Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper

Question paperisiNdebele HLGrade 12202333 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2023, 33 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2023

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) 2023 IMITLOMELO: 80 ISIKHATHI: Ama-iri ama-2½ Iphepheli linamakhasi ama-33. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/2023 SC/NSC YELELA 1. Umfundi kufanele afunde ikhaseli ngokukhulu ukuyelela ngaphambi kobana aphendule imibuzo. 2. Ungalingi ufunde iphepha lemibuzo loke. Qala ikhasi lokumunyethweko elisekhasini elilandelako bese utshwaya iinomboro zemibuzo ebuzweko ngeencwadi ozifunde kilomnyaka. Ngemuva kwalapho, funda imibuzo le bese ukhetha leyo ofisa ukuyiphendula. 3. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A: Iinkondlo (30) ISIGABA B: Inovela/Ubukghwari bomlomo (25) ISIGABA C: Umdlalo/Idrama (25) 4. Phendula imibuzo EMIHLANU seyiyoke: EMITHATHU ESIGABENI A, MUNYE ESIGABENI B NAMUNYE ESIGABENI C ngalindlela: ISIGABA A: IINKONDLO IINKONDLO EZIBONWEKO – Phendula imibuzo EMIBILI. IKONDLO ENGAKABONWA – UKATELELEKILE ukuwuphendula umbuzo lo. ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO Phendula umbuzo OWODWA ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA Phendula umbuzo OWODWA 5. UKUKHETHWA KWEEMPENDULO ESIGABENI B (INOVELA/ UBUKGHWARI BOMLOMO) NESIGABENI C (UMDLALO/IDRAMA):  Phendula imibuzo yenovela nomdlalo owufundileko KWAPHELA.  Phendula UMBUZO WE-ESEYI MUNYE NAMUNYE UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI. Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C. Nawukhethe umbuzo onemibuzo emifitjhani ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo we-eseyi (omude) ESIGABENI C.  Sebenzisa irhelo lokuqinisekisa lizakusiza. 6. UBUDE BEEMPENDULO  Umbuzo omude we-eseyi yekondlo awuphendulwe ngamagama ali-190–240.  Umbuzo omude we-eseyi yenovela nomdlalo/drama awuphendulwe ngamagama ama-340–390.  Ubude beempendulo zombuzo onemibuzo emifitjhani uzokulawulwa linali lemitlomelo. Abafundi abaqinisekise bonyana iimpendulo zabo zinqophile begodu zikhambelana nombuzo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/2023 SC/NSC 7. Landela imilayelo esekuthomeni kwesigaba ngasinye ngokuyelela. 8. Nombora iimpendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo ephepheni lemibuzweli. 9. Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA. 10. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye: ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-40 ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-55 ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-55 11. Tlola ngesandla esihle nesibonakalako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 4 DBE/2023 SC/NSC IKHASI LOKUMUNYETHWEKO Ikhaseli lizokwenza ukobana umfundi akhethe imibuzo afuna ukuphendula ngayo ngaphandle kobana afunde iphepha loke. ISIGABA A: IINKONDLO Iinkondlo ezibonweko: Phendula NANYANA ngimiphi imibuzo EMIBILI. INOMBORO YOMBUZO UMBUZO IMITLOMELO IKHASI 1. 'Layaph' iphasi lekhethu?' Umbuzo omude 10 6 2. 'Ngenameva Mntanami' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 7 3. 'Sahlulwa Kuphandlululana' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 8 4. 'Aziyokujama elitjeni' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 10 KANYE Ikondlo engakabonwa: Ukatelelekile ukuphendula umbuzo lo. 5. 