Downloaded from hlayiso.com
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
2023
IMITLOMELO: 80
ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½
Iphepheli linamakhasi ama-33.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2023 papers 





View all





isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2023, 33 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · isindebele. Question paper, 33 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Question paper
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 33
- File size
- 875.0 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 33
This exam
NSC June Exam 2023
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Ubukghwari / Literature (Set Works)9 marks
- Question 3Ubukghwari / Literature (Set Works)9 marks
- Question 4Ubukghwari / Literature (Set Works)9 marks
- Question 5Ubukghwari / Literature (Set Works)12 marks
- Question 7Ubukghwari / Literature (Set Works)47 marks
- Question 9Ubukghwari / Literature (Set Works)47 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/2023
SC/NSC
YELELA
1. Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana
aphendule imibuzo.
2. Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko
elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko
ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemuva kwalapho, funda imibuzo le bese
ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula.
3. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU:
ISIGABA A: Iinkondlo (30)
ISIGABA B: Inovela/Ubukghwari bomlomo (25)
ISIGABA C: Umdlalo/Idrama (25)
4. Phendula imibuzo EMIHLANU seyiyoke: EMITHATHU ESIGABENI A,
MUNYE ESIGABENI B NAMUNYE ESIGABENI C ngalindlela:
ISIGABA A: IINKONDLO
IINKONDLO EZIBONWEKO – Phendula imibuzo EMIBILI.
IKONDLO ENGAKABONWA – UKATELELEKILE ukuwuphendula umbuzo lo.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
Phendula umbuzo OWODWA
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo OWODWA
5. UKUKHETHWA KWEEMPENDULO ESIGABENI B (INOVELA/
UBUKGHWARI BOMLOMO) NESIGABENI C (UMDLALO/IDRAMA):
Phendula imibuzo yenovela nomdlalo owufundileko KWAPHELA.
Phendula UMBUZO WE-ESEYI MUNYE NAMUNYE UMBUZO
ONEMIBUZO EMIFITJHANI.
Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha
umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C.
Nawukhethe umbuzo onemibuzo emifitjhani ESIGABENI B, qinisekisa
bona ukhetha umbuzo we-eseyi (omude) ESIGABENI C.
Sebenzisa irhelo lokuqinisekisa lizakusiza.
6. UBUDE BEEMPENDULO
Umbuzo omude we-eseyi yekondlo awuphendulwe ngamagama
ali-190–240.
Umbuzo omude we-eseyi yenovela nomdlalo/drama awuphendulwe
ngamagama ama-340–390.
Ubude beempendulo zombuzo onemibuzo emifitjhani uzokulawulwa linali
lemitlomelo. Abafundi abaqinisekise bonyana iimpendulo zabo zinqophile
begodu zikhambelana nombuzo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/2023
SC/NSC
7. Landela imilayelo esekuthomeni kwesigaba ngasinye ngokuyelela.
8. Nombora iimpendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo
ephepheni lemibuzweli.
9. Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA.
10. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye:
ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-40
ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-55
ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-55
11. Tlola ngesandla esihle nesibonakalako.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/2023
SC/NSC
IKHASI LOKUMUNYETHWEKO
Ikhaseli lizokwenza ukobana umfundi akhethe imibuzo afuna ukuphendula ngayo
ngaphandle kobana afunde iphepha loke.
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI.
INOMBORO YOMBUZO UMBUZO IMITLOMELO IKHASI
1. 'Layaph' iphasi lekhethu?' Umbuzo omude 10 6
2. 'Ngenameva Mntanami' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 7
3. 'Sahlulwa Kuphandlululana' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 8
4. 'Aziyokujama elitjeni' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 10
KANYE
Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo.
5. 'Gezi' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 11
YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo
EMIFITJHANI ESIGABENI C. ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula
umbuzo MUNYE kwaphela.
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundweko.
6. Mbala Ngubaba Umbuzo omude 25 13
7. Mbala Ngubaba Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 13
8. UKholiwe Umbuzo omude 25 16
9. UKholiwe Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 16
10. UBonakele Umbuzo omude 25 19
11. UBonakele Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 19
UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo
efundweko.
12. 'Iqhegu lekhondlo' Umbuzo omude 25 22
13. 'Isinghonghoyilo sezinja' kanye Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 22
'Neembongo zakaMakhosoke
wesibili'
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundweko.
14. Ibhudango Lami Umbuzo omude 25 26
15. Ibhudango Lami Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 26
16. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo omude 25 29
17. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 29
18. Ifindo Umbuzo omude 25 31
19. Ifindo Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 31
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye
NOWODWA umbuzo onemibuzo emifitjhani. Awukafaneli ukuphendula
imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI enemibuzo emifitjhani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/2023
SC/NSC
IRHELO LOKUQINISEKISA
Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke
imibuzo elindelekileko.
ISIGABA IINOMBORO INANI LEMIBUZO TLOLA ITSHWAYO
ZEMIBUZO EZOKUPHENDULWA EMBUZWENI
OWUKHETHILEKO
(√)
A: IINKONDLO
1–4 2
(Iinkondlo ezibonweko)
A: IKONDLO
5 1
(Ikondlo engakabonwa)
B: INOVELA/UBUKGHWARI
BOMLOMO
(Umbuzo omude 6–13 1
NANYANA umbuzo
onemibuzo emifitjhani)
C: UMDLALO/IDRAMA
(Umbuzo omude
14–19 1
NANYANA umbuzo
onemibuzo emifitjhani)
YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA
umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI
emide nofana EMIBILI emifitjhani.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/2023
SC/NSC
ISIGABA A: IINKONDLO
Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo
EMIBILI kwaphela.
Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo.
UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako.
LAYAPH' IPHASI LEKHETHU – BJ Skhosana
1 Layaph' iphasi lekhethu?
2 Elalikghatjiswe ngehlobotjhani,
3 Litjho ngomsob' ononileko,
4 Kumaribhidlha ngapha nangapha,
5 Limbeth' ehlaz' ingubo.
6 Layaph' iphasi lekhethu?
7 Kwamgang' uhlul ' abesegwabo,
8 Kwamngenis' akadinwa liqude,
9 Kwavek' ayiphel' inganabukhazi,
10 Ngifung' abomma ngabonokhethwako.
11 Layaph' iphasi lekhethu?
12 Iphasi lamagosi?
13 Iphasi lomnombela?
14 Kwasirhunqe sihlul' abentwana,
15 Kwanyam' iphekwa ngomhluzi wenye.
16 Ngikhumbul' amancele,
17 Ngikhumbul' amaja,
18 Ngikhumbul' abesegwabo,
19 Ngikhumbul' amasokana,
20 Lakhamb' elihlamazana.
21 Layaph' iphasi lekhethu?
22 Ngikhumbul' abobamkhulu ngeentende,
23 Ngikhumbul' abobaba ngeenhlangu.
24 Zayaph' imporiyana zekhethu?
25 Nangu wami! Nangu wami!
26 Bamkhulu wakoPhangwabo!
27 Bamkhulu wakoPhangwabo!
28 Madl' iinkomo zakoKghobana!
29 Madl' iinkomo zakoKghobana!
30 Khona le!
Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le. Dzubhula bewuhlathulule
amagama akhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo mmoya. Esingenisweni
hlathulula bona yini ummoya wekondlo, ngonjani ummoya wekondlo le nokobana
khuyini ikhethomagama. Emzimbeni hlathulula amagama azwakalisa ummoya lowo
bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela kwembongi ekusethuleleni ummoya
wekondlo le. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190 kuya kwama-240. [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/2023
