Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 P1 NSC November 2018 Question Paper

Question paperisiNdebele HLGrade 12201812 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 question paper from the NSC November Exam 2018, 12 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2018

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com 1 2 1 GRAAD 3 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LOKUTHOMA (P1) NOVEMBA 2018 IMITLOMELO: 70 ISIKHATHI: Ama-iri ama-2 Iphepheli linamakhasi ali-12. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 2 DBE/Novemba 2018 NSC YELELA 1. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A, B kanye NESIGABA C. ISIGABA A: Ukufunda nokuzwisisa (30) ISIGABA B: Ukurhunyeza (10) ISIGABA C: Izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi (30) 2. Funda YOKE imiyalo ngokuyelela. 3. Phendula YOKE imibuzo. 4. Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA. 5. Thalela ngemva kokuphendula imibuzo yesigaba ngasinye. 6. Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo. 7. Tjhiya umuda OWODWA ngemva kwaleyo naleyo pendulo. 8. Yelela kobana upeleda amagama ngendlela efaneleko bewutlole nemitjho ezwakalako. 9. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye: ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-50 ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-30 ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-40 10. Tlola kuhle nangesandla esibonakalako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 3 DBE/Novemba 2018 NSC ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA UMBUZO 1 Phendula imibuzo engaphasi kwetheksthi eku-1.1 nengaphasi kwesithombe esiku-1.2. 1.1 Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI A KUMSEBENZI WAWO WOKE UMUNTU UKUVIKELA AMALIMI WOKUBELETHWA 1 UmThetho-siSekelo weSewula Afrika ulibeka ngokusepepeneneni bona woke amaLimi wokuBelethwa asemthethweni asetjenziswa babantu benarha le afanele athathelwe phezulu bekatjhejwe ngokulinganako. LomThetho-siSekelo uyatjho nokobana kumsebenzi kaRhulumende oPhezulu, aboRhulumende beemFunda, 5 isiBethamthetho neminye imikhakha kaRhulumende ukuqinisekisa bona amaLimi wokuBelethwa asetjenziswa ngokulinganako kizo zoke iindawo zomphakathi. Nanyana kunjalo isiqabo kukobana ngaphakathi kweenkambisolawulo zeenhlangano zezombanganarha awukho umthetho okhuluma ngokutjhejwa kwamaLimi athathwa njengalawo 10 asemthethweni enarheni le. Kungebangelo uRhulumende asungula iziko le-PanSALB ngomnqopho wokobana lithuthukise ukusetjenziswa ngokulinganako kwamaLimi wokuBelethwa athathwa njengalawo asemthethweni enarheni le. 2 Ukuqinisekisa ukuvikela kokusetjenziswa kwamaLimi wokuBelethwa la 15 iziko le-PanSALB latshwaya inyanga kaMhlolanja njengenyanga yokugidingwa kwamaLimi wokuBelethwa athathwa njengalawo asemthethweni enarheni le. Ngomnyaka wee-2017 iinkulumo ezazikhamba phambili eminyanyeni leyo kwakukukobana kungebanga lani iinhlangano zezombanganarha zinganawo umthetho okhuthaza 20 ukusetjenziswa kwawo woke amaLimi la ngokulinganako ngaphakathi kweenkambisolawulo zazo. Emnyanyeni lo, uRakwena Mpho Monareng, omPhathi omKhulu weziko le-PanSALB waveza bona kufuneka ihlangano yezombanganarha ezozinikela ekuthuthukiseni amaLimi wokuBelethwa. Waragela phambili waveza nokobana 25 umThetho-siSekelo uyatjho bona woke amaLimi wokuBelethwa ebekangatjhejwa ngesikhathi sebandlululo afanele asuswe isithunzi esimbi esiwanamatheleko bekuthuthukiswe nokusetjenziswa kwawo kiyo yoke imiNyango kaRhulumende. Okutshwenya iziko le-PanSALB kukobana koke lokhu kubonakala kungenzeki ngaphakathi 30 kwemiThethokambiso yemiNyango kaRhulumende nakamanye amaziko aqakathekileko afaka hlangana wezeFundo ePhakemeko. 