'Gezi' Umbuzo onemibuzo emifitjhani 10 11 YELELA: Phendula umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE ESIGABENI B, qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI ESIGABENI C. ESIGABENI B kanye NESIGABENI C, phendula umbuzo MUNYE kwaphela. ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO INOVELA: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yenovela efundweko. 6. Mbala Ngubaba Umbuzo omude 25 13 7. Mbala Ngubaba Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 13 8. UKholiwe Umbuzo omude 25 16 9. UKholiwe Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 16 10. UBonakele Umbuzo omude 25 19 11. UBonakele Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 19 UBUKGHWARI BOMLOMO: Phendula umbuzo MUNYE encwadini yobukghwari bomlomo efundweko. 12. 'Iqhegu lekhondlo' Umbuzo omude 25 22 13. 'Isinghonghoyilo sezinja' kanye Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 22 'Neembongo zakaMakhosoke wesibili' ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA Phendula umbuzo MUNYE encwadini yomdlalo ofundweko. 14. Ibhudango Lami Umbuzo omude 25 26 15. Ibhudango Lami Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 26 16. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo omude 25 29 17. Umbango KaNzunza NoManala Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 29 18. Ifindo Umbuzo omude 25 31 19. Ifindo Umbuzo onemibuzo emifitjhani 25 31 YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA umbuzo onemibuzo emifitjhani. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI enemibuzo emifitjhani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/2023 SC/NSC IRHELO LOKUQINISEKISA Tlola itshwayo (√) erhelweni lokuqinisekisa elilandelako ukuhlola bona uphendule yoke imibuzo elindelekileko. ISIGABA IINOMBORO INANI LEMIBUZO TLOLA ITSHWAYO ZEMIBUZO EZOKUPHENDULWA EMBUZWENI OWUKHETHILEKO (√) A: IINKONDLO 1–4 2 (Iinkondlo ezibonweko) A: IKONDLO 5 1 (Ikondlo engakabonwa) B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO (Umbuzo omude 6–13 1 NANYANA umbuzo onemibuzo emifitjhani) C: UMDLALO/IDRAMA (Umbuzo omude 14–19 1 NANYANA umbuzo onemibuzo emifitjhani) YELELA: ESIGABENI B no-C, phendula umbuzo OWODWA omude kanye NOWODWA umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI. Awukafaneli ukuphendula imibuzo EMIBILI emide nofana EMIBILI emifitjhani. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/2023 SC/NSC ISIGABA A: IINKONDLO Iinkondlo ezibonweko (UMBUZO woku-1 ukuya embuzweni wesi-4): Phendula imibuzo EMIBILI kwaphela. Ikondlo engakabonwa (UMBUZO wesi-5): UKATELELEKILE ukuphendula umbuzo lo. UMBUZO 1 (UMBUZO OMUDE) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula umbuzo olandelako. LAYAPH' IPHASI LEKHETHU – BJ Skhosana 1 Layaph' iphasi lekhethu? 2 Elalikghatjiswe ngehlobotjhani, 3 Litjho ngomsob' ononileko, 4 Kumaribhidlha ngapha nangapha, 5 Limbeth' ehlaz' ingubo. 6 Layaph' iphasi lekhethu? 7 Kwamgang' uhlul ' abesegwabo, 8 Kwamngenis' akadinwa liqude, 9 Kwavek' ayiphel' inganabukhazi, 10 Ngifung' abomma ngabonokhethwako. 11 Layaph' iphasi lekhethu? 12 Iphasi lamagosi? 13 Iphasi lomnombela? 14 Kwasirhunqe sihlul' abentwana, 15 Kwanyam' iphekwa ngomhluzi wenye. 16 Ngikhumbul' amancele, 17 Ngikhumbul' amaja, 18 Ngikhumbul' abesegwabo, 19 Ngikhumbul' amasokana, 20 Lakhamb' elihlamazana. 21 Layaph' iphasi lekhethu? 