SC/NSC
UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
NGENAMEVA MNTANAMI – NT Mahamba
1 Kubayini ulihlongandlebe?
2 Nakukukhalima sengidiniwe,
3 Nakukudosa ngendlebe sengidiniwe.
4 Ngikhalime kwatjha ilizwi,
5 Nakukungizwa do!
6 Kufana nokukghadlha ilitje edwaleni.
7 Ngikhumbula mhlazan' ubelethwako,
8 Ngathaba kwesana elincani,
9 Ngisithi ngibeleth' ingomuso lami,
10 Ngatjhwiswa kungazi,
11 Ngatjhwiswa yinjabulo,
12 Kwanjesi ngidanile.
13 Ngilala ngingakalali,
14 Ngilala ngiphenduka,
15 Nginande ngivuka ngilunguze efesidereni.
16 Ngizibuza bona ingabe uphephile na lapha ukhona?
17 Imiyembezi izal' amehlo.
18 Umsamel' ube manzi tepu!
19 Khes' ube nendlebe,
20 Khes' ube yimvu ehle,
21 Khes' uthath' iiyelelis' ezihle,
22 Khes' ube mntwan' onehlonipho,
23 Ulahl' indlel' oyikhambako le
24 Inameva mntwanami.
2.1 Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1
yekondlo le bewutjengise namalungu akha ivumelwanelo. (2)
2.2 Ngokurhunyezweko hlathulula ummongo/okutjhiwo yindima yesi-3 yekondlo
engehla le. (2)
2.3 Hlathulula ummoya ozwakaliswa yikondlo engehla le. Sekela ipendulwakho
ngephuzu ELILODWA. (2)
2.4 Ucabanga bona kubangelwa yini bona abentwana esikhathini esinengi
bangalaleli ababelethi babo lokha nabakhalinywako njengomntwana
okhulunyiswa ekondlweni engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
2.5 Coca ngokuphumelela kwembongi ukunikela ikondlo le isihloko
esikhambelana nommongondaba wayo. Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/2023
SC/NSC
UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
SAHLULWA KUPHANDLULULANA – NT Mahamba
1 Mnganami!
2 Besingaphundwa lilitho,
3 Koke lapho bekunobumnandi besitholakala,
4 Iinkoloyi besaz' imihlobohlobo,
5 EPumalanga neTjonalanga sibuya khona,
6 Zamarhugu besizazi zoke.
7 Nakusikolo sasibona kumkhwekazi,
8 Sabalisa bavukela ngejinifomo,
9 Babhebhul' iincwadi banqophe kwaNolwazi,
10 Thina siziinini zamarhugu,
11 Sithi mzala eendakamizweni.
12 Emabhetjhini nemaphathini singatshwili,
13 Besaziwa mazombe,
14 Besidoselana ebumnyameni bobudlhadlha,
15 Nakukuvusana nokukhalimana do!
16 Bekulele kunye nangabe bekukubili bekuzakuvusana,
17 Nalitjhingako, kithi beliphuma,
18 Nabathi, kwaNolwazi silikhomba libaba,
19 Besiphandlwe yikungu,
20 Ithe ingembuk' emehlweni,
21 Isikhathi besele sidliwe yinja,
22 Ezandleni sidududu,
23 Ipil' isitjhiye emva,
24 Ihloko seyithelwe ngepuphu.
25 Sesilil' ezimathosi,
26 Sesilila ngongathana,
27 Isikhathi azange sibe nesirhawu kithi,
28 Sithe, azilime ziy' etjeni
29 Sihlulwe kuphandlululana mnganami.
3.1 Tlola ubukondlo OBUBILI obusetjenziswe yimbongi emudeni wesi-5 wekondlo
engehla le. (2)
3.2 Ngokurhunyezweko tlola ummongo/okutjhiwo yikondlo engehla le.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
3.3 Ucabanga bona kubangelwa yini bona inengi labangani libhalelwe
kuyelelisana/kuphandlululana ngepilo njengombana sivezelwe ekondlweni
engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/2023
SC/NSC
3.4 Ingabe ngimaphi amahlelo alethwe mNyango wezeFundo esiSekelo ekulingeni
ukunikela abantu abangakhange basiqede isikolo njengembongi nomnganayo?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
3.5 Coca ngommoya ozwakaliswa yikondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe
liphuzu ELILODWA. (2)
[10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/2023
SC/NSC
UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
AZIYOKUJAMA ELITJENI – CT Mnguni
1 Ngikhohlwa, nawe uzikhohlwe,
2 Akunandaba ngikhohlwa.
3 Usikhohlwe soke, nesingamaziko
4 Ukhumbule labo abathathu onabo.
5 Ngisalila ngongathana,
6 Ngithi ngathana waba khona.
7 Akusanandaba jabula,
8 Ungasifuni sinodade, simamathe nelimu,
9 Nasele kutjhisa,
10 Nakungimi yena
11 Uzongifuna ungasangitholi.
12 Yazi-ke bona mina,
13 Angibhemi begodu angibhenywa.
14 Azilime ziy' elitjeni.
4.1 Tlola ubukondlo OBUBILI obusetjenziswe yimbongi emudeni woku-1 wekondlo
engehla le. (2)
4.2 Ngokurhunyezweko hlathulula ummongo/okutjhiwo yikondlo engehla le
ngephuzu ELILODWA. (2)
4.3 Nawuyelela ikondlo engehla le ungathi imbongi beyisemmoyeni onjani
nayiyirhayako? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2)
4.4 Ucabanga bona ngikuphi ukutjhisa okukhulunyiswa yimbongi okungakatelela
umbelethi wayo lo bona agcine sele ayifuna njengombana itjho emudeni we-9
ukuya kewe-11 wekondlo le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
4.5 Ingabe umthetho weSewula Afrika wenza ngokwaneleko nofana awenzi
ngokwaneleko ukuqinisekisa bona abobaba bondla abentwababo ngendlela
efaneleko? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (2)
[10]
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/2023
SC/NSC
IKONDLO ENGAKABONWA (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO)
UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
GEZI – SM Ntuli
1 Gez' ubuyaphi?
2 Sithabel' ukuza kwakho:
3 Uzosisiza,
4 Uzosakha,
5 Uzosifuthumeza,
6 Sitjhise kumakhaza.
7 Sithabel' ukuza kwakho:
8 Uzosikhanyisela,
9 Uzosibabalela,
10 Uzosicimel' ukutjhisa
11 Sikwazi ukuphetha
12 Imisebenzi yelanga.
13 Gez' ungumasiza.
14 Eboden' sithi: Qhwa!
15 Kukhany' indlu yoke.
16 Ekoloyin' sithi; Tlanyinyinyi!
17 Kuzwakal' u-vum-vum ...
18 Ukhamb' uhlezi.
19 Gez' ungumasizabulale:
20 'Maye! Bamcimel' indlu.
21 Kwenzenjani?
22 Akakabhadel' igezi,
23 Indl' inzima tshu!
24 Nant' ihlazo, nas' indlala'
25 Nanyana sitlhaga,
26 Nanyana sisutha,
27 Nanyan' ungumasizabulale,
28 Sithabel' ukuba khona kwakho gezi,
29 Ngawe siyakhanyisa
30 Ngawe siyaphila.
5.1 Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe yimbongi emudeni wesi-5 ukuya
kewesi-6 wekondlo engehla le. (1)
5.2 Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe yimbongi emudeni we-17
wekondlo engehla le. (1)
5.3 Ngokurhunyezweko tlola ummongo/okutjhiwo yikondlo engehla le ngephuzu
ELILODWA. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/2023
SC/NSC
5.4 Ucabanga bona ngiziphi iindlela ezingasetjenziswa emakhaya ukonga igezi?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
5.5 Ingabe ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba namiphi
imiphumela? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2)
5.6 Ingabe siqunto esilungileko nofana esingakalungi sokobana ikhamphani
yakwa-ESKOM iquntele abantu igezi emakhaya nangabe abakayibhadeli
njengombana kutjhiwo emudeni wama-22 wekondlo engehla le? Sekela
ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/2023
SC/NSC
ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO
YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha
umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni.
NOFANA
Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo
lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni.
Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo
lomtlolo-ndabuko. Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo-
ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA.
UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Inovela etloleke kuhle iba nabalingisi abaqakathekileko ababonakala ngokudlala
iindima ezihlukahlukeneko ukusethulela indaba yenovela leyo beyifike esiphethweni
sayo. Coca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi ABATHATHU
abaqakathekileko (ikutani, imbangi nehlanganisa) benovela yesihloko esithi; MBALA
NGUBABA, bewuhlathulule nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisivezela bona
mbala umhlobo lowo womlingisi. Esingenisweni hlathulula bona bayini abalingisi
nezenzo zabo bese uveza bona enovelini le ngubani umlingisi oyikutani, oyimbangi
noyihlanganisa. Emzimbeni hlathulula imihlobo yabalingisi ababalwe ngehla bewuveze
nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo
womlingisi. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukunikela abalingisi bakhe
izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI A
UMhlekwa usale wafika naye namhlanje. Njengombana amalanga wesibuyiso
sakayise selabandamele nje, ubawile emsebenzini. Ngetjhudu uvunyelwe ngomoya
omuhle. Indaba yokobana emva kwesilahlo sakayise, kwasale kwenzeka izinto
ezimraro akakwazi. Phela solo akhamba ngemva kwesilahlo. Ngebanga lokobana
uyedwa emsebenzini awenzako KwaNdebele, kwenza bona abhalelwe kukuba 5
namalanga ekhaya. Nokho, njengombana afikile nje, uzwa uyanyama nakezwa bona
ngemva kwesilahlo sakayise kwasale kufika aboDladla.
