Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
NOVEMBA 2018
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA
IMITLOMELO: 80
Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-41.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
You're offline
Skip to contentMemorandum 






View all
IsiNdebele HL P2 Nov 2018 FINAL Memo_hlayiso.com_._hlayiso.com_.pdf
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2018 · isindebele. Memorandum, 41 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isindebele Hl
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2018
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Pages
- 41
- File size
- 2.0 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 41
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Umhlahlandlela wokutshwaya
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako.
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
ungayitjheja.
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
khulu tshwaya kufikela enanini elibekweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
8. Imibuzo emifitjhani
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi,
mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle
nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana
kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE
NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: 'IBALA NGELAKHO' – TN Mahamba
Ummongondaba ngilokho imbongi esuke ikhuluma ngakho ekondlweni yayo.
Ikhethomagama magama asetjenziswa yimbongi ngokuyelela ukuzwakalisa kuhle
lokho ekutjhoko ngekondlo yayo. Ekondlweni le imbongi ikhuluma ngomuntu ongafuni
ukulalela iiyeleliso zombelethakhe. Imbongi izama ngamandla bona iyelelise
umntwanayo ngengozi angahlangabezana nayo ngebanga lamalwele esele arhagele
ephasinapha kodwana yena akakuthatheli ehloko koke lokho. Imbongi ikhethe
amagama alandelako ukuzwakalisa tjhatjhalazi ummongondaba lo:
• Kwayi, kwayi, uyaphi? Uyaphi thina silele? > Ngamagama la imbongi ibuza
umntwanayo lo bona kubayini akhamba ebusuku bona balele.
• Nawuphulwa lijamo lizabe likubeke phasi > Ngamagama la imbongi ihlathulula
bona ijamo umntwanalo lo azikhakhazisa ngalweli lizombangela bona adobhe
amalwele azomenza bona agcine alele phasi/ahlezi phasi.
• Zikhalime lingakafiphali > Imbongi iyelelisa umntwanayo lo bona alise indlela enza
ngayo le ubuhle bakhe bungakatjhabalali/kungakabi lada/angakabanjwa magulo/
malwele.
• Abantu abakufihleli, 'Umuhle mntwanomuntu', Batjho babe limu linye >
Ngamagama la imbongi ihlathulula bona abantu nabasuke bafuna lokho
abakufunako emntwanenayo lo boke bamtjela ngendlela amuhle ngayo ukwenzela
bona athatheke bese uyavuma.
• Uziqale esibonibonini ube lihlo linye nabo, usuke uzibethe isifuba, usuke
uhlahlathe, udurhe nenarha > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona indlela
umntwanayo lo azibona amuhle ngayo njengokutjho kwabantu kumenza bona
azikhakhazise bekaphume endleleni, enze izinto eziphambene nokulunga.
• Kubayini nabakufunako bangakutholi, uphunyurhe elimini elimnandi neliloliweko>
Ngamagama la imbongi ihlathulula bona umntwanayo lo kufanele angakhohliseki
kodwana asabane nomzimbakhe nanyana bangamtjela amagama amnandi
kangangani.
• Zibuze bamsila nje badoswa yini > Ngamagama la imbongi itjela umntwanayo lo
bona akalemuke bona abantwaba basuke bafunani kuye nabamlandelela kangaka
nje.
• Feza okuzokuphumelelis' epilweni, zikhakhazise ngebala uSomnini akuphe lona,
ube nomona ngalo > Ngamagama la imbongi iyelelisa umntwanayo lo bona ufanele
enze okuzamakhela ikusasa elihle/elikhanyako bekazikhakhazise asabane nobuhle
bakhe.
Ngokwehlathululo engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukukhetha amagama
aveza ummongondaba wokobana nawumntwana ufanele usabane nomzimbakho,
ulalele umbelethakho nakakuyelelisako ngombana yena unelwazi ngezinto zepilo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: 'IBALA NGELAKHO' – TN Mahamba
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu
Ukungenelela kokunikelwa
uwathinte woke amaphuzu -limpendulo pheze ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
kwamaphuzu azwakalako,
ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana
khulu. Kunamaphuzu kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
6 IMITLOMELO amanengi asekelwe begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
ngokunemba begodu njengombana eyanelisako. Unelwazi awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
anqotjhiswe ekondlweni. bekulindelekile. elisezingeni eliphasi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
-Ikondlo uyizwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
khulu. bonyana uyayizwisisa -Umfundi ikondlo akayazi
ikondlo. kuhle.
ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwelimi kanye nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu. neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
khulu. -lmibono iyazwakala ayilandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
4 IMITLOMELO -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu.
beyisekelwe kuhle khulu. -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu kwekondlo kanye nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. nekuhlelweni kodwana okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kuhle kutjengisa ukutjhuja iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
kwengqondo.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 2: 'NGENAMEVA MNTWANAMI' – TN Mahamba
2.1 - Ngidinwe kukukukhalima/Ukumkhalima.
- Ngidinwe kukukudosa ngendlebe/Ukumdosa ngendlebe.
(YINYE ipendulo kezingehla.) (1)
2.2 Isilingisi. (1)
2.3 Umqondo omunyethwe yindima le ngewokobana imbongi yazizwa ithabe
khulu njengesana elincani mhlana umntwanayo lo abelethwako, beyaba
nethemba bona izokuba nekusasa elihle kodwana akhange kusaba njalo
yagcina idaniswa zizenzo zakhe. (2)
2.4 Imbongi izama ukusitjela bona bekuba budisi lokha nakufanele ilale ingazi
bona umntwanayo ukuphi/Imbongi izama ukusitjela bona beyilala benyoni
icabanga bona umntwanayo angangena nanyana kukunini/Imbongi izama
ukusetjela bona beyingabi nobuthongo/Beyiphilelwa/Beyingakghoni ukulala/
Beyihlubayela.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
2.5 Imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa zizenzo zomntwanayo
ongalaleliko lokha nayimkhalimako/Imbongi idaniswa kukobana kunokobana
umntwanayo lo ayilalele, ukghaphela iiyeleliso zayo ngaphandle bese uthatha
yakhe indlela enameva. (2)
2.6 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekiso emudeni
wama-20 othi; 'Khes' ube yimvu ehle' ukuveza bona ikhanuka ngathana
umntwanayo lo angalunga njengemvu ngombana yona yaziwa njengesilwana
esilungileko/Imbongi iphumelele ukusebenzisa isingathekiso emudeni
wama-22 othi, 'khes' ube mntwan' onehlonipho' ukuhlathulula bona
umntwanayo lo akabe nesimilo somntwana omncani onehlonipho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana atshwaye
ngamunye wemida evela ependulweni engehla.) (2)
[10]
UMBUZO 3: 'SAHLULWA KUPHANDLULULANA' – TN Mahamba
3.1 Umqondo-phikisana/Ifanakamisa ka-a/Ivumelwano-phakathi elibunjwa
malunga u-langa. (1)
3.2 Thina siziinini zotjwala/zamarhamulo. (1)
3.3 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa miphumela
emimbi yendlela yona nomnganayo ebebaziphatha ngayo, seyiyazisola
kodwana asisekho isikhathi sokubuyela emuva ngombana besele ikhulile.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummoya wokudana.) (2)
3.4 Amagama la angenza ngizwisise bona imbongi nomnganayo bebangasifuni
isikolo ngombana bebathi nababona abanye abentwana bambatha ijinifomu
basiya esikolweni bona babaqale kwaphela kungatjho litho kibo/Kungenza
ngizwisise bona imbongi nomnganayo bebathi abanye abentwana nabaya
esikolweni bona bababukele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
3.5 Imbongi nomnganayo bathe nasele babona batjhiywe sikhathi basala
sebazinikela bathi akwenzeke okwenzekako/akuye la kuyako ngombana
bengekhe basakghona bona babuyele ebutjheni bayokulungisa iimphoso
zabo/Imbongi nomnganayo balahlele ithawula/itewu bathi akusale kwenzeka
okwenzekako ngamaphilo wabo ngombana bengekhe kusakghonakala bona
babuyele ebutjheni bayozilungiselela ikusasa labo.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo eveza umqondo wokobana besele imbongi
nomnganayo bazidelile ngepilo izakwamukelwa.) (2)
3.6 - Ngiyayizwela imbongi ngalokhu elila ngakho ekondlweni le ngombana
izwakalisa ukuzisola ngendlela embi yona nomnganayo ebebayikhamba
begodu ngendlela ezisola ngayo kubonakala kwangathi azange balalele
iiyeleliso ebebanikelwa zona.
- Angiyizweli imbongi ngalokhu elila ngakho ekondlweni le ngombana
kuthiwa umuntu ozenzileko akalilelwa, njeke imbongi nomnganayo
babonakala bazenzile, bebababona abanye abentwana basiya esikolweni
kodwana bona bazenza abosiyazi, bahlalela ukusela utjwala nokugega
nenarha.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
UMBUZO 4: 'THANDO' – TN Mahamba
4.1 Imbongi ithi ithando:
- Kukudla kwehliziyo.
- Mummoya omnanjana.
- Mummoya opholileko.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2)
4.2 Ummongo omunyethwe yindima le ngewokobana ithando imbongi enalo
ngomuntu lo alikadzimeleli ezintweni eziphathekako/anazo kodwana
lidzimelele endleleni aziphethe ngayo. (1)
4.3 Uhleka ihloko yami ihlangane. (1)
4.4 Ukusetjenziswa kwemida le kusivezela bona imbongi imthanda kwamambala
umuntu ekhuluma ngaye lo njeke angacabangi bona udlala ngaye/Inqophe
bona akenzi iphoso ngokumbikela bona iyamthanda njeke ukumtjela kwayo
kungoni ukuzwana kwabo/angayithathi ngendlela yokobana ufuna ukudlala
ngaye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
4.5 - Ngendlela engizwisisa ngayo ikondlo le ngicabanga bona imbongi sele
iqonyiwe, njeke ngamagama la iqinisekisa ithando layo emuntwini lo
ukobana abone bona nabegade imtjela bona uyayithanda bekangadlali
ngaye.
- Ngendlela engizwisisa ngayo ikondlo le ngicabanga bona imbongi
isazibawela ithando emuntwini lo ngombana nasiyelela okutjhiwo mumuda
we-17 newe-18 kubonakala kwangathi imbongi ayikaqonywa isancenga
ithando lomuntu ekhuluma ngaye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
4.6 - Ngokubona kwami ngibona kulungile bona umuntu nawumthandako
umthande ngokudluleleko ngombana ithando leqiniso yinto efunekako
begodu lapha likhona kuhlala kuthatjiwe ngaso soke isikhathi nekuyinto
efunwa nguSomnini.