22 Ngikhumbul' abobamkhulu ngeentende, 23 Ngikhumbul' abobaba ngeenhlangu. 24 Zayaph' imporiyana zekhethu? 25 Nangu wami! Nangu wami! 26 Bamkhulu wakoPhangwabo! 27 Bamkhulu wakoPhangwabo! 28 Madl' iinkomo zakoKghobana! 29 Madl' iinkomo zakoKghobana! 30 Khona le! Tshwaya ngommoya ozwakaliswa yimbongi ekondlweni le. Dzubhula bewuhlathulule amagama akhethwe yimbongi ukuzwakalisa tjhatjhalazi lowo mmoya. Esingenisweni hlathulula bona yini ummoya wekondlo, ngonjani ummoya wekondlo le nokobana khuyini ikhethomagama. Emzimbeni hlathulula amagama azwakalisa ummoya lowo bese esiphethweni utshwaye ngokuphumelela kwembongi ekusethuleleni ummoya wekondlo le. Amagama ozowasebenzisa awabe li-190 kuya kwama-240. [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 7 DBE/2023 SC/NSC UMBUZO 2 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. NGENAMEVA MNTANAMI – NT Mahamba 1 Kubayini ulihlongandlebe? 2 Nakukukhalima sengidiniwe, 3 Nakukudosa ngendlebe sengidiniwe. 4 Ngikhalime kwatjha ilizwi, 5 Nakukungizwa do! 6 Kufana nokukghadlha ilitje edwaleni. 7 Ngikhumbula mhlazan' ubelethwako, 8 Ngathaba kwesana elincani, 9 Ngisithi ngibeleth' ingomuso lami, 10 Ngatjhwiswa kungazi, 11 Ngatjhwiswa yinjabulo, 12 Kwanjesi ngidanile. 13 Ngilala ngingakalali, 14 Ngilala ngiphenduka, 15 Nginande ngivuka ngilunguze efesidereni. 16 Ngizibuza bona ingabe uphephile na lapha ukhona? 17 Imiyembezi izal' amehlo. 18 Umsamel' ube manzi tepu! 19 Khes' ube nendlebe, 20 Khes' ube yimvu ehle, 21 Khes' uthath' iiyelelis' ezihle, 22 Khes' ube mntwan' onehlonipho, 23 Ulahl' indlel' oyikhambako le 24 Inameva mntwanami. 2.1 Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1 yekondlo le bewutjengise namalungu akha ivumelwanelo. (2) 2.2 Ngokurhunyezweko hlathulula ummongo/okutjhiwo yindima yesi-3 yekondlo engehla le. (2) 2.3 Hlathulula ummoya ozwakaliswa yikondlo engehla le. Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 2.4 Ucabanga bona kubangelwa yini bona abentwana esikhathini esinengi bangalaleli ababelethi babo lokha nabakhalinywako njengomntwana okhulunyiswa ekondlweni engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 2.5 Coca ngokuphumelela kwembongi ukunikela ikondlo le isihloko esikhambelana nommongondaba wayo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/2023 SC/NSC UMBUZO 3 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. SAHLULWA KUPHANDLULULANA – NT Mahamba 1 Mnganami! 2 Besingaphundwa lilitho, 3 Koke lapho bekunobumnandi besitholakala, 4 Iinkoloyi besaz' imihlobohlobo, 5 EPumalanga neTjonalanga sibuya khona, 6 Zamarhugu besizazi zoke. 7 Nakusikolo sasibona kumkhwekazi, 8 Sabalisa bavukela ngejinifomo, 9 Babhebhul' iincwadi banqophe kwaNolwazi, 10 Thina siziinini zamarhugu, 11 Sithi mzala eendakamizweni. 12 Emabhetjhini nemaphathini singatshwili, 13 Besaziwa mazombe, 14 Besidoselana ebumnyameni bobudlhadlha, 15 Nakukuvusana nokukhalimana do! 16 Bekulele kunye nangabe bekukubili bekuzakuvusana, 17 Nalitjhingako, kithi beliphuma, 18 Nabathi, kwaNolwazi silikhomba libaba, 19 Besiphandlwe yikungu, 20 Ithe ingembuk' emehlweni, 21 Isikhathi besele sidliwe yinja, 22 Ezandleni sidududu, 23 Ipil' isitjhiye emva, 24 Ihloko seyithelwe ngepuphu. 25 Sesilil' ezimathosi, 26 Sesilila ngongathana, 27 Isikhathi azange sibe nesirhawu kithi, 28 Sithe, azilime ziy' etjeni 29 Sihlulwe kuphandlululana mnganami. 