'Mina ngikhumbula ngelinye ilanga ubaba athi ufuna sifunde besithukghele begodu
akusikade ubaba akutjho lokho. Nawungakholwakho ungabuza noHleziphi nangu.
Watjho ngijame naye lapha esibayeni seembuzi,' kutjho uMhlekwa atjela unina. Ilanga 10
naliya, selibutha ifuyo. Ukhuluma nje, ulinga ukuhlanganisa umbiko awutjelwa ngunina
ngesifiso esitjhiywe nguyise. Asakhuluma njalo uHleziphi avele amoyizela.
'He … he! Asazi-ke mnakwethu. Mina ngizoyidla-ke imali kababa, njengokutjho
kwesifiso sakhe. Kusukela namhlanje, ubuthongo ngizobuzila. Incwadi ngizoyifunda
ubusuku nemini. Eyunivesithi kulapho ngiya khona. 15
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/2023
SC/NSC
Ngifuna ukuzibona ngisejasaneni enzima. Ehloko ngithwele isigcebhezana esilenga
amatjharhatjharhana. He …! Uthini-ke wena mnakwethu?' kutjho uHleziphi anikela
unina nomnakwabo iinkobe.
Indaba le yokobana uyise ubophe ilifa ngomutja oqine kangaka ayimhlaleli kuhle
uMhlekwa. Ubangakacabangi bona uyise angaba nomcabango omumbi kangaka. 20
Kodwana kuHleziphi lomcabanga kayise, uthumba unongorwana. Phela uwuthakasela
ngombana asafunda. Ngalokho kutjho bona angekhe asayilisa ifundo. 'Mnakwethu,
utshwenywa yini kanti wena? Usese mncani. Umutjha. Awukathathi. Usandukuqeda
ekholiji yokubandulela ukutlhogonyelwa kwemvelo. Manje uliywa yini bona nawe
uzikholise ngelifa lakababa? Ubuyele esikolweni uyokufunda godu.' 25
'Uliywa yini? Tjela mina?' UHleziphi ubonakala nebusweni bona lokhu akutjela
umnakwabo ukutjho ngokumbonisa nokumrabhela, ngehlizwyakhe yoke.
'Lapho uqinisile mntwanami. Umnakwenu lo, usese nalo ithuba lokulandela umyalo
neemfiso zakayihlo. Mhlekwa, usese mncani mntwanami. Sele uyihlo atjhwile bona
ubasebenzela ukunifundisa, mlaleleni. Buyelani eenkolweni bantwabami. Ngaphandle 30
kwalokho nizakubulawa yindlala, ukube uyihlo wanitjhiya nenala. Phela ngendlela
uDladla ahlathulula ngayo, akunanja enizoyithola kilezi izinto zakayihlo. Nje ngemva
kwesibuyiso bayeza bazokubutha koke okungekwakayihlo' kusekela uNaMtshweni
ngokurabhela indodanakhe bona yenze njengobana uHleziphi asitjho.
[Ikhasi 34–35]
7.1 Dzubhula amaphuzu AMABILI asetjenziswe etheksthini engehla le abufakazi
bokobana uHleziphi uyayithabela indlela yokwabiwa kwelifa lakayise. (2)
7.2 Ngokurhunyezweko tlola isizathu esenza bona uMhlekwa abhalelwe kuthatha
amalangana emsebenzini ngokuya ngetheksthi engehla le. (1)
7.3 Tlola OKUKODWA uBongwe akwenzela umntwanakhe uMavela
okukhombisa bona bekafuna ukumbona anepilo enzinzileko nanyana
bekangamlaleli nje. (1)
7.4 Tlola izinto EZIMBILI ezifanako ngoHleziphi banoMhlekwa ezenza bona kube
lula kibo ukuhlangabezana nemibandela yokudla ilifa lakayise. (2)
7.5 Ngimaphi amatshwayo AMABILI akhombisa bona indawo yeWitbank lapho
kunama-ofisi waboDladla ilidorobha. (2)
7.6 Ngokurhunyezweko hlathulula ngephuzu ELILODWA bona ubudlelwano
bakaMavela banoBongwe bebunjani ngaphambi kobana abhube ngokuya
ngenovela le. (2)
7.7 Khetha ipendulo enembako kezilandelako.
Isenzo somtloli sokusivezela kwaBongwe basebenzisa ikesi ukukhanyisa
ngekhaya ilanga nalitjhingileko sibufakazi bokobana bebaphila ngaphasi
kwesizinda sesikhathi …
A sanje.
B sakade.
C sepilo.
D sekolelo. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/2023
SC/NSC
7.8 Ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesitlhori enovelini le? Ipendulwakho
ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
7.9 Ucabanga bona nangathana uMavela wathola bona uyise uhlele ilifa
ngalindlela alihlele ngayo asaphila bebuzokuba njani ubudlelwano babo?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
7.10 Isenzo sakaNaMtshweni sokwamukela uNaKabini ngezandla ezimhlophe
njengombana bathuthile eSoshanguve banoMavela sisitjelani ngesimilo
sakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
7.11 Phendula isitatimende esilandelako ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
Isenzo somtloli sokusivezela uBongwe ahlele ilifa lakhe asaphila sibufakazi
bokobana bekayindoda ethanda umndenayo. (2)
7.12 Coca uveze amazizwakho ngesenzo sakaMavela sokuleya amala kiboDladla
banoJohnson abatjele bona unguGijimani Ntuli kunokobana abatjele iqiniso
lokha nabekavakatjhele ema-ofisini wabo. Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
7.13 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela isingeniso esinembako
senovela le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/2023
SC/NSC
UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE)
UKHOLIWE – N Skosana
Inovela etloleke kuhle iba nabalingisi abaqakathekileko ababonakala ngokudlala
iindima ezihlukahlukeneko ukusethulela indaba yenovela leyo beyifike esiphethweni
sayo. Coca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi ABATHATHU
abaqakathekileko (ikutani, imbangi nehlanganisa) benovela yesihloko esithi;
UKHOLIWE, bewuhlathulule nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisivezela bona
mbala umhlobo lowo womlingisi. Esingenisweni hlathulula bona bayini abalingisi
nezenzo zabo bese uveza bona enovelini le ngubani umlingisi oyikutani, oyimbangi
noyihlanganisa. Emzimbeni hlathulula imihlobo yabalingisi ababalwe ngehla bewuveze
nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo
womlingisi. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukunikela abalingisi bakhe
izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UKHOLIWE – N Skosana
Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI B
Ngelinye ilanga azihlalele wafikelwa mkhumbulo wokuthi kungcono abuyele esikolweni
ayokufunda bekabe nalo ibanga letjhumi. Umcabango lo ulethwa kukhumbula amezwi
kaKholiwe. Amezwi kaKholiwe gade angamnikeli nokuncani ukuthula. Nobuthongo
bebungafiki angacabanga amezwi lawo. 'Kghani ngifunde ngeqadi, alo ngombana
ukufunda ngeqadi kubudisi, khona nangilisa umsebenzi batjho ngiya esikolweni umma 5
uzokudlani? Khona nangibekela ngeqadi umsebenzi batjho ngiya esikolweni
ngiyokumbatha irhembhe nebhrugu elinzima abantu angeze bathi ngiyarhapha?
Kodwana ngathana ngiyakhohlwa babantu ngombana abakwazi okungiphetheko.'
UZondani yamfikela imicabango le kwangathi kunomuntu oyikghuthulileko. Yabophana
ihloko yesokana. 'Khona nangilisa umsebenzi ngithi ngiyokufunda ngazi ngani 10
bonyana uKholiwe uzongithanda?' Ukuzibuza kwakhe imibuzo le uZondani nokho
bekungamqedi amandla. Wabona ukuthi kufanele angazithambisi. Ngesikhathi
uZondani acabanga ukuya ngaso esikolweni ayokufunda ibanga lekhomba, uKholi
gade sele aphase umnyaka wokuthoma eemfundweni zakhe ze-BAED. kukukuthi
ngomnyaka olandelako uzakuthoma umnyaka wesibili. Uthe asahlezi kwabo uZondani 15
woke umuntu avalile avalele uKresimusi wasuka waya koKholiwe ayombikela
ngegadango afuna ukulithatha.
