You're offline
Skip to content
Memorandum

IsiNdebele HL P2 Nov 2018 FINAL Memo_hlayiso.com_._hlayiso.com_.pdf

Subject: Isindebele HlGrade 12201841 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) NOVEMBA 2018 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA IMITLOMELO: 80 Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ama-41. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Umhlahlandlela wokutshwaya 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa) 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja. 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). 8. Imibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: 'IBALA NGELAKHO' – TN Mahamba Ummongondaba ngilokho imbongi esuke ikhuluma ngakho ekondlweni yayo. Ikhethomagama magama asetjenziswa yimbongi ngokuyelela ukuzwakalisa kuhle lokho ekutjhoko ngekondlo yayo. Ekondlweni le imbongi ikhuluma ngomuntu ongafuni ukulalela iiyeleliso zombelethakhe. Imbongi izama ngamandla bona iyelelise umntwanayo ngengozi angahlangabezana nayo ngebanga lamalwele esele arhagele ephasinapha kodwana yena akakuthatheli ehloko koke lokho. Imbongi ikhethe amagama alandelako ukuzwakalisa tjhatjhalazi ummongondaba lo: • Kwayi, kwayi, uyaphi? Uyaphi thina silele? > Ngamagama la imbongi ibuza umntwanayo lo bona kubayini akhamba ebusuku bona balele. • Nawuphulwa lijamo lizabe likubeke phasi > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona ijamo umntwanalo lo azikhakhazisa ngalweli lizombangela bona adobhe amalwele azomenza bona agcine alele phasi/ahlezi phasi. • Zikhalime lingakafiphali > Imbongi iyelelisa umntwanayo lo bona alise indlela enza ngayo le ubuhle bakhe bungakatjhabalali/kungakabi lada/angakabanjwa magulo/ malwele. • Abantu abakufihleli, 'Umuhle mntwanomuntu', Batjho babe limu linye > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona abantu nabasuke bafuna lokho abakufunako emntwanenayo lo boke bamtjela ngendlela amuhle ngayo ukwenzela bona athatheke bese uyavuma. • Uziqale esibonibonini ube lihlo linye nabo, usuke uzibethe isifuba, usuke uhlahlathe, udurhe nenarha > Ngamagama la imbongi ihlathulula bona indlela umntwanayo lo azibona amuhle ngayo njengokutjho kwabantu kumenza bona azikhakhazise bekaphume endleleni, enze izinto eziphambene nokulunga. • Kubayini nabakufunako bangakutholi, uphunyurhe elimini elimnandi neliloliweko> Ngamagama la imbongi ihlathulula bona umntwanayo lo kufanele angakhohliseki kodwana asabane nomzimbakhe nanyana bangamtjela amagama amnandi kangangani. • Zibuze bamsila nje badoswa yini > Ngamagama la imbongi itjela umntwanayo lo bona akalemuke bona abantwaba basuke bafunani kuye nabamlandelela kangaka nje. • Feza okuzokuphumelelis' epilweni, zikhakhazise ngebala uSomnini akuphe lona, ube nomona ngalo > Ngamagama la imbongi iyelelisa umntwanayo lo bona ufanele enze okuzamakhela ikusasa elihle/elikhanyako bekazikhakhazise asabane nobuhle bakhe. Ngokwehlathululo engehla le singatjho bona imbongi iphumelele ukukhetha amagama aveza ummongondaba wokobana nawumntwana ufanele usabane nomzimbakho, ulalele umbelethakho nakakuyelelisako ngombana yena unelwazi ngezinto zepilo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO) UMBUZO 1: 'IBALA NGELAKHO' – TN Mahamba Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 5–6 4 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu -limpendulo pheze ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni kwamaphuzu azwakalako, ukusekela kanye nelwazi amayelana nekondlo. ziyakhambelana nesihloko. ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -lmibono esekelweko ikhona -Amaphuzu amanengi namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana khulu. Kunamaphuzu kodwana ayikavezwa yoke asekela imibono -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. 6 IMITLOMELO amanengi asekelwe begodu ayikasekelwa akakavezwa ngendlela azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela ngokunemba begodu njengombana eyanelisako. Unelwazi awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. anqotjhiswe ekondlweni. bekulindelekile. elisezingeni eliphasi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa -Ikondlo uyizwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. khulu. bonyana uyayizwisisa -Umfundi ikondlo akayazi ikondlo. kuhle. ISAKHIWO NELIMI 4 3 2 1 0-1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kanye kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. nokwethulwa: Ukuzwakala kwelimi kanye nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi kwamaphuzu. neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo khulu. -lmibono iyazwakala ayilandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 4 IMITLOMELO -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu. beyisekelwe kuhle khulu. -Ilimi, ukuzwakala elimini, ekuzwakaleni zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu kwekondlo kanye nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. nekuhlelweni kodwana okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kuhle kutjengisa ukutjhuja iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. kwengqondo. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 2: 'NGENAMEVA MNTWANAMI' – TN Mahamba 2.1 - Ngidinwe kukukukhalima/Ukumkhalima. - Ngidinwe kukukudosa ngendlebe/Ukumdosa ngendlebe. (YINYE ipendulo kezingehla.) (1) 2.2 Isilingisi. (1) 2.3 Umqondo omunyethwe yindima le ngewokobana imbongi yazizwa ithabe khulu njengesana elincani mhlana umntwanayo lo abelethwako, beyaba nethemba bona izokuba nekusasa elihle kodwana akhange kusaba njalo yagcina idaniswa zizenzo zakhe. (2) 2.4 Imbongi izama ukusitjela bona bekuba budisi lokha nakufanele ilale ingazi bona umntwanayo ukuphi/Imbongi izama ukusitjela bona beyilala benyoni icabanga bona umntwanayo angangena nanyana kukunini/Imbongi izama ukusetjela bona beyingabi nobuthongo/Beyiphilelwa/Beyingakghoni ukulala/ Beyihlubayela. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 2.5 Imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa zizenzo zomntwanayo ongalaleliko lokha nayimkhalimako/Imbongi idaniswa kukobana kunokobana umntwanayo lo ayilalele, ukghaphela iiyeleliso zayo ngaphandle bese uthatha yakhe indlela enameva. (2) 2.6 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesingathekiso emudeni wama-20 othi; 'Khes' ube yimvu ehle' ukuveza bona ikhanuka ngathana umntwanayo lo angalunga njengemvu ngombana yona yaziwa njengesilwana esilungileko/Imbongi iphumelele ukusebenzisa isingathekiso emudeni wama-22 othi, 'khes' ube mntwan' onehlonipho' ukuhlathulula bona umntwanayo lo akabe nesimilo somntwana omncani onehlonipho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana atshwaye ngamunye wemida evela ependulweni engehla.) (2) [10] UMBUZO 3: 'SAHLULWA KUPHANDLULULANA' – TN Mahamba 3.1 Umqondo-phikisana/Ifanakamisa ka-a/Ivumelwano-phakathi elibunjwa malunga u-langa. (1) 3.2 Thina siziinini zotjwala/zamarhamulo. (1) 3.3 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa miphumela emimbi yendlela yona nomnganayo ebebaziphatha ngayo, seyiyazisola kodwana asisekho isikhathi sokubuyela emuva ngombana besele ikhulile. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela kodwana kuvele ummoya wokudana.) (2) 3.4 Amagama la angenza ngizwisise bona imbongi nomnganayo bebangasifuni isikolo ngombana bebathi nababona abanye abentwana bambatha ijinifomu basiya esikolweni bona babaqale kwaphela kungatjho litho kibo/Kungenza ngizwisise bona imbongi nomnganayo bebathi abanye abentwana nabaya esikolweni bona bababukele. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 3.5 Imbongi nomnganayo bathe nasele babona batjhiywe sikhathi basala sebazinikela bathi akwenzeke okwenzekako/akuye la kuyako ngombana bengekhe basakghona bona babuyele ebutjheni bayokulungisa iimphoso zabo/Imbongi nomnganayo balahlele ithawula/itewu bathi akusale kwenzeka okwenzekako ngamaphilo wabo ngombana bengekhe kusakghonakala bona babuyele ebutjheni bayozilungiselela ikusasa labo. (Nanyana ngiyiphi ipendulo eveza umqondo wokobana besele imbongi nomnganayo bazidelile ngepilo izakwamukelwa.) (2) 3.6 - Ngiyayizwela imbongi ngalokhu elila ngakho ekondlweni le ngombana izwakalisa ukuzisola ngendlela embi yona nomnganayo ebebayikhamba begodu ngendlela ezisola ngayo kubonakala kwangathi azange balalele iiyeleliso ebebanikelwa zona. - Angiyizweli imbongi ngalokhu elila ngakho ekondlweni le ngombana kuthiwa umuntu ozenzileko akalilelwa, njeke imbongi nomnganayo babonakala bazenzile, bebababona abanye abentwana basiya esikolweni kodwana bona bazenza abosiyazi, bahlalela ukusela utjwala nokugega nenarha. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] UMBUZO 4: 'THANDO' – TN Mahamba 4.1 Imbongi ithi ithando: - Kukudla kwehliziyo. - Mummoya omnanjana. - Mummoya opholileko. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2) 4.2 Ummongo omunyethwe yindima le ngewokobana ithando imbongi enalo ngomuntu lo alikadzimeleli ezintweni eziphathekako/anazo kodwana lidzimelele endleleni aziphethe ngayo. (1) 4.3 Uhleka ihloko yami ihlangane. (1) 4.4 Ukusetjenziswa kwemida le kusivezela bona imbongi imthanda kwamambala umuntu ekhuluma ngaye lo njeke angacabangi bona udlala ngaye/Inqophe bona akenzi iphoso ngokumbikela bona iyamthanda njeke ukumtjela kwayo kungoni ukuzwana kwabo/angayithathi ngendlela yokobana ufuna ukudlala ngaye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.5 - Ngendlela engizwisisa ngayo ikondlo le ngicabanga bona imbongi sele iqonyiwe, njeke ngamagama la iqinisekisa ithando layo emuntwini lo ukobana abone bona nabegade imtjela bona uyayithanda bekangadlali ngaye. - Ngendlela engizwisisa ngayo ikondlo le ngicabanga bona imbongi isazibawela ithando emuntwini lo ngombana nasiyelela okutjhiwo mumuda we-17 newe-18 kubonakala kwangathi imbongi ayikaqonywa isancenga ithando lomuntu ekhuluma ngaye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 4.6 - Ngokubona kwami ngibona kulungile bona umuntu nawumthandako umthande ngokudluleleko ngombana ithando leqiniso yinto efunekako begodu lapha likhona kuhlala kuthatjiwe ngaso soke isikhathi nekuyinto efunwa nguSomnini. - Ngokubona kwami ngibona kungakalungi bona umuntu athande omunye umuntu ngendlela edluleleko ngombana nakungenzeka bona lo othandwako enze izinto ezingakalungi nofana angasaphumeleli ukuthandana nalo osomako kulula bona angazikhupha umphefumulo nofana akhuphe lo ongasamthandiko umphefumulo nekuyinto engafunekiko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] UMBUZO 5: 'KUFA'– TM Mthimunye 5.1 Amalunga akha ivumalwano-thoma: U- ... U- ... Awuna... Awuna... (1) 5.2 Indima le imumethe umqondo wokobana ukufa akunazwelo/Kuthatha abantu/ iinhlobo esizithandako. (2) 5.3 Uthini ngabasele babodwa/Abentwabekosi ababodwaba bona. (1) 5.4 Ukusetjenziswa kwemida le kusivezela umqondo wokobana ngokuya kwembongi ukufa kutjhiya abantu abangakalungi bese kuthatha labo abalungileko nabalisizo kabanye abantu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 5.5 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa yindlela ukufa kunesihlungu ngayo ebantwini ngokubathathela iinini zabo, kubatjhiye balila isililo esingapheliko/Nokungabi nendaba nokutjhiya abentwana babodwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 5.6 Imbongi iphumelele ukusebenzisa isithombengqondo sesenzasamuntu ekondlweni le ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba wayo ngombana pheze yoke imida yayo imbongi iyitlole kwangathi ikhuluma nomuntu wesibili, iqalene naye ngemehlweni imtjela ngendlela enza isihlungu ngayo ebantwini kanti ikhuluma nokufa okungasimumuntu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA Abalingisi babantu umtloli abasebenzisela ukuveza lokho akunqophileko ngenovelakhe. Iimilo yindlela umuntu aziphethe ngayo ngesibumbeko nangezenzo bese isifundo kuba ngilokho umtloli afuna bona sikwazi besikufunde ngomlingisi othileko. Izenzo zizinto umuntu azenzako. Ukuze umtloli aphumelele ukwethula isifundo asihlosileko ngenovelakhe kufanele athathe abalingisi bakhe abanikele iimilo ezizokwenza bona siyelele iindlela ebaziphethe ngayo. Kilenovela sizokutjheja iimilo nezenzo zabalingisi abafana noMavela, umufi uBongwe, uGotjiwe noSkhosana ukobana basethulela ziphi iimfundo. UMavela Umtloli uveze umlingisi onguMavela anesimilo sokungalaleli nakayeleliswako, lokho sikubone ngesenzo sakhe sokungalaleli uyise nakamyelelisa bona umuntu nakufanele aphumelele epilweni kufanele afunde. Uvezwe anesimilo sokungahloniphi, lokho sikubone ngokobana akgharameje umkakhe phambi kwabentwana bakwabo lokha nakathi ulinga ukumbonisa ngendaba yokubuyela esikolweni. UMavela umlingisi odzimelele emasikweni nosalandela ikambiso yamasiko wesintu khulu ngombana ngemva kokulala kwakayise wakghemela abembi bethuna lakayise bewahlanakela nembaji. Ubuzibulo bakhe ubuzalise ngokobana athuthe umuzakhe eSoshanguve abuyele eMadlangeni ngehloso yokuzokutlhogomela ilifa lakayise njengekulu. Umlingisi osigebengu nomarhamaru, lokhu sikubone ngesenzo sakhe sokweba iinkomo zekhabo wayozithengisa ngehloso yokudla ilifa lakayise ayedwa. Ngalesisimilo nezenzo zakaMavela sifunde bona kuqakathekile ukulalela ababelethi ngombana banelemuko elidephileko ngepilo nokobana kuhle ukuhlonipha imibono yabanye abantu, ungayinyazi ngombana ingakuvula amehlo. Ngesenzo sakaMavela sokukghemela abembi bethuna lakayise, ukuhlanakela imbaji nesokuthutha eSoshanguve ngehloso yokuyokutlhogomela ilifa lakayise sifunde bona kuqakathekile ukuhlonipha amasiko wesintu ukwenzela bona nawumumuntu ungalahlekelwa yimvelaphi yakho. Ngesenzo sakhe sokweba iinkomo sifunde bona ubugebengu abubhadeli ngombana ugcine sele abotjhiwe nemali yeenkomo leyo angakatholi ngitjho nopeni onzima kiyo. Umufi uBongwe Umtloli umveze amlingisi ohlakaniphileko nokwazi ukuhlela izinto zakhe epilweni. Lokhu sikubona lokha nasele angasekho ephasini kodwana atjhiyele abentwabakhe ilifa nendlela ekufuze balidle ngayo. Utjhiye isifiso emagqwetheni esihlathulula bona abentwabakhe kufanele balidle ngefundo khona bazakuba nekusasa elihle. Umlingisi okwazi ukucabangela nofana ukubonela phambili ngeemfiso zakhe, nanyana omunye wabentwabakhe onguMavela akhetha ukweba ingcenye yelifa lakhe kodwana isifiso sakaBongwe sokobana badle ilifa abatjhiyele lona ngokuragela phambili ngeemfundo zabo safezeka. Ngalokhu sithola isifundo sokobana nawufuna izinto zakho zikhambe kuhle epilweni kufanele uhlele kusese nesikhathi ukwenzela bona ungalili ngongathana nasele isikhathi sikhambile. Sifunde nokobana kuqakathekile bona umuntu ahlele ilifa lakhe asaphila ukuvikela bona imindeni ingalwi nasele angasekho ephasini. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UGotjiwe Umtloli umveze amlingisi othembekileko emsebenzini awenzako. Wathembisa uNaMtshweni bona uzokulinga ngamandlakhe woke bona azithole iinkomo zakaBongwe. Ngebanga lokuba lipholisa elizibophelele ekusizeni umphakathi nelisebenza ngokuzinikela waphumelela ukuzithola. Mlingisi ohlakaniphileko, lokhu kufakazelwa sisenzo sakhe sokwazi umsebenzakhe nokwazi bona kumele awenze njani. Bekasazi bona iinkomo ezetjiwako kanengi iingebengwezo zizithengisa efandisini. Simbona nakaya efandisini KwaMarhinini njengomuntu oyokuthenga iinkomo akhange atjengise bona ulipholisa lomthetho. Nanyana sele azibonile iinkomo ezetjweko azange abange itjhada wabuyela e-ofisini walinda bona uMavela eze azokuthatha imali ekuthengwe ngayo iinkomo zakhe. Isifundo esitholakala esimilweni nezenzweni zakaGotjiwe kukobana kufanele sibe babantu abathembekileko nabasebenza ngokutjheja. Ngesenzo sakhe sokuya KwaMarhinini njengomuntu oyokuthenga iinkomo, uGotjiwe usifundisa bona kufanele sihlakaniphe nasibona ubujamo esingathi siyabusola. Umtloli ukwazile ukusebenzisa umlingisi onguGotjiwe ukusethulela isifundo ngokobana amsebenzise njengesikhali sokuvikela amandla womuntu ongasekho ephasini. Lokho sikubone ngokobana akwazi ukubopha uMavela nabangani bakhe ngemva kokweba iinkomo zakayise. USkhosana Umtloli umveze amlingisi onamala ngombana watjela uMavela bona amapholisa wangeBhundu ayabopha nawungahlali khona. Koke lokhu bekuliqhinga lakhe lokufuna ukutjhiya uMavela bona angakhambi nabo khona azakukghona ukumdlelezela. Umveze amlingisi osigebengu ngombana wasiza uMavela ukweba iinkomo zakaBongwe ngokuzithutha ngelorakhe. Wabuya wadlelezela uMavela imali yeenkomo ngokumnikela itjhege elalinganamali ebhangeni. Ngalesisimilo nezenzo zakaSkhosana sifunda bona amala awaphumelelisi, asiza kwesikhatjhana kodwana ekugcineni iqiniso liyavela. Sifunda nokobona ubugebengu abubhadeli ngombana ekugcineni uSkhosana banoMavela bagcina babotjhiwe ngebanga lokweba iinkomo zakaBongwe. Umtloli ukwazile ukusethulela isifundo senovela le ngokobana asebenzise umlingisi ofana noSkhosana akhombise abanye abantu bona nawusiza omunye umuntu ukweba izinto zomunye nawe ungazifumana ukekulu ingozi njengokubotjhwa ngendlela kwenzeka ngayo enovelini le. Nasiyelela iinhlathululo ezingehlezi kuyabonakala bona umtloli uphumelele ukusethulela iimfundo ebekazihlosile ngokusebenzisa umlingisi ngamunye kabangehlaba. (Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa.) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA 7.1 KuseMkobola. (1) 7.2 Umhlobo werarano ovezwe esiqetjhaneni esingehla lirarano langaphandle ngombana kunokurhitjhana ngamagama phakathi kwakaMavela noSkhosana mayelana nokuthengiswa kweenkomo zakamufi uBongwe. (Umtlomelo owodwa ngewokuveza umhlobo werarano bese omunye ngewokusekela irarano elibe khona). (2) 7.3 Ubujamo bezeenthuthi bendawo yeMadlangeni busitjela bona indawo le kuyindawo eliplasi ngombana iinthuthi ziyindlala, azitholakali eduze nemizi njengoba sitjeliwe bona uMavela nakaya eWitbank wakhamba ibanga elide ngaphambi kobana athole isikhwelo/Kunalapho kuvela khona bona namunye umuntu endaweni le onekoloyi akekho, naloyo othi unesikhwelo usuke anekoloyana yeenkomo nofana yeendonki. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enikelwe mfundi esekela bona iinthuthi ziyindlala begodu azitholakali eduze nemizi izakwamukelwa). (2) 7.4 - Bobabili abakatjhadi. - Bobabili abanabo abentwana. - Bobabili bazimisele ukulandela isifiso sakaBongwe. - Bobabili bathanda ifundo. (YINYE ipendulo kezingehla.) (1) 7.5 Inovela le ikhuluma ngokuhluka kwendlela yesintu neyesikhuwa ngehlangothini lokwabiwa kwamafa. (2) 7.6 Isisusa seraranweli kwaba kukobana uHleziphi wajamelana nombono owavezwa ngunina wokobana uMavela abuyele esikolweni ayokufunda phezu kobana uMavela bekangakhulumi naye uHleziphi. (2) 7.7 - Liqiniso ngombana yoke imiraro ezokuqalana nekhaya kufanele itjhejwe yindodanakhe ekulu njengoba ubaba womuzi azabe angasekho ephasini/ Zoke izinto ebezilawulwa ngubaba ekhayapha zizokusala zilawulwa yindodana ekulu lokha unomzana nakangasekho. - Akusilo iqiniso ngombana umma nakasese khona naye uyakghona ukutlhogomela izinto ezitjhiywe yindodakwakhe nayileleko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.8 Isenzo sakaBongwe sokuhlela isifiso sakhe asaphila simveza amlingisi ohlakaniphileko, ofuna ukuqeda intwa emndeninakhe, onebonelo phambili nofuna bona izinto zakhe ziphathwe ngetjhejo nangendlela afisa ngayo lokha nakangasekho ephasini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.9 Ngicabanga bona umnqopho womtloli wokusitlolela inovela kukusifundisa ngeentjhijilo eziba khona nakufanele kwabiwe ilifa lelunga lomndeni elibhubhileko nanyana litjhiye lihlelile bona ilifa lalo labiwe bunjani. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 7.10 Isiphetho senovela le sizwakalisa ummoya wokudana ngombana sithola umlingisi onguMavela alila nasele abona bona indaba yesifiso sakayise iliqiniso/Umndeni kaMavela uyalila ngombana bewungakalindeli ukubona uMavela angomunye wabebi beenkomo zakaBongwe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ummoya wokudana ozwakaliswe esiphethweni.) (2) 7.11 Ngicabanga bona sizokuba nomthelela omumbi ngombana bayokukhula banomcabango wokobana uyise usiphulamthetho, amathuba wokobana bamhloniphe azokuba mancani khulu/Nanyana sele aphumile ejele angeze babe nobudlelwano obuhle naye ngombana uzabe alahlekelwe sikhathi esinengi sokobana abanikele ithando nefundiso njengombelethi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.12 Umtloli uphumelele ukwakha ubudlelwano phakathi kwesihloko senovela le esithi; ‘Mbala Ngubaba’ namagama akhulunywa nguMavela esiphethweni senovela le athi; ‘Mbala ngubaba woke lo, ongibulele ngiphila’ okusihlathululela bona khona akholwako bona mbala nguyise obophe ilifeli ngesifiso emagqwetheni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 7.13 Isenzo sakhesi simveza amumuntu ozicabangela yena yedwa/onehliziyo ede/onganelisekiko nofuna yoke into iphelele kuye/Umumuntu onganayo ihliziyo yokwabelana/nomarhamaru. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 7.14 - Umtloli wenovela le uphumelele ukusethulela uMavela njengomlingisi oyikutani ngombana umveze esethulweni sendaba anomraro aqelene nawo. (1) - Indaba nayiragela phambili uyavela kizo zoke iingaba zezakhiwana zenovela le, nguye oyemayemako afunana nesisombululo salomraro njengombana silindele bona umlingisi oyikutani enze. (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 13 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi-- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Abalingisi babantu umtloli abasebenzisela ukuveza lokho akunqophileko ngenovelakhe. Iimilo yindlela umuntu aziphethe ngayo ngesibumbeko nangezenzo bese isifundo kuba ngilokho umtloli afuna bona sikwazi besikufunde ngomlingisi othileko. Izenzo zizinto umuntu azenzako. Ukuze umtloli aphumelele ukwethula isifundo asihlosileko ngenovelakhe kufanele athathe abalingisi bakhe abanikele iimilo ezizokwenza bona siyelele iindlela ebaziphethe ngayo. Kilenovela sizokutjheja iimilo nezenzo zabalingisi abafana noKholiwe, uZondani, uSipho nomphakathi weVlaklaagte No. 2 ukobana basethulela ziphi iimfundo. UKholiwe Umtloli usethulele uKholiwe amntazana omuhle nokholwako. Lokho sikubona ngezenzo ebezenziwa masokana agade afunda nawo nasonda naye zokobana amlandelele ngomnqopho wokumsoma. UKholiwe ngendlela agade amuhle ngayo bekenza bona amasokana amsomako azibulale nangabe akakawaqomi. Ekusonyweni kwakhe, bekathumba ngokobana athandaze kuSomnini bona amuphe amandla wokujamelana nakho koke okuza kuye. Uthanda ifundo, uhlakaniphile begodu uyazi bona ufunani epilweni. Lokhu sikubona ngokuphumelela ebangeni lakhe letjhumi nambili bekamukelwe eyunivesithi. Ukuragela kwakhe phambili ngefundo eVista kusivezela bona uyithanda kangangani ifundo. Okhunye umtloli asivezele khona ngoKholiwe kukuba nefihlo ngombana ufihle iqiniso nonobangela wokuhlongakala kwakaZondani isikhathi eside. Ngeemilo umtloli azinikele uKholiwe sithola bona zisethulela isifundo sokobana ungakwenza koke okuhle nokuthandwa babantu kodwana kwaba nento ekuphethe kumbi epilweni wangayikhulumi nomuntu, khulukhulu umuntu otjhade naye ungagcina uthethe isiqunto esimbi nesizokurara abantu ebegade bathi bayakwazi. Phezu kwabo boke ubuhle uKholiwe abenzileko enovelini le ekugcineni simthola azibulala ngonobangela wokufihlela indodakwakhe uMuzi ngokuzibulala kwakaZondani. Ngalokhu sithola isifundo sokobana nakunento ekuphethe kumbi, kuhle ukuvulela omunye umuntu omthembako isifuba sakho khona uzakuba nokuthula ehliziyweni nokobana ukuba nefihlo kungenza umuntu agcine sele enza izinto nofana into engakalungi njengokuzibulala. Kungebangelo kufanele sizifundise ukuvulelana iimfuba nabantu esibathembako. UZondani Umtloli usethulele uZondani kulisokana elikhuthalele ukusebenza, elizinikele kuZimu, elinethando lamambala, elibhalelwa yifundo nelingakghoni ukukghodlhelela lokha izinto nazingenzeki ngendlela afuna ngayo. Nasiyelela indlela umtloli asethulele ngayo isimilo sakaZondani sithola bona umumuntu othandekako kodwana okumbi kukobana ubhalelwa yifundo begodu akamukeli indlela izinto ezenzeka ngayo. Ukuzidumuza kwakaZondani kumveza elinye ihlangothi abantu ebebangalazi ngaye naphezu kobana gade aziwa njengomuntu ozilungeleko nothanda uZimu. Isifundo umtloli asidlulisela sona ngomlingisi onguZondani ngesithi uZimu angeze akupha koke okufunako, ufanele wamukele lokho akukhethele khona ngombana waba nehliziyo yokufuna bona izinto zoke zenzeke ngendlela ofuna ngayo kulula bona ungazibulala nangabe kuba khona okungenzeki ngendlela yakho. Sifunde bona nanyana umuntu angabonakala athabile ebantwini kodwana angeze wazi bona udliwa yini ngaphakathi kwakhe. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Usipho Umtloli usethulele uSipho amumuntu onobuntu, onamaqiniso, ofundileko nowamukelako lokha izinto nazingakhambi ngendlela afuna ngayo. USipho wamukela lokha uKholiwe nakamtjela bona angeze aphumelela ukuthandana naye. Esikhundleni sokobana azonde uKholiwe simthola amthanda bekamsekela lokha izinto nazingamkhambeli kuhle. USipho nguye owayokutjela uKholiwe bona abaleke ngombana umalumakhe kaZondani uyeza uzombulala. Ngokusebenzisa uSipho umtloli ufuna ukusidlulisela isifundo esithi ukuthanda umuntu akusikutjhada naye kwaphela kodwana ningathandana ngokuba bangani nje kwaphela, nisekelane benikhuthazane epilweni. Okhunye esikufunda ezenzweni zakaSipho kukobana nawumumuntu wazela omunye umuntu ifihlo ethileko, zifundise ukuyibulunga ube nesifuba begodu ungahluleli loyo omazelako. Umphakathi weVlaklaagte No. 2 Umphakathi weVlaklaagte No. 2 umphakathi omsinya ukuthatha isiqunto sokwahlulela omunye umuntu ungakafunisisi ngobuqiniso bendaba. Lokho sikubone ngokobana babhebhethise amala nabonakala akhulunywa malunga wesondo ngokobana uZondani uzibulele ngebanga lakaKholiwe. Nalabo ebebathi babangani bakhe babonakala bamjikela ngemva kokusolelwa bona unesandla ekuzibulaleni kwakaZondani. Ngokusetjenziswa kwezenzo zomphakathi lo umtloli usidlulisela isifundo sokobana nasibabantu siphila emphakathini asingahluleli abanye abantu ngezinto esinganabuqiniso bazo ngombana lokho kungenza umuntu omsolwa lo agcine sele azibona umlandu naye nala angakoni khona bekagcine azibulele. Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli uphumelele ukusithulela iimfundo ebekazihlosile ngokusebenzisa umlingisi ngamunye kabangehlaba. (Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa.) [25] UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana 9.1 'Fundisa umntwana ngendlela okuzakuthi nalokha sele akhulile akhambe kiyo.' (1) 9.2 Igama lesikolo yiMbalenhle High School. (1) Sisendaweni yeVlaklaagte No. 2. (1) 9.3 Yifihlo yokobana yena nakasakhulako kwaba nesokana elizibulalako ngesibanga sakhe ngombana angafuni ukwamukela ithando lalo. (1) 9.4 - Kokuthoma umtloli wenze bona uKholiwe alemuke amatshwayo wokukhula akuBusisiwe umntwanakhe bese uzikhumbula yena asese mntazana okhulako nesitjhijilo abanaso sokobana isokana lizibulale ngebanga lakhe. (1) - Kwesibili umtloli wenze bona itjumayelo kamfundisi ivuselele isilonda sefihlo kuKholiwe, okuyinto eyenza bona asale aphatheke kumbi khulu ngokufihlela umndenakhe iqiniso. (1) 9.5 Incwadi eyatlolwa nguKholiwe beyazisa uMuzi bona kunefihlo angayaziko ngaye emayelana noZondani. (2) 9.6 UMuzi uvezwe amumuntu othulileko nasiqala indlela aziphatha ngayo esikolweni afundisa kiso ngombana kuthiwa ukhuluma nakufaneleko begodu nge-ofisini lakhe kunomtlolo omkhulu ebodeni otlolwe bona uZimu amsize ahlale athulile. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 9.7 - Ngicabanga bona bekangahlala phasi nendodakhe ayihlathululele koke okwenzekako khona azakufumana ukuthula emmoyenakhe. (1) - Ngicabanga bona bekangabawa uSipho bona ahlathululele uMuzi koke okwenzekako okuphathelene noZondani. - Ngicabanga bona bekangakhuluma nomamMfundisi esondweni amvulele isifuba ngakho koke okumtshwenyako. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana aveze amaphuzu AMABILI.) (1) 9.8 C/Kuqakathekile ukukhuluma nakunento ekutshwenyako epilweni. (2) 9.9 Ipilo ebeyiphilwa nguKholiwe nekolwakhe yobuKrestu azikhambelani ngombana bekakghona ukufundisa abentwabakhe ifundiso ehle ekhambelana nekolo yobuKrestu kanti yena ngakelinye ihlangothi uphila ipilo eneemfihlo nokwamenza agcine sele azikhupha umphefumulo nakho okuyinto engakhambelani nemithetho yobuKrestu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.10 Irarano elivela ngaphambi kobana uKholiwe azibulale lirarano langaphakathi ngombana uKholiwe simuzwa azisola yena ngokwakhe ngokobana ufihlele uMuzi iqiniso lokobana uZondani wazibulala ngebanga lakhe/Lirarano langaphakathi ngombana uKholiwe uzwakalisa ukuzisola okukhulu nasimuzwa azibiza ngombulali nangomloyi ngombana ikolwakhe iphikisana nesenzo sakhesi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.11 Umntwana kaKholiwe omntazana angazifumana atlhoga umuntu ongamsekela, akhulume naye bekamyale nasele ahlangabezana nezinye iintjhijilo zokukhula ezizokutlhoga isizo lomuntu ongumma. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.12 Umtloli uphumelele ekusebenziseni iqhinga lokuthiya umlingisi oyikutani ibizo elithi, ‘uKholiwe’ ngombana vele umlingisi lo uvezwe amumuntu olikholwa enovelini le nasiqalisisa izenzo zakhe. (2) 9.13 - Isenzo sakaSarah sokubetha uKholiwe lokha nakamthola asingathwe nguSipho silungile ngombana akukafaneli bona umuntu wembaji, khulukhulu otjhadileko asingathane nomuntu wengubo ngendlela ebebasingathene ngayo. - Isenzo sakaSarah sokubetha uKholiwe lokha nakamthola asingathwe nguSipho asikalungi ngombana bekufanele ahlale nabo phasi ababuze bona kwenzanjani/Bekafanele ababawe bona bamhlathululele bona yini umraro njengombana uKholiwe bekalila nje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 9.14 Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana, uMuzi udaniswe kukuzibulala komkakhe nekuyinto egade angakalindeli bona angayenza/Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana ukubhubha kwakaKholiwe ngalendlela kutjhiya uMuzi nehliziyo ebuhlungu nesithombe esimbi angeze asilibala ipilwakhe yoke/Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana sitjhiya uMuzi nemibuzo eminengi yokobana uzibulaleleni uKholiwe nofana ingabe kunento embi amenze yona abhalelwe kukumtjela na. (1) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 17 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 10: UBONAKELE – M Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. itjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 10: UBONAKELE – M Sikosana Abalingisi babantu umtloli abasebenzisela ukuveza lokho akunqophileko ngenovelakhe. Iimilo yindlela umuntu aziphethe ngayo ngesibumbeko nangezenzo bese isifundo kuba ngilokho umtloli afuna bona sikwazi besikufunde ngomlingisi othileko. Izenzo zizinto umuntu azenzako. Ukuze umtloli aphumelele ukwethula isifundo asihlosileko ngenovelakhe kufanele athathe abalingisi bakhe abanikele iimilo ezizokwenza bona siyelele iindlela ebaziphethe ngayo. Kilenovela sizokutjheja iimilo nezenzo zabalingisi abafana noBonakele, uMahlangu, uBafunani noNaSilombo ukobana basethulela ziphi iimfundo. UBonakele Umtloli uveze uBonakele amntwana ozithobileko, olalelako nakayeleliswako, ohloniphako nokhule ngaphasi komtlhago nobudisi bokungaphatheki kuhle ngakwabo. Lokho sikubone lokha umanakhe uNaSilombo nabegade amhlukumeza akhange azibuyiselele, wakhetha ukukhulumisana noyise ngendaba yokuhlukunyezwa kwakhokhu. Uvezwe amlingisi ohlakaniphileko ngombana wathi nakahlangabezana nomraro wokuziphilisa weza namano wokuthengisa amahabhula esitetjhini akhange ebele abantu izinto zabo nofana akhambe abawa ukudla ebantwini. Ezenzweni zakaBonakele sithola isifundo sokobana umuntu nakatlhagileko nofana ahlangabezana nemiraro kufanele aluke amano wokuragela phambili nepilo. Ngesenzo sakhesi sifunda bona umuntu nakangakwenza into embi akutlhogeki bona uzibuyiselele ngombana ayikho into ongayizuza nawunamavunda. Umtloli usethulela isifundo sokobana umtlhago uyamhlakaniphisa umuntu begodu umfundisa bona akghone ukuzijamela epilweni, njengoBonakele owafunda ukuzijamela epilwenakhe ngebanga lomtlhago ebegade aqalene nawo. Okhunye godu kukobana wakghona ukuzimisela ngokuzibandula naboKiller bekwafikelela lapha abayikutani yamaguduva wephasi mazombe. Ngalokho umtloli usethulele isifundo esithi nanyana singahlangabeza neentjhijilo ezingangani epilweni akukafaneli bona silahle ithemba lokobana ngelinye ilanga ubujamobo bungatjhuguluka. UMahlangu Umtloli uveze uMahlangu amlingisi oyindoda ethi nayiyeleliswa ngabadala kunaye yenze/ilandelele. Lokhu sikubone ngokobana alandelele ikulumo kamnakwabo uSgwadi ethi; ‘akayokufuna umkakhe nomntwanakhe la baya khona.’ Ngokuba mumuntu ohlala anethemba, mbala wagcina abatholile. Umlingisi okghonako ukujamelana nemiphumela yezenzo zakhe. Lokhu kuvela lokha nakabawa ukulitjalelwa kuBonakele nakuNaMndebele ngokubaphatha kumbi kwakhe. Uyindoda enethando nekwaziko ukutjheja umndenayo. Lokhu kufakazelwa sisehlakalo sokobana wakghona ukwamukela umntwana ongasuye wakhe wamondla bewamkhulisa ngaphandle kokumbandlulula. Kanti ngakelinye ihlangothi, wabonakala anganapatho ehle kumkakhe wokuthoma, uNaMndebele ngombana wamtlhorisa kufikelela lapha athatha isiqunto sokobana aziphe inarha. Ngezenzwezi sifunda bona kufanele samukele nakukhona okungakalungi esikwenzileko epilweni begodu sifunde nokulungisa iimphoso zethu, isibonelo; njengoMahlangu wabona kukuhle bona ayokufuna umkakhe wokuthoma owayengakhange amphathe kuhle. Ngomlingisi lo sifunda nokobana nawumumuntu kufanele uhlalele ethembeni nanyana kungaba budisi kangangani epilweni ngombana lokho kuyamphumelelisa umuntu. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Okhunye esikufundileko ngomlingisi lo kukobana kuqakathekile ukutjheja abentwana abeze nomuntu emtjhadweni/ekungasibo bakho beengazi ngombana ikusasa lenarha lisezandleni zabo boke abentwana. Indlela umtloli asivezele ngayo uMahlangu usifundisa okunengi epilweni, isimilo sakhe nezenzo zakhe ziyasakha njengabafundi. UBafunani Umtloli usivezele uBafunani amntwana ohlakaniphileko nohloniphako ngombana ukghone ukuhlonipha uMahlangu nanyana angasuye uyise weengazi bewakghona nokubona indlela emakghwakghwa unina egade aphatha ngayo uBonakele noMahlangu. Bekakghona nokubona bona unina akamkhalimi lokha nakenza izinto ezingakalungi ngendlela umntwana okhulako kufanele akhalinywe ngayo. Umntwana okhula angakhalinywa ugcina sele aba neentjhijilo bekathathe neenqunto ezimbi ezifana nokuzibulala nangathwesa ngazo ababelethi bakhe umlandu. Ngesenzo sakaBafunani sokuhlonipha uMahlangu nanyana kungasinguyise weengazi sifunde bona kuqakathekile ukuhlonipha omunye nomunye umuntu omdala nanyana ungahlobani naye. UNaSilombo Umtloli umveze amlingisi onehliziyo embi, onganazwelo nongahloniphi abanye abantu. Lokhu sikubone lokha nakathathana noMahlangu ngamagama amtjela bona akasiyindoda yalitho. Umbelethi onganayo ifundiso nepatho ehle emntwaneni, lokho sikubona lokha nakatlhorisa uBonakele angafuni bona adlale nabanye abentwana. Indlela embi ebegade aziphethe ngayo yabonakala ingalethi ubudlelwano obuhle phakathi kwakhe noMahlangu kanye noBonakele. Godu umtloli umveze anganakuliso ehle kuBafunani. Sibona indlela amkhulise ngayo kuyindlela engamakhiko umntwana osakhulako begodu lokho kwamenza bona angene emirarweni yokonakalelwa yipilo. Kikho koke lokhu sifunda bona akukafaneli bona sibe nehliziyo embi ngombana sizokugcina singasathandwa babantu esitjhidelene nabo. Nawumbelethi unikelwe ithuba lokukhulisa abentwana bathande ngokulingana nangendlela ezabenza babe nokuziphendulela nasele bakhulile. Nasiyelela iinhlathululo ezingehlezi kuyabonakala bona umtloli uphumelele ukusethulela iimilo, izenzo neemfundo ebekazihlosileko ngokusebenzisa umlingisi ngamunye kabangehlaba. (Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa.) [25] UMBUZO 11: UBONAKELE – M Skosana 11.1 Uneminyaka elitjhumi nane/uneminyaka eli-14. (1) 11.2 UBafunani ulilela bona uMahlangu akafuni ukumupha imali yokuyokubhadelela ikhambo lesikolo lokuya ngeTshwane/Ulila ngombana uyise wamtjela bona akayokubawa imali kuyise ebamtjhiya eHlazatje njengokutjho kwakaNaSilombo. (1) 11.3 Magama athi, 'Ubhalelwa bomakhelana bakho. Badlala ngawe mihla yoke. Into oyaziko kutlhagisa umntwanami'/Magama athi, ‘Unesibindi ndoda, sokulahla unina nomntwana ngaphandle kwesizathu ngombana ufuna ukungenza intombakho sengimdala ngingaka. (2) 11.4 Bobabili bebahlukunyezwa. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 11.5 Amahabhula etjiwa nguBonakele emarageni athengwa khulu naphezu kobana bekathengiswa ngemali ephezudlwana ngombana bekungewesigaba sokuthoma. (2) 11.6 UBafunani ukhule kamnandi ngaphasi kwetjhejo lakanina uNaSilombo kanti uBonakele yena ukhule kabuhlungu ahlukunyezwa ngumanakhe ngombana unina wazipha inarha. (2) 11.7 UBonakele lokha nakahlika ibhesi eDaveyton wabetjhwa besana ababili/Wabetjhwa nguNduku noSponono/Wabanjwa ikunzi bewathathelwa nemalakhe. (1) 11.8 Umntwana uyahlukumezeka nakabona ababelethi bakhe basilwa. - (1) Umntwana onjalo angaphetha ngokudelela munye wabo bese uthatha - ihlangothi lomunye ngesibanga sepi ekhona hlangana nabo. - Umntwana okhulele emndenini onetjhada/olwako uvame ukungaragi kuhle eemfundweni zakhe. - Umntwana okhulele emndenini onababelethi abalwako uba litshwenyo emphakathini nakakhulako/ubetha abanye abentwana nakadlala nabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele amaphuzu AMABILI.) (1) 11.9 - Akusilo iqiniso lokobana boke abentwana abahlala eendleleni babaleke emakhabo ngebanga lokuhlukunyezwa abanye basuke badedesa, bangafuni ukuthatha iiyeleliso zababelethi babo babona kwangathi bayatlhagiswa bese bagcine babalekela eendleleni/Bahlala eendlelenapha ngombana babelethelwe khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.10 C/Killer. (2) 11.11 Umnqopho womtloli wokusebenzisa iimbikindaba ukukhangisa ipi kaBonakele noDuke Hudson bekukuhlanganisa umndeni kaMahlangu ngombana uMahlangu wafunda ephephandabeni bese uNaMndebele yena wezwa ngayo ipi le emrhatjhweni, lokho kwenza bona bakghone ukuya lapho ikhona nekukulapho umndeni lo wahlangana bewaphelela khona/Umnqopho womtloli ngokusebenzisa iimbikindaba bekukukwazisa isitjhaba ngepi ebeyizokuba khona phakathi kombethi maguduva onguBonakele noDuke Hudson. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.12 - Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana uNaSilombo bekungumma onganayo ifundiso ehle emntwanenakhe. Ingathana wamkhalima, wambonisa indlela elungileko bekazokuba nekusasa elihle. - Ngiyaphikisana nesitatimendesi ngombana umntwana kubhala nanyana kuthiwa unombelethi onomthetho, nangabe akakazimiseli litho ngepilo angeze abanekusasa elihle/Kusemntwaneni bona uzifunela ipilo ehle namkha awa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 11.13 Isifundo esitholakala enovelini ethi, 'UBonakele' sithi epilweni kufanele ubekezele lokha nawuhlangabezana neentjhijilo/Ukuhlangabezana neentjhijilo epilweni kusiza umuntu ekufezeni iimfiso zakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 11.14 Umtloli uphumelele ukusethulela isingeniso esinembako senovela le ngombana: - Ukghonile ukusethulela umlingisi oyikutani onguBonakele. - Ukghonile ukusethulela umraro umlingisi oyikutani aqalene nawo okukuhlukunyezwa ngumanakhe ngemva kokutjhiywa ngunina. - Ukghonile ukusethulela isizinda sendawo nekukulapho inovela yenzeka khona okuyindawo yeSiyabuswa. - Ukghonile ukusivezela isikhathi sokobana indaba le ithoma kusemini ngombana sitjelwa bona uMahlangu wayehlezi ngaphasi komuthi lokha uBonakele nakazakuya kuye amtjela bona ubawa ukukhamba naye emsebenzinakhe ngelanga elilandelako. - Ukghonile ukuveza nabanye abalingisi abaqakathekileko benovela le. (ZINTATHU iimpendulo kezingehla.) (3) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 22 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YEBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 12: 'UMOYA OMUMBI' Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso kungezwakali. -Ilimi elisetjenzisweko 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. okunganembiko kwenza umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 12: 'UMOYA OMUMBI' – CM Sangweni Iinolwana ziindatjana ezazicocwa bogogo ekadeni bacocela iinzukulwana zabo. Ihloso ekulu yokucoca inolwana kwakukuyelelisa nokufundisa abentwana abasakhulako ngezinto ezijayelekileko nebaphila nazo nofana abaphila ngazo. Isifundo ngilokho abafundi abakuzuzako ngemva kobana bafunde umtlolo othileko. Isifundo singavela ngesehlakalo esihle nofana esimbi. Enolwaneni yesihloko esithi; 'Umoya omumbi' sithola iimfundo ezimbili. Sokuthoma ngesokobana nawumumuntu ungaweqi amagama wabantu abadala nabakutjelako nanyana omunye umuntu angafika akukhohlise kangangani bese sesibili kube ngesithi nawunehliziyo embi, ufela abanye abantu umona awugcini ngobuhle. Esethulweni senolwana le sitjelwa bona amatje bekazihlalela kamnandi endaweni yayo egade ibizwa ngokobana kuseMkhathini. Abokhokho bamatje babetjhiye umthetho wokobana amatje angavumeli nanyana ngisiphi isidalwa bona sizokuhlala endaweni le. Nangambala ezinye iinzukulwana zamatje zawulandela lomthetho bekwaba sikhathi lapha kuphila khona amatje amatjha. Inolwana nayiraga iya phambili sitjelwa bona kwafika umoya wabawa bona amatje amatjha awuvumele uzokwakha endaweni le. Ngonobangela wokobana amatje begade abinge umoyana omnandi owawuvuthelwa mumoya lo lokha nakutjhisako, amatje la avuma. Umnqopho womoya kwakungasi kuhlalisana namatje kodwana kwakukukobana ufuna ukuqotjha amatje endawenawo bese kuhlala wona. Umoya wathoma ngokobana ungasaphembethi amatje ngomoya omnanjana njengombana bewusenza nakutjhisako. Amatje athi nakabuzako bona kubayini umoya ungasakwenzi lokho? Umoya wasilingeka wathoma wavunguza ngamandla bekwafika lapha amatje angasakghoni ukubambela khona. Amatje amakhulu aqhulana aphuka phakathi abaziintshutshurwana bekwatlhogeka bona abalekele phezulu lapha umoya ungeze wawafikela khona. Ngesenzo samatje amatjha sokobana avumele umoya bona uzokuhlala nawo sifunde isifundo sokobana nawungalaleliko lokha abantu abadala nabakuyalako ugcina uzifake kekulu ingozi. Abokhokho bamatje bawayala amatje amatjha bona angavumeli nanyana ngisiphi isidalwa bona sizokuhlala nawo endaweni yeMkhathini kodwana wona eqa umthetho ebekatjhiywe nawo. Bekungatlhogeki bona amatje amatjha la akhohliswa mumoya ngokuwavuthelela umoyana omnanjana nakutjhisako ngombana besele vele akujayele ukutjhisa. Ngakelinye ihlangothi umoya nawo waba nomona lokha nawubona amatje azihlalele kamnandi endaweni yeMkhathini azama ukuwawisela phasi bese kuhlale wona kanti azowenza athuthukele phezulu nalapha afika ahlala kamnandi ukudlula eMkhathini. Ngalokho singatjho bona isifundo esisitholako ngesokobana umuntu nakanomona azama ukufelelisa omunye umuntu usuke ambangela itjhudu ukuya phambili. Nawumumuntu kufanele waneliswe ngilokho onakho. Lokhu sikususela ekutheni umoya ngokwawo wawunganamraro endawenawo kodwana ngebanga lomona wagcina unehliziyo ebuhlungu nawubona amatje sele ahlezi kamnandi khulu ukudlula eMkhathini ngemva kobana selenze isivumelwano nelanga, aphenduka iinkwekwezi ezikhanyisela iphasi lokha ilanga nasele liyokulala. Nasiyelela ihlathululo engehla le kuyabonakala bona umtloli uphumelele ukusithulela iimfundo ebekazihlosile ngokusebenzisa umlingisi ngamunye kabangehlaba. (Nanyana ngiyiphi ihlathululo ezwakalako izakwamukelwa.) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 13: IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro 13.1 'ISINGHONGHOYILO SEZINJA' – CM Sangweni 13.1.1 Igama lekosi yesitjhaba sezinja nguBhova. (1) 13.1.2 Isitjhaba sakwaNja besaziwa ngokobana sitjhaba esibukhali khulu/Isitjhaba sakwaNja besaziwa ngokobana sitjhaba esasingahlaselwa nanyana ngubani. (1) 13.1.3 Isizathu esenza bona izinja ezimapholisa zibize umhlangano kukobana zazifuna ukuyelelisa ezinye izinja ngokuhlukunyezwa ezikuthola eentetjhini zamapholisa/Isizathu esenza bona izinja ezimapholisa zibize umhlangano kukobana zazifuna ukuyelelisa ezinye izinja ngobungozi eziqalana nabo ngamalanga emsebenzini. (2) 13.1.4 - Zazinikelwa inyama evuthiweko ekubeni zona zidla inyama ehlaza. (1) - Zazikhanjiswa isikhathi eside zingaboni imindenazo. (1) 13.1.5 Umnqopho womtlami wokusitlolela inolwana le kusiyelelisa ngokuhlukunyezwa kweensebenzi ezibabantu nofana iinlwana lokha nazisebenzela umuntu nofana abantu abathileko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 13.1.6 - Liqiniso ngombana bakhona abantu abasebenza emabubulweni kodwana abaqalelelwa ngezamaphilo, ngezehlalakuhle begodu barhola imali encani. - Akusilo iqiniso ngombana bakhona abaphathi abanendaba neensebenzi zabo kangangokuthi nazinamabanga ekufanele ziwaphethe ziyavunyelwa bona zingayowaphetha, ziphiwa amalanga wokuphumula, zikhutjhulelwa imali yomrholo nokhunye okuphathelene nepatho yeensebenzi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 13.1.7 Isenzwesi sisitjela bona nazo zifuna ukuhlonitjhwa beziphathwe ngokulingana njengabantu. (2) 13.1.8 - Iye, siyavumeleka ngombana izinja zikghona ukunukelela bezithole izinto abantu abamapholisa abangeze bakghona ukuzinukelela bebazithole bona ngokwabo/Siyavumeleka ngombana izinja ngezinye zeenlwana ezihlakaniphileko nezikghona ukulandela imiyalo eziphiwe yona babantu abamapholisa. - Awa, asivumeleki ngombana izinjezi zingaluma umuntu alimale kabuhlungu nofana akhubazeke unomphela/Asivumeleki ngombana banengi abantu abafuna umsebenzi kodwana ngebanga lokusaba ukusebenza nezinja bagcina bangasafaki iimbawo zemisebenzi yokuba mapholisa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 13.1.9 Ubungozi obungaba khona kukobana ungadunyuzwa bewubulawe ziinlelesi lokha nawubizelwe esehlakalweni esinobulelesi ngombana zihlala zihlome ngeengidi nangeenthuthumbisi. (Umfundi angayibeka ngendlela enye nenye enembako.) (1) 13.2 'IIMBONGO ZAKWAMHLANGA' – D Mabhena 13.2.1 Bayede!/UyiNgwenyama. (1) 13.2.2 Isifaniso/Isimanyaniso. (1) 13.2.3 Indima yesibili imumethe umqondo wokobana indawo yaKwaMhlanga ihlotjiswe ngeentaba, ngezikghwa beyabhodwabhodwa milanjana yamanzi angabubuliko. (2) 13.2.4 Imbongi inqophe ukusivezela bona ubumbi/nokungasikuhle kwendawo le kuyasitheka ebusuku kubonakale ubuhle beenkwekwezi kwaphela. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 13.2.5 C/Sigoga. (2) 13.2.6 Isibongwesi simumethe ummoya wokuthaba ngombana imbongi ithatjiswa bubuhle bendawo yaKwaMhlanga nezinto ezihle ezenziwa endaweni le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 26 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI EMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelimi- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 14: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Irarano kutjhayisana ngemibono phakathi kwabadlali ngokwabo nofana phakathi kwabadlali nobujamo bendawo. Irarano langaphakathi kulokha umdlali ahlangahlangene yena ngokwakhe, aratharatha ngokomkhumbulo ngobujamo azithola aqalene nabo bekufike lapha aphuma nesisombululo khona nofana atjharagane ukuya phambili. Irarano langaphandle yihlangahlangano eba hlangana nabadlali, okutjho bona kungazwani ngeenkulumo nofana ngezenzo kwabadlali bekufike lapha kuthathwa igadango lokulwa nofana lokunghalelana khona. Ummongondaba ngilokho umtloli womdlalo afuna ukusitjela khona ngomdlalwakhe. Ukuze umtloli womdlalo afikelele kummongondaba awuhlosileko usebenzisa imihlobo yamararano la. Ummongondaba womdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI' kukobana nawunebhudango ungavumeli ubujamo ozithola ukibo bukudosele phasi nofana emva. Irarano lokuthoma esilithola ngaphakathi komdlalo lo ngelangaphakathi. Ngokutjho komtloli womdlalo lo kuthiwa uTjhili bekufuze bona athole umuntu ozomsebenzela iplasi nekwaba yinto eyamphatha kabuhlungu njengombana asazi bona uMbulawa angeze afuna ukusilisa isikolo ayokusebenza eplasini. UMbulawa naye simfumana anerarano langaphakathi ngemva kobana uyise amtjele ngekulumo abe nayo noMathumbu. Unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu, njeke ukulisa kwakhe isikolo kutjho bona ibhudangwelo lizokufelela. Uqeda nehliziywakhe bona uzosilisa isikolo ayokusebenzela uyise iplasi kodwana angeze ayilisa ifundo uzokuragela phambili afunde ngeposo. Irarano langaphandle lithoma ukuvela lokha nasithola uMbulawa atjhayisana nobujamo bendawo yeplasini lokha nakathoma ukusebenza. Sithola uMbulawa angakhambisani nangendlela uMathumbu aphatha ngayo iinsebenzi zakhe. Lokho kwabangela bona abuthelele iinsebenzi ezibabantu abatjha batlola phasi iinghonghoyilo zabo ngomnqopho wokobana bazidlulisele kuMathumbu akwazi ukuzilungisa. Esikhundleni sokobana uMathumbu azilungise simthola aphikisana nazo, atjho nokobana angeze aziphendula. Lokho kwabangela ilutjha bona lithathe isiqunto sokobana lingasaragela phambili nokusebenza bekufike lapha iinghonghoyilo zalo zitjhejwa khona. Ukusuka lapho sithola irarano langaphandle liragela phambili ngokobana ilutjha liqalane amehlo namehlo noMathumbu. Sithola ilutjha livuma iingoma zombanganarha begodu likhandela abantu abadala bona baragele phambili ngomsebenzi ngombana libona bona isivumelwano elisenze naye sokobana lizokutjhayisa kusese nesikhathi, lithole iposo ngesikhathi asisenzeki nokobana liyabona bona induna uMbonani litjhatjha isaba ukukhuluma noMathumbu. Irarano langaphandle liragela phambili lokha uMathumbu nakala ukuphendula iinghonghoyilo zalo kodwana esikhundleni salokho ulithembisa ukulibizela amapholisa. Elinye irarano ngelibe phakathi kwelutjha neensebenzi ezibabantu abadala. Kilelirarano lokunghalwa komsebenzi sithola ilutjha libetha abantu abadala ngamagade libakatelela bona baye kwaMasuku bayokuhlala khona bufukama ukwenzela bona uMathumbu atjhugulule isiqunto sakhe sokuqotha umfelokazi kaMasuku. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Sifumana elinye irarano elihlangana nabadlali lapha uMbulawa agijinyiswa khona mapholisa akhambisana nezinja. Kuthiwa ngesikhathi ayokusetjha ekhabo kaMbulawa afumana iincwadi zehlangano yezombanganarha esele yavalwa umlomo. Ngemva kokubotjhwa nokugwetjwa kwaboMbulawa, bathathwa basiwa ehlathini lapha bafika babetjhwa godu benjiswa nemigodi abazokubulungwa kiyo. Ukusuka lapho bayadunyuzwa baphoselwa ngemigodini eyenjweko leyo. UMbulawa usebenzise iqhinga lokuzilahlela ngemgodini bangakatjheji bona akakadunyuzwa. Uyaphunyurha ekudunyuzweni ubalekela enarheni yeBotswana ngesizo lelori ebegade ithwele izimvu. Wadlulela e-Angola nekukulapho afika aragisela ifundo yakhe phambili wafeza ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. Nasingathi siyatjheja kuyabonakala bona ukuze umtloli womdlalo lo aphumelelise ummongondaba awuhlosileko uthome ngokusebenzisa irarano langaphakathi nelibe nomthelela werarano langaphandle bekwafika lapha indabakhe ivela khona tjhatjhalazi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izwakwamukelwa.) [25] UMBUZO 15: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 15.1 Sisenzo sokobana ilutjha liphose abantu abadala ngamagade bekufike lapha bahlika khona emitjhinini bakhuphukela kwaMasuku. (1) 15.2 Isizathu esenza bona ilutjha lifune ukuyokufukama kwaMasuku kukobana belifuna ukwenza uVenter abone bona alivumelani negadango lakhe lokuqotha umfelokazi kaMasuku eplasini. (2) 15.3 - UMbonani ubonakele ngokobana avume ukuthunywa kuVenter ayombikela ngendlela ilutjha lizizwa ngayo ngesiqunto asithetheko ngomndeni wakwaMasuku. (1) - Ukhombise ukuba mumuntu ozwana nokuthula nebumbano ngokobana abize abadala bona beze bazokubonisana nelutjha ngendaba yokuyokufukama kwaMasuku. (1) 15.4 Umdlali ovezwe njengembangi emdlalweni lo nguVenter/nguMathumbu. (1) 15.5 Esikomplasi kuphilwa ngokubhadela yoke into etlhogwa mumuntu njengokubhadela amanzi, indawo yokuhlala nokuthuthelwa iinzibi. (2) 15.6 UVenter wabe afikisa iposo ngemva kwesikhathi khona ilutjha lingazukuba nesikhathi esaneleko sokwenza imisebenzalo yesikolo/Iinsebenzi zakhe wabe azitjhayisisa ngemva kwesikhathi khona ilutjheli lizakufika emakhaya selidiniwe lingasakghona ukufunda. (2) 15.7 Kilomdlalo iRobben Island yabe isetjenziswa njengejele lokuvalela iimbotjhwa ezimavukelambuso esikhathini sebandlululo, kanti esikhathini sanje sentando yenengi sele isetjenziswa njengendawo esikhumbuzo somlando weSewula Afrika evakatjhelwa ngitjho naziimvakatjhi zangaphetjheya. (2) 15.8 Ngicabanga bona umtloli ufuna ukusifundisa nokusitjengisa bona ngendlela abantu bakade bebasele bahlukunyezwe ngayo besele basaba ukukhuluma nanyana babona bona izinto ziyonakala, basaba ukubetjhwa nokhunye okumbi ebekwenziwa makhuwa kibo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 15.9 - Liqiniso ngombana esikhathini sanamhlanje bakhona abantu ababandlulula abanye ngokombala, ngokobuhlanga, ngokomsebenzi, ngokobulili, ngokweenkhundla emisebenzini, njll. - Akusilo iqiniso ngombana namhlanje bakhona abantu abaphila ngokukhululeka eenkolweni, iinsebenzi zazi amalungelwazo, abantu abanzima banobudlelwano obuhle nabantu abamhlophe, abantu bombala nobuhlanga obungafaniko bakghona ukuhlalisana ndawonye kungabi nomraro, njll. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.10 Umdlalo lo ukhuluma ngebandlululo egade likhona phakathi kwabantu abanzima nabamhlophe nokugandelelwa kwamalungelo weensebenzi/ wobuntu. (2) 15.11 Ngicabanga bona bekenziwa kukwata nokufuna ukuzibuyiselela emakhuweni ngombana gade abandlulula begodu abulala abanye abantu abanzima. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 15.12 Umtloli uphumelele ukuthiya umdlali oyikutani womdlalo lo ibizo elithi, 'Mbulawa' ngombana usinde ekubulaweni mapholisa amahlandla amabili lokho kusihlathululela bona njengegama lakhe bekufuze abulawe. (Umfundi uzakutlonyeliswa nakakghone ukuveza isenzo sokubulawa ebekufanele senzeke phezu kwakaMbulawa negama lakhe elithi; ‘Mbulawa’.) (2) 15.13 Umdlalo wesihloko esithi, 'Ibhudango Lami' umumethe isifundo sokobana nawumumuntu ungalahli ithemba nawuhlangabezana neentjhijilo epilweni kodwana kufuze ukakarele, ulwe bewulifeze ibhudango lakho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 15.14 - Kulungile ngombana esikhathini esinengi abaphathi bemisebenzi abalaleli iinghonghoyilo zeensebenzi, babathathela phasi. - Akukalungi ngombana iinsebenzi ezinye zizwakalisa umbono wazo ngokuphula nokutjhisa ipahla yemisebenzini ukwenzela bona iinghonghoyilo zazo zizwakale. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 30 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI EMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwaaphuzu 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisweko kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza Iisezingeni eliphasi khulu kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. begodu alizwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim - (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 16: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Irarano kutjhayisana ngemibono phakathi kwabadlali ngokwabo nofana phakathi kwabadlali nobujamo bendawo. Irarano langaphakathi kulokha umdlali ahlangahlangene yena ngokwakhe, aratharatha ngokomkhumbulo ngobujamo azithola aqalene nabo bekufike lapha aphuma nesisombululo khona nofana atjharagana ukuya phambili. Irarano langaphandle yihlangahlangano eba hlangana nabadlali, okutjho bona kungazwani kwabadlali ngeenkulumo nofana ngezenzo bekufike lapha kuthathwa igadango lokulwa nofana lokunghalelana. Ummongondaba ngilokho umtloli womdlalo afuna ukusitjela khona ngomdlalo wakhe. Ukuze umtloli womdlalo afikelele kummongondaba awuhlosileko usebenzisa imihlobo yamararano la. Ummongondaba womdlalo othi, 'UMBANGO KANZUNZA NOMANALA' kukobana sazi bona kweza njani bona isitjhaba samaNdebele sihlukane sibe ziintjhaba ezimbili njengombana sibona namhlanje. Irarano lokuthoma esilithola ngaphakathi komdlalo lo ngelangaphakathi. Ngokutjho komtloli womdlalo lo kuthiwa ubukhosi besitjhaba samaNdebele babufanele buthathwe nguManala ngemva kokucima kwelanga elinguMusi kodwana bagcina buthethwe nguNzunza ngobukirikitjani. Ngemva kobana uNzunza athethe unamrhali sithola uManala anerarano langaphakathi ngombana simuzwa azibuza aziphendula bona kuze njani bona uNzunza amthathele ubukhosi bakhe. Simuzwa azisola ngesimilo sakhe sokobana angathatheli izinto zobukhosi phezulu lokha nakatjelwa bona afike ngamasa azokuthatha unamrhali. Simuzwa aratharatha nangokuhlongakalelwa ngunina, atjho nokobana nangathana unina ubesaphila ngabe akukho koke lokhu. Ngemva kokuratharatha kwakhe simthola aluka amano ayedwa wokobana njengombana uyise amnikele itjhwalo lokuzuma nje akasayolisebenzisela ukuzuma iinyamazana kodwana sekayolisebenzisela ukuzuma uNzunza akwazi ukufumana ubukhosi bakhe. Mbala ngemva kwalokho simthola alandela amaqhingakhe. Ukusuka lapho sithola irarano langaphandle phakathi kwamabutho kaNzunza newakaManala. Amabutho kaManala agijimisana namabutho kaNzunza, kuhlatjanwa ngemikhonto nangeensutja bekwafika lapha uNzunza namabuthwakhe afulathela khona. Irarano langaphandle liraga liya phambili nanyana ilanga elinguManala selicimile ngombana enye nenye ikosi eyayiba libambela lakaNcagu yayithatha lapha kugcine khona uManala, igijimise uNzunza ukuze kutholakale unamrhali amthetjhe ngobukirikitjani nongakamfaneli. Kilelirarano sithola bona isitjhaba sakaNzunza siyaphela ngombana isitjhaba saManala sibonakala sinamandla ngonobangela wokobana siphethe itjhwalo lokuzuma begodu lisebenzisa amaqhinga wokuzuma elawafundiswa nguManala. Irarano langaphandleli likhambe liqaphazela nesitjhabeni samaThombeni esatholana nesaManala kwaba yincani indawo. Ngemva kobana uNcagu athethe iintambo zokubusa nakuqeda ukucima kwelanga elinguMrhawu naye simthola aragela phambili nokutjharaganisa izinto ngokobana abe seenthendeni zakaNzunza. Iraranweli liraga njalo bekufikwa koQoli nekukulapho kwaqolelanwa khona ngokobana kuthathwe uMthise kaTjhangutjhagu ongowesitjhaba samaNzunza anikelwe uNcagu bona kube yindlovukazi yakhe. Iqhingeli leza ngoNangubokazi ngokusebenzisa ingubo yedini ngokubona bona isitjhaba samaNzunza siyaphela. Ukusuka lapho iintjhaba ezimbilezi zahlukana, kwaba nesitjhaba samaNzunza nesitjhaba saManala njengombana sibona namhlanje. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Nasingathi siyatjheja kuyabonakala bona ukuze umtloli womdlalo lo aphumelelise ummongondaba awuhlosileko uthome ngokusebenzisa irarano langaphakathi nelibe nomthelela werarano langaphandle bekwafika lapha indabakhe ivela khona tjhatjhalazi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25] UMBUZO 17: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni 17.1 Bekenzela bona angaselwa, akghone ukuphamba uManala kube nguye ofika kuyise maqangi khona azokuthatha unamrhali bese ubukhosi buba ngebakhe. (1) 17.2 Umdlalo lo ukhuluma ngokuhlukana phakathi kwesitjhaba samaNdebele ngebanga lokubangwa kobukhosi/Umdlalo lo ukhuluma ngonobangela owenza isitjhaba samaNdebele sihlukane phakathi. (1) 17.3 - UNanasi wathi uNzunza ambathe isikhumba senyamazana esinoboya khona uyise azakucabanga bona nguManala. (1) - UNanasi wathi uNzunza alinge ukukhuluma njengoManala nakafika kuyise. (1) 17.4 Isehlakalo esisisusa serarano emdlalweni lo kwaba kukobana uNzunza agalaje uManala ubukhosi bakhe/agalaje uManala unamrhali wakhe. (2) 17.5 - Ukobana bekuphilwa ngokuzuma kulitshwayo lokobana umdlalo lo wenzeka esikhathini sakade (UManala bekaphila asebuzimbeni kanti uMbangwa banoTjhaba nabo bebaphila bazuma). (1) - Ikosi beyithi nayifuna ukudlulisela umlayezo esitjhabeni ithumele iingijimi ezizokukhamba zirhatjha umlayezo, okutjho bona bezingekho ezinye iindlela ezifana neenrhatjhi zokudlulisa imilayezo njenganamhlanje. - Ukobana ikosi beyinelawu layo eliseqadi ebeyilala ngakilo iyodwa kulitshwayo lokobana umdlalo lo wenzeka esikhathini sakade. (Nanyana ngiziphi ezinye iimpendulo EZIMBILI ezizwakalako zizakwamukelwa.) (1) 17.6 - Kukobana besele aluphele. - Kukobana besele angasaboni emehlweni. - Kukobana besele angasanapilo ehle/besele agula. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2) 17.7 Unamrhali ekukhulunywa ngaye emdlalweni lo yintonga yobukhosi besitjhaba samaNdebele, okutjho bona uphathiswa umuntu ozokuyokuhlala esikhundleni sobukhosi. (2) 17.8 UManala bekamumuntu othanda ukukhupha ubuzimba bokuzuma nebekumenza bona angabi khona ngesigodlweni nakukhulunywa iindaba zobukhosi kanti uNzunza bekamumuntu ohlala asekhaya ngaso soke isikhathi begodu lokho bekumenza bona ahlale akhona lokha nakukhulunywa iindaba zobukhosi ngesigodlweni. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele amaphuzu amadanisako aseempendulweni ezingehla.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 17.9 Ngicabanga bona unobangela wokubhubha kwakukukobana khabe abusa ngaphandle kokuphatha unamrhali ongasiyintonga yokubusa kwaphela kodwana oyintonga eqinisekisa bona ikosi nofana lo omphetheko uba nevikeleko labezimu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.10 - Liqiniso ngombana ikosi yakhetha yena uNgendu bona kube nguye oyokufuna uManala ambikele bona azokuthatha unamrhali phezu kobana zikhona ezinye iinduna zekosi/UNgendu wenza isiqiniseko sokobana uyawufikisa umlayezo kuManala njengokutjho kwekosi nanyana yena, uManala adisibezwa ziinyawo nje. - Akusilo iqiniso ngombana uNgendu wabikela uNanasi ngokobana ikosi ifuna ukudlulisela unamrhali kuManala naphezu kobana wathembisa ikosi bona umlayezo lo uzawumumatha abe ayowukhafula kuManala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.11 Umnqopho womtloli wokuhlanganisa uNzunza nabantu bakwaNgubo kukobana abantu bakwaNgubo laba bakwazi ukusiza uNzunza ngeenhlahla ezizokuroma uNcagu agcine amukele uMthise kaTjhangutjhangu bona abe yindlovukazi yakhe njengetshwayo lokulibalelana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele umqondo osependulweni engehla.) (2) 17.12 Isehlakalwesi sizwakalisa ummoya wokudana ngombana ikosi igalajwe mumuntu ekufanele kube nguye obalisizo kiyo njengombana ikhulile beyingasaboni nemehlweni nje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 17.13 Ngifumene isifundo sokobana isikhathi siyahlonitjhwa/kuqakathekile ukuhlonipha isikhathi ngombana ungaphundwa zizinto ezihle ngokufika ngemva kwesikhathi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) 17.14 Okubonakala kubufakazi nanamhlanjesi kukobana isitjhaba samaNdebele sihlukaniseke kabili kunesitjhaba samaManala nesamaNzunza begodu ikambiso yemihlobo le ayifani nanyana yomibili lemihlobo isitjhaba sakaMusi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 34 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI EMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani KaZimkhona Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. -limpendulo pheze bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko ziyakhambelana nesihloko. ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu -lmibono esekelweko ikhona kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu kodwana ayikavezwa yoke ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. begodu ayikasekelwa -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: njengombana bekulindelekile. asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela 12–13 -Kunobufakazi obutjengisa akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. bonyana umtlolo uwuzwisisile. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. kuhleleke kuhle. ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi okusetjenziswe endabeni. -Kunokuthuthuka -lmibono ivezwe beyasekelwa kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu yezwakala. awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana azwakala kuhle. -Ilimi, ukuzwakala -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi kwamaphuzu 10 IMITLOMELO -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni/akakaphenduli okumumethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumumethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim - (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 35 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 18: IFINDO – Sovumani KaZimkhona Irarano kutjhayisana ngemibono phakathi kwabadlali ngokwabo nofana phakathi kwabadlali nobujamo bendawo. Irarano langaphakathi kulokha umdlali ahlangahlangene yena ngokwakhe, aratharatha ngokomkhumbulo ngobujamo azithola aqalene nabo bekufike lapha aphuma nesisombululo khona nofana atjharagana ukuya phambili. Irarano langaphandle yihlangahlangano eba hlangana nabadlali, okutjho bona kungazwani kwabadlali ngeenkulumo nofana ngezenzo bekufike lapha kuthathwa igadango lokulwa nofana lokunghalelana khona. Ummongondaba ngilokho umtloli womdlalo afuna ukusitjela khona ngomdlalwakhe. Ukuze umtloli womdlalo afikelele kummongondaba awuhlosileko usebenzisa imihlobo yamararano la. Ummongondaba womdlalo othi, 'IFINDO' kukobana abezimu bayakghona bona bakuvalele ezinye izinto ngonobangela wokobana ungakagcini amasiko. Imvelaphi yomuntu iqakathekile begodu kulindeleke bona ayilandelele. Kilomdlalo sithola irarano langaphakathi lokha uBalise acabanga indaba yokungabi nomntwana le kodwana banakho koke okuhle nokufiswa babantu abanengi abasese batjha. Nanyana kungakavezwa tjhatjhalazi nje ukucabanga kwakaLungile kodwana ikulumo-pendulwano esiyithola phakathi kwakhe uLungile banoBalise esiqetjhaneni sokuthoma somdlalo lo isitjengisa bona lento yokungabi nomntwana uLungile kade imudla, kungebangelo agcine sekabuza uBalise bona usamthanda na. Lokhu kutjho bona besele athoma ukungasathembi kuhle bona usathandwa. Elinye irarano langaphakathi elingakavezwa tjhatjhalazi nalo silithola lapha uBalise acabanga bona indaba yokukhuluma noLungile bona baye emphorofidini njengombana ayeleliswe nguHleziphi uzayithoma ngakuphi. Lokhu kubangelwa kukobana uLungile ukhulele emzini okholelwa kuZimu ingasi kibosiyazi. Sithola uBalise acabanga ayedwa bona ifundo nobuzalwana zenza umuntu acabange njengodumbana obotjhelweko. UMnguni, uyise kaLungile naye simthola anerarano langaphakathi ngemva kokuhlangana noNobukhazi efandisini KwaMarhinini. Lapha uMnguni urarwe kukobana uNobukhazi lo umazela indaba yokobana ukhamba iinyanga kanti ngapha waziwa njengobaba okholelwa kuZimu, ongazenziko izinto zamasiko nokukhamba iinyanga. UNobukhazi uveze lokhu kuMnguni ngebanga lokobana afuna ukukatelela uMnguni bona akhulume noLungile, amenze bona avume ukuya enyangeni nendoda yakwakhe uBalise khona bazakuba nomntwana njengombana bafuna. UMnguni ucabanga bona umkakhe uNaMalemane nakangezwa bona iinkoloyi, iplasi nomuzi azikghantjha ngazwezi zithiywe nguMabhebheja uzokuhlangana ihloko. Ujule ngomcabango bekwafika lapha athatha isiqunto sokobana uzamlemukisa uLungile bona ukuya enyangeni nofana kibosiyazi akusibuhlola nanyana bekangazi bona uzakuthoma ngakuphi nje. Lomhlobo werarano uqakathekile bona ube khona ukuze umdlali oyikutani akwazi ukuthola ithuba lokobana akhe ahlale ayedwa acabange bekaluke namaqhinga bonyana uzowurarulula bunjani umraro aqalene nawo. Umtloli uphumelele ukulisebenzisa ngombana lenze uBalise bona asikime afune isizo ngendaba yokungabi nomntwana le. Irarano langaphandle elihlangana nabadlali silithola lokha uBalise nakararana noLungile ngebanga lokobana uBalise aveze indaba yomphorofidi uThombeni. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 36 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ULungile wamphendula wathi kghani ufuna akhulume liphi ilimi nakazakuzwakala bona akayi lapho yena. Iraranweli lakhuliswa kukobana uBalise athole itiye egade bayiphiwe mphorofidi uThombeni ithululwe nguNaMalemane ngaphandle kokumbawa. Lesisenzo sakaNaMalemane sabangela bona uBalise arhitjhane noLungile ngamagama abuhlungu nahlabako ngombana bekanethemba lokobana uLungile uzakusela itiye leyo njengombana bathembisene bekube kulapha umrarwabo usombululeka khona. Omunye umhlobo werarano langaphandle ngelihlangana komdlali nehlalo yabantu (Isiko-pilo). Lomhlobo werarano siwuthola lokha uLungile noBalise nabaye kumphorofidi uThombeni. Sithola uLungile azifihle ngokobana afake amarhalasi anzima welanga ukwenzela bona abantu bangamboni ngombana ikolo yakhe yobuKrestu ingamvumeli bona akhambe abaphorofidi nofana abantu ababonako. Nasingathi siyatjheja kuyabonakala bona ukuze umtloli womdlalo lo aphumelelise ummongondaba awuhlosileko uthome ngokusebenzisa irarano langaphakathi nelibe nomthelela werarano langaphandle bekwafika lapha indabakhe ivela khona tjhatjhalazi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) [25] UMBUZO 19 IFINDO – Sovumani kaZimkhona 19.1 Umndeni wakwaMnguni wakhe eMhluzi. (1) 19.2 NguLungile. (1) 19.3 - ULungile wangena isimanje nakathathwako/nakendako begodu lokho wakuvuma asazi bona yinto engakhambelani nentando kaZimu. - ULungile nakendako kwahlatjwa imbuzi, ihlatjelwa abezimu nekusisenzo esingakhambelani nekolelo yobuKrestu. - ULungile wendela emndenini ongamaziko uZimu. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.4 Okufanako okwavezwa nguThombeni noMabhebheja ngendaba kaLungile banoBalise ngokungafumani abentwana kukobana kunefindo ababotjhelwe lona. (2) 19.5 Isenzeko esalama ikulumo-pendulwano le ngesokobana uMnguni akhambe noBalise banoLungile abase enyangeni uMabhebheja owaveza bona kunefindo elibotjhwe bezimu ngombana uLungile angakathombi. (2) 19.6 - Wafihlelwa bona koke lokhu okukhona ngakwakhe okubuthelelwe yindodakwakhe uMnguni kuze ngeenhlahla ingasi ngomthandazo kwaphela/UMnguni bekamfihlela bona ukhamba enyangeni uMabhebheja. (1) - Wafihlelwa bona uMnguni wathatha uLungile banoBalise wabasa enyangeni uMabhebheja bona bayokufuna intatha engabasiza ngokubanembeleko/UNaMalemane bekangazi bona uNobukhazi amzonde kangaka nje wazi iimfihlo zendodakhe/zomzakhe. (1) 19.7 A/Mnguni. (1) 19.8 Simveza amdlali odelelako/ongahloniphi imizi yabanye abantu/onenyazo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela.) (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 37 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 19.9 Umtloli unqophe ukusivezela bona nanyana singazilandela ezinye iinkolo besiphumelele epilweni kodwana singakhohlwa besilahle amasiko nemvelaphi yethu njengabantu abanzima. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.10 Umtloli unqophe ukusilemukisa bona zikhona iinyanga ezifundileko, njeke umuntu nangabe uthatha isiqunto sokuphethela abezimu iimfanelo zabo lokho akumkhandeli bona angarageli phambili neemfundo zakhe/Ukuthatha isiqunto sokuyokuphetha lokho okukhambelana nabezimu njengokuthwasa nokhunye akutjho ukutjhabalala kokufezekisa ibhudango lakho ngehlangothini lezefundo njengombana abanengi bacabanga. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.11 - Liqiniso ngombana nawumumuntu ophethela abezimu bekhenu ngendlela efaneleko kuvamile bona izinto zakho zikulungele, koke okwenzako kukhambe kuhle. - Akusilo iqiniso ngombana ipilo ayikadzimeleli ehlangothini lokobana umuntu aphethele abezimu kwaphela, zinengi izinto ezingaba bonobangela beentjhijilo epilweni/Bakhona abantu abaphetha zoke iimfuneko zabezimu kodwana basese neentjhijilo abaqalene nazo emaphilweni wabo. (2) 19.12 Umtloli womdlalo lo uzama ukusitjela bona esikhathini esinengi ngebekhabo lomfazi kunebekhabo lendoda abavamise ukungena eendabeni zabantu ababili nabatjhadileko, khulukhulu nabanemiraro emtjhadwenabo/Umtloli womdlalo lo uzama ukusitjela bona esikhathini esinengi bekhabo lomntazana basuke banokuzaza ukobana umntwanabo lo uyokuphatheka kuhle na emendweni khulukhulu nabanyaza umsebenzi womkhwenyanabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.13 - Iseluleko sakaMvimbi sokobana uBalise athathe umfazi wesibili lokha uLungile nakangakghoniko ukumbelethela umntwana siyamukeleka ngombana kusisenzo esasenziwa ekadeni ngokwekambiso yesiko lesintu, njeke ukuthatha umfazi wesibili akusiso isenzo esibuhlola. - Iseluleko sakaMvimbi sokobana uBalise athathe umfazi wesibili lokha uLungile nakangakghoni ukumbelethela umntwana asamukeleki ngombana lokho kungaphula umuzakhe unomphela, uLungile angazibuyelela kwabo/Abomma banamhlanje abakwamukeli ukuhlanganyela indoda bababili/Asamukeleki ngombana akwaziwa bona ngubani onomraro hlangana nabo bobabili. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 19.14 - Ngibona kulungile ngombana abantu nabathandana kwamambala indaba yekolo ayingeni ndawo begodu kuzobanikela ithuba lokobana bafundisane ngazo bese bagcina bakhethe eyodwa hlangana nazo. - Ngibona kungakalungi ngombana akusi yinto ehle bona umma asonde yedwa nobaba asonde yedwa kanti batjhadile bahlala ngendlini eyodwa ngombana lokho kwenza kungabi nokubambisana. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 38 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 19.15 Nabegade nginguMnguni bengingazidela ngiyozitjelela mina umkami uNaMalemane bona ngikhamba kuMabhebheja ngimbawe bona angilibalele ukwenzela bona uNobukhazi angasaba nento azangithusela ngayo/ Bengingayokurhubhulula okumbi okwenziwa nguye uNobukhazi ebengingakusebenzisela ukumthusela nami bona angakhuphi ifihlo leyo/ Bengingarabhela uNobukhazi bengimfumbathise bona angayikhuphi ifihlwami le. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (1) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 39 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 40 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 41 DBE/Novemba 2018 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Verified matching documents

The question paper, memo or addendum that belongs with this document.

Published documents with matching subject and grade metadata.

Matched using subject, grade, language, document type and exam metadata.

More from Grade 12 Isindebele Hl

Explore more published documents in this catalogue.

View all