3.1 Tlola ubukondlo OBUBILI obusetjenziswe yimbongi emudeni wesi-5 wekondlo engehla le. (2) 3.2 Ngokurhunyezweko tlola ummongo/okutjhiwo yikondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 3.3 Ucabanga bona kubangelwa yini bona inengi labangani libhalelwe kuyelelisana/kuphandlululana ngepilo njengombana sivezelwe ekondlweni engehla le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/2023 SC/NSC 3.4 Ingabe ngimaphi amahlelo alethwe mNyango wezeFundo esiSekelo ekulingeni ukunikela abantu abangakhange basiqede isikolo njengembongi nomnganayo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 3.5 Coca ngommoya ozwakaliswa yikondlo engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/2023 SC/NSC UMBUZO 4 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. AZIYOKUJAMA ELITJENI – CT Mnguni 1 Ngikhohlwa, nawe uzikhohlwe, 2 Akunandaba ngikhohlwa. 3 Usikhohlwe soke, nesingamaziko 4 Ukhumbule labo abathathu onabo. 5 Ngisalila ngongathana, 6 Ngithi ngathana waba khona. 7 Akusanandaba jabula, 8 Ungasifuni sinodade, simamathe nelimu, 9 Nasele kutjhisa, 10 Nakungimi yena 11 Uzongifuna ungasangitholi. 12 Yazi-ke bona mina, 13 Angibhemi begodu angibhenywa. 14 Azilime ziy' elitjeni. 4.1 Tlola ubukondlo OBUBILI obusetjenziswe yimbongi emudeni woku-1 wekondlo engehla le. (2) 4.2 Ngokurhunyezweko hlathulula ummongo/okutjhiwo yikondlo engehla le ngephuzu ELILODWA. (2) 4.3 Nawuyelela ikondlo engehla le ungathi imbongi beyisemmoyeni onjani nayiyirhayako? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 4.4 Ucabanga bona ngikuphi ukutjhisa okukhulunyiswa yimbongi okungakatelela umbelethi wayo lo bona agcine sele ayifuna njengombana itjho emudeni we-9 ukuya kewe-11 wekondlo le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 4.5 Ingabe umthetho weSewula Afrika wenza ngokwaneleko nofana awenzi ngokwaneleko ukuqinisekisa bona abobaba bondla abentwababo ngendlela efaneleko? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (2) [10] KANYE Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 11 DBE/2023 SC/NSC IKONDLO ENGAKABONWA (UKATELELEKILE UKUPHENDULA UMBUZO LO) UMBUZO 5 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) Funda ikondlo engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. GEZI – SM Ntuli 1 Gez' ubuyaphi? 2 Sithabel' ukuza kwakho: 3 Uzosisiza, 4 Uzosakha, 5 Uzosifuthumeza, 6 Sitjhise kumakhaza. 7 Sithabel' ukuza kwakho: 8 Uzosikhanyisela, 9 Uzosibabalela, 10 Uzosicimel' ukutjhisa 11 Sikwazi ukuphetha 12 Imisebenzi yelanga. 13 Gez' ungumasiza. 14 Eboden' sithi: Qhwa! 15 Kukhany' indlu yoke. 16 Ekoloyin' sithi; Tlanyinyinyi! 17 Kuzwakal' u-vum-vum ... 18 Ukhamb' uhlezi. 19 Gez' ungumasizabulale: 20 'Maye! Bamcimel' indlu. 21 Kwenzenjani? 22 Akakabhadel' igezi, 23 Indl' inzima tshu! 24 Nant' ihlazo, nas' indlala' 25 Nanyana sitlhaga, 26 Nanyana sisutha, 27 Nanyan' ungumasizabulale, 28 Sithabel' ukuba khona kwakho gezi, 29 Ngawe siyakhanyisa 30 Ngawe siyaphila. 5.1 Tlola umhlobo wevumelwano osetjenziswe yimbongi emudeni wesi-5 ukuya kewesi-6 wekondlo engehla le. (1) 5.2 Tlola umhlobo wesithombengqondo osetjenziswe yimbongi emudeni we-17 wekondlo engehla le. (1) 5.3 Ngokurhunyezweko tlola ummongo/okutjhiwo yikondlo engehla le ngephuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/2023 SC/NSC 5.4 Ucabanga bona ngiziphi iindlela ezingasetjenziswa emakhaya ukonga igezi? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 5.5 Ingabe ukukhamba kwegezi emiphakathini esihlala kiyo kuba namiphi imiphumela? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) 5.6 Ingabe siqunto esilungileko nofana esingakalungi sokobana ikhamphani yakwa-ESKOM iquntele abantu igezi emakhaya nangabe abakayibhadeli njengombana kutjhiwo emudeni wama-22 wekondlo engehla le? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/2023 SC/NSC ISIGABA B: INOVELA/UBUKGHWARI BOMLOMO YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni. NOFANA Nawukhethe umbuzo ONEMIBUZO EMIFITJHANI enovelini/kubuthelelo lomtlolo-ndabuko qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi zamanovela EZINTATHU kanye nebuthelelo lomtlolo-ndabuko. Khetha inovela EYODWA nofana ibuthelelo lomtlolo- ndabuko uphendule ngayo umbuzo OWODWA. UMBUZO 6 (UMBUZO OMUDE) MBALA NGUBABA – PB Skhosana Inovela etloleke kuhle iba nabalingisi abaqakathekileko ababonakala ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukusethulela indaba yenovela leyo beyifike esiphethweni sayo. Coca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi ABATHATHU abaqakathekileko (ikutani, imbangi nehlanganisa) benovela yesihloko esithi; MBALA NGUBABA, bewuhlathulule nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisivezela bona mbala umhlobo lowo womlingisi. Esingenisweni hlathulula bona bayini abalingisi nezenzo zabo bese uveza bona enovelini le ngubani umlingisi oyikutani, oyimbangi noyihlanganisa. Emzimbeni hlathulula imihlobo yabalingisi ababalwe ngehla bewuveze nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo womlingisi. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukunikela abalingisi bakhe izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 7 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) MBALA NGUBABA – PB Skhosana Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI A UMhlekwa usale wafika naye namhlanje. Njengombana amalanga wesibuyiso sakayise selabandamele nje, ubawile emsebenzini. Ngetjhudu uvunyelwe ngomoya omuhle. Indaba yokobana emva kwesilahlo sakayise, kwasale kwenzeka izinto ezimraro akakwazi. Phela solo akhamba ngemva kwesilahlo. Ngebanga lokobana uyedwa emsebenzini awenzako KwaNdebele, kwenza bona abhalelwe kukuba 5 namalanga ekhaya. Nokho, njengombana afikile nje, uzwa uyanyama nakezwa bona ngemva kwesilahlo sakayise kwasale kufika aboDladla. 'Mina ngikhumbula ngelinye ilanga ubaba athi ufuna sifunde besithukghele begodu akusikade ubaba akutjho lokho. Nawungakholwakho ungabuza noHleziphi nangu. Watjho ngijame naye lapha esibayeni seembuzi,' kutjho uMhlekwa atjela unina. Ilanga 10 naliya, selibutha ifuyo. Ukhuluma nje, ulinga ukuhlanganisa umbiko awutjelwa ngunina ngesifiso esitjhiywe nguyise. Asakhuluma njalo uHleziphi avele amoyizela. 'He … he! Asazi-ke mnakwethu. Mina ngizoyidla-ke imali kababa, njengokutjho kwesifiso sakhe. Kusukela namhlanje, ubuthongo ngizobuzila. Incwadi ngizoyifunda ubusuku nemini. Eyunivesithi kulapho ngiya khona. 15 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/2023 SC/NSC Ngifuna ukuzibona ngisejasaneni enzima. Ehloko ngithwele isigcebhezana esilenga amatjharhatjharhana. He …! Uthini-ke wena mnakwethu?' kutjho uHleziphi anikela unina nomnakwabo iinkobe. Indaba le yokobana uyise ubophe ilifa ngomutja oqine kangaka ayimhlaleli kuhle uMhlekwa. Ubangakacabangi bona uyise angaba nomcabango omumbi kangaka. 