BekungoMgqibelo emini uKholi azihlalele ekhaya afunda inovela yesiNgisi ethi: 'She
Stoops to Conquer' Uthe asafunda, akokode uZondani. Amamukele, angene
uZondani, balotjhisane kube kuhle. UZondani abuze uKholi bonyana ukhambe njani 20
umnyaka lo esikolweni. Ngaphandle kokona isikhathi asikime uKholiwe aye
ngekamurwini abuye sele aphethe iphepha lemiphumela. UZondani athole bonyana
ezimbili iimfundo uKholiwe uziphase ngamalengiso, amthokozise kube kuhle kudele.
UZondani ayithome indaba yokuthi ufuna ukuya esikolweni emnyakeni ozakuthwasa lo.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/2023
SC/NSC
Minengi imibuzo ayibuza uZondani kodwana owamthusa khulu ngilo othi, 'Kubayini 25
ufuna ukuya esikolweni?' UKholiwe wawubuza angahleki nakancani begodu aqale
uZondani ngemehlweni.
Kwathi uZondani asararekile bona uzowuphendula athini umbuzo lo wezwa uKholiwe
sele aragela phambili, 'Mnakwethu ngiyakuzwa ngegadango ofuna ukulithatha.
Ngithanda ukuthi ulithathe usazi bona koke okwenzako uzenzela wena, akekho 30
omunye umuntu omenzelako.' UZondani akhange asazi bona enzeni. Tjhephana izinto
nazinje vane kwenziweni? Kuthe ngemibuzo eminengi abuzwa nguKholiwe wathoma
uZondani ukuraruluka wathi, 'Kholi uyasibona isikhathi esiphila kiso bona sifuna ifundo.
Lokha nawungakafundi nanyana ungasebenza kamnandi kangangani kodwana iqiniso
kukuthi awukavikeleki.' 35
[Ikhasi 51–52]
9.1 Siyini isizathu esenza uZondani afikelwe mkhumbulo wokulisa umsebenzi
ayokufunda njengombana sivezelwe etheksthini engehla? (1)
9.2 Tlola OKUKODWA okuvezwe etheksthini engehla okusitjela bona uZondani
nakazakuya ekhabo kaKholiwe kwakusikhathi sehlobo. (1)
9.3 Tlola amagama weenkolo EZIMBILI uKholiwe akhe asebenza kizo ngokuya
kwenoveli le. (2)
9.4 Tlola okuhlukileko phakathi kwendlela uSipho athatha ngayo indaba
yokobana uKholiwe akasamukeli isibawo sakhe sethando nendlela uZondani
akuthatha ngayo lokho. (2)
9.5 Rhunyeza ngephuzu ELILDOWA isehlakalo esifihlelwe umlingisi onguZondani
enovelini le kodwana thina abamukelilwazi sisazi. (2)
9.6 Ngiziphi izenzo zakaKholiwe EZIMBILI ezibonakala zingakhambelani
nekoleko yobuKrestu akholelwa kiyo? (2)
9.7 Madanisa ummongo wencwadi eyatlolwa nguZwelibanzi ayitlolela uKholiwe
naleyo eyatlolwa nguDavi ayitlolela uKholiwe. (2)
9.8 Funda isitatimende esingenzasi bese ukhetha ipendulo enembako
kezilandelako.
Ukuba khona kweenkolo, iintolo, amasondo nokuhlalelana kwemizi ekhabo
kaKholiwe ngeVlaklaagte No. 2, kutjho bona indawo le ...
A iliplasi.
B ilidorobha.
C isisabelo.
D isigoga. (1)
9.9 Enovelini le sivezelwa bona uKholiwe usebenza njengotitjherehloko kanti
ngeqadi wenza iimfundo ze-Honours. Ngiziphi iintjhijilo ezivame
ukuhlangabezana nabantu abasebenza bafunda ngeqadi? Ipendulwakho
ayibe maphuzu AMABILI. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/2023
SC/NSC
9.10 Hlathulula umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le. Ipendulwakho
ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
9.11 Ingabe uMabhena onguyise kaKholiwe, uvezwe amhlobo bani womlingisi
enovelini le? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3)
9.12 Ingabe isehlakalo sokobana uZondani wabhubha bese abonesi bavala
umbhedakhe ngemva kwalokho wavuka waphila bewatlolela unina incwadi
bese wabhubha godu kwesibili siyakholweka nofana asikholweki? Sekela
isiqunto sakho ngephuzu ELILODWA. (2)
9.13 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela komtloli ukusethulela uKholiwe
njengomlingisi oyikutani enovelini le. Ipendulwakho ayibe maphuzu
AMATHATHU. (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/2023
SC/NSC
UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE)
UBONAKELE – M Skosana
Inovela etloleke kuhle iba nabalingisi abaqakathekileko ababonakala ngokudlala
iindima ezihlukahlukeneko ukusethulela indaba yenovela leyo beyifike esiphethweni
sayo. Coca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi ABATHATHU
abaqakathekileko (ikutani, imbangi nehlanganisa) benovela yesihloko esithi;
UBONAKELE, bewuhlathulule nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisivezela bona
mbala umhlobo lowo womlingisi. Esingenisweni hlathulula bona bayini abalingisi
nezenzo zabo bese uveza bona enovelini le ngubani umlingisi oyikutani, oyimbangi
noyihlanganisa. Emzimbeni hlathulula imihlobo yabalingisi ababalwe ngehla bewuveze
nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo
womlingisi. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukunikela abalingisi bakhe
izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi. Amagama
ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UBONAKELE – M Skosana
Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI C
Kusekuseni, ngoMgqibelo. Ilanga liyatjhisa, namafu akekho, libalele ngitjho
nebukhweni bezinja. UMahlangu uvuke wazihlalela emthunzini.
'Ngubani loya oza lapha ngasuthi ngumnakwethu nje? Akabuzwa nguye, uSigwadi!
Kwenzenjani namhlanjesi ngivakatjhelwe nguye, ngemva kweminyaka emine yoke
ngingasamboni, iminyaka emine yoke! Nanje litjhudu bona ngikwazi ukumbona aseza 5
kude kangaka.'
Afikelwe kuthokoza okukhulu uMahlangu kube ngasuthi kukhona umthwalo osuswe
phezu kwamahlombakhe. Eze abe afike umnakwabo.
'Mahlangu!' kuthokoza uSigwadi.
'Yewubandamele nganeno Sigwadi,' kuphendula uMahlangu ngethabo elikhulu. 10
'Lotjha mnakwethu,' kulotjhisa uSigwadi ngokukhulu ukuzithoba.
'Nanje ngisararekile bonyana kwenzenjani sakhunjulwa nguwe namhlanjesi,
mnakwethu. Nisavukile kodwana?'
'E ... sekwaba lisiko nje bonyana sivume bona sisavukile nanyana ukuvuka kungekho.
Litjhinga nezalo libuye liphume nezalo mihla le,' kuphendula uSigwadi. 15
'Kunjalo mnakwethu, sesithokoza nje nangabe umphefumulo usese senyameni.
Ukuvuka ngikho lokhu bona uze ufike la. Nangabe gade ungakavuki ngabe awukho
lapha ukhona nje. Akhe utjho-ke Sigwadi, usihlasele ngaziphi ekuseni kangaka?
Bengingakaqali umuntu ovela kude kangaka njengawe. Kukuphi eMgungundlovu
nasila? Nakungimi azange khengilibeke nokulibeka lami inyawo khona.' 20
'Liqiniso lelo Mahlangu, ukudla isikhathi angekhe kusangisiza kwanjesi ngombana
indaba engikhamba ngayo itjho khona ukubhubhisa umuzi nabentwana,' kutjho
uSigwadi, atjho ahlala kuhle phezu kwesihlalo.
'Ungangithusi Sigwadi. Yewutjho bonyana yini le engaka engaze ingibhubhise,
itjhabalalise umzami nabentwana? 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/2023
SC/NSC
Khona eqinisweni utjho baphi abentwana ngombana …' uSigwadi angasalindi bona
uMahlangu awaginye la amezwi wokuphela.