- Ngokubona kwami ngibona kungakalungi bona umuntu athande omunye
umuntu ngendlela edluleleko ngombana nakungenzeka bona lo
othandwako enze izinto ezingakalungi nofana angasaphumeleli
ukuthandana nalo osomako kulula bona angazikhupha umphefumulo
nofana akhuphe lo ongasamthandiko umphefumulo nekuyinto
engafunekiko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
UMBUZO 5: 'KUFA'– TM Mthimunye
5.1 Amalunga akha ivumalwano-thoma: U- ...
U- ...
Awuna...
Awuna... (1)
5.2 Indima le imumethe umqondo wokobana ukufa akunazwelo/Kuthatha abantu/
iinhlobo esizithandako. (2)
5.3 Uthini ngabasele babodwa/Abentwabekosi ababodwaba bona. (1)
5.4 Ukusetjenziswa kwemida le kusivezela umqondo wokobana ngokuya
kwembongi ukufa kutjhiya abantu abangakalungi bese kuthatha labo
abalungileko nabalisizo kabanye abantu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
5.5 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa yindlela
ukufa kunesihlungu ngayo ebantwini ngokubathathela iinini zabo, kubatjhiye
balila isililo esingapheliko/Nokungabi nendaba nokutjhiya abentwana
babodwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
5.6 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesenzasamuntu
ekondlweni le ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba wayo ngombana pheze
yoke imida yayo imbongi iyitlole kwangathi ikhuluma nomuntu wesibili, iqalene
naye ngemehlweni imtjela ngendlela enza isihlungu ngayo ebantwini kanti
ikhuluma nokufa okungasimumuntu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana
ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA
Abalingisi babantu umtloli abasebenzisela ukuveza lokho akunqophileko
ngenovelakhe. Iimilo yindlela umuntu aziphethe ngayo ngesibumbeko nangezenzo
bese isifundo kuba ngilokho umtloli afuna bona sikwazi besikufunde ngomlingisi
othileko. Izenzo zizinto umuntu azenzako. Ukuze umtloli aphumelele ukwethula
isifundo asihlosileko ngenovelakhe kufanele athathe abalingisi bakhe abanikele iimilo
ezizokwenza bona siyelele iindlela ebaziphethe ngayo. Kilenovela sizokutjheja iimilo
nezenzo zabalingisi abafana noMavela, umufi uBongwe, uGotjiwe noSkhosana
ukobana basethulela ziphi iimfundo.
UMavela
Umtloli uveze umlingisi onguMavela anesimilo sokungalaleli nakayeleliswako, lokho
sikubone ngesenzo sakhe sokungalaleli uyise nakamyelelisa bona umuntu nakufanele
aphumelele epilweni kufanele afunde. Uvezwe anesimilo sokungahloniphi, lokho
sikubone ngokobana akgharameje umkakhe phambi kwabentwana bakwabo lokha
nakathi ulinga ukumbonisa ngendaba yokubuyela esikolweni. UMavela umlingisi
odzimelele emasikweni nosalandela ikambiso yamasiko wesintu khulu ngombana
ngemva kokulala kwakayise wakghemela abembi bethuna lakayise bewahlanakela
nembaji. Ubuzibulo bakhe ubuzalise ngokobana athuthe umuzakhe eSoshanguve
abuyele eMadlangeni ngehloso yokuzokutlhogomela ilifa lakayise njengekulu.
Umlingisi osigebengu nomarhamaru, lokhu sikubone ngesenzo sakhe sokweba
iinkomo zekhabo wayozithengisa ngehloso yokudla ilifa lakayise ayedwa.
Ngalesisimilo nezenzo zakaMavela sifunde bona kuqakathekile ukulalela ababelethi
ngombana banelemuko elidephileko ngepilo nokobana kuhle ukuhlonipha imibono
yabanye abantu, ungayinyazi ngombana ingakuvula amehlo. Ngesenzo sakaMavela
sokukghemela abembi bethuna lakayise, ukuhlanakela imbaji nesokuthutha
eSoshanguve ngehloso yokuyokutlhogomela ilifa lakayise sifunde bona kuqakathekile
ukuhlonipha amasiko wesintu ukwenzela bona nawumumuntu ungalahlekelwa
yimvelaphi yakho. Ngesenzo sakhe sokweba iinkomo sifunde bona ubugebengu
abubhadeli ngombana ugcine sele abotjhiwe nemali yeenkomo leyo angakatholi
ngitjho nopeni onzima kiyo.
Umufi uBongwe
Umtloli umveze amlingisi ohlakaniphileko nokwazi ukuhlela izinto zakhe epilweni.
Lokhu sikubona lokha nasele angasekho ephasini kodwana atjhiyele abentwabakhe
ilifa nendlela ekufuze balidle ngayo. Utjhiye isifiso emagqwetheni esihlathulula bona
abentwabakhe kufanele balidle ngefundo khona bazakuba nekusasa elihle. Umlingisi
okwazi ukucabangela nofana ukubonela phambili ngeemfiso zakhe, nanyana omunye
wabentwabakhe onguMavela akhetha ukweba ingcenye yelifa lakhe kodwana isifiso
sakaBongwe sokobana badle ilifa abatjhiyele lona ngokuragela phambili ngeemfundo
zabo safezeka.
Ngalokhu sithola isifundo sokobana nawufuna izinto zakho zikhambe kuhle epilweni
kufanele uhlele kusese nesikhathi ukwenzela bona ungalili ngongathana nasele
isikhathi sikhambile. Sifunde nokobana kuqakathekile bona umuntu ahlele ilifa lakhe
asaphila ukuvikela bona imindeni ingalwi nasele angasekho ephasini.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UGotjiwe
Umtloli umveze amlingisi othembekileko emsebenzini awenzako. Wathembisa
uNaMtshweni bona uzokulinga ngamandlakhe woke bona azithole iinkomo
zakaBongwe. Ngebanga lokuba lipholisa elizibophelele ekusizeni umphakathi
nelisebenza ngokuzinikela waphumelela ukuzithola.
Mlingisi ohlakaniphileko, lokhu kufakazelwa sisenzo sakhe sokwazi umsebenzakhe
nokwazi bona kumele awenze njani. Bekasazi bona iinkomo ezetjiwako kanengi
iingebengwezo zizithengisa efandisini. Simbona nakaya efandisini KwaMarhinini
njengomuntu oyokuthenga iinkomo akhange atjengise bona ulipholisa lomthetho.
Nanyana sele azibonile iinkomo ezetjweko azange abange itjhada wabuyela e-ofisini
walinda bona uMavela eze azokuthatha imali ekuthengwe ngayo iinkomo zakhe.
Isifundo esitholakala esimilweni nezenzweni zakaGotjiwe kukobana kufanele sibe
babantu abathembekileko nabasebenza ngokutjheja. Ngesenzo sakhe sokuya
KwaMarhinini njengomuntu oyokuthenga iinkomo, uGotjiwe usifundisa bona kufanele
sihlakaniphe nasibona ubujamo esingathi siyabusola. Umtloli ukwazile ukusebenzisa
umlingisi onguGotjiwe ukusethulela isifundo ngokobana amsebenzise njengesikhali
sokuvikela amandla womuntu ongasekho ephasini. Lokho sikubone ngokobana akwazi
ukubopha uMavela nabangani bakhe ngemva kokweba iinkomo zakayise.
USkhosana
Umtloli umveze amlingisi onamala ngombana watjela uMavela bona amapholisa
wangeBhundu ayabopha nawungahlali khona. Koke lokhu bekuliqhinga lakhe lokufuna
ukutjhiya uMavela bona angakhambi nabo khona azakukghona ukumdlelezela.
Umveze amlingisi osigebengu ngombana wasiza uMavela ukweba iinkomo
zakaBongwe ngokuzithutha ngelorakhe. Wabuya wadlelezela uMavela imali yeenkomo
ngokumnikela itjhege elalinganamali ebhangeni.
Ngalesisimilo nezenzo zakaSkhosana sifunda bona amala awaphumelelisi, asiza
kwesikhatjhana kodwana ekugcineni iqiniso liyavela. Sifunda nokobona ubugebengu
abubhadeli ngombana ekugcineni uSkhosana banoMavela bagcina babotjhiwe
ngebanga lokweba iinkomo zakaBongwe. Umtloli ukwazile ukusethulela isifundo
senovela le ngokobana asebenzise umlingisi ofana noSkhosana akhombise abanye
abantu bona nawusiza omunye umuntu ukweba izinto zomunye nawe ungazifumana
ukekulu ingozi njengokubotjhwa ngendlela kwenzeka ngayo enovelini le.
Nasiyelela iinhlathululo ezingehlezi kuyabonakala bona umtloli uphumelele
ukusethulela iimfundo ebekazihlosile ngokusebenzisa umlingisi ngamunye
kabangehlaba.
(Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa.) [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA
7.1 KuseMkobola. (1)
7.2 Umhlobo werarano ovezwe esiqetjhaneni esingehla lirarano langaphandle
ngombana kunokurhitjhana ngamagama phakathi kwakaMavela noSkhosana
mayelana nokuthengiswa kweenkomo zakamufi uBongwe.
(Umtlomelo owodwa ngewokuveza umhlobo werarano bese omunye
ngewokusekela irarano elibe khona). (2)
7.3 Ubujamo bezeenthuthi bendawo yeMadlangeni busitjela bona indawo le
kuyindawo eliplasi ngombana iinthuthi ziyindlala, azitholakali eduze nemizi
njengoba sitjeliwe bona uMavela nakaya eWitbank wakhamba ibanga elide
ngaphambi kobana athole isikhwelo/Kunalapho kuvela khona bona namunye
umuntu endaweni le onekoloyi akekho, naloyo othi unesikhwelo usuke
anekoloyana yeenkomo nofana yeendonki.
(Nanyana ngiyiphi ipendulo enikelwe mfundi esekela bona iinthuthi ziyindlala
begodu azitholakali eduze nemizi izakwamukelwa). (2)
7.4 - Bobabili abakatjhadi.
- Bobabili abanabo abentwana.
- Bobabili bazimisele ukulandela isifiso sakaBongwe.
- Bobabili bathanda ifundo.
(YINYE ipendulo kezingehla.) (1)
7.5 Inovela le ikhuluma ngokuhluka kwendlela yesintu neyesikhuwa
ngehlangothini lokwabiwa kwamafa. (2)
7.6 Isisusa seraranweli kwaba kukobana uHleziphi wajamelana nombono
owavezwa ngunina wokobana uMavela abuyele esikolweni ayokufunda phezu
kobana uMavela bekangakhulumi naye uHleziphi. (2)
7.7 - Liqiniso ngombana yoke imiraro ezokuqalana nekhaya kufanele itjhejwe
yindodanakhe ekulu njengoba ubaba womuzi azabe angasekho ephasini/
Zoke izinto ebezilawulwa ngubaba ekhayapha zizokusala zilawulwa
yindodana ekulu lokha unomzana nakangasekho.