20 Kodwana kuHleziphi lomcabanga kayise, uthumba unongorwana. Phela uwuthakasela ngombana asafunda. Ngalokho kutjho bona angekhe asayilisa ifundo. 'Mnakwethu, utshwenywa yini kanti wena? Usese mncani. Umutjha. Awukathathi. Usandukuqeda ekholiji yokubandulela ukutlhogonyelwa kwemvelo. Manje uliywa yini bona nawe uzikholise ngelifa lakababa? Ubuyele esikolweni uyokufunda godu.' 25 'Uliywa yini? Tjela mina?' UHleziphi ubonakala nebusweni bona lokhu akutjela umnakwabo ukutjho ngokumbonisa nokumrabhela, ngehlizwyakhe yoke. 'Lapho uqinisile mntwanami. Umnakwenu lo, usese nalo ithuba lokulandela umyalo neemfiso zakayihlo. Mhlekwa, usese mncani mntwanami. Sele uyihlo atjhwile bona ubasebenzela ukunifundisa, mlaleleni. Buyelani eenkolweni bantwabami. Ngaphandle 30 kwalokho nizakubulawa yindlala, ukube uyihlo wanitjhiya nenala. Phela ngendlela uDladla ahlathulula ngayo, akunanja enizoyithola kilezi izinto zakayihlo. Nje ngemva kwesibuyiso bayeza bazokubutha koke okungekwakayihlo' kusekela uNaMtshweni ngokurabhela indodanakhe bona yenze njengobana uHleziphi asitjho. [Ikhasi 34–35] 7.1 Dzubhula amaphuzu AMABILI asetjenziswe etheksthini engehla le abufakazi bokobana uHleziphi uyayithabela indlela yokwabiwa kwelifa lakayise. (2) 7.2 Ngokurhunyezweko tlola isizathu esenza bona uMhlekwa abhalelwe kuthatha amalangana emsebenzini ngokuya ngetheksthi engehla le. (1) 7.3 Tlola OKUKODWA uBongwe akwenzela umntwanakhe uMavela okukhombisa bona bekafuna ukumbona anepilo enzinzileko nanyana bekangamlaleli nje. (1) 7.4 Tlola izinto EZIMBILI ezifanako ngoHleziphi banoMhlekwa ezenza bona kube lula kibo ukuhlangabezana nemibandela yokudla ilifa lakayise. (2) 7.5 Ngimaphi amatshwayo AMABILI akhombisa bona indawo yeWitbank lapho kunama-ofisi waboDladla ilidorobha. (2) 7.6 Ngokurhunyezweko hlathulula ngephuzu ELILODWA bona ubudlelwano bakaMavela banoBongwe bebunjani ngaphambi kobana abhube ngokuya ngenovela le. (2) 7.7 Khetha ipendulo enembako kezilandelako. Isenzo somtloli sokusivezela kwaBongwe basebenzisa ikesi ukukhanyisa ngekhaya ilanga nalitjhingileko sibufakazi bokobana bebaphila ngaphasi kwesizinda sesikhathi … A sanje. B sakade. C sepilo. D sekolelo. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 15 DBE/2023 SC/NSC 7.8 Ngisiphi isehlakalo esingasithatha njengesitlhori enovelini le? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 7.9 Ucabanga bona nangathana uMavela wathola bona uyise uhlele ilifa ngalindlela alihlele ngayo asaphila bebuzokuba njani ubudlelwano babo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 7.10 Isenzo sakaNaMtshweni sokwamukela uNaKabini ngezandla ezimhlophe njengombana bathuthile eSoshanguve banoMavela sisitjelani ngesimilo sakhe? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 7.11 Phendula isitatimende esilandelako ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Isenzo somtloli sokusivezela uBongwe ahlele ilifa lakhe asaphila sibufakazi bokobana bekayindoda ethanda umndenayo. (2) 7.12 Coca uveze amazizwakho ngesenzo sakaMavela sokuleya amala kiboDladla banoJohnson abatjele bona unguGijimani Ntuli kunokobana abatjele iqiniso lokha nabekavakatjhele ema-ofisini wabo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 7.13 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela isingeniso esinembako senovela