'Ngithunywe bezimu lapha kuwe Mahlangu.' Athule kancancani ezwe bonyana
uMahlangu uzakuthini kodwana uMahlangu angatjho litjho.
'E … abezimu bangilemukise ihlekele ongahle ungene kiyo nawungarhabi uvuke 30
ujame ngeenyawo.'
'Ukhuluma ngani wena Sigwadi, abadala bathi ayibulali ngazombe mnakwethu. Njeke
nawe yewutjho kuhle ngizwe lokho ongangiyelelisa ngakho,' kwatjho uMahlangu,
amaphaphu sele aphezulu.
'Akukho okunengi ofanele ukwenze Mahlangu ngaphandle kobana wena ukhambe 35
uyokufuna umkakho nomntwana. Abezimu bangibikele bonyana abentwabakho
basaphila kodwana abafumani ukuphumula lapha bakhona. Kufanele ungasariyadi
isikhathi Mahlangu, kufanele ubalekele ilaka labezimu.'
'Ngiyezwa mnakwethu kodwana e … ngizabasaphi laba engihlala nabo khona nje?
Ngitjho e …' 40
'Utjho uNaSilombo nomntwana kaBafunani? Phana ungangitjela bonyana bafunani la
emzinakho ninoNaMndebele?'
'E ... Sigwadi …' kwatjho uMahlangu kodwana amezwi ala ukuphumela ngaphandle.
'M …' athintithe ihloko uSigwadi. 'Mnakwethu sebakuphendula bakwenza nje, abantu.
Sewaphenduka indoda enganamsebenzi, engakwazi nokucabanga njengendoda 45
emadodeni.'
[Ikhasi 50–51]
11.1 Tlola isizathu esenza bona uMahlangu agcine athethe isiqunto sokukhamba
kwakhe ngemva kokuvakatjhelwa ngumnakwabo uSigwadi. (1)
11.2 Tlola iindlela EZIMBILI ezifakazela bona uNaSilombo bekade amfazi
onehliziyo embi ngokuya kwenovela le. (2)
11.3 Tlola igama lomhlobo womdlalo ogade udlalwa nguKiller nabangani bakhe
endaweni yangeDaveyton. (1)
11.4 Ngephuzu ELILODWA rhunyeza ummoya ozwakaliswa singeniso senovela le. (2)
11.5 Hlathulula isehlakalo esavelela uBafunani ngemva kokuthandana nomsana
wakwaNkosi, uThokozani ngokuya kwenovela le. (2)
11.6 Ngokurhunyezweko hlathulula indlela uNaMndebele azithola sele azizwa
ngayo ngemva kokukhamba kwakhe emzinakhe. Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
11.7 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokwenza bona uBonakele
ahlangabezane neentjhijilo ezinengi kangaka epilweni ngaphambi kobana
aphumelele? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILOLDWA. (2)
11.8 Phendula isitatimende esilandelako ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO
bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA.
Esikhathini esinengi akusilula bona umtjhado wabantu esele babadala
banabentwana ngaphandle uphumelele. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/2023
SC/NSC
11.9 Ucabanga bona bewuyini umnqopho omkhulu kaMbuyiseli wokobana
emukele uBonakele ngezandla ezifuthumeleko begodu amthathe
njengomunye wabentwana bakhe kodwana kungasimntwanakhe weengazi? (2)
11.10 Ingabe isenzo sakaNaSilombo sokutjhiya indodakhe yokuthoma yomtjhado,
uNkosi eHlazatje simveza amumuntu onjani? Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
11.11 Isenzo somtloli sokusebenzisa iinrhatjhi ezifana nephephandaba nomrhatjho
sisivezela bona abalingisi benovela le bebaphila ngaphasi kwasiphi isizinda
sesikhathi? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
11.12 Tshwaya ngesenzo sakaBonakele sokuthi nanyana atlhaga emmangweni la
begade abalekele khona kodwana angakhumbuli ukubuyela ekhaya.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
11.13 Tshwaya ngokuphumela komtloli ukusethulela isingeniso esinembako
senovela le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3)
[25]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/2023
SC/NSC
UBUKGHWARI BOMLOMO
IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro
UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE)
'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni
Nasitjhejisisa okutjhiwo yinolwana le kuyavela bona umtlami wayo usethulela
umlayezo wokobana umuntu angeze akghona ukuphila ngaphandle kwabanye abantu.
Coca wenabe ngomlayezo lo uqalise ezehlakalweni zenolwana le nalezo ezenzeka
epilweni yamambala ezifana nezenolwana le bewutjho nokobana zikhambelana
kangangani nesaga esithi; 'Izandla ziyagezana'. Esingenisweni se-eseyakho hlathulula
bona yini umlayezo, izehlakalo nezaga, emzimbeni veza izehlakalo zenolwana le
nalezo ezenzeka epilweni yamambala eziveza umlayezo otlolwe ngehla lo bese
uyatjho nokobana zikhambelana kangangani nesaga esibalwe ngehlesi bese
esiphethweni uveze umbonwakho namazizwakho mayelana nezehlakalo ezivezwe
enolwaneni nalezo ezenzeka epilweni yamambala nokukhambelana kwazo nesaga
esibalwe ngehla. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
'ISINGHONGHOYILO SEZINJA' – CM Sangweni
13.1 Funda itheksthi esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI D
Kwasukasukela!
Cozi!
Ephasini elalingaphasi komhlaba kwakuhlala isitjhaba sezinja. Isitjhabesi
sasibuswa yikosaso uBhova. Isitjhaba saKwaNja sasaziwa ngokuthi sitjhaba
esibukhali khulu sasingasahlelwa nanyana ngubani. Zoke iintjhaba 5
ezakhelene nesitjhaba sezinja zazizisaba khulu izinja. Nanyana
abomakhelana bezinja babesilingwa kukuthi izinja zinomkhuba wokuthi qobe
inyezi nayizeleko ziqala phezulu zibethe umkhulungwana. Naziqale phezulu
njalo zibanga itjhada elikhulu zizwakale kude. Kodwana ngubani
ozozikhalima? Ngombana ozokhe athi vu! Uzokuya kiboyisemkhulu. 10
Kuyaziwa bona isitjhaba saKwaNja asitjhiyi litho eliphilako nasele sisahlela.
Ngikho nanje iintjhaba eziseduze zithuthumela nazibona izinja ziphelele
esigodlweni sekosazo uBhovu. Esinye nesinye isitjhaba safuna ukwazi
bonyana kazi kuyokusahlelwa kuphi. Esinye nesinye isitjhaba sahlala
maquphe, yinye into ethenjiweko, libelo. Umhlangano wezinja wawubizwe 15
zizinja ezimapholisa. Izinjezi zazifuna ukuyelelisa ezinye ngokuhlukumezeka
ezikuthola eentetjhini zamapholisa lapho zisebenza khona.
Izinja ezimapholisa zayelelisa ezinye ngengozi eziqalana nayo ngamalanga
nazisemsebenzini.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/2023
SC/NSC
Umkhulumeli wezinja ezimapholisa, uBhraki wathi, 'Bafowethu nabodadwethu 20
ningasavuma ukuba mapholisa. Thina amapholisa siyahlukunyezwa.
Kokuthoma, sinikelwa inyama evuthiweko ikhibe thina sizidlela ehlaza.
Kwesibili, sikhanjiswa isikhathi eside singabonani nemindeni yethu. Akhese
ucabange-ke, nakhu ubuya emsebenzini abentwana bakho sebakhulakhulile
kodwana abakwazi. Abakwazi ngombana kade wakhamba, wakhamba 25
basese midlwana.'
'Nawubuyako ubafumana bapheze balingana nawe. Niyabona bona
ibuhlungu ipilo yobupholisa?' Zoke izinja zahlokoma ngalekulumo kaBhraki
kodwana kwabakhona ukungavumelani. Ezinye zathi akufani nokuhlala
ekhaya ungasebenzi, ezinye zathi kuyafana ngombana uphenduka inja 30
enganamuzi, ipikiswano yaba yikulu kwamambala.
UBhraki uthe nakabona bonyana izinto ziphuma elawulweni, wangenelela.
Besele kukhona izinja ezikhombana ngemino zivezelana amazinyo amambi.