- Akusilo iqiniso ngombana umma nakasese khona naye uyakghona
ukutlhogomela izinto ezitjhiywe yindodakwakhe nayileleko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.8 Isenzo sakaBongwe sokuhlela isifiso sakhe asaphila simveza amlingisi
ohlakaniphileko, ofuna ukuqeda intwa emndeninakhe, onebonelo phambili
nofuna bona izinto zakhe ziphathwe ngetjhejo nangendlela afisa ngayo lokha
nakangasekho ephasini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.9 Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokusitlolela inovela kukusifundisa
ngeentjhijilo eziba khona nakufanele kwabiwe ilifa lelunga lomndeni
elibhubhileko nanyana litjhiye lihlelile bona ilifa lalo labiwe bunjani.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
7.10 Isiphetho senovela le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana sithola
umlingisi onguMavela alila nasele abona bona indaba yesifiso sakayise
iliqiniso/Umndeni kaMavela uyalila ngombana bewungakalindeli ukubona
uMavela angomunye wabebi beenkomo zakaBongwe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ummoya
wokudana ozwakaliswe esiphethweni.) (2)
7.11 Ngicabanga bona sizokuba nomthelela omumbi ngombana bayokukhula
banomcabango wokobana uyise usiphulamthetho, amathuba wokobana
bamhloniphe azokuba mancani khulu/Nanyana sele aphumile ejele angeze
babe nobudlelwano obuhle naye ngombana uzabe alahlekelwe sikhathi
esinengi sokobana abanikele ithando nefundiso njengombelethi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.12 Umtloli uphumelele ukwakha ubudlelwano phakathi kwesihloko senovela le
esithi; ‘Mbala Ngubaba’ namagama akhulunywa nguMavela esiphethweni
senovela le athi; ‘Mbala ngubaba woke lo, ongibulele ngiphila’
okusihlathululela bona khona akholwako bona mbala nguyise obophe ilifeli
ngesifiso emagqwetheni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
7.13 Isenzo sakhesi simveza amumuntu ozicabangela yena yedwa/onehliziyo
ede/onganelisekiko nofuna yoke into iphelele kuye/Umumuntu onganayo
ihliziyo yokwabelana/nomarhamaru.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
7.14 - Umtloli wenovela le uphumelele ukusethulela uMavela njengomlingisi
oyikutani ngombana umveze esethulweni sendaba anomraro aqelene
nawo. (1)
- Indaba nayiragela phambili uyavela kizo zoke iingaba zezakhiwana
zenovela le, nguye oyemayemako afunana nesisombululo salomraro
njengombana silindele bona umlingisi oyikutani enze. (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi-- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Abalingisi babantu umtloli abasebenzisela ukuveza lokho akunqophileko
ngenovelakhe. Iimilo yindlela umuntu aziphethe ngayo ngesibumbeko nangezenzo
bese isifundo kuba ngilokho umtloli afuna bona sikwazi besikufunde ngomlingisi
othileko. Izenzo zizinto umuntu azenzako. Ukuze umtloli aphumelele ukwethula
isifundo asihlosileko ngenovelakhe kufanele athathe abalingisi bakhe abanikele iimilo
ezizokwenza bona siyelele iindlela ebaziphethe ngayo. Kilenovela sizokutjheja iimilo
nezenzo zabalingisi abafana noKholiwe, uZondani, uSipho nomphakathi weVlaklaagte
No. 2 ukobana basethulela ziphi iimfundo.
UKholiwe
Umtloli usethulele uKholiwe amntazana omuhle nokholwako. Lokho sikubona
ngezenzo ebezenziwa masokana agade afunda nawo nasonda naye zokobana
amlandelele ngomnqopho wokumsoma. UKholiwe ngendlela agade amuhle ngayo
bekenza bona amasokana amsomako azibulale nangabe akakawaqomi. Ekusonyweni
kwakhe, bekathumba ngokobana athandaze kuSomnini bona amuphe amandla
wokujamelana nakho koke okuza kuye. Uthanda ifundo, uhlakaniphile begodu uyazi
bona ufunani epilweni. Lokhu sikubona ngokuphumelela ebangeni lakhe letjhumi
nambili bekamukelwe eyunivesithi. Ukuragela kwakhe phambili ngefundo eVista
kusivezela bona uyithanda kangangani ifundo. Okhunye umtloli asivezele khona
ngoKholiwe kukuba nefihlo ngombana ufihle iqiniso nonobangela wokuhlongakala
kwakaZondani isikhathi eside.
Ngeemilo umtloli azinikele uKholiwe sithola bona zisethulela isifundo sokobana
ungakwenza koke okuhle nokuthandwa babantu kodwana kwaba nento ekuphethe
kumbi epilweni wangayikhulumi nomuntu, khulukhulu umuntu otjhade naye ungagcina
uthethe isiqunto esimbi nesizokurara abantu ebegade bathi bayakwazi. Phezu kwabo
boke ubuhle uKholiwe abenzileko enovelini le ekugcineni simthola azibulala
ngonobangela wokufihlela indodakwakhe uMuzi ngokuzibulala kwakaZondani.
Ngalokhu sithola isifundo sokobana nakunento ekuphethe kumbi, kuhle ukuvulela
omunye umuntu omthembako isifuba sakho khona uzakuba nokuthula ehliziyweni
nokobana ukuba nefihlo kungenza umuntu agcine sele enza izinto nofana into
engakalungi njengokuzibulala. Kungebangelo kufanele sizifundise ukuvulelana iimfuba
nabantu esibathembako.
UZondani
Umtloli usethulele uZondani kulisokana elikhuthalele ukusebenza, elizinikele kuZimu,
elinethando lamambala, elibhalelwa yifundo nelingakghoni ukukghodlhelela lokha
izinto nazingenzeki ngendlela afuna ngayo. Nasiyelela indlela umtloli asethulele ngayo
isimilo sakaZondani sithola bona umumuntu othandekako kodwana okumbi kukobana
ubhalelwa yifundo begodu akamukeli indlela izinto ezenzeka ngayo. Ukuzidumuza
kwakaZondani kumveza elinye ihlangothi abantu ebebangalazi ngaye naphezu kobana
gade aziwa njengomuntu ozilungeleko nothanda uZimu.
Isifundo umtloli asidlulisela sona ngomlingisi onguZondani ngesithi uZimu angeze
akupha koke okufunako, ufanele wamukele lokho akukhethele khona ngombana waba
nehliziyo yokufuna bona izinto zoke zenzeke ngendlela ofuna ngayo kulula bona
ungazibulala nangabe kuba khona okungenzeki ngendlela yakho. Sifunde bona
nanyana umuntu angabonakala athabile ebantwini kodwana angeze wazi bona udliwa
yini ngaphakathi kwakhe.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Usipho
Umtloli usethulele uSipho amumuntu onobuntu, onamaqiniso, ofundileko
nowamukelako lokha izinto nazingakhambi ngendlela afuna ngayo. USipho wamukela
lokha uKholiwe nakamtjela bona angeze aphumelela ukuthandana naye. Esikhundleni
sokobana azonde uKholiwe simthola amthanda bekamsekela lokha izinto
nazingamkhambeli kuhle. USipho nguye owayokutjela uKholiwe bona abaleke
ngombana umalumakhe kaZondani uyeza uzombulala.
Ngokusebenzisa uSipho umtloli ufuna ukusidlulisela isifundo esithi ukuthanda umuntu
akusikutjhada naye kwaphela kodwana ningathandana ngokuba bangani nje
kwaphela, nisekelane benikhuthazane epilweni. Okhunye esikufunda ezenzweni
zakaSipho kukobana nawumumuntu wazela omunye umuntu ifihlo ethileko, zifundise
ukuyibulunga ube nesifuba begodu ungahluleli loyo omazelako.
Umphakathi weVlaklaagte No. 2
Umphakathi weVlaklaagte No. 2 umphakathi omsinya ukuthatha isiqunto sokwahlulela
omunye umuntu ungakafunisisi ngobuqiniso bendaba. Lokho sikubone ngokobana
babhebhethise amala nabonakala akhulunywa malunga wesondo ngokobana
uZondani uzibulele ngebanga lakaKholiwe. Nalabo ebebathi babangani bakhe
babonakala bamjikela ngemva kokusolelwa bona unesandla ekuzibulaleni
kwakaZondani.
Ngokusetjenziswa kwezenzo zomphakathi lo umtloli usidlulisela isifundo sokobana
nasibabantu siphila emphakathini asingahluleli abanye abantu ngezinto
esinganabuqiniso bazo ngombana lokho kungenza umuntu omsolwa lo agcine sele
azibona umlandu naye nala angakoni khona bekagcine azibulele.
Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli uphumelele ukusithulela
iimfundo ebekazihlosile ngokusebenzisa umlingisi ngamunye kabangehlaba.
(Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa.) [25]
UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana
9.1 'Fundisa umntwana ngendlela okuzakuthi nalokha sele akhulile akhambe
kiyo.' (1)
9.2 Igama lesikolo yiMbalenhle High School. (1)
Sisendaweni yeVlaklaagte No. 2. (1)
9.3 Yifihlo yokobana yena nakasakhulako kwaba nesokana elizibulalako
ngesibanga sakhe ngombana angafuni ukwamukela ithando lalo. (1)
9.4 - Kokuthoma umtloli wenze bona uKholiwe alemuke amatshwayo
wokukhula akuBusisiwe umntwanakhe bese uzikhumbula yena asese
mntazana okhulako nesitjhijilo abanaso sokobana isokana lizibulale
ngebanga lakhe. (1)
- Kwesibili umtloli wenze bona itjumayelo kamfundisi ivuselele isilonda
sefihlo kuKholiwe, okuyinto eyenza bona asale aphatheke kumbi khulu
ngokufihlela umndenakhe iqiniso. (1)
9.5 Incwadi eyatlolwa nguKholiwe beyazisa uMuzi bona kunefihlo angayaziko
ngaye emayelana noZondani. (2)
9.6 UMuzi uvezwe amumuntu othulileko nasiqala indlela aziphatha ngayo
esikolweni afundisa kiso ngombana kuthiwa ukhuluma nakufaneleko begodu
nge-ofisini lakhe kunomtlolo omkhulu ebodeni otlolwe bona uZimu amsize
ahlale athulile. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
9.7 - Ngicabanga bona bekangahlala phasi nendodakhe ayihlathululele koke
okwenzekako khona azakufumana ukuthula emmoyenakhe. (1)
- Ngicabanga bona bekangabawa uSipho bona ahlathululele uMuzi koke
okwenzekako okuphathelene noZondani.