3 URakwena waragela phambili ngokuveza bona okumraro omkhulu kukobana sibabantu nasisodwa ukuthuthukiswa kwamalimokhu asikwenzi kodwana nasisebujameni nofana eendaweni lapha 35 kukhulunywa ngawo khona senza kwangathi siyawathuthukisa kanti sibakhohlisi. Ubungozi obukhona kukobana esikhathini esizako amaLimi wokuBelethwa la azokutjhabalala bese amaLimi asetjenziswa liphasi mazombe kube ngiwo athathelwa phezulu. Umrhubhululi, oMnqophisi we-Molteno Institute Languages, uJenny 40 Katz waveza bona nanyana wayenekareko yokobana abentwana Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 4 DBE/Novemba 2018 NSC bafundiswe ngamaLimi wabo ngeenkolweni kodwana ngokwengcenye yomThetho-siSekelo eqalelele ukusetjenziswa kwamaLimi wokuBelethwa kubonakala kungeze kwakghonakala. 4 Nanyana kunjalo uRakwena waveza bona inarha yeSewula Afrika 45 isese nalo ithuba lokutjhugulula nokubuyisela emuva umonakalo osele wenzeka wokungathathelwa phezulu kwamaLimi wokuBelethwa njengombana iLimi lesiNgisi lithathwa ngayo. Okumbuzo kukobana thina njengabanikazi bamaLimi la siyafuna ukukwenza lokho na? Waragela phambili wathi ikolelo esele sinayo thina abantu bendlu 50 enzima yokobana iLimi lesiNgisi lingaphezu kwamaLimi wethu wokuBelethwa, ngiyo eyenze umonakalo omkhulu begodu isiqabo esikhulu sokobana siwathuthukise. Indlela iLimi lesiNgisi esele lingenelele ngayo ebantwini abanzima sekubonakala kwangathi umuntu nakakwazi ukulikhuluma usuke ahlakaniphile ukudlula okwazi 55 ukukhuluma iLimi lakhe lokuBelethwa. Lokhu kufakazelwa nakukobana yoke imithetho etlikitlwa nguMongameli wenarha ngileyo etlolwe ngeLimi lesiNgisi begodu lokho sekuthathwa njengesenzo esijayelekileko. Akekho noyedwa umuntu obona ubutjhapha ngalokho. 5 Iziko le-PanSALB linethemba lokobana ukugidinga inyanga yamaLimi 60 wokuBelethwa kuzokuletha ukuqakatheka kokuvikelwa nokubulungwa kwamaLimi la nanyana kusuke kukhuthazwa ukusetjenziswa kwamaliminengi enarheni le. UJenny Katz, waveza bona abantu bekhethu banekolelo yokobana angeze kwakghonakala ukurhwebelana nomunye umuntu ngokusebenzisa iLimi lokuBelethwa 65 kodwana okufanele bakwazi kukobana alikho iLimi elenzelwe ukuphumelelisa umsebenzi othileko. Okhunye okubangela bona abantu babe nomcabango lo kukobana bezingekho iinsetjenziswa neencwadi zokurhwebelana ezitlolwe ngamaLimi wokuBelethwa. Unobangela walokho kukobana iincwadi ebezitlolwe ngamaLimi la 70 bekuba nobudisi bona zigadangiswe bezithengiswe. 6 URakwena waphikisana nombono kaKatz lo wathi unobangela akusi kukobana azikho iincwadi ezitlolwe ngamaLimi wokuBelethwa kodwana kukobana ngithi abantu abanzima esizenza zitjhabalale. Waragela phambili wathi irhwebo nalithomako alibi nabathengi 75 kodwana libuthelela abathengi ngokukhamba kwesikhathi. Okufanele kwenziwe babantu kukwenza amaLimi wethu wokuBelethwa abonakale angaqakathekileko natlhogekako. USabatha Mpho Mokae, omtloli wamanovela weSetswana noyilekhtjhara eYunivesithi yeSol Plaatje, eKimberly wathi ukuthuthukiswa kwamaLimi wokuBelethwa 80 kusekutheni amaLimi la atlolwe. Waragela phambili ngokwenza isibonelo bona nawenza isibawo sakamazisi, ufanele uthole iforomo elitlolwe ngamaLimi woke. URhulumende kufanele aqinisekise bona kizo zoke iinkolo boke abentwana bangafundiswa amaLimi wabo kwaphela kodwana bafundiswe namanye amaLimi. 