'Sitjhaba sakagogo, lalelani. Into esitshwenyako thina mapholisa kukuthi,
sigijimisa abantu sibabambe sibanikele amapholisa wabantu. Nasigijimisa 35
umuntu singena emarharheni athusako, singena emirhobeni eneenyoka
ngitjho nangemanzini.'
[Ikhasi 85–86]
13.1.1 Hlathulula bona isitjhaba saKwaNja saziwa njengesitjhaba esinjani. (1)
13.1.2 Ngisiphi isizathu esenza bona izinja zibize umhlangano ngokuya
kwetheksthi engehla le? (1)
13.1.3 Ngokurhunyezweko tlola isifundo esisinikelwa mthiyi wenolwana le
esiphethweni sayo. (2)
13.1.4 Tlola okuhlukileko phakathi kwamapholisa azizinja namapholisa
ababantu. Ipendulwakho iqalise ngehlangothini lemirholo. (2)
13.1.5 Khetha ipendulo enembako kezilandelako.
Iqhinga elisetjenziswe mthiyi wenolwana le ukusivezela abalingisi
abazizinja liqhinga lokuvezwa kwabalingisi nge ...
A bizo.
B zembatho.
C zenzo.
D ngokuzihlathulula. (2)
13.1.6 Ucabanga bona ngikuphi okuzuzwa mapholisa ngokusebenza
nezinja njengombana sibona kwenzeka eenarheni
ezihlukahlukeneko nje? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
13.1.7 Hlathulula umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/2023
SC/NSC
13.1.8 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela komthiyi wenolwana le
ukuyinikela isihloko esiyifaneleko. Ipendulwakho ayibe maphuzu
AMATHATHU. (3)
KANYE
13.2 Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI E
IIMBONGO ZAKAMAKHOSOKE WESIBILI – D Mabhena
1 Ayelaaaa ...
2 Bayede kosi,
3 Bayede Ndabezitha,
4 Bayede Ngwenyama.
5 That' ikomo nasi,
6 KaMakhosoke
7 NguMakhosoke kaMbhongo
8 Yindlulamithi kamasokasokile
9 Sihlangu esavika ukudlula ezinye iinhlangu
10 Yingwe yakhula ngomtlhago
11 Kanti ezinye zakhula ngesibomvu.
12 Nakuyingwe uyibona ngemibala,
13 Nakulibhoko silibona ngemiredo,
14 Yingwe eyabhodla emrimrhulu bayidedela,
15 Yabhodla eGongwe,
16 Bayikhomba eNgwenyameni, yanzinza.
17 NguMakhosoke ngokukhoselisa amakhosi,
18 Ngumabizw' asabele ngokungakhethi muntu,
19 Ngumaphendla aphendleke,
20 Ngumadla nabanye besidla bodwa,
21 Ngumakhamba kancani njengelanga lehlobo.
22 Kwathi mhlana ayokuthatha intonga ebandla,
23 Kwajama abaphasi, kwajama abamhlophe,
24 Kwaba kudana komncani nomkhulu,
25 Bathi uMakhosoke nakavelako,
26 Bathi wuuu aaa ...
27 UMakhosoke angekhe abuse
28 Ngek' aphathe isitjhaba,
29 Kanti kumhlana bamhlabela ngamafutha kabilibomvu.
30 Yingwe yazuma kwaze kwasa
31 Bayibona ngaphetjheya kwamalwandle, bayihlangela,
32 Wayingena i-Afrika,
33 Kwathaba wena DRC,
34 Kwamomotheka wena Zambia,
35 Kwahlulukela iZimbabwe ...
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/2023
SC/NSC
13.2.1 Dzubhula igama elisetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1
eembongweni ezingehla elitjengisa bona ihlonipha iNgwenyama
eyibongako le. (1)
13.2.2 Tlola igama lakayise kaMakhosoke wesibili. (1)
13.2.3 Tlola ngephuzu ELILODWA okuhlukileko phakathi kokukhula
kweNgwenyama uMakhosoke wesibili nezinye iiNgwenyama. (2)
13.2.4 Ucabanga bona yini umnqopho wembongi wokungathekisa
iNgwenyama uMakhosoke wesibili nendlulamithi? Ipendulwakho
ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
13.2.5 Hlathulula ocabanga bona kusizathu seNgwenyama uMakhosoke
wesibili sokobana aye eenarheni ezinye njengombana kuveziwe
endimeni yesi-6 yeembongo ezingehla. Ipendulwakho ayibe
liphuzu ELILODWA. (2)
13.2.6 Coca ngokuphumelela kwembongi yeembongo ezingehla
ukusebenzisa ikghono layo lokubonga ukusivezela umlando
weNgwenyama uMakhosoke wesibili. Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/2023
SC/NSC
ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA
YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo
OMUDE enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona
ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni.
NOFANA
Nawukhethe umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI enovelini nanyana
ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE
emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zomdlalo:
IBHUDANGO LAMI, UMBANGO KANZUNZA NOMANALA NEFINDO.
Khetha incwadi EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA.
UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Imimongondaba yemidlalo iphunyeleliswa likghono lomtloli lokusebenzisa abadlali
abafaneleko ukwakha imimongondaba leyo. Coca ngendlela umtloli womdlalo
wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI asebenzise ngayo abadlali abalandelako:
uMbulawa, uTjhili, uVenter namapholisa wombuso webandlululo ukuphumelelisa
ummongondaba awuhlosileko ngomdlalwakhe. I-eseyakho esingenisweni ayinikele
ihlathululo yabadlali nommongondaba beyitjho nokobana ummongondaba womdlalo lo
uthini. Emzimbeni coca wenabe ngendlela umtloli asebenzise ngayo abadlali ababalwe
ngehla ukuphumelelisa lowo mmongondaba. Esiphethweni utshwaye bona umtloli
uphumelele kangangani ukusebenzisa abadlali labo ukuveza ummongondaba
awuhlosileko. Amagama ozawasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI F
(UMathumbu ubambe umhlangano neensebenzi nezakhamuzi eplasini lakhe.)
VENTER: (Ujame ngeenyawo.) Ngiyathemba niwabonile amapholisa abambe
ilutjha okungilo ebelivusa umguruguru eplasinapha. Angithi?
IZAKHAMUZI: (Zihlezi phasi.) Siwabonile makhosi.
VENTER: (Ngokugandelela ikulumo.) Ngiyathemba angekhe isenzeka into 5
eyenzeke emalangeni amabili adlulileko! Nange ingenzeka godu,
angekhe ngisona isikhathi. Ngizokubiza amapholisa.
IZAKHAMUZI: Siyathemba bona angekhe isenzeka makhosi.
VENTER: (Ngokufuthumela.) Abentwana benu abanahlonipho! Ngitjho
ngombana bakatelele iinsebenzi ezibabantu abadala bona zinghale 10
umsebenzi. Ngikhuluma nani nje abanye babo bakhubele. Omunye
wabakhubeleko nguMbonani. Sikima Mbonani bakubone!
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/2023
SC/NSC
UMBONANI: (Asikime.)
VENTER: Niyambona bona umlomakhe ungangani?
IZAKHAMUZI: Siyambona makhosi. 15
VENTER: (Usafuthumele.) Kukhona hlangana nani ongaziko bona umuzi
otlhoga umuntu osebenza iplasi ngiyawuqotha? Nange akhona
akasikime ngimbone.
IZAKHAMUZI: (Kungasikimi namunye.)
VENTER: Kutjho bona noke niyazi ngombana akekho osikimileko. Ngiyathemba 20
bona ilutjha eliseleko lizimisele ukuthobela umthetho! Angisafuni
ukuzwa litho ngendaba yokuqothwa komndeni kaMasuku.
Siyezwana?
IZAKHAMUZI: Iye!
VENTER: Kunegadango engilithathele imizi emihlanu enelutjha elibotjhiweko. 25
Omunye nomunye umuzi onendodana ebotjhiweko ngiwubekela
iinyanga ezimbili bona uzifunele umuntu ongawusebenzela iplasi.
Nange kungaphela isikhathi engisibekileko umuzi omunye
ungakafumani umuntu ngiyawuqotha! Igadangweli lifaka hlangana
nomndeni kaMasuku. Kukhona onombuzo? 30
IZAKHAMUZI: (Zithule.)