- Ngicabanga bona bekangakhuluma nomamMfundisi esondweni amvulele
isifuba ngakho koke okumtshwenyako.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana aveze
amaphuzu AMABILI.) (1)
9.8 C/Kuqakathekile ukukhuluma nakunento ekutshwenyako epilweni. (2)
9.9 Ipilo ebeyiphilwa nguKholiwe nekolwakhe yobuKrestu azikhambelani
ngombana bekakghona ukufundisa abentwabakhe ifundiso ehle ekhambelana
nekolo yobuKrestu kanti yena ngakelinye ihlangothi uphila ipilo eneemfihlo
nokwamenza agcine sele azikhupha umphefumulo nakho okuyinto
engakhambelani nemithetho yobuKrestu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.10 Irarano elivela ngaphambi kobana uKholiwe azibulale lirarano langaphakathi
ngombana uKholiwe simuzwa azisola yena ngokwakhe ngokobana ufihlele
uMuzi iqiniso lokobana uZondani wazibulala ngebanga lakhe/Lirarano
langaphakathi ngombana uKholiwe uzwakalisa ukuzisola okukhulu
nasimuzwa azibiza ngombulali nangomloyi ngombana ikolwakhe iphikisana
nesenzo sakhesi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.11 Umntwana kaKholiwe omntazana angazifumana atlhoga umuntu
ongamsekela, akhulume naye bekamyale nasele ahlangabezana nezinye
iintjhijilo zokukhula ezizokutlhoga isizo lomuntu ongumma.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.12 Umtloli uphumelele ekusebenziseni iqhinga lokuthiya umlingisi oyikutani ibizo
elithi, ‘uKholiwe’ ngombana vele umlingisi lo uvezwe amumuntu olikholwa
enovelini le nasiqalisisa izenzo zakhe. (2)
9.13 - Isenzo sakaSarah sokubetha uKholiwe lokha nakamthola asingathwe
nguSipho silungile ngombana akukafaneli bona umuntu wembaji,
khulukhulu otjhadileko asingathane nomuntu wengubo ngendlela
ebebasingathene ngayo.
- Isenzo sakaSarah sokubetha uKholiwe lokha nakamthola asingathwe
nguSipho asikalungi ngombana bekufanele ahlale nabo phasi ababuze
bona kwenzanjani/Bekafanele ababawe bona bamhlathululele bona yini
umraro njengombana uKholiwe bekalila nje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
9.14 Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana, uMuzi udaniswe kukuzibulala
komkakhe nekuyinto egade angakalindeli bona angayenza/Isehlakalwesi
sizwakalisa ummoya wokudana ngombana ukubhubha kwakaKholiwe
ngalendlela kutjhiya uMuzi nehliziyo ebuhlungu nesithombe esimbi angeze
asilibala ipilwakhe yoke/Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana
ngombana sitjhiya uMuzi nemibuzo eminengi yokobana uzibulaleleni
uKholiwe nofana ingabe kunento embi amenze yona abhalelwe kukumtjela
na. (1)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 17 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBONAKELE – M Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana
ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
itjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana
Abalingisi babantu umtloli abasebenzisela ukuveza lokho akunqophileko
ngenovelakhe. Iimilo yindlela umuntu aziphethe ngayo ngesibumbeko nangezenzo
bese isifundo kuba ngilokho umtloli afuna bona sikwazi besikufunde ngomlingisi
othileko. Izenzo zizinto umuntu azenzako. Ukuze umtloli aphumelele ukwethula
isifundo asihlosileko ngenovelakhe kufanele athathe abalingisi bakhe abanikele iimilo
ezizokwenza bona siyelele iindlela ebaziphethe ngayo. Kilenovela sizokutjheja iimilo
nezenzo zabalingisi abafana noBonakele, uMahlangu, uBafunani noNaSilombo
ukobana basethulela ziphi iimfundo.
UBonakele
Umtloli uveze uBonakele amntwana ozithobileko, olalelako nakayeleliswako,
ohloniphako nokhule ngaphasi komtlhago nobudisi bokungaphatheki kuhle ngakwabo.
Lokho sikubone lokha umanakhe uNaSilombo nabegade amhlukumeza akhange
azibuyiselele, wakhetha ukukhulumisana noyise ngendaba yokuhlukunyezwa
kwakhokhu. Uvezwe amlingisi ohlakaniphileko ngombana wathi nakahlangabezana
nomraro wokuziphilisa weza namano wokuthengisa amahabhula esitetjhini akhange
ebele abantu izinto zabo nofana akhambe abawa ukudla ebantwini.
Ezenzweni zakaBonakele sithola isifundo sokobana umuntu nakatlhagileko nofana
ahlangabezana nemiraro kufanele aluke amano wokuragela phambili nepilo. Ngesenzo
sakhesi sifunda bona umuntu nakangakwenza into embi akutlhogeki bona
uzibuyiselele ngombana ayikho into ongayizuza nawunamavunda. Umtloli usethulela
isifundo sokobana umtlhago uyamhlakaniphisa umuntu begodu umfundisa bona
akghone ukuzijamela epilweni, njengoBonakele owafunda ukuzijamela epilwenakhe
ngebanga lomtlhago ebegade aqalene nawo. Okhunye godu kukobana wakghona
ukuzimisela ngokuzibandula naboKiller bekwafikelela lapha abayikutani yamaguduva
wephasi mazombe. Ngalokho umtloli usethulele isifundo esithi nanyana
singahlangabeza neentjhijilo ezingangani epilweni akukafaneli bona silahle ithemba
lokobana ngelinye ilanga ubujamobo bungatjhuguluka.
UMahlangu
Umtloli uveze uMahlangu amlingisi oyindoda ethi nayiyeleliswa ngabadala kunaye
yenze/ilandelele. Lokhu sikubone ngokobana alandelele ikulumo kamnakwabo
uSgwadi ethi; ‘akayokufuna umkakhe nomntwanakhe la baya khona.’ Ngokuba
mumuntu ohlala anethemba, mbala wagcina abatholile. Umlingisi okghonako
ukujamelana nemiphumela yezenzo zakhe. Lokhu kuvela lokha nakabawa ukulitjalelwa
kuBonakele nakuNaMndebele ngokubaphatha kumbi kwakhe. Uyindoda enethando
nekwaziko ukutjheja umndenayo. Lokhu kufakazelwa sisehlakalo sokobana wakghona
ukwamukela umntwana ongasuye wakhe wamondla bewamkhulisa ngaphandle
kokumbandlulula. Kanti ngakelinye ihlangothi, wabonakala anganapatho ehle
kumkakhe wokuthoma, uNaMndebele ngombana wamtlhorisa kufikelela lapha athatha
isiqunto sokobana aziphe inarha.
Ngezenzwezi sifunda bona kufanele samukele nakukhona okungakalungi
esikwenzileko epilweni begodu sifunde nokulungisa iimphoso zethu, isibonelo;
njengoMahlangu wabona kukuhle bona ayokufuna umkakhe wokuthoma
owayengakhange amphathe kuhle. Ngomlingisi lo sifunda nokobana nawumumuntu
kufanele uhlalele ethembeni nanyana kungaba budisi kangangani epilweni ngombana
lokho kuyamphumelelisa umuntu.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Okhunye esikufundileko ngomlingisi lo kukobana kuqakathekile ukutjheja abentwana
abeze nomuntu emtjhadweni/ekungasibo bakho beengazi ngombana ikusasa lenarha
lisezandleni zabo boke abentwana. Indlela umtloli asivezele ngayo uMahlangu
usifundisa okunengi epilweni, isimilo sakhe nezenzo zakhe ziyasakha njengabafundi.
UBafunani
Umtloli usivezele uBafunani amntwana ohlakaniphileko nohloniphako ngombana
ukghone ukuhlonipha uMahlangu nanyana angasuye uyise weengazi bewakghona
nokubona indlela emakghwakghwa unina egade aphatha ngayo uBonakele
noMahlangu. Bekakghona nokubona bona unina akamkhalimi lokha nakenza izinto
ezingakalungi ngendlela umntwana okhulako kufanele akhalinywe ngayo.
Umntwana okhula angakhalinywa ugcina sele aba neentjhijilo bekathathe neenqunto
ezimbi ezifana nokuzibulala nangathwesa ngazo ababelethi bakhe umlandu. Ngesenzo
sakaBafunani sokuhlonipha uMahlangu nanyana kungasinguyise weengazi sifunde
bona kuqakathekile ukuhlonipha omunye nomunye umuntu omdala nanyana
ungahlobani naye.
UNaSilombo
Umtloli umveze amlingisi onehliziyo embi, onganazwelo nongahloniphi abanye abantu.
Lokhu sikubone lokha nakathathana noMahlangu ngamagama amtjela bona
akasiyindoda yalitho. Umbelethi onganayo ifundiso nepatho ehle emntwaneni, lokho
sikubona lokha nakatlhorisa uBonakele angafuni bona adlale nabanye abentwana.
Indlela embi ebegade aziphethe ngayo yabonakala ingalethi ubudlelwano obuhle
phakathi kwakhe noMahlangu kanye noBonakele. Godu umtloli umveze anganakuliso
ehle kuBafunani. Sibona indlela amkhulise ngayo kuyindlela engamakhiko umntwana
osakhulako begodu lokho kwamenza bona angene emirarweni yokonakalelwa yipilo.
Kikho koke lokhu sifunda bona akukafaneli bona sibe nehliziyo embi ngombana
sizokugcina singasathandwa babantu esitjhidelene nabo. Nawumbelethi unikelwe
ithuba lokukhulisa abentwana bathande ngokulingana nangendlela ezabenza babe
nokuziphendulela nasele bakhulile.
Nasiyelela iinhlathululo ezingehlezi kuyabonakala bona umtloli uphumelele
ukusethulela iimilo, izenzo neemfundo ebekazihlosileko ngokusebenzisa umlingisi
ngamunye kabangehlaba.
(Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa.) [25]
UMBUZO 11: UBONAKELE – M Skosana
11.1 Uneminyaka elitjhumi nane/uneminyaka eli-14. (1)
11.2 UBafunani ulilela bona uMahlangu akafuni ukumupha imali
yokuyokubhadelela ikhambo lesikolo lokuya ngeTshwane/Ulila ngombana
uyise wamtjela bona akayokubawa imali kuyise ebamtjhiya eHlazatje
njengokutjho kwakaNaSilombo. (1)
11.3 Magama athi, 'Ubhalelwa bomakhelana bakho. Badlala ngawe mihla yoke.
Into oyaziko kutlhagisa umntwanami'/Magama athi, ‘Unesibindi ndoda,
sokulahla unina nomntwana ngaphandle kwesizathu ngombana ufuna
ukungenza intombakho sengimdala ngingaka. (2)
11.4 Bobabili bebahlukunyezwa. (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
11.5 Amahabhula etjiwa nguBonakele emarageni athengwa khulu naphezu kobana
bekathengiswa ngemali ephezudlwana ngombana bekungewesigaba
sokuthoma. (2)
11.6 UBafunani ukhule kamnandi ngaphasi kwetjhejo lakanina uNaSilombo kanti
uBonakele yena ukhule kabuhlungu ahlukunyezwa ngumanakhe ngombana
unina wazipha inarha. (2)
11.7 UBonakele lokha nakahlika ibhesi eDaveyton wabetjhwa besana
ababili/Wabetjhwa nguNduku noSponono/Wabanjwa ikunzi bewathathelwa
nemalakhe. (1)
11.8 Umntwana uyahlukumezeka nakabona ababelethi bakhe basilwa.
- (1)
Umntwana onjalo angaphetha ngokudelela munye wabo bese uthatha
-
ihlangothi lomunye ngesibanga sepi ekhona hlangana nabo.
