSkhosana nge- ezingamfuniko lokha nakafakazela ofisini, uthi uSkhosana lo bekavumelana nonina nakathi uMavela uzokugcina sele amjayela kumbi akabuyele esikolweni. bekamlobise ilifa lakayise alimuke imikhwenende yeWitbank, uDladla banoJanson. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - UMavela nakafika kwaSkhosana - UMavela urarana noSkhosana ekuseni angamfumani, ukhuluma nakazakufika esilarheni sakaSkhosana ayedwa uthi uSkhosana akwatile, umtjela bona uyalemuka umgulukudu ophila ngeengazi ukobana ufuna ukumgalaja ilifa lakhe, zabantu ngombana umnikele uSkhosana naye akazithambisi ulwa itjhege elinganamali ebulungelweni ubhoka ngobukhali uthi uMavela lemali, bewatjho nokobana kungcono athathe iinkonyana zakhe boDladla abambangele koke lokhu. nangabe uzomenza isela. - Irarano lokugcina langaphakathi - UMavela urarana noSkhosana livela lokha uMavela nasele nabasendleleni etjhinga efandisini avalelwe ejele, ukhuluma ayedwa KwaMarhinini, babanga indaba yokobana uthi mbala nguyise ombulele aphila umnikele itjhege elingasebenziko ngesifiso asitjhiya nakabhubhako. nelikhombise bona uSkhosana akanamali ebulungelweni lemali. Isiphetho: Nasiyelela ihlathululo engehla le, kuyatjengisa bona umtloli wenovela le uphumelele ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Ngemva kwerarano elinye nelinye kubonakele kuba nesehlakalo esenzekako esiragisele inovela le phambili beyayokufika esiphethweni sayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA 7.1 - NguMhlekwa.  (1) - NguHleziphi. (1) 7.2 Kuthiwa ubulewe sidliso. (1) 7.3 Bekubobhazabhaza beembaya ezakhiwe ngamatje. (1) 7.4 Isizathu sokufuduka kwakaMavela ngesokobana ufuna ukuzokutjheja ifuyo kayise njengombana alizibulo ngakwabo nje. (2) 7.5 Ikambiso yesintu ekufuze ilandelwe ngeyokobana yoke into isale ilawulwa lizibulo lakanomzana loyo. (1) 7.6 - Basahlonipha tle ngombana babiza unina kaMavela ngoNoMavela nofana ngoNaMtshweni ukukhombisa ihlonipho yesikhethu. (1) - UNaMtshweni wamzilela uBongwe. - UNaMtshweni nakazilileko bekahlezi noNaTlharini omhlolokazi naye ngombana umhlolokazi akahlali ayedwa nakafukamileko. - UNaMtshweni wenza isibuyiso sokuhlubulisa abentwabakhe iinzilo. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 7.7 Umtloli uveze uBongwe amumuntu othandwa babantu/onefuyo enengi namasimu. (1) 7.8 Ngicabanga bona okwaba sisusa serarano enovelini le kufika kwaboDladla bazokufundela uNaMtshweni isifiso esatloliswa nguBongwe/ngubaba wakwakhe/Okwaba isisusa serarano enovelini le kukwethulwa kwesifiso emndenini wakwaBongwe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 7.9 - Liqiniso ngombana ukghonile bona ahlele kuhle ilifa lakhe asaphila ukwenzela bona nakahlongakalako kungabi khona namunye womndenakhe ozokufuna ukwenza nanyana yini ngefuyo yakhe/Uhlelele abentwabakhe ikusasa elihle asaphila. - Akusilo iqiniso ngombana kubonakele indlela ahlele ngayo isifiso sakhe itjhayisana nendlela yesintu yokwabiwa kwelifa negade kuyindlela ejayelekileko endaweni yeMadlangeni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 7.10 Isenzo sakaMavela sokobana afune ukuthengisa iinkomo zakayise ayokuthenga ikoloyi ukube nokuthatha wathathelwa nguyise sisitjela bona umumuntu ongafuni ukuzenzela litho nothanda izinto ezihle neziza lula epilweni, akazwani nokusebenza. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 7.11 Umhlobo werarano ovela etheksthini engehla lirarano langaphandle, elihlangana nabalingisi ngombana uMavela uphambana nonina nabentwana bakwabo mayelana nendlela ekufuze ilifa lakayise lidliwe ngayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 7.12 Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokusebenzisa ummeli womuntu onzima onguDladla asebenza nommeli womuntu omhlophe onguJanson enovelini le kukusivezela bona kilenovela abalingisi bayo besele baphila ngesikhathi sekululeko lapho abantu abanzima bavumelekile bona bangaphila bebasebenzisane nabantu abamhlophe ngaphandle kokubandlululana njengombana kwakwenziwa ngesikhathi sebandlululo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 7.13 Ummongondaba wenovela le uyakholweka ngombana sihlale sizwa begodu sibona emiphakathini esihlala kiyo bona umndeni uhlukene phakathi kuyaliwa kubangwa ilifa elitjhiywe mumufi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 7.14 Isifundo engisithole ngomlingisi onguMavela ngesokobana ubulelesi abubhadeli/Ngesokobana nawumumuntu kufuze ulalele nawutjelwako/nawukhalinywako ungenzi izinto ngekani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1) 7.15 Isiphetho senovela le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana uMavela ugcine abotjhelwa ukweba iinkomo zakwabo/Umndenakhe nawo udane bewezwa ubuhlungu khulu nawufumana bona iselelesi esibanjwe neenkomo zakaBongwe mntwanabo uMavela. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8 UKHOLIWE – N Skosana  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 8.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango. Usuke ahlezi ayedwa akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha abalingisi batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili le yamararano nokobana umtloli wenovela yesihloko esithi; 'UKHOLIWE' uphumelele kangangani ukusebenzisa imihlobo yamararano le ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Abahlolwako abaveze, bahlathulule bebanabe ngemihlobo yamararano emibili elandelako: Irarano langaphakathi. Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi. - UZondani uba nerarano langaphakathi - UKholiwe ukgharameja uZondani ngemva kobana uKholiwe amtjele bona nakambuza bona uhlobana njani yena ufuna indoda efundileko. Ufikelwa noZwelibanzi Hlongwa, ngemva mcabango wokulisa umsebenzi kobana uKholiwe afunde incwadi abuyele esikolweni, kodwana urarwa evela kuZwelibanzi. kukobana unina uzokondliwa ngubani - UKholiwe urarana nomkaMatjeni begodu nabantu bazokuthini. banomkamfundisi eMamelodi - UZondani uba nerarano langaphakathi ngesikhathi bathi bazokubawela ngemva kobana uKholiwe amtjele bona uZondani umtjhado kuKholiwe. incwadi ebegade ayifunda - USarah uthi nakafika ngakwakhe uyithunyelwe nguZwelibanzi, ufikelwa ufumana uKholiwe asingathwe mcabango wokobana uZwelibanzi lo nguSipho, wambetha ngesidunu ulisokana elithandana noKholiwe sezembe bewamthuka ngombana ngeMamelodi nokutjho khona bona acabanga bona uKholiwe lo ayisekho indabakhe. uhlekisana nosobentwabakhe. - UKholiwe uba nerarano langaphakathi ngemva kokusonywa nguSipho, ufikelwa mcabango wokobana uZondani uzokuthini nakangezwa bona uthandana noSipho abuye aziduduze ngelithi uZondani kufanele azwisise bona ithando liyini. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya - UKholiwe uba nerarano langaphakathi - Ngemva kokubhubha kwakaZondani, ngemva kobana aqome uDavi. uKholiwe uthe nakafika kwabo abuya Uzwakala azisola khulu ngesenzo eMamelodi uyise wambetha sakhesi ngombana wazitjela bona bewamthuka asithi angeze asaragela angeze athandane nelinye isokana phambili nokubhadelela umbulali kungakaphumi iqiniso lokobana yena esikolweni. akanaso isandla ekuzibulaleni kwakaZondani. - Esiphethweni senovela le ngaphambi kobana uKholiwe azibulale uba nerarano langaphakathi nakasithi uzibona afana nombulali nofana umloyi ngombana akhange athembeke endodenakhe uMuzi. - UKholiwe uba nerarano langaphakathi lokha nakazibuzako bona yini into asayiphilelako ngombana abantu bendawo yangekhabo nababelethi bakhe bayamnina, kungebangelo abona kungasatlhogeki bona aphile ephasinapha. Isiphetho: Nasiyelela ihlathululo engehla le, kuyatjengisa bona umtloli wenovela le uphumelele ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Ngemva kwerarano elinye nelinye kubonakele kuba nesehlakalo esenzekako esiragisele inovela le phambili beyayokufika esiphethweni sayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 9: UKHOLIWE – N SKOSANA 9.1 - NguTitjhere uNtuli. (1) - NguTitjhere uNghodela. (1) 9.2 UKholiwe watjela uZondani bona ufuna ukuba nendoda emaziko uZimu nefundileko khona izakuba nemali yokuziphilisa. (2) 9.3 9.3.1 Isibhedlela sePitori iKalafong/IKalafong. (1) 9.3.2 Isibhedlela seDennilton iPhiladelphia/IPhiladelphia. (1) 9.4 UMuzi ufihlelwe isigameko sokobana kunesokana elinguZondani elazibulala ngesibanga sokobana uKholiwe bekangafuni ukuliqoma/Kunesokana elazibulala ngebanga lakaKholiwe. (2) 9.5 Isehlakalo esibumba irarano langaphandle elihlangana nabalingisi ngesokobana uSarah wafika wabetha uKholiwe ngesidunu sezembe bewamthuka ngazo zoke iinhlamba ngombana bekacabanga bona uKholiwe ungudade ohlekisana nendodakhe ngeqadi. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya 9.6 IVlaklaagte No.2 iyindawo esisabelo/esikomplasi ngombana inazo iinkolo njengeMbalenhle lapha uKholiwe ebekafunda khona, imizi yakhona ihlalelene/banabomakhelana eduze, iintolo zikhona njengesitolo sakaGatjeni kanti iMamelodi yona iyindawo elilokitjhi/esigoga, ineenkolo zamaZiko aPhakemeko wezeFundo njengeVista, inamasondo amanengi ahlaleleneko begodu emizini yakhona baqatjhisa amakamuru wokuhlala ngombana uKholiwe bekaqatjhe ikamuru nabekafunda eVista. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele amatshwayo amadanisa isizinda seendawezi zombili.) (2) 9.7 Ngicabanga bona isehlakalo esibumba isisusa serarano enovelini le kukuzibulala kwakaZondani bekatjhiye namagama athi ufa nje kungebanga lakaKholiwe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 9.8 Ngicabanga bona iinkolo zamaZiko aPhakemeko wezeFundo zihlose ukuhlunga nokuhlola bona abafundaba bakulungele kangangani ukuzokufundela ibizelo elithileko ekholiji/eyunivesithi leyo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1) 9.9 - Liqiniso ngombana umuntu onemiraro nakangafumani isekelo ebantwini atjhidelene nabo ubona kwangathi akathandwa/ulahlelwa izandla bese agcine ngokuthatha isiqunto sokuzibulala ngehloso yokubalekela imirarwakhe. - Akusilo iqiniso ngombana abanye abantu baragela phambili ngokuzibulala nanyana balifumana isekelo ebantwini abatjhidelene nabo njengoZondani, bekafumana isekelo elipheleleko esondweni mayelana nomrarwakhe wokungafunwa nguKholiwe kodwana wazibulala kunjalo, noKholiwe naye bekafumana isekelo elipheleleko kuMuzi, ahlala ambawa bona akhulume naye ngalento emdlako kodwana wanyula ukuzibulala naye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izwakwamukelwa.) (2) 9.10 Ngicabanga bona isenzo sakaKholiwe lesi sisitjela bona uKholiwe umntazana onesimilo esihle, ozihloniphako, onomthetho nokghona ukuzithathela iinqunto ezihle ezifanele ipilwakhe/Umntwana onehlonipho nozwisisako bona utitjhere ufana nombelethakhe, njeke angeze athandana naye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1) 9.11 Ngicabanga bona umtloli ulinga ukusidlulisela umlayezo wokobana abentazana abasakhulako kufanele bazifundise ukuzitlhogomela nokuzakhela ikusasa elihle, bangavumeli abantu bembaji babonele isikhathi nekusasa labo ngokubatjela ngethando nekungenzeka bona akusilo lamambala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 9.12 Isenzo sakamamfundisi lesi simbi khulu ngombana ngiso esenza uZondani abone kwangathi sekusekugcineni, yoke imizamakhe iyabhalelwa ekufumaneni ithando lakaKholiwe bewathatha isiqunto sokuzibulala/Isenzwesi simbi ngombana nawumumuntu olotjha uZimu njengomkamfundisi awukalindeleki bona ukhulume amala nofana ukhulume into engalimaza omunye umuntu ehliziyweni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya 9.13 - Isenzo sakaSipho lesi sizwakalisa ummoya wokuthaba ngombana wathabela ukubona uKholiwe ngemva kwesikhathi eside bagcinana banaye bewamthokozisa ngomtjhadwakhe. - Isenzo sakaSipho lesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana ukuza kwakhe ekhabo kaKholiwe kwakhumbuza uKholiwe ngoZondani owazibulala ngebanga lokobana yena akhange avume ukumqoma nekuyinto eyamvusela amanceba wakade. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 9.14 Umtloli uphumelele ukusebenzisa uSipho ukufikisa inovela le esiphethweni asihlosileko ngombana uSipho nguye owasindisa uKholiwe bona angabulawa ngumalume kaZondani khona inovela izakwazi ukuragela phambili/USipho nguye owatlolela uMuzi, indoda kaKholiwe incwadi emhlathululela koke okwenzeka ngepilo kaKholiwe kufikela lapha uKholiwe azibulala khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 17 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWYAYA UMBUZO 10 UBONAKELE – M Sikosana  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 10.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Irarano langaphakathi mhlobo werarano obamba umlingisi ayedwa. Lapha usuka azithola anobudisi ngebanga lokuvundla kwemicabango. Usuke ahlezi ayedwa akhuluma ngehliziyo, ajule ngomcabango nofana abanjwe mzwangedwa. Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi mhlobo werarano lapha abalingisi batjhayisana khona ngemibono. Kungaba kurhitjhana ngamagama nofana ukulwa ngezandla. Lapha sizokucoca ngemihlobo emibili le yamararano nokobana umtloli wenovela yesihloko esithi; 'UBONAKELE' uphumelele kangangani ukusebenzisa imihlobo yamararano le ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Abahlolwako abaveze, bahlathulule bebanabe ngemihlobo yamararano emibili elandelako: Irarano langaphakathi. Irarano langaphandle elihlangana nabalingisi. - UMahlangu uzwakalisa ukuzisola - UNaSilombo urhitjhana noMahlangu nakakhuluma ngehliziyo athi uzilayile ngamagama ngemva kobana ngokutlhala umfazakhe womtjhado uBonakele abikele uyise bona uNaMndebele ngemva kobana umanakhe uyamtlhorisa. uNaSilombo amtjele bona yena - UNaSilombo ukatelela uBonakele bona angeze alise ukumtshwenya ayokuthengela uBafunani umgadango uBonakele. bewumtjela namaganyana amhlabako - UBonakele nakahlezi emlanjeni uthi wokobana unehlizwana bani yokobana kulungile uNaSilombo akaragele angazondiswa kulokha nakamlayako. phambili ngokumtlhorisa ngombana - UNaSilombo uhlabana noMahlangu uyise akakuboni koke lokho ngamagama ngemva kobana ngebanga lomsebenzi. uMahlangu athe uthuma uBafunani - UBonakele nakasendleleni ebuya esitolo bona ayomthengela umlilo. esikolweni ufikelwa mkhumbulo - UBonakele nakathatha isiqunto wokobana kungcono aziphe inarha sokukhamba kwabo utjhiya ngombana uNaSilombo sele uNaSilombo namagama amhlabako amtlhorisa ngokudluleleko. wokobana uzokubuya azokutjhaphulula - UBonakele nakafika ehlathini uzibuza uyise ebudisini aqalene nabo bona nguye lo osele aphenduke bewuyaphuma uphosa ibadi intandani ababelethi bakhe basaphila uBonakele. bobabili bewuyalila. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - UBonakele uba nerarano - UMbuyiseli urarana noBonakele langaphakathi ngemva kobana bewuyambetha ngehloso uMbuyiseli ambethile, isenzwesi yokumkhalima ngombana atjelwe bona usibona njengokutlhoriswa uthi amakonyana amabili alahlwe nguye uyakhamba kwaMbuyiseli ngombana nabegade alele ekwaluseni kodwana abesana bakhona bamhloyile. lokho ukuthatha njengokutlhoriswa - UBonakele nakaseplasini lekhuwa akubalekele kwabo. ebegade alisebenza ufikelwa - UBonakele nakafika eDaveyton uNduku mkhumbulo wokobana into banoSponono balwa naye eyamkhupha ngakwabo bebamthathela imali ngombana bekukuyokufuna unina ingasi bambona bonyana akusuye umhlali ukuzokusebenza ekhuwenapha wendaweni yeDaveyton. nofana ukuphila kamnandi. - UNduku banoSponono nabanye - UBonakele uba nerarano abesana baragelela uBonakele langaphakathi nakafika ekoloyini esitetjhini seentimela lapho edala ebekahlala kiyo ngombana ebekathengisa khona amahabhula uzwakala athi lapha akhona kuzakuba bambetha naye wazilwela. mumuzi azokuhlala kiwo bekayokufa. - UNaSilombo urhitjhana noBafunani - UBonakele uba nerarano ngamagama lokha umntwana langaphakathi nakabuya kaBafunani nakagulako. ukuyozibandula naboKiller afumana - UBafunani wagcina ararana ikoloyi ebegade ahlala kiyo ivutha noThokozani lokha nakambikela bona amalangabu, simuzwa asithi intando sele asidisi. UThokozani wazwakala yabantu beDaveyton seyenzekile, asithi yena bekangakalindeli ukuzwa ngalokho-ke bazakuthaba nababona into enjengaleyo, uBafuani waphetha sekunje. ngokulila nangokunghala. - UBafunani uba nerarano - UNaMndebele banoNaSilombo langaphakathi nakasendleleni abuya nabahlangana kwaMahlangu esitolo nakazakuthi akaboni bona eSiyabuswa balwa bebabambana unina uyamthanda ngombana ngezandla. nanyana one kangangani akamkhalimeli uyamjamela nekuyinto abona ingeze yamupha isimilo esihle. - UNaMndebele uzwakalisa ukuzisola ngesenzo sakhe sokutjhiya umzakhe, uthi ngathana wabekezela wahlala bekwafika lapho uMahlangu ambulala khona ukuze kuzaliseke isifungo asenza phambi komfundisi sokobana yena banoMahlangu bazokuhlukaniswa kukufa. Isiphetho: Nasiyelela ihlathululo engehla le, kuyatjengisa bona umtloli wenovela le uphumelele ukusebenzisa irarano langaphakathi nelangaphandle elihlangana nabalingisi ukufikisa inovelakhe esiphethweni asihlosileko. Ngemva kwerarano elinye nelinye kubonakele kuba nesehlakalo esenzekako esiragisele inovela le phambili beyayokufika esiphethweni sayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 11: UBONAKELE – M SIKOSANA 11.1 NguNomzana uFoos noKosikazi wakhe uJubi/NguFoos noJubi. (2) 11.2 UNaMndebele begade adliwa silonda sokobana sele akhumbule umndenakhe awutjhiya ekhaya ngebanga lokutlhoriswa yindodakwakhe uMahlangu. (2) 11.3 UBafunani wazithola angaphasi kobujamo obubudisi khulu njengombana isokana lakhe uThokozani lathi lona aliyingeni indabakhe lizakuragela phambili ngeemfundo zalo nekusifiso salo nababelethi balo. (2) 11.4 UBonakele besele aphathwa kumbi atlhoriswa ngumanakhe ngokumthuka nokungamvumeli bona adlale nabanye abentwana. (2) 11.5 Mdlalo weendubulo/Wamaguduva. (1) 11.6 Isenzo esikhombisa bona uMbuyiseli umumuntu onetjhejo ebentwaneni ngesokobana amukele uBonakele ngezandla ezimhlophe, amfake esikolweni bekamphathe njengomunye wabentwabakhe. (1) 11.7 Ngicabanga bona isenzo lesi sisivezela bonyana bebaphila ngaphasi kwesikhathi sakade lapha abaphathi/abaqatjhi bebathanda ukunikela iinsebenzi zabo amagama wabantu abamhlophe ukwenzela bona kube lula ukuwabiza. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 11.8 Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokusivezela uBonakele ahlangabezana neentjhijilo ezinengi kangaka ngaphambi kobana abuyelane nomndenakhe kukusivezela bona nawumumuntu epilweni uhlangabezana nezinto ezinengi ezibudisi ngaphambi kobana uthole lokho okufisako. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 11.9 Simveza amlingisi okholelwa ebezimini nonetjisakalo yokulandelela lokho abakutjhoko/Isenzo lesi simveza amlingisi obesabako nobahloniphako abezimu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 11.10 - Liqiniso ngombana uBonakele ukghonile ukufunda ukuzijamela epilweni, waba nebhudango bewalifeza ngaphandle kokuba khona kwababelethi bakhe eduze kwakhe. - Akusilo iqiniso ngombana uBonakele uhlangabezene neentjhijilo ezinengi khulu ebezingakhandeleka nangathana ababelethi bakhe akhange bahlukane. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 11.11 Umnqopho womtloli wokusebenzisa umlingisi onguBonakele bona alwe ipi yephasi kezeendubulo noDuke Hudson kukobana bekafuna alwe nomdlali wezeendubulo owaziwa iphasi mazombe ukwenzela bona ipi le imenyezelwe beyifike neendlebeni zababelethi bakhe khona bazamthola. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 11.12 - Isiphetho senovela le sizwakalisa ummoya wokuthaba/wethabo ngombana umndeni wakwaMahlangu ugcine uhlangene bewabuyela ekhaya kwaba ngasuthi akhange khewuhlukane. - Isiphetho senovela le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana uNaSilombo bekahlongakalelwe mntwanakhe uBafunani, asele nomntwana kaBafunani ogulako begodu anganala bekangaya khona njengombana gade bamqotha kwaMahlangu nokuhlwa kuhlwile. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1) 11.13 Isifundo esisifumana ngesenzo sakaNaMndebele lesi kukobana nawutlhoriswako emtjhadweni ungahlali bekufike lapha nibulalana khona, kufuze uphephise ipilwakho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 11.14 Umtloli uphumelele ekusivezeleni uBafunani anezenzo ezikhambelana nengemuva lesizinda akhulele ngaphasi kwaso ngombana usivezele yena athoma ukuthandana asese mncani, aba sidisi asafunda bewaphetha ngokulisa isikolo nekuzizenzo ezimiphumela yokukhulela emndenini ohlala ulwa nonganaso isikhathi sokuyala abentwana bona baziphathe bunjani epilweni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 22 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YOBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO) IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro UMBUZO 12: 'UMABOMVANA NEPUNGUTJHA NEEMBONGO ZAKAMAKHOSOKE WESIBILI' Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahalndlela wokutswaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12 UMBUZO 12: 'UMABOMVANA NEPUNGUTJHA NEEMBONGO ZAKAMAKHOSOKE WESIBILI'  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 12.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Isingathekiso sithombengqondo esibunjwa kulokha into ethileko nayihlathululwa ngaphandle kokuyibhodabhoda ngokobana ibizwe ngaleyonto. Imikghwa yento leyo ehlathululwako kufanele ifane patsi neyaleyo ebizwa ngayo. Abalingisi babantu abakhethwe mtloli/mdembi bona babandakanyeke endabeni ngokobana badlale iindima ezithileko endabeni leyo. Izehlakalo zizenzeko ezibandakanya abalingisi nezikhamba zisenzeka ukuragisela phambili indaba beyiyokufika esiphethweni esinqotjhwe mtloli/mdembi. Abahlolwako abaveze, bahlathulule bebanabe ngeengameko/izehlakalo ezilandelako: UMabovana nepungutjha Izehlakalo ezifumaneka enolwaneni Izehlakalo ekungathekiswe nazo epilweni yamambala. Unina kaMabovana umyelelisa bona Isehlakalwesi singathekiswe nesenzo angathomi agubulule ukudla sabentwana abangalaleliko lokha ababelethi kwakagogwakhe endleleni nanyana babo nababayelelisa ngobungozi ebangahle angabonwa mumuntu osabeka bahlangabezane nabo epilweni. kangangani kodwana yena wenza okuphambene nomyalo kanina. UMabovana uhlangana nepungutjha, Lokhu kungathekiswe nezehlakalo esele yamkhulumisa kamnanjana ngehloso zirhagele epilweni yamambala lapho abanye yokuzitjhideza kuye ukuze imgalaje abantu badlelezela abanye abantu ukudla akuphetheko. ngombana bababona balungile/babuthakathaka. Ipungutjha ithi nayihlukana Lokhu kungathekiswe nezenzo zabantu noMabovana ikhambe iyokuhlasela abahlukumeza abomma nabentwana ugogwakhe imbhudabhude kodwana ngombana basazi bona babuthakathaka, ugogo uthola amandla, uyabaleka. angeze bakghona ukuzilwela. Ipungutjha yasala yalala embhedeni Lokhu kungathekiswe nezenzo zabantu kagogo, yembatha izembatho zakhe abeba abomazisi babanye abantu ngehloso ukuze ibonakale kwangathi ingugogo yokuyokwenza ubulelesi obufana nokugalaja kaMabovana ngehloso yokugalaja izinto zabantwabo, ukwenza iinkolodo uMabovana ukudla nakafikako. ngemininingwanabo, njll. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya UMabovana nakafika kwagogwakhe Lokhu kungathekiswe nezehlakalo ezivame ipungutjha ivele yameqela yambamba ukwenzakalela abentwana abancani ngomphimbo kodwana warhuwelela abakatwako bese ngetjhudu bakghone waphuma angasaqali nemva. ukuphunyurha babaleke. Ugogo kaMabovana ubuya sele Lokhu kungathekiswe nesehlakalo akhamba nomalume kaMabovana, sokubanjwa nokubotjhwa kweselelesi bafika babetha ipungutjha beyafa, esitshwenya umphakathi bese kuthi abantu bathola ukuphumula. singavalelwa ejele abantu baphumule. Iimbongo ZakaMakhosoke WesiBili Izenzeko ezifumaneka Izehlakalo ekungathekiswe nazo epilweni eembongweni. yamambala. 'Yindlulamithi kaMasokasokile'. Indlulamithi silwana esinentamo ede nesikghona ukubona izitha nengozi isavela kude bese siluka amano wokuphephisa nokuvikela abentwabaso. Isenzekwesi singathekiswe nesenzo sekosi uMakhosoke wesiBili onekghono lokubona ingozi iseza kude bese ivikele isitjhaba sayo ekuhlaselweni zizitha. 'Sihlangu esavika ukudlula ezinye Isihlangu sisetjenziselwa ukuvika ingozi enye iinhlangu'. nenye engakwehlela epini. Ikosi uMakhosoke wesiBili ingathekiswe nesihlangu ngombana ikghona ukuvikela isitjhaba sayo bona singavelelwa yingozi. 'Yingwe eyazuma kwaze kwasa'. Omunye wemisebenzi yengwe kuzuma ukudla ukuze idle ihlale isuthi. NjengeKosi, uMakhosoke wesiBili omunye umsebenzayo kuzuma ilwazi kezinye iinarha ukuze ikwazi ukubusa isitjhaba samaNdebele ngendlela ekungiyo nangobuhlakani obukhulu. 'Zulwelihle lehla eentabeni likhuluma, Lokha izulu nalinako iintjalo ziyatlharuluka Likhuluma inala'. kube nokudla okungaphilisa isitjhaba soke. Ikosi uMakhosoke wesiBili ingathekiswe nezulwelihle ngombana lokhu ekukhulumako kunikela isitjhaba ilwazi nobuhlakani obusiphilisako. 'Bayede Ngwenyama' Ingwenyama sibandana esibukhali, esisabekako, esihlonitjhwa ngizo zoke iinlwana nesiyikosi eenlwaneni. Ikosi uMakhosoke wesiBili ingathekiswe nengwenyama ngombana iyikosi ehlonitjhwa sitjhaba sayo. Isiphetho. Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona isitatimende esithi ubukghwari bomlomo busebenzisa isithombengqondo sesingathekiso esikhathini esinengi ukungathekisa abalingisi nofana izehlakalo nokhunye siliqiniso ngombana lokhu okwenzeka enolwaneni neembongweni ezingehla kungathekiswe nezinto ezifana nakho patsi. (Umfundi anganikela yakhe ihlathululo ezwakalako). [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya UMBUZO 13 13.1 'ABANTU BAKWAMTSHWENI NEBAKWAMATJHIYANA' – MD Jiyane 13.1.1 KuKwaMhlabuyalingana. (1) 13.1.2 - Bebakhamba bahleba. - Bebaphehla inturhu. - Bebaqhulisana abantu ngeenhloko.  (EYODWA ipendulo kezingehla.) (1) 13.1.3 Ikosi yatjela abantu bona bathome ukuthalathala/ukulima ngombana izulu besele linile beyatjela isitjhaba sayo bona bangathomi badle ebakutjalileko yona ingakalumi. (2) 13.1.4 Idlanzana labantweli gade libabetha ngesidorobho belibaqedelele ngeentonga ezazihlala zihlonywe emadinini. (2) 13.1.5 Ngicabanga bona umtloli unqophe ukusifundisa bona ubulelesi abubhadeli/Ukusifundisa bona nawenza into embi kabanye abantu uzokuphetha ngokuzisola/Ukusifundisa bona nawungafuni ukusebenza nakufuze usebenze uzokulamba/uzokubulawa yindlala ugcine sele weba. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 13.1.6 - Liqiniso ngombana amaSewula Afrika anikelwe koke akutlhogako ukobana azenzele ipilo engcono okufana nefundo/ukubandulelwa umsebenzi kodwana wona akhetha ukuhlukumeza abantu abazisebenzelako abebele bekababethe/Anezandla zokusebenza neengqondo ezisebenzako kodwana akafuni ukusebenza. - Akusilo iqiniso ngombana abantu abavela eenarheni ezibomakhelana beza ngokuzokulelesa enarheni yekhethu le bese amaSewula Afrika ayababetha bekabathathele nepahla abayithengisako le.