le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/2023 SC/NSC UMBUZO 8 (UMBUZO OMUDE) UKHOLIWE – N Skosana Inovela etloleke kuhle iba nabalingisi abaqakathekileko ababonakala ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukusethulela indaba yenovela leyo beyifike esiphethweni sayo. Coca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi ABATHATHU abaqakathekileko (ikutani, imbangi nehlanganisa) benovela yesihloko esithi; UKHOLIWE, bewuhlathulule nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisivezela bona mbala umhlobo lowo womlingisi. Esingenisweni hlathulula bona bayini abalingisi nezenzo zabo bese uveza bona enovelini le ngubani umlingisi oyikutani, oyimbangi noyihlanganisa. Emzimbeni hlathulula imihlobo yabalingisi ababalwe ngehla bewuveze nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo womlingisi. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukunikela abalingisi bakhe izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 9 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UKHOLIWE – N Skosana Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI B Ngelinye ilanga azihlalele wafikelwa mkhumbulo wokuthi kungcono abuyele esikolweni ayokufunda bekabe nalo ibanga letjhumi. Umcabango lo ulethwa kukhumbula amezwi kaKholiwe. Amezwi kaKholiwe gade angamnikeli nokuncani ukuthula. Nobuthongo bebungafiki angacabanga amezwi lawo. 'Kghani ngifunde ngeqadi, alo ngombana ukufunda ngeqadi kubudisi, khona nangilisa umsebenzi batjho ngiya esikolweni umma 5 uzokudlani? Khona nangibekela ngeqadi umsebenzi batjho ngiya esikolweni ngiyokumbatha irhembhe nebhrugu elinzima abantu angeze bathi ngiyarhapha? Kodwana ngathana ngiyakhohlwa babantu ngombana abakwazi okungiphetheko.' UZondani yamfikela imicabango le kwangathi kunomuntu oyikghuthulileko. Yabophana ihloko yesokana. 'Khona nangilisa umsebenzi ngithi ngiyokufunda ngazi ngani 10 bonyana uKholiwe uzongithanda?' Ukuzibuza kwakhe imibuzo le uZondani nokho bekungamqedi amandla. Wabona ukuthi kufanele angazithambisi. Ngesikhathi uZondani acabanga ukuya ngaso esikolweni ayokufunda ibanga lekhomba, uKholi gade sele aphase umnyaka wokuthoma eemfundweni zakhe ze-BAED. kukukuthi ngomnyaka olandelako uzakuthoma umnyaka wesibili. Uthe asahlezi kwabo uZondani 15 woke umuntu avalile avalele uKresimusi wasuka waya koKholiwe ayombikela ngegadango afuna ukulithatha. BekungoMgqibelo emini uKholi azihlalele ekhaya afunda inovela yesiNgisi ethi: 'She Stoops to Conquer' Uthe asafunda, akokode uZondani. Amamukele, angene uZondani, balotjhisane kube kuhle. UZondani abuze uKholi bonyana ukhambe njani 20 umnyaka lo esikolweni. Ngaphandle kokona isikhathi asikime uKholiwe aye ngekamurwini abuye sele aphethe iphepha lemiphumela. UZondani athole bonyana ezimbili iimfundo uKholiwe uziphase ngamalengiso, amthokozise kube kuhle kudele. UZondani ayithome indaba yokuthi ufuna ukuya esikolweni emnyakeni ozakuthwasa lo. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/2023 SC/NSC Minengi imibuzo ayibuza uZondani kodwana owamthusa khulu ngilo othi, 'Kubayini 25 ufuna ukuya esikolweni?' UKholiwe wawubuza angahleki nakancani begodu aqale uZondani ngemehlweni. Kwathi uZondani asararekile bona uzowuphendula athini umbuzo lo wezwa uKholiwe sele aragela phambili, 'Mnakwethu ngiyakuzwa ngegadango ofuna ukulithatha. Ngithanda ukuthi ulithathe usazi bona koke okwenzako uzenzela wena, akekho 30 omunye umuntu omenzelako.' UZondani akhange asazi bona enzeni. Tjhephana izinto nazinje vane kwenziweni? Kuthe ngemibuzo eminengi abuzwa nguKholiwe wathoma uZondani ukuraruluka wathi, 'Kholi uyasibona isikhathi esiphila kiso bona sifuna ifundo. Lokha nawungakafundi nanyana ungasebenza kamnandi kangangani kodwana iqiniso kukuthi awukavikeleki.' 