- Umntwana okhulele emndenini onetjhada/olwako uvame ukungaragi
kuhle eemfundweni zakhe.
- Umntwana okhulele emndenini onababelethi abalwako uba litshwenyo
emphakathini nakakhulako/ubetha abanye abentwana nakadlala nabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
amaphuzu AMABILI.) (1)
11.9 - Akusilo iqiniso lokobana boke abentwana abahlala eendleleni babaleke
emakhabo ngebanga lokuhlukunyezwa abanye basuke badedesa,
bangafuni ukuthatha iiyeleliso zababelethi babo babona kwangathi
bayatlhagiswa bese bagcine babalekela eendleleni/Bahlala
eendlelenapha ngombana babelethelwe khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.10 C/Killer. (2)
11.11 Umnqopho womtloli wokusebenzisa iimbikindaba ukukhangisa ipi kaBonakele
noDuke Hudson bekukuhlanganisa umndeni kaMahlangu ngombana
uMahlangu wafunda ephephandabeni bese uNaMndebele yena wezwa ngayo
ipi le emrhatjhweni, lokho kwenza bona bakghone ukuya lapho ikhona
nekukulapho umndeni lo wahlangana bewaphelela khona/Umnqopho womtloli
ngokusebenzisa iimbikindaba bekukukwazisa isitjhaba ngepi ebeyizokuba
khona phakathi kombethi maguduva onguBonakele noDuke Hudson.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.12 - Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana uNaSilombo bekungumma
onganayo ifundiso ehle emntwanenakhe. Ingathana wamkhalima,
wambonisa indlela elungileko bekazokuba nekusasa elihle.
- Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana umntwana kubhala nanyana
kuthiwa unombelethi onomthetho, nangabe akakazimiseli litho ngepilo
angeze abanekusasa elihle/Kusemntwaneni bona uzifunela ipilo ehle
namkha awa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
11.13 Isifundo esitholakala enovelini ethi, 'UBonakele' sithi epilweni kufanele
ubekezele lokha nawuhlangabezana neentjhijilo/Ukuhlangabezana neentjhijilo
epilweni kusiza umuntu ekufezeni iimfiso zakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
11.14 Umtloli uphumelele ukusethulela isingeniso esinembako senovela le
ngombana:
- Ukghonile ukusethulela umlingisi oyikutani onguBonakele.
- Ukghonile ukusethulela umraro umlingisi oyikutani aqalene nawo
okukuhlukunyezwa ngumanakhe ngemva kokutjhiywa ngunina.
- Ukghonile ukusethulela isizinda sendawo nekukulapho inovela yenzeka
khona okuyindawo yeSiyabuswa.
- Ukghonile ukusivezela isikhathi sokobana indaba le ithoma kusemini
ngombana sitjelwa bona uMahlangu wayehlezi ngaphasi komuthi lokha
uBonakele nakazakuya kuye amtjela bona ubawa ukukhamba naye
emsebenzinakhe ngelanga elilandelako.
- Ukghonile ukuveza nabanye abalingisi abaqakathekileko benovela le.
(ZINTATHU iimpendulo kezingehla.) (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 22 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 12: 'UMOYA OMUMBI'
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza
umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje
engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 12: 'UMOYA OMUMBI' – CM Sangweni
Iinolwana ziindatjana ezazicocwa bogogo ekadeni bacocela iinzukulwana zabo. Ihloso
ekulu yokucoca inolwana kwakukuyelelisa nokufundisa abentwana abasakhulako
ngezinto ezijayelekileko nebaphila nazo nofana abaphila ngazo. Isifundo ngilokho
abafundi abakuzuzako ngemva kobana bafunde umtlolo othileko. Isifundo singavela
ngesehlakalo esihle nofana esimbi. Enolwaneni yesihloko esithi; 'Umoya omumbi'
sithola iimfundo ezimbili. Sokuthoma ngesokobana nawumumuntu ungaweqi
amagama wabantu abadala nabakutjelako nanyana omunye umuntu angafika
akukhohlise kangangani bese sesibili kube ngesithi nawunehliziyo embi, ufela abanye
abantu umona awugcini ngobuhle.
Esethulweni senolwana le sitjelwa bona amatje bekazihlalela kamnandi endaweni yayo
egade ibizwa ngokobana kuseMkhathini. Abokhokho bamatje babetjhiye umthetho
wokobana amatje angavumeli nanyana ngisiphi isidalwa bona sizokuhlala endaweni le.
Nangambala ezinye iinzukulwana zamatje zawulandela lomthetho bekwaba sikhathi
lapha kuphila khona amatje amatjha. Inolwana nayiraga iya phambili sitjelwa bona
kwafika umoya wabawa bona amatje amatjha awuvumele uzokwakha endaweni le.
Ngonobangela wokobana amatje begade abinge umoyana omnandi owawuvuthelwa
mumoya lo lokha nakutjhisako, amatje la avuma.
Umnqopho womoya kwakungasi kuhlalisana namatje kodwana kwakukukobana ufuna
ukuqotjha amatje endawenawo bese kuhlala wona. Umoya wathoma ngokobana
ungasaphembethi amatje ngomoya omnanjana njengombana bewusenza
nakutjhisako. Amatje athi nakabuzako bona kubayini umoya ungasakwenzi lokho?
Umoya wasilingeka wathoma wavunguza ngamandla bekwafika lapha amatje
angasakghoni ukubambela khona. Amatje amakhulu aqhulana aphuka phakathi
abaziintshutshurwana bekwatlhogeka bona abalekele phezulu lapha umoya ungeze
wawafikela khona.
Ngesenzo samatje amatjha sokobana avumele umoya bona uzokuhlala nawo sifunde
isifundo sokobana nawungalaleliko lokha abantu abadala nabakuyalako ugcina uzifake
kekulu ingozi. Abokhokho bamatje bawayala amatje amatjha bona angavumeli
nanyana ngisiphi isidalwa bona sizokuhlala nawo endaweni yeMkhathini kodwana
wona eqa umthetho ebekatjhiywe nawo. Bekungatlhogeki bona amatje amatjha la
akhohliswa mumoya ngokuwavuthelela umoyana omnanjana nakutjhisako ngombana
besele vele akujayele ukutjhisa.
Ngakelinye ihlangothi umoya nawo waba nomona lokha nawubona amatje azihlalele
kamnandi endaweni yeMkhathini azama ukuwawisela phasi bese kuhlale wona kanti
azowenza athuthukele phezulu nalapha afika ahlala kamnandi ukudlula eMkhathini.
Ngalokho singatjho bona isifundo esisitholako ngesokobana umuntu nakanomona
azama ukufelelisa omunye umuntu usuke ambangela itjhudu ukuya phambili.
Nawumumuntu kufanele waneliswe ngilokho onakho. Lokhu sikususela ekutheni
umoya ngokwawo wawunganamraro endawenawo kodwana ngebanga lomona
wagcina unehliziyo ebuhlungu nawubona amatje sele ahlezi kamnandi khulu ukudlula
eMkhathini ngemva kobana selenze isivumelwano nelanga, aphenduka iinkwekwezi
ezikhanyisela iphasi lokha ilanga nasele liyokulala.
Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli uphumelele ukusithulela
iimfundo ebekazihlosile ngokusebenzisa umlingisi ngamunye kabangehlaba.
(Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa.) [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 13: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
13.1 'ISINGHONGHOYILO SEZINJA' – CM Sangweni
13.1.1 Igama lekosi yesitjhaba sezinja nguBhova. (1)
13.1.2 Isitjhaba sakwaNja besaziwa ngokobana sitjhaba esibukhali
khulu/Isitjhaba sakwaNja besaziwa ngokobana sitjhaba
esasingahlaselwa nanyana ngubani. (1)
13.1.3 Isizathu esenza bona izinja ezimapholisa zibize umhlangano
kukobana zazifuna ukuyelelisa ezinye izinja ngokuhlukunyezwa
ezikuthola eentetjhini zamapholisa/Isizathu esenza bona izinja
ezimapholisa zibize umhlangano kukobana zazifuna ukuyelelisa
ezinye izinja ngobungozi eziqalana nabo ngamalanga
emsebenzini. (2)
13.1.4 - Zazinikelwa inyama evuthiweko ekubeni zona zidla inyama
ehlaza. (1)
- Zazikhanjiswa isikhathi eside zingaboni imindenazo. (1)
13.1.5 Umnqopho womtlami wokusitlolela inolwana le kusiyelelisa
ngokuhlukunyezwa kweensebenzi ezibabantu nofana iinlwana
lokha nazisebenzela umuntu nofana abantu abathileko.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa.) (2)
13.1.6 - Liqiniso ngombana bakhona abantu abasebenza emabubulweni
kodwana abaqalelelwa ngezamaphilo, ngezehlalakuhle begodu
barhola imali encani.
- Akusilo iqiniso ngombana bakhona abaphathi abanendaba
neensebenzi zabo kangangokuthi nazinamabanga ekufanele
ziwaphethe ziyavunyelwa bona zingayowaphetha, ziphiwa
amalanga wokuphumula, zikhutjhulelwa imali yomrholo
nokhunye okuphathelene nepatho yeensebenzi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa.) (2)
13.1.7 Isenzwesi sisitjela bona nazo zifuna ukuhlonitjhwa beziphathwe
ngokulingana njengabantu. (2)
13.1.8 - Iye, siyavumeleka ngombana izinja zikghona ukunukelela
bezithole izinto abantu abamapholisa abangeze bakghona
ukuzinukelela bebazithole bona ngokwabo/Siyavumeleka
ngombana izinja ngezinye zeenlwana ezihlakaniphileko
nezikghona ukulandela imiyalo eziphiwe yona babantu
abamapholisa.
- Awa, asivumeleki ngombana izinjezi zingaluma umuntu alimale
kabuhlungu nofana akhubazeke unomphela/Asivumeleki
ngombana banengi abantu abafuna umsebenzi kodwana
ngebanga lokusaba ukusebenza nezinja bagcina bangasafaki
iimbawo zemisebenzi yokuba mapholisa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
13.1.9 Ubungozi obungaba khona kukobana ungadunyuzwa bewubulawe
ziinlelesi lokha nawubizelwe esehlakalweni esinobulelesi
ngombana zihlala zihlome ngeengidi nangeenthuthumbisi.