85 7 Naphezu kwazo zoke iintjhijilo ezibalwe ngehlezi, uRakwena wathi usese nethemba lokobana inyanga yokugidingwa kwamaLimi wokuBelethwa le izokuba nomthelela omuhle ekuthuthukiseni ukusetjenziswa kwawo enarheni le. [Ikhutjhwe ku-PanSALB news yatjhugululelwa esiNdebeleni] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 5 DBE/Novemba 2018 NSC 1.1.1 Tlola iindlela EZIMBILI ezibalwe esigabeni soku-1 setheksthi engehla le ekuthiwa amaLimi wokuBelethwa nathathwa njengalawo asemthethweni enarheni le afanele athathwe ngazo. (2) 1.1.2 Ngokutjho kwesigaba sesi-2 setheksthi engehla le kuthiwa ngikuphi okwenziwe liziko lakwa-PanSALB ukwenzela ukuvikela kokusetjenziswa kwamaLimi wokuBelethwa athathwa njengasemthethweni enarheni yeSewula Afrika? (2) 1.1.3 Rhunyeza iinkulumo ezivezwe esigabeni sesi-2 ekuthiwa zazikhamba phambili eminyanyeni yokugidingwa kwamaLimi wokuBelethwa athathwa njengasemthethweni enarheni le zangomnyaka wee-2017. (2) 1.1.4 Ngokutjho kwakaRakwena Mpho Monareng esigabeni sesi-3 setheksthi engehla le uthi ngibuphi ubungozi obungakhinyabeza amaLimi wokuBelethwa nathathwa njengasemthethweni nange angatjhejwa njengombana kusitjho umThetho-siSekelo wenarha le? (1) 1.1.5 Rhunyeza umbono owavezwa nguSabatha Mpho Mokae esigabeni sesi-6 setheksthi engehla le acabanga bona ungadlala indima ekulu ekuthuthukiseni ukusetjenziswa kwamaLimi wokuBelethwa enarheni le. (1) 1.1.6 Ucabanga bona kubangelwa yini bona umThetho-siSekelo ugandelele imiNyango kaRhulumende neminye imikhakha eyilawulako bona yenze isiqiniseko sokobana amaLimi wokuBelethwa athathwa njengasemthethweni asetjenziswa ngokulinganako kizo zoke iindawo zomphakathi ukudlula eminye imikhakha engayilawuliko? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 1.1.7 Phendula isitatimende esinganzasi ngoLiqiniso nofana Akusilo iqiniso bese usekela isiqunto osithathako. Nanyana kunesililo sokobana amaziko wezeFundo ePhakemeko akanandima ayidlalako ekuthuthukiseni ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko kodwana amalanga la amaziko la abonakala anerhuluphelo yokuwathuthukisa. (2) 1.1.8 Hlathulula isenzo esenziwa babantu abanzima amalanga la esifakazela isitatimende esakhulunywa nguRakwena Mpho Monareng lokha nakathi thina abantu abanzima sithatha iLimi lesiNgisi njengelingaphezulu kwamaLimi wethu wokuBelethwa. (2) 1.1.9 Hlathulula ngawakho amagama umnqopho wekulumo womPhathi omKhulu weziko le-PanSALB ethi; 'irhwebo nalithomako alibi nabathengi kodwana libuthelela abathengi ngokukhamba kwesikhathi' etholakala esigabeni sesi-6 uqalise kummongo wetheksthi engehla le. (2) 1.1.10 Ngokubona kwakho ungathi kubangelwa yini bonyana iinhlangano zezombanganarha zingafaki umthetho ophathelene nokulingana nokutjhejwa kwamalimi athathwa njengasemthethweni enarheni le ngaphakathi kweenkambisolawulo zazo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 6 DBE/Novemba 2018 NSC 1.1.11 Tshwaya ngokukghonakala nofana ukungakghonakali kobana woke amaforomo wemiNyango kaRhulumende atlolwe ngawo woke amalimi athathwa njengalawo asemthethweni enarheni yeSewula Afrika. (2) 1.2 Qalisisa iinthombe ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI B ISITHOMBE 1 ISITHOMBE 2 ISITHOMBE 3 [Zikhutjhwe ku-www.images.com] 1.2.1 Tlola itshwayo ELILODWA elibonakala kezinye zeenthombe ezingehla elikhombisa bona imininingwana ekizwezi imayelana nenarha yeSewula Afrika. (1) 1.2.2 Hlangana namalimi abonakala esithombeni sesi-3 kezingehlezi ngimaphi AMABILI athathwa