VENTER: Nange kungekho onombuzo kutjho bonyana sesifikile emaswapheleni
womhlangano wethu. Sele ningakhamba gadesi. (Avule ibadi lekoloyi
akhweze injana akhamba nayo.) Nikhumbule bona ngithe
angisafunukuzwa litho elivela elutjheni. (Angene ngekoloyini isuke.) 35
(Ekhaya kwaTjhili, uTjhili uditjhe noMbonani oyinduna.)
UMBONANI: Ngithe angizokuzwa bona ukhambe njani emlandwini wokugwetjwa
kwelutjha.
UTJHILI: Ngikhambe kuhle khulu Mbonani. Okubuhlungu kukobana umlandu
ubadlile. 40
UMBONANI: Kuthiwani ngeenthoro zokubakhupha?
UTJHILI: Balile bona bangakhutjhwa ngethengako. Kuthiwe kufanele badose
bebaqede. Phela batjho umuntu obotjhelwe ukuvukela umbuso
akakhutjhwa ngethengako.
UMBONANI: (Ngokurareka.) Kanti bagwetjwe isikhathi esingangani? 45
UTJHILI: (Ngokutshwenyeka.) Indodanami igwetjwe iminyaka emasumi amabili
nahlanu.
[Ikhasi 31–33]
15.1 Tlola amatshwayo AMABILI asetjenziswe mtloli womdlalo lo etheksthini
engehla aziinkomba zokobana uVenter bekakwatile nabe ahlangene
nezakhamuzi zeplasini lakhe. (2)
15.2 Etheksthini engehla le uVenter uthi ilutjha lilimaze ezinye zeensebenzi
ezibabantu abadala lokha nabe babakatelela bona banghale umsebenzi.
Ngisiphi isizathu esenza bona ilutjha lenze isenzo esinjalo? (2)
15.3 Ngokurhunyezweko tlola ummongondaba womdlalo lo ngephuzu ELILODWA. (2)
15.4 Hlathulula izenzo ezisivezela isimilo umtloli asinikele uVenter esikhombisa
tjhatjhalazi bona unehliziyo embi begodu akanasirhawu eensebenzini zakhe.
Ipendulo ayibe maphuzu AMABILI. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/2023
SC/NSC
15.5 UTjhili gade azi bona njengombana alimalele eplasini lakaVenter nje kufanele
anikelwe imali yesincephezelo. Rhunyeza ngephuzu ELILODWA isizathu
esibufakazi besitatimende esingehlesi. (2)
15.6 Khetha ipendulo enembako kezilandelako.
Iqhinga lokuvezwa kwabadlali elisetjenziswe mtloli womdlalo lo ukuveza
umdlali onguMbulawa liqhinga lokuvezwa ...
A ngokuhlathululwa mtloli.
B ngelembatho.
C ngebizo.
D ngokuzikhulumela. (2)
15.7 Ucabanga bona bekuyini umnqopho womtloli womdlalo lo wokwenza bona
uMbulawa abaleke eSewula Afrika bekagcine sele ase-Angola? Sekela
ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2)
15.8 Ingabe ngiziphi iintjhijilo ilutjha leSewula Afrika eliqalane nazo amalanga la
ezilenza libhalelwe kuphumelelisa amabhudango walo? Ipendulwakho ayibe
maphuzu AMABILI. (2)
15.9 Hlathulula isisusa serarano somdlalo lo. Ipendulwakho ayibe liphuzu
ELILODWA. (2)
15.10 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusitlolela umdlalo lo?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
15.11 Coca wenabe ngokukholweka nofana ukungakholweki kommongodaba
womdlalo lo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
15.12 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela isethulo esinembako
somdlalo lo. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/2023
SC/NSC
UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Imimongondaba yemidlalo iphunyeleliswa likghono lomtloli lokusebenzisa abadlali
abafaneleko ukwakha imimongondaba leyo. Coca ngendlela umtloli womdlalo
wesihloko esithi; UMBANGO KANZUNZA NOMANALA asebenzise ngayo abadlali
abalandelako; iKosi uMusi, uNanasi, uNzunza noManala ukuphumelelisa
ummongondaba awuhlosileko ngomdlalwakhe. I-eseyakho esingenisweni ayinikele
ihlathululo yabadlali nommongondaba beyitjho nokobana ummongondaba womdlalo lo
uthini. Emzimbeni coca wenabe ngendlela umtloli asebenzise ngayo abadlali ababalwe
ngehla ukuphumelelisa lowo mmongondaba. Esiphethweni utshwaye bona umtloli
uphumelele kangangani ukusebenzisa abadlali labo ukuveza ummongondaba
awuhlosileko. Amagama ozawasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI G
(Kusesigodlweni sekosi uMusi kuthokoza umuntu emnyango.)
IKOSI: Ngubani loyo?
UMANALA: NguManala baba.
IKOSI: UManala? Ubuyile godu?
UMANALA: Iye, nginguManala baba. 5
IKOSI: Jama ngiyeza ngizokuvulela. (Ivule ikosi.) Hlala phasi lapho khengizwe
umraro wakho ukobana yini.
UMANALA: Ubaba uyangirara nakathi umraro wami ngayini ngombana ubaba
uthumele uNgendu bonyana ngize kuye namhlanje ekuseni.
IKOSI: Kwanga ngiyarareka kwanje, kanti Manala ufunani ngombana unamrhali 10
ngikunikele? Akusuwe ofike lapha ngamasa wazokuthatha unamrhali?
UMANALA: (Ararekile.) Awa, baba akusimi.
IKOSI: Akhe utjhidele khengikubambe ngombana loya ngizwile bonyana
unoboya obunengi mina bengathi nguwe. (Atjhidele uManala ikosi
imbambe.) Kwamambala iqili elinguNzunza lithethe unamrhali 15
ngobukirikitjani. Manala udisibezwe ziinyawo. Bewulaleleni ngombana
ngithe uze ekuseni ngamasa? UNzunza sele amthethe unamrhali
obukhosi. UNzunza ujabajabe khulu ngombana nayizolo ebusuku
khewafika ngamqotha. Nasele kunje kutjho khona bona ufike njengokholo
wabudzwebula ngobujabajaba kwakhe, kutjho bona ungigalajile. 20
UMANALA: (Afome emhlana.) Ubaba uthi uNzunza sele abuthethe njalo ubukhosi?
IKOSI: Kunjengombana ngitjho ndodana ngithi ugalatjani ungigalajile.
UMANALA: Alo ubaba utjho bonyana mina angekhe ngisabufumana ubukhosi bami?
Ngibawa ukuthi ubaba nami anginikele ubukhosi.
IKOSI: Kunjengombana ngitjho ndodana ngithi ugalatjani ungigalajile. 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/2023
SC/NSC
UMANALA: Alo ubaba utjho bonyana mina angekhe ngisabufumana ubukhosi bami?
Ngibawa ukuthi ubaba nami anginikele ubukhosi.
IKOSI: Akukho engingakunikela khona Manala ngombana unamrhali sele
amthethe ugalajani. Ngizakunikela umuthi olitjhwalo lokuzuma.
UMANALA: Ngiyathokoza baba ubuncani ongenzela bona kodwana uNzunza yena 30
uzowukhomba umuzi onotjwala.
IKOSI: Khamba kuhle Manala kube litjhudu lodwa. (Aphume uManala
asilingekile.)