(Umfundi angayibeka ngendlela enye nenye enembako.) (1)
13.2 'IIMBONGO ZAKWAMHLANGA' – D Mabhena
13.2.1 Bayede!/UyiNgwenyama. (1)
13.2.2 Isifaniso/Isimanyaniso. (1)
13.2.3 Indima yesibili imumethe umqondo wokobana indawo
yaKwaMhlanga ihlotjiswe ngeentaba, ngezikghwa
beyabhodwabhodwa milanjana yamanzi angabubuliko. (2)
13.2.4 Imbongi inqophe ukusivezela bona ubumbi/nokungasikuhle
kwendawo le kuyasitheka ebusuku kubonakale ubuhle
beenkwekwezi kwaphela.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa.) (2)
13.2.5 C/Sigoga. (2)
13.2.6 Isibongwesi simumethe ummoya wokuthaba ngombana imbongi
ithatjiswa bubuhle bendawo yaKwaMhlanga nezinto ezihle
ezenziwa endaweni le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa.) (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 26 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI EMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Irarano kutjhayisana ngemibono phakathi kwabadlali ngokwabo nofana phakathi
kwabadlali nobujamo bendawo. Irarano langaphakathi kulokha umdlali
ahlangahlangene yena ngokwakhe, aratharatha ngokomkhumbulo ngobujamo azithola
aqalene nabo bekufike lapha aphuma nesisombululo khona nofana atjharagane ukuya
phambili. Irarano langaphandle yihlangahlangano eba hlangana nabadlali, okutjho
bona kungazwani ngeenkulumo nofana ngezenzo kwabadlali bekufike lapha kuthathwa
igadango lokulwa nofana lokunghalelana khona. Ummongondaba ngilokho umtloli
womdlalo afuna ukusitjela khona ngomdlalwakhe. Ukuze umtloli womdlalo afikelele
kummongondaba awuhlosileko usebenzisa imihlobo yamararano la. Ummongondaba
womdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI' kukobana nawunebhudango
ungavumeli ubujamo ozithola ukibo bukudosele phasi nofana emva.
Irarano lokuthoma esilithola ngaphakathi komdlalo lo ngelangaphakathi. Ngokutjho
komtloli womdlalo lo kuthiwa uTjhili bekufuze bona athole umuntu ozomsebenzela
iplasi nekwaba yinto eyamphatha kabuhlungu njengombana asazi bona uMbulawa
angeze afuna ukusilisa isikolo ayokusebenza eplasini. UMbulawa naye simfumana
anerarano langaphakathi ngemva kobana uyise amtjele ngekulumo abe nayo
noMathumbu. Unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu, njeke ukulisa
kwakhe isikolo kutjho bona ibhudangwelo lizokufelela. Uqeda nehliziywakhe bona
uzosilisa isikolo ayokusebenzela uyise iplasi kodwana angeze ayilisa ifundo
uzokuragela phambili afunde ngeposo.
Irarano langaphandle lithoma ukuvela lokha nasithola uMbulawa atjhayisana nobujamo
bendawo yeplasini lokha nakathoma ukusebenza. Sithola uMbulawa angakhambisani
nangendlela uMathumbu aphatha ngayo iinsebenzi zakhe. Lokho kwabangela bona
abuthelele iinsebenzi ezibabantu abatjha batlola phasi iinghonghoyilo zabo
ngomnqopho wokobana bazidlulisele kuMathumbu akwazi ukuzilungisa. Esikhundleni
sokobana uMathumbu azilungise simthola aphikisana nazo, atjho nokobana angeze
aziphendula. Lokho kwabangela ilutjha bona lithathe isiqunto sokobana lingasaragela
phambili nokusebenza bekufike lapha iinghonghoyilo zalo zitjhejwa khona.
Ukusuka lapho sithola irarano langaphandle liragela phambili ngokobana ilutjha
liqalane amehlo namehlo noMathumbu. Sithola ilutjha livuma iingoma zombanganarha
begodu likhandela abantu abadala bona baragele phambili ngomsebenzi ngombana
libona bona isivumelwano elisenze naye sokobana lizokutjhayisa kusese nesikhathi,
lithole iposo ngesikhathi asisenzeki nokobana liyabona bona induna uMbonani
litjhatjha isaba ukukhuluma noMathumbu. Irarano langaphandle liragela phambili lokha
uMathumbu nakala ukuphendula iinghonghoyilo zalo kodwana esikhundleni salokho
ulithembisa ukulibizela amapholisa. Elinye irarano ngelibe phakathi kwelutjha
neensebenzi ezibabantu abadala. Kilelirarano lokunghalwa komsebenzi sithola ilutjha
libetha abantu abadala ngamagade libakatelela bona baye kwaMasuku bayokuhlala
khona bufukama ukwenzela bona uMathumbu atjhugulule isiqunto sakhe sokuqotha
umfelokazi kaMasuku.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Sifumana elinye irarano elihlangana nabadlali lapha uMbulawa agijinyiswa khona
mapholisa akhambisana nezinja. Kuthiwa ngesikhathi ayokusetjha ekhabo kaMbulawa
afumana iincwadi zehlangano yezombanganarha esele yavalwa umlomo. Ngemva
kokubotjhwa nokugwetjwa kwaboMbulawa, bathathwa basiwa ehlathini lapha bafika
babetjhwa godu benjiswa nemigodi abazokubulungwa kiyo. Ukusuka lapho
bayadunyuzwa baphoselwa ngemigodini eyenjweko leyo. UMbulawa usebenzise
iqhinga lokuzilahlela ngemgodini bangakatjheji bona akakadunyuzwa. Uyaphunyurha
ekudunyuzweni ubalekela enarheni yeBotswana ngesizo lelori ebegade ithwele izimvu.
Wadlulela e-Angola nekukulapho afika aragisela ifundo yakhe phambili wafeza
ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu.
Nasingathi siyatjheja kuyabonakala bona ukuze umtloli womdlalo lo aphumelelise
ummongondaba awuhlosileko uthome ngokusebenzisa irarano langaphakathi nelibe
nomthelela werarano langaphandle bekwafika lapha indabakhe ivela khona
tjhatjhalazi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izwakwamukelwa.) [25]
UMBUZO 15: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
15.1 Sisenzo sokobana ilutjha liphose abantu abadala ngamagade bekufike lapha
bahlika khona emitjhinini bakhuphukela kwaMasuku. (1)
15.2 Isizathu esenza bona ilutjha lifune ukuyokufukama kwaMasuku kukobana
belifuna ukwenza uVenter abone bona alivumelani negadango lakhe
lokuqotha umfelokazi kaMasuku eplasini. (2)
15.3 - UMbonani ubonakele ngokobana avume ukuthunywa kuVenter
ayombikela ngendlela ilutjha lizizwa ngayo ngesiqunto asithetheko
ngomndeni wakwaMasuku. (1)
- Ukhombise ukuba mumuntu ozwana nokuthula nebumbano ngokobana
abize abadala bona beze bazokubonisana nelutjha ngendaba
yokuyokufukama kwaMasuku. (1)
15.4 Umdlali ovezwe njengembangi emdlalweni lo nguVenter/nguMathumbu. (1)
15.5 Esikomplasi kuphilwa ngokubhadela yoke into etlhogwa mumuntu
njengokubhadela amanzi, indawo yokuhlala nokuthuthelwa iinzibi. (2)
15.6 UVenter wabe afikisa iposo ngemva kwesikhathi khona ilutjha lingazukuba
nesikhathi esaneleko sokwenza imisebenzalo yesikolo/Iinsebenzi zakhe wabe
azitjhayisisa ngemva kwesikhathi khona ilutjheli lizakufika emakhaya
selidiniwe lingasakghona ukufunda. (2)
15.7 Kilomdlalo iRobben Island yabe isetjenziswa njengejele lokuvalela iimbotjhwa
ezimavukelambuso esikhathini sebandlululo, kanti esikhathini sanje sentando
yenengi sele isetjenziswa njengendawo esikhumbuzo somlando weSewula
Afrika evakatjhelwa ngitjho naziimvakatjhi zangaphetjheya. (2)
15.8 Ngicabanga bona umtloli ufuna ukusifundisa nokusitjengisa bona ngendlela
abantu bakade bebasele bahlukunyezwe ngayo besele basaba ukukhuluma
nanyana babona bona izinto ziyonakala, basaba ukubetjhwa nokhunye
okumbi ebekwenziwa makhuwa kibo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
15.9 - Liqiniso ngombana esikhathini sanamhlanje bakhona abantu
ababandlulula abanye ngokombala, ngokobuhlanga, ngokomsebenzi,
ngokobulili, ngokweenkhundla emisebenzini, njll.
- Akusilo iqiniso ngombana namhlanje bakhona abantu abaphila
ngokukhululeka eenkolweni, iinsebenzi zazi amalungelwazo, abantu
abanzima banobudlelwano obuhle nabantu abamhlophe, abantu bombala
nobuhlanga obungafaniko bakghona ukuhlalisana ndawonye kungabi
nomraro, njll.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.10 Umdlalo lo ukhuluma ngebandlululo egade likhona phakathi kwabantu
abanzima nabamhlophe nokugandelelwa kwamalungelo weensebenzi/
wobuntu. (2)
15.11 Ngicabanga bona bekenziwa kukwata nokufuna ukuzibuyiselela emakhuweni
ngombana gade abandlulula begodu abulala abanye abantu abanzima.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
15.12 Umtloli uphumelele ukuthiya umdlali oyikutani womdlalo lo ibizo elithi,
'Mbulawa' ngombana usinde ekubulaweni mapholisa amahlandla amabili
lokho kusihlathululela bona njengegama lakhe bekufuze abulawe.
(Umfundi uzakutlonyeliswa nakakghone ukuveza isenzo sokubulawa
ebekufanele senzeke phezu kwakaMbulawa negama lakhe elithi; ‘Mbulawa’.) (2)
15.13 Umdlalo wesihloko esithi, 'Ibhudango Lami' umumethe isifundo sokobana
nawumumuntu ungalahli ithemba nawuhlangabezana neentjhijilo epilweni
kodwana kufuze ukakarele, ulwe bewulifeze ibhudango lakho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
15.14 - Kulungile ngombana esikhathini esinengi abaphathi bemisebenzi abalaleli
iinghonghoyilo zeensebenzi, babathathela phasi.