njengalawo angasiwo wokudabuka enarheni yeSewula Afrika le? (2) 1.2.3 Tlola isizathu esenza bona iincwadi ezisesithombeni soku-1 zibe ngileli nani ezingilo. (1) 1.2.4 Phendula isitatimende esingenzasi ngo-Iye nofana Awa bese usekela isiqunto osithathako. Kesinye seenthombe ezingehlezi kubonakala kunesehlakalo esingakajayeleki. (2) 1.2.5 Ngokuzwisisa kwakho itheksthi eku-1.1 nokuyelela okubonakala eenthombeni ezingehlezi ungathi uRhulumende wenza ngokwaneleko ukuthuthukisa amalimi athathwa njengalawo asemthethweni ngokulinganako nofana akenzi ngokwaneleko? (2) IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 7 DBE/Novemba 2018 NSC ISIGABA B: UKURHUNYEZA UMBUZO 2 Fundisisa itheksthi engenzasi bese uyayirhunyeza ngokwemiyalo onikelwe yona. IMIYALO: 1. Ngamagama angadluli kwama-70, rhunyeza ngendima eyodwa uveze amaphuzu enza bona ukudla okuthengwa kuphekelwe safuthi kungabi nepilo. 2. Umutjho owutlolako endimeni awube nomqondo OWODWA opheleleko. 3. Tlola ngelimi elitsengileko ngombana uzokwabelwa imitlomelo emi-3. 4. Sebenzisa amagamakho, ungabuyeleli utlole njengombana kutloliwe etheksthini ngombana uzokulahlekelwa mitlomelo. 5. Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo sakho. ITHEKSTHI C OKWENZA BONA UKUDLA OKUTHENGWA KUPHEKELWE SAFUTHI KUNGABI NEPILO Abantu abanengi amalanga la sebathanda ukudla okuthengwa kuphekelwe safuthi. Irhubhululo lamuva nje liveza bona imihlobo yokudla okuphekelwe safuthi seyande ukudlula imihlobo yokudla okuthengwa bese kuphekwa emakhaya. Lokho kwenza bona abantu bangasakukhuthalela ukudla okuphekwa emakhaya kodwana barhuluphele lokho okuphekelwe safuthi. Kuqakathekile bona ipilo nomzimba womuntu kuhlale kusebujameni obuhle ngaso soke isikhathi. Esikhathini sakade abantu bebakghona ukuphila isikhathi eside kodwana namhlanje akusekho koke lokho. Ukudla okuphekelwe safuthi kungomunye wabonobangela bokobana abantu bangasaphili isikhathi eside. Nangabe umumuntu ofuna ukutlhogomela umzimbakho begodu awunasiqiniseko sokobana ngiyiphi indlela ongayilandela ukwenzela bona uhlale uphilile, ufanele uhlale ucabanga okulandelako. Ukudla okuphekelwe safuthi kubangela bona umzimba womuntu uzimuke ngombana kunamakhalori namafutha amanengi. Amakhalori namafutha amanengi enza bona umuntu abe namandla amanengi angawasebenzisiko emzimbeni bese agcina ambangela ukunona. Iinungo ezisetjenziswa lokha nakuphekwa ukudlokhu zikhuphula izinga letjhukela emzimbeni womuntu bese umzimba ubhalelwe kukuyilawula igcine iziphendule ubulwele. Ukudla okuphekelwe safuthi kuneenthako ezingafunekiko nezenza bona amasotja womzimba abhalelwe kulwisana neengogwana ezibanga amalwele. Ukudlokhu akunanthako ezifana namaphrotheyni, amavithamini nezinye ezinengi ezisezingeni eliphezulu. Lokha umuntu nakakudlako kuba budisi bona azi ukobana ungezelela ziphi iinthako emzimbenakhe, akuzwako ubumnandi nje kwaphela. Kanengi ukudla okuphekelwe safuthi kuphekwa ngokobana kuqwiliswe ngemafutheni. Lokho kwenza bona nanyana sekuvuthiwe kube namafutha amanengi nagcina sele abanga ikholesteroli enengi ebangela amalwele afana nokujanyelwa yihliziyo, ubulwele bokufa ihlangothi namanye amanengi. Ukudla okunamafutha amanengi kuyingozi ngombana indeni nayisefa iinthako ezifumaneka ekudleni izidlulisele lapha zitlhogeka khona akusakghonakali. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 8 DBE/Novemba 2018 NSC Ukudlokhu nakuphekwako akutjhejwa ukobana kuhlwengekile nofana indawo ekuphekelwa kiyo ihlwengekile kobana angeze yabangela abantu amalwele na. Ukudla okuphekelwe safuthi kubuye kube yingozi nebhodulukweni ngombana amakhemikhali asetjenziswa nakuphekwako ancibilikela emkayini bese amanye ancibilikele emanzini alimaze ibhoduluko. Abodorhodera bahlale bayelelisa abantu bona nanyana bakudla ukudla okuphekelwe safuthokhu kodwana akungabi yinto yaqobe kulilanga. [Ithethwe ku-inthanethi yatjhugululelwa esiNdebeleni] IMITLOMELO YESIGABA B: 10 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 9 DBE/Novemba 2018 NSC ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI UMBUZO 3: ISIKHANGISO Funda isikhangiso esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI D [Sithethwe ku-www.images.com] 3.1 Tlola isizathu esingakwenza bona ugcine uwuthengile umkhiqizo okhangiswe ngehla lo. (1) 3.2 Tlola umqondo omunyethwe litshwayo lesiphambano elisetjenziswe kwelinye lamanani akhonjiswe esikhangisweni esingehlesi. (1) 3.3 Tlola inani elibhadelwa qobe ngenyanga elisemibandeleni yesikhangiso esingehlesi ngamagama weLimi lesiNdebele. (1) 3.4 Jamiselela igama elithalelweko emutjhweni ongenzasi ngegama lesiNdebele samambala. Ubaba ungithembise ukungithengela ikhomphyutha nangingaphumelela ngamalengiso. (1) 3.5 Buyelela utlole umutjho ongenzasi bese ujamiselela igama elithalelweko kiwo ngelinomqondo ofana nalo. Ingabe uya eZikweni eliPhakemeko lezeFundo emnyakeni ozokwelama? (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 10 DBE/Novemba 2018 NSC 3.6 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi. Ibinzana lamagama athi; 'inani lemikhiqizo libaliwe' elisetjenziswe esikhangisweni esingehlesi lihlathulula bona … A imali othengwa ngayo iveziwe. B imali esisaphulelo iveziwe. C kunesibalo esibekweko semikhiqizo le. D kuneminye imikhiqizo ezokungezelelwa nakuphela le ekhona. (1) 3.7 Buyelela utlole umutjho ongenzasi bese kuthi egameni elithalelweko kuvele umqondo ophikisana nalo. Zitholele ikhomphyutha ye-HP usebenze uledlhile. (1) 3.8 Tlola ngegama ELILODWA okuhlathululwa libinzana lamagama athi, 'ukukhupha amehlo esikhunjeni' asetjenziswe mtlami wesikhangiso esingehlesi. (1) 3.9 Tshwaya ngokuphumelela komtlami wesikhangiso esingehlesi ukusebenzisa amaqhinga wokukhangisa. Ipendulo ayibe maphuzu AMABILI. (2) [10] UMBUZO 4: IKHATHUNI Qalisisa ikhathuni engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI E IFREYIMU 1 IFREYIMU 2 IFREYIMU 3 Kulawula isikhathi. Uyazi, ngizizwa Zoke iimfundo zami Ukulala! Awa nginokuzithemba ngizihlelele isikhathi. mina. Phela njengombana sithoma ayikho ikomo ngeenhlahlubo zethu nje. yobuthongo. Kuhle lokho Alo, Nobakhethwa. bese Akhe ungilume ulala indlebe, khuyini nini? ifihlwakho? [Ithethwe ku-www.cartoons.com] 4.1 Tlola itshwayo elibonakala lenziwe msana osefreyimini yoku-1 yekhathuni engehla le elikhombisa bona mbala uyayikhanuka ikulumo kadade akhuluma naye lo. (1) 4.2 Tlola imihlobo EMIBILI yezabizwana esetjenziswe efreyimini yesi-2 yekhathuni engehla le. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 11 DBE/Novemba 2018 NSC 4.3 Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo kodwana uwutjhugulule ube sesikhathini esisezako. Zoke iimfundo zami ngizihlelele isikhathi. (1) 4.4 Veza umqondo omunyethwe sisakhi u- 'No' esisetjenziswe ebizweni elithi; 'Nobakhethwa' elisetjenziswe ekhathunini engehla le. (1) 4.5 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi. Ibinzana lamagama elithi; 'ayikho ikomo yobuthongo' elisetjenziswe ekhathunini engehla le lihlathulula ukobana ... A angeze walotjolwa nawumntazana othanda