[Ikhasi 28–29]
17.1 Tlola igama lomdlali ovezwe njengehlanganisa emdlalweni lo bewutjho
nokobana kubayini utjho njalo. (2)
17.2 Tlola amagama wabadlali ABABILI abasetjenziswe njengomlomo womdembi
emdlalweni lo. (2)
17.3 Ngokurhunyezweko hlathulula bona ikosi yazi njani bona nguNzunza
oyigalaje unamrhali ngombana kuthiwa beyinamadodana alikhomba. (2)
17.4 Hlathulula ngamaphuzu AMABILI bona iKosi uMusi yethulwe injani
ngokwepilo esethulweni somdlalo lo. (2)
17.5 Ngokurhunyezweko tlola isenzeko eselama ikulumo-pendulwano edzujulwe
etheksthini engehla le? (2)
17.6 Ucabanga bona ngisiphi isifundo esisethulelwa mtloli ngokwenza bona
uManala afike ngemva kwesikhathi abekelwe sona ukobana azokuthatha
unamrhali? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
17.7 Madanisa into egade isiza uManala naleyo egade isiza uNzunza bona
baphumelele ekulweni kwabo emdlalweni lo. (2)
17.8 Hlathulula ummoya ozwakaliswa yikulumo-pendulwano esetheksthini engehla
le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
17.9 Ucabanga bona esikhathini sanje yini engenziwa babelethi ukuqinisekisa
bona mhlana balalako abentwababo bangasali balwa babanga ilifa lekhabo
njengokwenza kwakaNzunza banoManala emdlalweni lo? Ipendulwakho
ayibe liphuzu ELILODWA. (1)
17.10 Hlathulula wenabe ngomhlobo werarano uManala aba nalo ngemva
kokufumana bona uNzunza sele amthethe unamrhali ebekuthiwe azomthatha
kuyise. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3)
17.11 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela isethulo esinembako
somdlalo lo. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3)
17.12 Ingabe uyazwelana nofana awuzwelani nomdlali onguMthise ozifumana
kunikelwa ngaye esiphethweni somdlalo lo ukobana ayokuba yindlovukazi
kaNcagu? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/2023
SC/NSC
UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE)
IFINDO – Sovumani kaZimkhona
Imimongondaba yemidlalo iphunyeleliswa likghono lomtloli lokusebenzisa abadlali
abafaneleko ukwakha imimongondaba leyo. Coca ngendlela umtloli womdlalo
wesihloko esithi; IFINDO asebenzise ngayo abadlali abalandelako: uBalise
banoLungile, uNaMalemane, uMnguni, neNyanga uMabhebheja ukuphumelelisa
ummongondaba awuhlosileko ngomdlalwakhe. I-eseyakho esingenisweni ayinikele
ihlathululo yabadlali nommongondaba beyitjho nokobana ummongondaba womdlalo lo
uthini. Emzimbeni coca wenabe ngendlela umtloli asebenzise ngayo abadlali ababalwe
ngehla ukuphumelelisa lowo mmongondaba. Esiphethweni utshwaye bona umtloli
uphumelele kangangani ukusebenzisa abadlali labo ukuveza ummongondaba
awuhlosileko. Amagama ozawasebenzisa awabe ma-340–390. [25]
UMBUZO 19 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI)
IFINDO – Sovumani KaZimkhona
Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako.
ITHEKSTHI H
(KuseMhluzi kwaMnguni, uNaMalemane wembethe amarhalasana, uhlezi emathurini
ufunda ibhayibheli. ULungile ujame eqadi kwakhe. Ngesandleni sokudla ulengise
ibhegana kanti ngesinceleni uphethe iinlodlhelo zekoloyi, unonde azidlalisa.)
ULUNGILE: Mma, ngisabawa isiphande.
NAMALEMANE: Lungile, walayelisa ungaqedi nje, kwenzanjani? Kghani ufuna 5
ukukhamba nami nanyana ufuna imali yamafutha? (Ahleke.) Phela
ninjalo nina intangetja. Umuntu uthenga imodere esela kwanga
yikamela bese afune ukusizwa ngamafutha.
ULUNGILE: Awa mma, njenganini ngikubawa imali yamafutha?
NAMALEMANE: (Ahleke.) Aye ngikuphe. 10
ULUNGILE: Kodwana vane ngingakubawi.
NAMALEMANE: (Ahleke.) Alo kubayini vane ungayilanduli?
(ULungile adose isitulo, ahlale eduze kwakanina.)
ULUNGILE: (Ngelizwi elizele ukutlhuwa.) Mma, ipilo iduma ekhaya. Sihlabana
njengeenkomo. 15
NAMALEMANE: (Avale ibhayibheli.) UBalise ukubeka isandla?
ULUNGILE: Awa.
NAMALEMANE: Alo?
ULUNGILE: Qobe kukhuluma siyarhitjhana.
NAMALEMANE: (Ahleke.) Ngavele ngatjho. Ithabo lomuzi onganaZimu lifana nomlilo 20
wamaphepha wona ogaba ngelangabi kodwana ufadalale
ngokuphazima kwelihlo.
ULUNGILE: Mma, ungathoma uye lapho hle. Ngazibopha phambi komfundisi
bonyana sinoMsiza siyokuhlukaniswa kukufa. Itshele ayikazongisiza
ngalitho. 25
NAMALEMANE: Uyazi bonyana iyini itshele? (Akhuphe amarhalasi.) Liqiniso umuntu
angafuni ukulizwa.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/2023
SC/NSC
ULUNGILE: (Asikime.) Kungcono ngizikhambele ngo …
NAMALEMANE: Lungile, hlala phasi.
(Ahlale phasi uLungile.) 30
ULUNGILE: Sengiyahlala nje nanyana ngingazi bonyana ngihlalela ini.
NAMALEMANE: Nibangani ninoBalise?
ULUNGILE: Yindaba yomphoro … (Amngene ngemlonyeni.)
NAMALEMANE: (Athi ru.) Yela sami! Indodakwakho le ikuhlolelani Lungile? (Aphose
ihleko.) Ngambala uyakuhlolela mntwanami. Cabanga nje umjameli 35
wezomthetho ofunde njengawe akwamphorofidi kuthiwa
uyacathekwa. Lalela lapha mntwanami, abantu abangamaziko
uZimu abakhathali bonyana ufunde kangangani, bavele
bakudunusise, bakucatheke.
ULUNGILE: (Urarekile.) Nangingaya kumphorofidi bazongicatheka? 40
NAMALEMANE: Abazokucatheka kwaphela kodwana bazokuphalazisa, bakufuthe,
bakuphathise iingujana zeewatjho. Bazokwenza imihlolo le yoke.
Zibuza-ke mntwanami, uzokuvuma ukuhlinwahlinwa babantu
abangakafundi? Abononsidlana.
ULUNGILE: (Adose ummoya.) Indaba le ibudisi. 45
NAMALEMANE: Vele ibudisi. Kodwana into leyo angeze yenzeka nawe
nawungajama tsi, kwanga ubanjwe yinovu, emagamenakho. Lalela
mina unyoko. Ngimdala nangingaka. Ekhayapha sazikhamba khulu
iinyanga nabaphorofidi singakabukwamukela uZimu. Iziga
zabantwabo ngizazi ngonina. 50
ULUNGILE: Mma, uyangithusa. Phela mina besele ngicabanga ukuvele ngiye
emphorofidini. Ngife kanye.
[Ikhasi 38–39]
19.1 Tlola isizathu esenza bona uLungile athi ipilo iduma ngakwakhe.
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
19.2 Ngikuphi OKUBILI ekuthiwa uLungile uzokwenziwa khona nange angaya
ebaphorofidini ngokuya kwetheksthi engehla le. (2)
19.3 Ngiwuphi umsebenzi owenziwa nguNobukhazi begodu uwenzela kuphi
ngokuya ngomdlalo lo. (2)
19.4 Tlola OKUBILI uNaMalemane angakuthandi ngomnkhwenyanakhe uBalise
ngokuya komdlalo lo. (2)
19.5 Ngokurhunyezweko tlola ipendulo kaMnguni ayinikela uNobukhazi nakamtjela
bona uBalise uzokuhlukana noLungile nakangafuni ukuya emphorofidini. (2)
19.6 Isenzo sakaMnguni sokukhamba iinyanga ngaphandle kokwazisa
umndenakhe sizakuba nabuphi ubungozi nange umkakhe azi bona ukhamba
abantu ababonako ngemsitheleni? Ipendukwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
19.7 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusethulela umdlalo lo?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/2023
SC/NSC
19.8 Ingabe kubangelwa yini bonyana kanengi kube babantu bekhabo lomfazi
abangena iindaba zabentwana abatjhadileko ukudlula bekhabo lendoda?
Ipendulwakho ayibe lphuzu ELILODWA. (2)
19.9 Ngisiphi isehlakalo esingathathwa njengesisusa serarano emdlalweni lo?
Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2)
19.10 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi.
Umdlali onguLungile wethulwe njengomdlali ...
A oyikutani.
B oyimbangi.
C oyihlanganisa.
D oyindulungu/orondo. (2)
19.11 Coca ngommoya ozwakaliswa sisehlakalo samhlazana uNaMalemane
azakuthulula itiye lokha nabekavakatjhe kwaLungile. Ipendulwakho ayibe
liphuzu ELILODWA. (2)
19.12 Tshwaya ngokuphumela komtloli ukusethulela isethulo esinembako somdlalo
lo. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2018 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2017 Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Question Paper
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 3 November 2024 NSC Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Memo

Memorandum