- Akukalungi ngombana iinsebenzi ezinye zizwakalisa umbono wazo
ngokuphula nokutjhisa ipahla yemisebenzini ukwenzela bona
iinghonghoyilo zazo zizwakale.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 30 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI EMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwaaphuzu
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisweko
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza Iisezingeni eliphasi khulu
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. begodu alizwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba
nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim - (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Irarano kutjhayisana ngemibono phakathi kwabadlali ngokwabo nofana phakathi
kwabadlali nobujamo bendawo. Irarano langaphakathi kulokha umdlali
ahlangahlangene yena ngokwakhe, aratharatha ngokomkhumbulo ngobujamo azithola
aqalene nabo bekufike lapha aphuma nesisombululo khona nofana atjharagana ukuya
phambili. Irarano langaphandle yihlangahlangano eba hlangana nabadlali, okutjho
bona kungazwani kwabadlali ngeenkulumo nofana ngezenzo bekufike lapha kuthathwa
igadango lokulwa nofana lokunghalelana. Ummongondaba ngilokho umtloli womdlalo
afuna ukusitjela khona ngomdlalo wakhe. Ukuze umtloli womdlalo afikelele
kummongondaba awuhlosileko usebenzisa imihlobo yamararano la. Ummongondaba
womdlalo othi, 'UMBANGO KANZUNZA NOMANALA' kukobana sazi bona kweza njani
bona isitjhaba samaNdebele sihlukane sibe ziintjhaba ezimbili njengombana sibona
namhlanje.
Irarano lokuthoma esilithola ngaphakathi komdlalo lo ngelangaphakathi. Ngokutjho
komtloli womdlalo lo kuthiwa ubukhosi besitjhaba samaNdebele babufanele buthathwe
nguManala ngemva kokucima kwelanga elinguMusi kodwana bagcina buthethwe
nguNzunza ngobukirikitjani. Ngemva kobana uNzunza athethe unamrhali sithola
uManala anerarano langaphakathi ngombana simuzwa azibuza aziphendula bona
kuze njani bona uNzunza amthathele ubukhosi bakhe.
Simuzwa azisola ngesimilo sakhe sokobana angathatheli izinto zobukhosi phezulu
lokha nakatjelwa bona afike ngamasa azokuthatha unamrhali. Simuzwa aratharatha
nangokuhlongakalelwa ngunina, atjho nokobana nangathana unina ubesaphila ngabe
akukho koke lokhu. Ngemva kokuratharatha kwakhe simthola aluka amano ayedwa
wokobana njengombana uyise amnikele itjhwalo lokuzuma nje akasayolisebenzisela
ukuzuma iinyamazana kodwana sekayolisebenzisela ukuzuma uNzunza akwazi
ukufumana ubukhosi bakhe. Mbala ngemva kwalokho simthola alandela
amaqhingakhe.
Ukusuka lapho sithola irarano langaphandle phakathi kwamabutho kaNzunza
newakaManala. Amabutho kaManala agijimisana namabutho kaNzunza, kuhlatjanwa
ngemikhonto nangeensutja bekwafika lapha uNzunza namabuthwakhe afulathela
khona. Irarano langaphandle liraga liya phambili nanyana ilanga elinguManala
selicimile ngombana enye nenye ikosi eyayiba libambela lakaNcagu yayithatha lapha
kugcine khona uManala, igijimise uNzunza ukuze kutholakale unamrhali amthetjhe
ngobukirikitjani nongakamfaneli. Kilelirarano sithola bona isitjhaba sakaNzunza
siyaphela ngombana isitjhaba saManala sibonakala sinamandla ngonobangela
wokobana siphethe itjhwalo lokuzuma begodu lisebenzisa amaqhinga wokuzuma
elawafundiswa nguManala.
Irarano langaphandleli likhambe liqaphazela nesitjhabeni samaThombeni esatholana
nesaManala kwaba yincani indawo. Ngemva kobana uNcagu athethe iintambo
zokubusa nakuqeda ukucima kwelanga elinguMrhawu naye simthola aragela phambili
nokutjharaganisa izinto ngokobana abe seenthendeni zakaNzunza. Iraranweli liraga
njalo bekufikwa koQoli nekukulapho kwaqolelanwa khona ngokobana kuthathwe
uMthise kaTjhangutjhagu ongowesitjhaba samaNzunza anikelwe uNcagu bona kube
yindlovukazi yakhe. Iqhingeli leza ngoNangubokazi ngokusebenzisa ingubo yedini
ngokubona bona isitjhaba samaNzunza siyaphela. Ukusuka lapho iintjhaba ezimbilezi
zahlukana, kwaba nesitjhaba samaNzunza nesitjhaba saManala njengombana sibona
namhlanje.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Nasingathi siyatjheja kuyabonakala bona ukuze umtloli womdlalo lo aphumelelise
ummongondaba awuhlosileko uthome ngokusebenzisa irarano langaphakathi nelibe
nomthelela werarano langaphandle bekwafika lapha indabakhe ivela khona
tjhatjhalazi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25]
UMBUZO 17: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
17.1 Bekenzela bona angaselwa, akghone ukuphamba uManala kube nguye ofika
kuyise maqangi khona azokuthatha unamrhali bese ubukhosi buba ngebakhe. (1)
17.2 Umdlalo lo ukhuluma ngokuhlukana phakathi kwesitjhaba samaNdebele
ngebanga lokubangwa kobukhosi/Umdlalo lo ukhuluma ngonobangela
owenza isitjhaba samaNdebele sihlukane phakathi. (1)
17.3 - UNanasi wathi uNzunza ambathe isikhumba senyamazana esinoboya
khona uyise azakucabanga bona nguManala. (1)
- UNanasi wathi uNzunza alinge ukukhuluma njengoManala nakafika
kuyise. (1)
17.4 Isehlakalo esisisusa serarano emdlalweni lo kwaba kukobana uNzunza
agalaje uManala ubukhosi bakhe/agalaje uManala unamrhali wakhe. (2)
17.5 - Ukobana bekuphilwa ngokuzuma kulitshwayo lokobana umdlalo lo
wenzeka esikhathini sakade (UManala bekaphila asebuzimbeni kanti
uMbangwa banoTjhaba nabo bebaphila bazuma). (1)
- Ikosi beyithi nayifuna ukudlulisela umlayezo esitjhabeni ithumele iingijimi
ezizokukhamba zirhatjha umlayezo, okutjho bona bezingekho ezinye
iindlela ezifana neenrhatjhi zokudlulisa imilayezo njenganamhlanje.
- Ukobana ikosi beyinelawu layo eliseqadi ebeyilala ngakilo iyodwa
kulitshwayo lokobana umdlalo lo wenzeka esikhathini sakade.
(Nanyana ngiziphi ezinye iimpendulo EZIMBILI ezizwakalako
zizakwamukelwa.) (1)
17.6 - Kukobana besele aluphele.
- Kukobana besele angasaboni emehlweni.
- Kukobana besele angasanapilo ehle/besele agula.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2)
17.7 Unamrhali ekukhulunywa ngaye emdlalweni lo yintonga yobukhosi besitjhaba
samaNdebele, okutjho bona uphathiswa umuntu ozokuyokuhlala esikhundleni
sobukhosi. (2)
17.8 UManala bekamumuntu othanda ukukhupha ubuzimba bokuzuma
nebekumenza bona angabi khona ngesigodlweni nakukhulunywa iindaba
zobukhosi kanti uNzunza bekamumuntu ohlala asekhaya ngaso soke isikhathi
begodu lokho bekumenza bona ahlale akhona lokha nakukhulunywa iindaba
zobukhosi ngesigodlweni.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
amaphuzu amadanisako aseempendulweni ezingehla.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
17.9 Ngicabanga bona unobangela wokubhubha kwakukukobana khabe abusa
ngaphandle kokuphatha unamrhali ongasiyintonga yokubusa kwaphela
kodwana oyintonga eqinisekisa bona ikosi nofana lo omphetheko uba
nevikeleko labezimu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.10 - Liqiniso ngombana ikosi yakhetha yena uNgendu bona kube nguye
oyokufuna uManala ambikele bona azokuthatha unamrhali phezu kobana
zikhona ezinye iinduna zekosi/UNgendu wenza isiqiniseko sokobana
uyawufikisa umlayezo kuManala njengokutjho kwekosi nanyana yena,
uManala adisibezwa ziinyawo nje.
- Akusilo iqiniso ngombana uNgendu wabikela uNanasi ngokobana ikosi
ifuna ukudlulisela unamrhali kuManala naphezu kobana wathembisa ikosi
bona umlayezo lo uzawumumatha abe ayowukhafula kuManala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.11 Umnqopho womtloli wokuhlanganisa uNzunza nabantu bakwaNgubo
kukobana abantu bakwaNgubo laba bakwazi ukusiza uNzunza ngeenhlahla
ezizokuroma uNcagu agcine amukele uMthise kaTjhangutjhangu bona abe
yindlovukazi yakhe njengetshwayo lokulibalelana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
umqondo osependulweni engehla.) (2)
17.12 Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana ikosi igalajwe
mumuntu ekufanele kube nguye obalisizo kiyo njengombana ikhulile
beyingasaboni nemehlweni nje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
17.13 Ngifumene isifundo sokobana isikhathi siyahlonitjhwa/kuqakathekile
ukuhlonipha isikhathi ngombana ungaphundwa zizinto ezihle ngokufika
ngemva kwesikhathi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
17.14 Okubonakala kubufakazi nanamhlanjesi kukobana isitjhaba samaNdebele
sihlukaniseke kabili kunesitjhaba samaManala nesamaNzunza begodu
ikambiso yemihlobo le ayifani nanyana yomibili lemihlobo isitjhaba sakaMusi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 34 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI EMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu
10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim - (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Irarano kutjhayisana ngemibono phakathi kwabadlali ngokwabo nofana phakathi
kwabadlali nobujamo bendawo. Irarano langaphakathi kulokha umdlali
ahlangahlangene yena ngokwakhe, aratharatha ngokomkhumbulo ngobujamo azithola
aqalene nabo bekufike lapha aphuma nesisombululo khona nofana atjharagana ukuya
phambili. Irarano langaphandle yihlangahlangano eba hlangana nabadlali, okutjho
bona kungazwani kwabadlali ngeenkulumo nofana ngezenzo bekufike lapha kuthathwa
igadango lokulwa nofana lokunghalelana khona. Ummongondaba ngilokho umtloli
womdlalo afuna ukusitjela khona ngomdlalwakhe. Ukuze umtloli womdlalo afikelele
kummongondaba awuhlosileko usebenzisa imihlobo yamararano la. Ummongondaba
womdlalo othi, 'IFINDO' kukobana abezimu bayakghona bona bakuvalele ezinye izinto
ngonobangela wokobana ungakagcini amasiko. Imvelaphi yomuntu iqakathekile
begodu kulindeleke bona ayilandelele.
Kilomdlalo sithola irarano langaphakathi lokha uBalise acabanga indaba yokungabi
nomntwana le kodwana banakho koke okuhle nokufiswa babantu abanengi abasese
batjha. Nanyana kungakavezwa tjhatjhalazi nje ukucabanga kwakaLungile kodwana
ikulumo-pendulwano esiyithola phakathi kwakhe uLungile banoBalise esiqetjhaneni
sokuthoma somdlalo lo isitjengisa bona lento yokungabi nomntwana uLungile kade
imudla, kungebangelo agcine sekabuza uBalise bona usamthanda na. Lokhu kutjho
bona besele athoma ukungasathembi kuhle bona usathandwa.