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 13.1.7 Umtloli wenolwana le usebenzise iqhinga lokuvezwa komlingisi ngokumhlathulula ngombana sitjelwa nguye bona ikosi yayimumuntu onjani begodu iphila bunjani.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 13.1.8 Isenzo samahlongandlebe lesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana abantu bayalila/abaphatheki kuhle bona basebenze bese kuba nomuntu ozokufuna ukubathathela lokhu abakusebenzele kabudisi/Sizwakalisa ummoya wokudana ngombana ikosi nayingalalelwako kutjho bona bayayinyaza, alo ngubani ongathabela ukunyazwa? (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshaya 13.1.9 - Siyavumeleka isenzo sekosi lesi ngombana ayikhombi nanyana ngubani, ikhomba kwaphela laba abalelesileko ukwenzela bona nabanye bangathomi balelese. - Asivumeleki isenzo lesi ngombana omunye nomunye umuntu uyona bese anikelwe elinye ithuba lokobana alungise iimphoso zakhe, ikosi ayinalo ilungelo lokubulala nofana irholophaze abantu bakaZimu.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) KANYE 13.2 13.2.1 NguDe Klerk. (1) 13.2.2 Isifaniso/Isimanyaniso. (1) 13.2.3 Isizathu ebesenza bona uRholihlahla Nelson Mandela ehle enyuke nephasi kukobana bekendlalela/bekalungiselela ihlalakuhle yabantu abanzima nabamhlophe. (2) 13.2.4 Indima yesi-4 yeembongo ezingehlezi isitjela bona ingorho le yalwela ikululeko yabantu ngaphasi kombuso webandlululo beyaphumelela. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.2.5 Ngicabanga bona ukubhodla kwekunzi lokhu kuhlathulula bona waragela phambili nokulwela ikululeko yabantu boke nanyana bekavalelwe ejele. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 13.2.6 - Ngokubona kwami ngibona bona imiphumela yalokho okwakulwelwa nguRholihlahla Nelson Mandela iyabonakala ngombana namhlanje abantu abanzima sebatjhaphulukile, abasaphili ngaphasi kwegandelelo labantu abamhlophe njengangaphambilini/Iyabonakala ngombana namhlanje sesinamalungelo alinganako soke. - Ngokubona kwami ngibona bona imiphumela yalokho okwakulwelwa nguRholihlahla Nelson Mandela ayibonakali ngombana basese khona abantu abasaphila ngaphasi kwegandelelo labamhlophe emisebenzini nemaplasini abahlala kiwo/Abantu abanzima abaphathwa kokufana nabantu abamhlophe emabubulweni amakhulu nemabulungelweni weemali lokha nabayokubawa ukubolekwa imali nofana bayokuthenga ipahla.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 27 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. -Iingaba zakhiwe kuhle. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14 IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 14.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Ingemuva yindlela umdlali akhule ngayo nakuqalwa umthetho afundiswe wona nakasakhulako nobujamo bepilo akhulele ngaphasi kwabo. Isizinda sifaka hlangana indawo umdlali othileko akhulele kiyo, isikhathi akhule ngaphasi kwaso nesikopilo nofana ikolelo yabantu ebekahlala hlangana nabo nakasakhulako. Izenzo ngilokho okubonakala kwenziwa badlali emdlalweni othileko. Lapha sizokucoca ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwezenzo nelingemuva kanye nesizinda sabadlali abalandelako: uMbulawa, uVenter noTjhili. Abahlolwako bangahle baveze, bahlathulule bebanabe ngalokhu okulandelako: UMbulawa Ingemuva nesizinda somdlali: - UMbulawa wabelethwa bewakhulela eplasini lakaVenter ngaphasi kwesikhathi sebandlululo. - Abantu bendawo akhulele kiyo bebaphila ngaphasi kwegandelelo. - Ekukhuleni kwakhe uyalemuka bona indlela amakhuwa aphatha abantu abanzima ngayo ayisiyihle nakancani ngombana iyabatlhorisa. - Ingemuva nesizindesi uMbulawa akhulele ngaphasi kwaso sikhambisana nezenzo zakhe ezilandelako: Izenzo zomdlali: - Waba nebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu ngombana nakasakhulako bekabona indlela embi amakhuwa egade aphatha ngayo abantu abanzima. - Uvuma ukulisa isikolo, uyokusebenza eplasini ngombana asazi bona nakangenzi njalo bazokutlhoga indawo yokuhlala. - Eplasini ufika ubanga umguruguru, ngehloso yokulwela amalungelo weensebenzi. - Udosa ilutjha phambili ekuzwakaliseni iinghonghoyilo zalo ezigandelela amalungelo walo. - Udosa iinsebenzi zoke phambili ekunghaleni umsebenzi ngehloso yokuyokufukama kwaMasuku ukuze umndeni lo ungaqothwa eplasini. - Ufunyanwa neencwadi zehlangano yezombanganarha esele yavalwa umlomo nokutjho khona bona bekalilunga lehlangano le elwisana nombuso ophetheko. - Ukghona ukuphunyurha ekubulaweni ubalekela eBotswana bewudlulela e-Angola ayokufundela ukuba mjameli wamalungelo wobuntu. - Nakabuyela eSewula Afrika ufumana umsebenzi wokuba mjameli wamalungelo wobuntu emBusweni weNtando yeNengi . Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UTjhili Ingemuva nesizinda somdlali: - UTjhili usisakhamuzi esathoma ukuhlala eplasini lakaVenter kade. - Ubujamo besikhathi nendawo ahlala kiyo kwamenza wazwisisa indlela amakhuwa afuna abantu abanzima bazithobe ngayo ngaphasi kwawo. - Bekasebenza eplasini lekhuwa ukuze umndenakhe ufumane indawo yokuhlala. - Ukhubele eplasini ngokulinyazwa mtjhini ebekasebenza ngawo. - Ingemuva nesizindesi uTjhili aphuma ngaphasi kwaso sikhambisana nezenzo zakhe ezilandelako: Izenzo zomdlali: - Akasakghoni ukusebenzela umndenakhe eplasini ukuze bafumane indawo yokuhlala. - Bekathobela umthetho kaVenter nanyana abona bona uyagandeleleka. - Kungebangelo ahlathululela indodanakhe ngobujamo obayenza yagcina sele ilise isikolo iyokusebenza iplasi ukuze bafumane indawo yokuhlala. - Bekangafuni indodanakhe ibange umguruguru eplasini ngombana bekasaba bona umndenakhe uzokuqothwa. - Uyavuma emapholiseni webandlululo bona uzawabikela lokha umntwanakhe uMbulawa nakangabalekela ngakwabo ngombana asaba umbuso webandlululo. - Ayikho into ayenzako ukuzwisisa bona umntwanakhe uphelelephi ngemva kobana kuzwakale bona weqile ejele ngombana asaba umBuso weBandlululo. UVenter Ingemuva nesizinda somdlali: - Ukhulele eplasini lakayise ngesikhathi sebandlululo. - Ukhulele ezandleni zakayise obekalunge khulu begodu anepatho ehle ebantwini abanzima ebebahlala eplasini lakhe. - Ingemuva nesizindesi uVenter akhulele ngaphasi kwaso asikhambisani nezenzo zakhe ezilandelako: Izenzo zomdlali: - Uphatha abantu abanzima kumbi, ugandelela amalungelwabo. - Imindeni enganamuntu ongayisebenzela iplasi uyayiqotha. - Ilutjha elisafunda isikolo uhlongoza bona liphume esikolweni liyokusebenzela imindeni yemakhabo eplasini. - Iposo ilutjha elifunda ngayo uyifikisa lada. - Unikela iinsebenzi zakhe isikhathi esifitjhani sokudla idina. - Utjhayisisa iinsebenzi zakhe lada khulu, ezililutjha azisakghoni ukufunda ntambama. - Akaziphenduli iinghonghoyilo zeensebenzi zakhe. - Usebenzisana namapholisa webandlululo ekugandeleleni amalungelo wabantu abanzima. - Wasungula ihlangano 'iSikakarele' ngomnqopho wokuphazamisa amakhetho womBuso weNtando yeNengi. - Bekayingcenye yamakhuwa eyathuthumbisa iindawo ebekuyokubanjelwa kizo amakhetho womBuso weNtando yeNengi. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ekunikeleni abanye babadlali bakhe izenzo ezifanele ingemuva nesizinda abaphuma ngaphasi kwaso kodwana ingasi boke. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 15: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 15.1 UMathumbu unebandlululo begodu akanandaba namalungelo wabantu kodwana uyise bekalunge khulu. (2) 15.2 NguTjhili. (1) 15.3 UVenter bekabikela uTjhili bona afumane umuntu ongamsebenzela iplasi ngombana nakungaphela iveke eyodwa angakamfumani umuntu loyo uzomqotha eplasinapha. (1) 15.4 - Kufuyiwe, uTjhili uneemfarigi. (1) - Kuyalinywa. - Kunekhuwa leplasi. - Izakhamuzi zisebenzela indawo yokuhlala/amahlalo eplasini lekhuwa. (ZIMBILI kezingehla iimpendulo zizakwamukelwa.) (1) 15.5 Isizathu esenze uMbulawa afune ukulandela ibizelweli kukobana bekafuna ukulwisana negandelelo ebegade amakhuwa wamaplasi aphilisa abantu abanzima ngaphasi kwalo.  (1) 15.6 Isinghonghoyilo esibonakala singathikamezi ifundo yelutjha ngesokobana isikhathi sedina sincani. (1) 15.7 Sisenzo sokobana aqothe umndeni wakwaMasuku ngombana unganamuntu ongawusebenzela iplasi ngemva kokubhubha kwakababa nendodana yakhona/Sisenzo sokobana afune ukuqotha umndeni wakwaTjhili eplasini ngonobangela wokobana awunamuntu ozowusebenzela iplasi njengombana uTjhili alimele umkhono nje. (2) 15.8 C/Ngebizo. (2) 15.9 Lirarano langaphandle elihlangana nabadlali ngombana amapholisa wombuso webandlululo athe bona afumane iincwadezo elawini lakaMbulawa athoma amkgharameja bekamkatelela bona avume ukobana ulivukela mbuso. (2) 15.10 Umtloli bekalinga ukusethulela umlayezo wokobana kesinye isikhathi epilweni uyakateleleka bona wenze into ongayithandiko ngesizathu sokobana ukghone ukufumana lokhu okutlhogako nokunganelisa iimfuneko zakho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 15.11 - Okubonakala kusenzeka esikhathini sanje kukobana iinsebenzi zinghale umsebenzi ngabonobangela abahlukahlukeneko njengombana sibona emdlalweni lo nakhona iinsebenzi zinghala umsebenzi ngombana zineenghonghoyilo ezingasonjululwako. (1) - Okubonakala kusenzeka esikhathini sanje kukobana abantu bakhambe bayokufunda kezinye iinarha njengombana sibone uMbulawa banoNaidoo bafunda enarheni yeBotswana emdlalweni lo. - Okubonakala kusenzeka esikhathini sanje kukobana abentwana besikolo balise isikolo bayokusebenza ngombana kusuke kunganamuntu obondlako emakhabo njengombana sibona kusenzeka emdlalweni lo, uMbulawa ulisa isikolo ayokusebenzela umndenakhe eplasini ukuze bafumane indawo yokuhlala/amahlalo. (ZIMBILI kezingehla iimpendulo zizakwamukelwa.) (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 15.12 Bengingazibhadela imali eyaneleko efanele umsebenzi eziwenzako/Bengingazinikela ezinye iinzuzo ezitlhogwa ziinsebenzi nezingazithabisa, njengesibonelelo sendlu nesekoloyi/Bengingazinikela ithuba lokobana zithule iinghonghoyilo ezinazo bese ziyaqalelelwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 15.13 - Ngiyazwelana nomdlali onguMbonani ngombana yena bekenza umsebenzi aqatjhelwe wona eplasini nakazakubetjhwa umlomo ngamagade nakatjela iinsebenzi ezililutjha bona zibuyele emsebenzini sele kusikhathi sakhona. - Angizwelani nomdlali onguMbonani ngombana yena bekathi akubuyelwe emsebenzini kuyokusetjenzwa kunokobana kuyokusizwa umndeni wakwaMasuku obewuqalene nesitjhijilo sokuqothwa nguVenter eplasini.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1) 15.14 Isehlakalwesi siyakholweka ngombana esikhathini sebandlululo umukghwa lo wokubulala iimbotjhwa zombanganarha bewurhagele khulu esipholiseni somBuso weBandlululo/Bebababulala bese bathi bahlongakele/Zinengi iimbotjhwa zezombanganarha ezalahlekako ezinye zabhubha ngeendlela ezingazwisisekiko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 15.15 Umtloli usebenzise uVenter njengomdlali oliBhuru eligandelela amalungelo wabantu abanzima abahlala eplasini ngokobana abasebenzise bekube lada khona bangasazokuba nesikhathi sokufunda nangokubasebenzisa ngaphasi kobujamo obungasibuhle ukuphumelelisa ummongondaba webandlululo langokombala ebegade likhona ngaphambilini enarheni le, ebelinomthelela omumbi emaphilweni wabantu abanzima.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 32 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. -Iingaba zakhiwe kuhle. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 16.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Ingemuva yindlela umdlali akhule ngayo nakuqalwa umthetho afundiswe wona nakasakhulako nobujamo bepilo akhulele ngaphasi kwabo. Isizinda sifaka hlangana indawo umdlali othileko akhulele kiyo, isikhathi akhule ngaphasi kwaso nesikopilo nofana ikolelo yabantu ebekahlala hlangana nabo nakasakhulako. Izenzo ngilokho okubonakala kwenziwa badlali emdlalweni othileko. Lapha sizokucoca ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwezenzo nelingemuva kanye nesizinda sabadlali abalandelako: uNzunza, uManala neKosi uMusi. Abahlolwako bangahle baveze, bahlathulule bebanabe ngalokhu okulandelako: UNzunza Ingemuva nesizinda somdlali: - Ukhule amumuntu othanda ukuzibandakanya kilokho okwenzekako ngesigodlweni. - Ukhule amumuntu otjhejisisa izinto nohlakaniphileko. - Ukhulele ngaphasi kwetjhejo lakanina. - Ingemuva nesizindesi uNzunza akhulele ngaphasi kwaso sikhambisana nezenzo zakhe ezilandelako: Izenzo zomdlali: - Ukuhlala atholakala esigodlweni kwamsiza ngokobana afumane ilwazi elimayelana nokudluliselwa unamrhali kiloyo ozokwelama iKosi uMusi. - Uluka amano wokugalaja umnakwabo ubukhosi bakhe ngokusizwa ngunina. - Akakghoni ukujamelana nepi, uyabaleka ngaso soke isikhathi nakahlulwako. - Ubawa uSongubo banoNangubokazi bona bamsize ekugcineni nasele aManala amhlula ngombana akhange azijayeza ukuzijamela epilweni. - Ugalaja uNcagu ubukhosi bakhe ngokumupha uMthise kaTjhangutjhangu bona kube yindlovukazakhe bese yena uthatha unamrhali njengombana enza kuManala ngaphambilini. UManala Ingemuva nesizinda somdlali: - Wabhujelwa ngunina asese mncani. - Ukhule alisokana elinamandla nelithanda ubuzimba. - Bekahlala asehlathini angatholakali esigodlweni begodu angazi nangezinto ezenzeka esigodlweni. - Ingemuva nesizindesi uManala aphuma ngaphasi kwaso sikhambisana nezenzo zakhe ezilandelako: Izenzo zomdlali: - Ufika lada kuyise nakufanele anikelwe unamrhali ngombana bekahlala angekho esigodlweni kungebangelo afumana uNzunza sele amthathele ubukhosi bakhe. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 34 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya - Ubutha amabuthwakhe kuyokuzunywa uNzunza nekuyinto akhula ayithanda. - Yena namabuthwakhe bebahlala bahlula amaNzunza ngombana vele ubuzimba bekuyinto yakhe. IKosi uMusi Ingemuva nesizinda somdlali: - Yindodana yeKosi uMafana. - Ukhulele ebukhosini lapho izinto ezifana nokudlulisela ubukhosi kiloyo ozokulama ikosi zenziwa ngekambiso yesintu. - Ingemuva nesizindesi iKosi uMusi aphuma ngaphasi kwaso asikhambisani nezenzo zakhe ezilandelako: Izenzo zomdlali: - IKosi uMusi imemezela esigodlweni bona izokudlulisela ubukhosi kiloyo ozoyelama nekuyinto engakhambelani nekambiso ekungiyo yokudluliswa kobukhosi. - Yadlulisela ubukhosi kiloyo obekazoyelama isaphila nekuyinto etjhayisana nekambiso yokudluliswa kobukhosi. - Ubhalelwa kuhlukanisa bona uNzunza akusuye uManala nakazokuthatha unamrhali ngobugirikijani nanyana bamadodanakhe bobabili. - Upha uManala itjhwalo lokuzuma azalisebenzisa nakayokuzuma uNzunza. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ekunikeleni abanye babadlali bakhe izenzo ezifanele ilingemuva nesizinda abaphuma ngaphasi kwaso kodwana ingasi boke. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25] UMBUZO 17: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM MNGUNI 17.1 Isizathu esenza bona ikosi ikhalime isitjhaba ngesokobana iyabona bonyana siyarhurhuleka. (1) 17.2 Ikosi itshwenywa kukobana iKosi uMusi ihlongakele kanti noNzunza naye webe ubukhosi bayo bewakhamba nesitjhaba esinengi. (2) 17.3 Ikulumo yeKosi uMusi beyikhuluma ngokobana uManala nguye ozokuthatha ubukhosi ngombana yona ayisakghoni/Ayisaboni begodu ayisenamandla.  (2) 17.4 UTjhaba uthi uNzunza ungumaqangubana, umumuntu onesibindi/Ngumavuka ahlambile, ngumavuka asabona. (2) 17.5 IKosi uMusi yanikela uManala itjhwalo lokuzuma. (1) 17.6 UManala bekahlala asebuzimbeni/aphume ubuzimba begodu angazitjheji iindaba zesigodlweni/bekangatholakali lula esigodlweni. (2) 17.7 Ngicabanga bona umsebenzi wabadlalaba kusethulela/kusicocela ngobujamo bangesigodlweni sekosi/Kusicocela ngokwenzekako emdlalweni lo/kukwenza umsebenzi womdembi wokobana asihlathululele ngezinye izehlakalo zomdlalo lo ngaphambi kobana zenzeke.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 17.8 Umnqopho womtloli wokusitlolela umdlalo lo kukusifundisa ngemvelaphi/ngomlando wesitjhaba samaNdebele.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 17.9 Isenzo sakaNzunza sokweba unamrhali saba nomthelela omumbi esitjhabeni samaNdebele ngombana nanamhlanje amaNdebele asahlukene phakathi ngebanga lakhe/Nanamhlanje kusese khona ukunghwarana phakathi kwamaNzunza naManala, amaNdebele akakabumbani/Akasisitjhaba esisodwa.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 17.10 Isenzo sakaManala sokutjhwamisa amabutho wakhe umrhwabha ebewutjhatjhwe emsizini ngehloso yokubaqinisela ipi ebebazoyilwa sisitjela bona umumuntu okholelwako eenhlahleni zesintu.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 17.11 Liqiniso ngombana uManala ukhule amumuntu ozithandela ubuzimba nekutjho bona ukuzuma, ukulwa, ukubulala nokuqalana nobujamo obuyingozi ubujayele/Indlela akhule ngayo imenze waba nekghono lokulwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 17.12 - Isiga esivela esiphethweni somdlalo lo sokobana uNcagu alibalele uNzunza lula ngemva kokulwa naye isikhathi eside kangaka kubangwa ubukhosi siyakholweka ngombana kuyenzeka bona abantu balwe isikhathi eside kodwana baphethe ngokulibalelana nasele kunento abangazwana ngayo. - Isiga esenzeka esiphethweni somdlalo lo sokobana uNcagu alibalele uNzunza lula ngemva kokulwa naye isikhathi eside kangaka kubangwa ubukhosi asikholweki ngombana umnqopho wokulwa kwakaNzunza banoManala bekukubuyisela unamrhali ngakwaManala lapha ekufuze abe khona vele, indlela ekube lula ngayo bona uNcagu ehlise imikhonto ngombana anikelwe uMthise bekakhohlwe ngonamrhali ayinabuqiniso. (2) (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) 17.13 Isenzo somdlali onguNanasi sokobana angene iindaba ezikhulunywa ebandla bekafune ukutjhugulula ikambiso esigodlweni sisitjela bona umumuntu ongaziphathi kuhle, ozwana nokobana izinto zenzeke ngendlela yakhe/Umumuntu ozicabangela yena ayedwa nongafuni ukwamukela izinto ngendlela ezikhanjiswa ngayo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.14 Umtloli uphumelele ukunikela umdlalo lo isihloko esiwufaneleko ngombana ngokubona isihlokwesi uyakghona ukwazi ukobana ukhuluma ngani/Isihloko somdlalo lo sikhambela nommongondaba wawo.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 36 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani KaZimkhona Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. -Iingaba zakhiwe kuhle. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: KM- (Tlola umtlomelo) SK-/ L- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 18 IFINDO – Sovumani KaZimkhona  Okulandelako akusetjenziswe njengomhlahlandlela wokutshwaya umbuzo 18.  Nezinye iimpendulo ezinembako zizakwamukelwa.  Abahlolwako bangasebenzisa iimbonelo ukusekela iimpendulo zabo.  Sebenzisa irubhrikhi ukutshwaya umbuzo lo. AMAPHUZU ALANDELAKO ALINDELEKE UKOBANA AVELE EENDIMENI ZE- ESEYI LE: TJHEJA: umfundi akaqinisekise bona utlola i-eseyakhe ngeendima ingasi ngamapoyinti. Ingemuva yindlela umdlali akhule ngayo nakuqalwa umthetho afundiswe wona nakasakhulako nobujamo bepilo akhulele ngaphasi kwabo. Isizinda sifaka hlangana indawo umdlali othileko akhulele kiyo, isikhathi akhule ngaphasi kwaso nesikopilo nofana ikolelo yabantu ebekahlala hlangana nabo nakasakhulako. Izenzo ngilokho okubonakala kwenziwa badlali emdlalweni othileko. Lapha sizokucoca ngokukhambelana nofana ukungakhambelani kwezenzo nelingemuva nesizinda sabadlali abalandelako: uLungile, uBalise noNaMalemane. Abahlolwako bangahle baveze, bahlathulule bebanabe ngalokhu okulandelako: ULungile Ingemuva nesizinda somdlali: - Ukhulele emndenini okholwako nomesabako uSomnini. - Ukhule ekhabo bangawenzi amasiko afana nokuthomba. - Ababelethi bakhe banesekelo begodu bamfundise umthetho omuphe isimilo esihle sokuziphatha. - Ungudade ofundileko nokhuliswe ngehlonipho. - Ingemuva nesizindesi uLungile akhulele ngaphasi kwaso sikhambelana nezenzo zakhe ezilandelako: Izenzo zomdlali: - Ulotjha uSomnini