ubuthongo. B angeze watlonyeliswa ngekomo lokha nawuthanda ubuthongo. C angeze waphumelela nawungaphika nobuthongo. D nawuyindoda engakafuyi ikomo akukafaneli bona ulale isikhathi eside. (1) 4.6 Hlathulula bona ukusetjenziswa kwesibabazo ekulumeni ethi, 'ukulala! Awa mina' kusitjelani ngomntazana osefreyimini yesi-3 ekhathunini engehla le. (2) 4.7 Dzubhula ibinzana lamagama asisitjho asetjenziswe ekhathunini engehla le uzakhele ngaso umutjho ozozitlamela wona kuvele bona uyayazi ihlathululo yaso. (2) [10] UMBUZO 5 Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI F Abentwana esikhathini esinengi nababelethwako babelethwa babahle begodu baphile njengotjheleni, kuthi nabakhulako ekukhambeni kwesikhathi kube namalwedlana abakhokhobelako bazifumane sebaba buthakathaka. Lokhu kungabangelwa zizinto ezinengi ezifana nokungadli ngefanelo. Ngokwemiyalo yabodorhodera imizimba yabentwana itlhoga ukudla okunamavithamini 5 namaphrotheyni azokwenza bona umzimba womntwana lo uhlambuluke begodu uqine. Ibisi lebele ngilo elinepilo khulu emntwaneni kunokudla amabisi la enzelwe safuthi, aziimpuyerana angemabhlegeni. Amanzi nawo aqakatheke tle emzimbeni womntwana. Wonake asebenza imisebenzi eminengana emzimbeni womntwana njengokusiza ekuhlanzeni inyoni 10 emntwaneni. Abentwana abafani, omunye uyabelethwa akhule ngaphandle kwemiraro namalwele. Omunye ubelethwa kuhle kodwana ngemva kwamalangana kusuke amaphepha, ababelethi bakhe bazifumane sele bajanyiswa ngenyawo elilodwa ngesimanga samalwele. Kuthi nabakhambakhambako batjelwe bona umntwana lo unebala, nabasaqale lokho kuthiwe unenyoni nofana unetjhatjhazi, 15 kube mathumbefarigi kutjhingwe phasi naphezulu nomntwana. Iinhloko zijame tsi. [Ithethwe kusikhethu sabafundi igreyidi le-10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 12 DBE/Novemba 2018 NSC 5.1 Tlola bona umutjho ongenzasi lo unamhlobobani wesifenqo. Abentwana esikhathini esinengi babelethwa baphile njengotjheleni. (1) 5.2 Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela isilungelelo esithalelweko kiwo ngesinomqondo wokukhulisa. Ekukhambeni kwesikhathi kube namalwedlana abakhokhobelako bazifumane sebaba buthakathaka. (1) 5.3 Tlola bona isenzo esithalelweko emutjhweni ongenzasi lo sinamhlobobani wepambosi. Kuthi nabakhambakhambako batjelwe bona umntwana lo unebala. (1) 5.4 Tsomula igama elibolekweko emutjhweni ongenzasi lo bewuveze nokobana libolekwe kiliphi ilimi. Imizimba yabentwana itlhoga amaphrotheyni azokwenza bona imizimbabo ihlambuluke begodu iqine. (2) 5.5 Buyelela utlole umutjho ongenzasi bese ujamiselela ibizo elithalelweko ngesirhunyezo salo. UDorhodera wabentwana uthi imizimbabo itlhoga ibisi lebele ukuze iqine. (1) 5.6 Ngokuyelela imiThetho nemiThetjhwana yokuTlola nokuPeledwa kweLimi lesiNdebele, buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ulungisa okungakatloleki kuhle kiwo. Wonake asebenza imisebenzi eminengana emzimbeni womntwana. (1) 5.7 Dzubhula igama elisetjenziswe njengondaweni/isandiso sendawo emutjhweni ongenzasi lo, ulitjhugulule libe libizo bese uzakhela ngalo umutjho ozozitlamela wona. Ibisi lebele ngilo elinepilo khulu emntwaneni kunokudla amabisi la enzelwe safuthi, aziimpuyerana. (2) 5.8 Thatha ibizo elithi; 'inyoni' elithalelweko etheksthini engehla uzakhele ngalo umutjho ozozitlamela wona kodwana liveze umqondo ohlukileko kunalo eliwumumethe etheksthini engehla le. (1) [10] IMITLOMELO YESIGABA C: 30 INANI LOKE: 70 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all