Elinye irarano langaphakathi elingakavezwa tjhatjhalazi nalo silithola lapha uBalise
acabanga bona indaba yokukhuluma noLungile bona baye emphorofidini njengombana
ayeleliswe nguHleziphi uzayithoma ngakuphi. Lokhu kubangelwa kukobana uLungile
ukhulele emzini okholelwa kuZimu ingasi kibosiyazi. Sithola uBalise acabanga ayedwa
bona ifundo nobuzalwana zenza umuntu acabange njengodumbana obotjhelweko.
UMnguni, uyise kaLungile naye simthola anerarano langaphakathi ngemva
kokuhlangana noNobukhazi efandisini KwaMarhinini. Lapha uMnguni urarwe kukobana
uNobukhazi lo umazela indaba yokobana ukhamba iinyanga kanti ngapha waziwa
njengobaba okholelwa kuZimu, ongazenziko izinto zamasiko nokukhamba iinyanga.
UNobukhazi uveze lokhu kuMnguni ngebanga lokobana afuna ukukatelela uMnguni
bona akhulume noLungile, amenze bona avume ukuya enyangeni nendoda yakwakhe
uBalise khona bazakuba nomntwana njengombana bafuna. UMnguni ucabanga bona
umkakhe uNaMalemane nakangezwa bona iinkoloyi, iplasi nomuzi azikghantjha
ngazwezi zithiywe nguMabhebheja uzokuhlangana ihloko. Ujule ngomcabango
bekwafika lapha athatha isiqunto sokobana uzamlemukisa uLungile bona ukuya
enyangeni nofana kibosiyazi akusibuhlola nanyana bekangazi bona uzakuthoma
ngakuphi nje.
Lomhlobo werarano uqakathekile bona ube khona ukuze umdlali oyikutani akwazi
ukuthola ithuba lokobana akhe ahlale ayedwa acabange bekaluke namaqhinga
bonyana uzowurarulula bunjani umraro aqalene nawo. Umtloli uphumelele
ukulisebenzisa ngombana lenze uBalise bona asikime afune isizo ngendaba
yokungabi nomntwana le. Irarano langaphandle elihlangana nabadlali silithola lokha
uBalise nakararana noLungile ngebanga lokobana uBalise aveze indaba yomphorofidi
uThombeni.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 36 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
ULungile wamphendula wathi kghani ufuna akhulume liphi ilimi nakazakuzwakala bona
akayi lapho yena. Iraranweli lakhuliswa kukobana uBalise athole itiye egade bayiphiwe
mphorofidi uThombeni ithululwe nguNaMalemane ngaphandle kokumbawa. Lesisenzo
sakaNaMalemane sabangela bona uBalise arhitjhane noLungile ngamagama
abuhlungu nahlabako ngombana bekanethemba lokobana uLungile uzakusela itiye
leyo njengombana bathembisene bekube kulapha umrarwabo usombululeka khona.
Omunye umhlobo werarano langaphandle ngelihlangana komdlali nehlalo yabantu
(Isiko-pilo). Lomhlobo werarano siwuthola lokha uLungile noBalise nabaye
kumphorofidi uThombeni. Sithola uLungile azifihle ngokobana afake amarhalasi
anzima welanga ukwenzela bona abantu bangamboni ngombana ikolo yakhe
yobuKrestu ingamvumeli bona akhambe abaphorofidi nofana abantu ababonako.
Nasingathi siyatjheja kuyabonakala bona ukuze umtloli womdlalo lo aphumelelise
ummongondaba awuhlosileko uthome ngokusebenzisa irarano langaphakathi nelibe
nomthelela werarano langaphandle bekwafika lapha indabakhe ivela khona
tjhatjhalazi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25]
UMBUZO 19 IFINDO – Sovumani kaZimkhona
19.1 Umndeni wakwaMnguni wakhe eMhluzi. (1)
19.2 NguLungile. (1)
19.3 - ULungile wangena isimanje nakathathwako/nakendako begodu lokho
wakuvuma asazi bona yinto engakhambelani nentando kaZimu.
- ULungile nakendako kwahlatjwa imbuzi, ihlatjelwa abezimu nekusisenzo
esingakhambelani nekolelo yobuKrestu.
- ULungile wendela emndenini ongamaziko uZimu.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.4 Okufanako okwavezwa nguThombeni noMabhebheja ngendaba kaLungile
banoBalise ngokungafumani abentwana kukobana kunefindo ababotjhelwe
lona. (2)
19.5 Isenzeko esalama ikulumo-pendulwano le ngesokobana uMnguni akhambe
noBalise banoLungile abase enyangeni uMabhebheja owaveza bona
kunefindo elibotjhwe bezimu ngombana uLungile angakathombi. (2)
19.6 - Wafihlelwa bona koke lokhu okukhona ngakwakhe okubuthelelwe
yindodakwakhe uMnguni kuze ngeenhlahla ingasi ngomthandazo
kwaphela/UMnguni bekamfihlela bona ukhamba enyangeni uMabhebheja. (1)
- Wafihlelwa bona uMnguni wathatha uLungile banoBalise wabasa
enyangeni uMabhebheja bona bayokufuna intatha engabasiza
ngokubanembeleko/UNaMalemane bekangazi bona uNobukhazi amzonde
kangaka nje wazi iimfihlo zendodakhe/zomzakhe. (1)
19.7 A/Mnguni. (1)
19.8 Simveza amdlali odelelako/ongahloniphi imizi yabanye abantu/onenyazo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela.) (1)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
19.9 Umtloli unqophe ukusivezela bona nanyana singazilandela ezinye iinkolo
besiphumelele epilweni kodwana singakhohlwa besilahle amasiko
nemvelaphi yethu njengabantu abanzima.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.10 Umtloli unqophe ukusilemukisa bona zikhona iinyanga ezifundileko, njeke
umuntu nangabe uthatha isiqunto sokuphethela abezimu iimfanelo zabo lokho
akumkhandeli bona angarageli phambili neemfundo zakhe/Ukuthatha isiqunto
sokuyokuphetha lokho okukhambelana nabezimu njengokuthwasa nokhunye
akutjho ukutjhabalala kokufezekisa ibhudango lakho ngehlangothini lezefundo
njengombana abanengi bacabanga.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.11 - Liqiniso ngombana nawumumuntu ophethela abezimu bekhenu ngendlela
efaneleko kuvamile bona izinto zakho zikulungele, koke okwenzako
kukhambe kuhle.
- Akusilo iqiniso ngombana ipilo ayikadzimeleli ehlangothini lokobana
umuntu aphethele abezimu kwaphela, zinengi izinto ezingaba
bonobangela beentjhijilo epilweni/Bakhona abantu abaphetha zoke
iimfuneko zabezimu kodwana basese neentjhijilo abaqalene nazo
emaphilweni wabo. (2)
19.12 Umtloli womdlalo lo uzama ukusitjela bona esikhathini esinengi ngebekhabo
lomfazi kunebekhabo lendoda abavamise ukungena eendabeni zabantu
ababili nabatjhadileko, khulukhulu nabanemiraro emtjhadwenabo/Umtloli
womdlalo lo uzama ukusitjela bona esikhathini esinengi bekhabo lomntazana
basuke banokuzaza ukobana umntwanabo lo uyokuphatheka kuhle na
emendweni khulukhulu nabanyaza umsebenzi womkhwenyanabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.13 - Iseluleko sakaMvimbi sokobana uBalise athathe umfazi wesibili lokha
uLungile nakangakghoniko ukumbelethela umntwana siyamukeleka
ngombana kusisenzo esasenziwa ekadeni ngokwekambiso yesiko lesintu,
njeke ukuthatha umfazi wesibili akusiso isenzo esibuhlola.
- Iseluleko sakaMvimbi sokobana uBalise athathe umfazi wesibili lokha
uLungile nakangakghoni ukumbelethela umntwana asamukeleki
ngombana lokho kungaphula umuzakhe unomphela, uLungile
angazibuyelela kwabo/Abomma banamhlanje abakwamukeli
ukuhlanganyela indoda bababili/Asamukeleki ngombana akwaziwa bona
ngubani onomraro hlangana nabo bobabili.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
19.14 - Ngibona kulungile ngombana abantu nabathandana kwamambala indaba
yekolo ayingeni ndawo begodu kuzobanikela ithuba lokobana bafundisane
ngazo bese bagcina bakhethe eyodwa hlangana nazo.
- Ngibona kungakalungi ngombana akusi yinto ehle bona umma asonde
yedwa nobaba asonde yedwa kanti batjhadile bahlala ngendlini eyodwa
ngombana lokho kwenza kungabi nokubambisana.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
19.15 Nabegade nginguMnguni bengingazidela ngiyozitjelela mina umkami
uNaMalemane bona ngikhamba kuMabhebheja ngimbawe bona angilibalele
ukwenzela bona uNobukhazi angasaba nento azangithusela ngayo/
Bengingayokurhubhulula okumbi okwenziwa nguye uNobukhazi
ebengingakusebenzisela ukumthusela nami bona angakhuphi ifihlo leyo/
Bengingarabhela uNobukhazi bengimfumbathise bona angayikhuphi ifihlwami
le.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com
39 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com
40 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com
41 DBE/Novemba 2018
NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Verified matching documents
The question paper, memo or addendum that belongs with this document.
Recommended for this subject
Published documents with matching subject and grade metadata.

Memorandum
IsiNdebele HL P3 Nov 2019 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele HL P1 May June 2018 Memo_hlayiso.com_.pdf
Memorandum
IsiNdebele HL P2 May June 2018 Memo_hlayiso.com_.pdf
Memorandum
IsiNdebele HL P3 May June 2018 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele HL P1 Nov 2018 FINAL Memo_hlayiso.com_._hlayiso.com_.pdf
Memorandum
IsiNdebele HL P3 Nov 2018 FINAL Memo_hlayiso.com_._hlayiso.com_.pdf
Related documents
Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

Memorandum
IsiNdebele HL P2 Feb March 2018 Memo_hlayiso.com_.pdf
Memorandum
IsiNdebele HL P2 Nov 2017 Memo_hlayiso.com_.pdf

Memorandum
IsiNdebele HL P2 Nov 2016 Memo_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P1 Nov 2018_hlayiso.com_.pdf

Question paper
IsiNdebele HL P3 Nov 2018_hlayiso.com_.pdf
Question paper
IsiNdebele HL P2 May June 2018_hlayiso.com_.pdf
More from Grade 12 Isindebele Hl
Explore more published documents in this catalogue.