ngaso soke isikhathi. - Akusimumuntu olandelela indlela yesintu yokuphila. - Akafuni ukuya ebantwini ababonako abafana neenyanga nabaphorofidi. - Ikolelo yakhe yobuKrestu itjhayisana nendlela uBalise afuna bararulule ngayo umrarwabo wokungafumani umntwana. - Ulalela unina bona kufanele enzeni nofana angenzini ngakwakhe. - Akakghoni ukuzithathela iinqunto ngepilwakhe, utjelwa ngabanye abantu bona enzeni. - Akakghoni ukufumana umntwana ngebanga lokobana akakathonjiswa. UBalise Ingemuva nesizinda somdlali: - Ukhulele emndenini osondako. - Ukhulele emndenini obewenza amasiko afana nokuhlabela abezimu nakwenziwa iminyanya yesikhethu. - Ulisokana elifundileko nelikhuliswe ngehlonipho. - Ingemuva nesizindesi uBalise akhulele ngaphasi kwaso sikhambelana nezenzo zakhe ezilandelako: Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Izenzo zomdlali: - Uthanda umkakhe bewuyamhlonipha. - Nakanomraro akaledlhi, uyayemayema alinge amano wokuwurarulula. - Ikolwakhe ivangile ngombana ukhamba iinyanga nabaphorofidi ekulingeni ukurarulula umrarwakhe. - Akabahluleli abanye abantu ngokuya kwekolo yabo. - Uvulela woke umuntu atjhidelene naye isifuba, ambawe iiyeleliso ngemiraro yangakwakhe. UNaMalemane Ingemuva nesizinda somdlali: - Wakhulela emndenini owenza amasiko ngombana yena nakalotjolwako wangeniswa isimanje. - Ngaphambi kokutjhuguluka abemKrestu, bekakholelwa ebantwini ababonako njengombana umtloli asivezele encwadini. - Ingemuva nesizindesi uNaMalemane akhulele ngaphasi kwaso asikhambelani nezenzo zakhe ezilandelako: Izenzo zomdlali: - Akhange athombise umntwanakhe uLungile ngebanga lekolo esele atjhugulukele kiyo. - Akakhambelani nendaba yokobana abantu bekhakwakhe kaLungile bamngenisa isimanje ngombana yena amzalwana. - Wahlulela abanye abantu abanjengoBalise ngokuya kwekolelo yabo. - Akafuni umntwanakhe, uLungile akhambe abantu ababonako abanjengeenyanga nabaphorofidi. - Ulawula umntwanakhe bona kufanele aphile bunjani ngakwakhe. - Ubeka umthetho emzini womkhwenyanakhe. Isiphetho Nasiyelela ihlathululo engehla, singatjho bona umtloli uphumelele ekunikeleni uLungile banoBalise izenzo ezifanele ilingemuva nesizinda abaphuma ngaphasi kwaso kodwana ngehlangothini lomdlali onguNaMalemana akhange aphumelele. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25] UMBUZO 19: IFINDO – SOVUMANI KAZIMKHONA 19.1 Abantu bakwaMsiza bakhe eTheresa Park. (2) 19.2 Isizathu kukobana baya eMphorofidini uThombeni wabanikela itiye le bona bayisele izabasiza bona bakghone ukuthola umntwana. (2) 19.3 - Incwadi le sengiyirhudulele amehlo kodwana angiboni litho.  (1) - Amagama atlolwe la kwanga ziimpukani zibungelele into evundileko. - Angilalele umbhino, mhlambe uzangikhohlisa lento engimunyako. - Umma ungitjhiye nomraro wakoSodiye lapha. Ngiyomtjela ngithini uBalise? (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 39 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 19.4 - UBalise banoLungile sebakhambe abodorhodera abadlula etjhumini balinga ukufumana isizo eliphathelene nembeleko.  (1) - UBalise banoLungile bathandaze bebakghubuka amadolo babawa uZimu bona ababusise ngomntwana. - UBalise banoLungile baya kuMphorofidi uThombeni eSiyabuswa ngomnqopho wokufumana isisombululo somrarwabo wokungafumani umntwana. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 19.5 UNobukhazi uzizwa angafuni ukwenda ngebanga lokobana ukholelwa ekutheni ayikho indoda ezabe isafuna ukumthatha ngombana sele anabentwana abane. (2) 19.6 Liqiniso ngombana nanyana uLungile banoBalise bakhambe amasondo nabodorhodera abadlula kabalitjhumi, ekugcineni kuvele ukobana uLungile kufanele ayokuphethelwa isiko lokuthomba nekuyinto yakade kodwana esese khona nesalandelwako esikhathini sanamhlanje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 19.7 Umtloli unqophe ukusivezela bona bakhona abantu abathi bamakholwa kodwana ngemsitheleni benza izinto ezingakhambelani nekolo yobuKrestu ngehloso yokungafuni bona abanye abantu bazi bonyana baphila ipilo engakadzimeleli ekolweni eyodwa/Umtloli unqophe ukusivezela bona bakhona abantu abenza izinto abangazithandiko ngehloso yokuthabisa neyokufuna ukwamukelwa babantu abatjhidelene nabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 19.8 Ikulumo kaBalise ethi; 'Indaba yokungabi nomntwana iletha isivunguvungu ngekhaya' imumethe umqondo othi emzini kaBalise banoLungile sekuhlala kuliwa, ukuthula akusekho ngebanga lomrarwabo wokungafumani umntwana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 19.9 ULungile waba nerarano langaphakathi ngombana wasuka wacabanga ayedwa bonyana yena uzazi amumuntu okholelwa kuZimu khulu begodu akakholwa bona nguye lo ojame emjejeni wokuzokuhlahlutjwa mphorofidi namhlanje/Umdlali onguLungile waba nerarano nobujamo bendawo azifumana akiyo nekusemphorofidini kanti ngakelinye ihlangothi umzalwana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 9.10 Ngicabanga bona kuzakuba nomthelela omumbi ngombana umndeni lo ungagcina sele ulwile ubanga indlela yokwenza izinto njengombana kunokutjhayisana kweenkolelo ezimbili; yesintu neyobuKrestu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 40 DBE/Novemba 2021 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 19.11 - Ngiyazwelana naye ngombana nakazakuya enyangeni bekalinga amano wokuqinisa amarhwebakhe ukuze akghone ukondla umndenakhe ngendlela efaneleko/Ngiyazwelana naye ngombana isenzo sakhesi sokuya enyangeni asifaki iimpilo zabanye abantu engozini ngalokho-ke akakafaneli ukujeziselwa sona njengombana uNobukhazi amthusela ngaso, naye bekalinga ukujamela ipilwakhe ngeenyawo/Ngiyazwelana naye ngombana ukufihlela umkakhe iqiniso lokobana ukhamba iinyanga kungaba yinto engamphulela umuzi/umtjhado/engamlahlekisela isithunzi sakhe yenze angasathenjwa babantu nekuyinto angeze ayithabela. - Angizwelani naye ngombana isenzo sakhe sokuya enyangeni ngemsithelenesi asikhambisani nekolo yamaKrestu abantu abamazi akholelwa kiyo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 19.12 Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana uBalise bekabatjela ngendlela esele angasazi ngayo bona uyokubona enzeni ngombana abodorhodera besikhuwa babhalelwe ukubararululela umrarwabo lo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 19.13 Kuyakholweka ngombana esikhathini sanje iinyanga azisalaphi kwaphela kodwana ziragela phambili ngeemfundo zazo zithole iziqu ezizozisiza ekuthuthukiseni amaphilo wazo, amabizelwazo wokuba ziinyanga zesintu kanye namarhwebazo.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 12 Isindebele Hl

Explore more published documents in this catalogue.

View all