35 [Ikhasi 51–52] 9.1 Siyini isizathu esenza uZondani afikelwe mkhumbulo wokulisa umsebenzi ayokufunda njengombana sivezelwe etheksthini engehla? (1) 9.2 Tlola OKUKODWA okuvezwe etheksthini engehla okusitjela bona uZondani nakazakuya ekhabo kaKholiwe kwakusikhathi sehlobo. (1) 9.3 Tlola amagama weenkolo EZIMBILI uKholiwe akhe asebenza kizo ngokuya kwenoveli le. (2) 9.4 Tlola okuhlukileko phakathi kwendlela uSipho athatha ngayo indaba yokobana uKholiwe akasamukeli isibawo sakhe sethando nendlela uZondani akuthatha ngayo lokho. (2) 9.5 Rhunyeza ngephuzu ELILDOWA isehlakalo esifihlelwe umlingisi onguZondani enovelini le kodwana thina abamukelilwazi sisazi. (2) 9.6 Ngiziphi izenzo zakaKholiwe EZIMBILI ezibonakala zingakhambelani nekoleko yobuKrestu akholelwa kiyo? (2) 9.7 Madanisa ummongo wencwadi eyatlolwa nguZwelibanzi ayitlolela uKholiwe naleyo eyatlolwa nguDavi ayitlolela uKholiwe. (2) 9.8 Funda isitatimende esingenzasi bese ukhetha ipendulo enembako kezilandelako. Ukuba khona kweenkolo, iintolo, amasondo nokuhlalelana kwemizi ekhabo kaKholiwe ngeVlaklaagte No. 2, kutjho bona indawo le ... A iliplasi. B ilidorobha. C isisabelo. D isigoga. (1) 9.9 Enovelini le sivezelwa bona uKholiwe usebenza njengotitjherehloko kanti ngeqadi wenza iimfundo ze-Honours. Ngiziphi iintjhijilo ezivame ukuhlangabezana nabantu abasebenza bafunda ngeqadi? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/2023 SC/NSC 9.10 Hlathulula umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 9.11 Ingabe uMabhena onguyise kaKholiwe, uvezwe amhlobo bani womlingisi enovelini le? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) 9.12 Ingabe isehlakalo sokobana uZondani wabhubha bese abonesi bavala umbhedakhe ngemva kwalokho wavuka waphila bewatlolela unina incwadi bese wabhubha godu kwesibili siyakholweka nofana asikholweki? Sekela isiqunto sakho ngephuzu ELILODWA. (2) 9.13 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela komtloli ukusethulela uKholiwe njengomlingisi oyikutani enovelini le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 19 DBE/2023 SC/NSC UMBUZO 10 (UMBUZO OMUDE) UBONAKELE – M Skosana Inovela etloleke kuhle iba nabalingisi abaqakathekileko ababonakala ngokudlala iindima ezihlukahlukeneko ukusethulela indaba yenovela leyo beyifike esiphethweni sayo. Coca ngendlela umtloli asethulele ngayo abalingisi ABATHATHU abaqakathekileko (ikutani, imbangi nehlanganisa) benovela yesihloko esithi; UBONAKELE, bewuhlathulule nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisivezela bona mbala umhlobo lowo womlingisi. Esingenisweni hlathulula bona bayini abalingisi nezenzo zabo bese uveza bona enovelini le ngubani umlingisi oyikutani, oyimbangi noyihlanganisa. Emzimbeni hlathulula imihlobo yabalingisi ababalwe ngehla bewuveze nezenzo ezenziwa mlingisi ngamunye ezisikhombisa bona mbala umhlobo lowo womlingisi. Esiphethweni tshwaya ngokuphumelela komtloli ukunikela abalingisi bakhe izenzo ezifaneleko ukusikhombisa bona bamihlobo bani yabalingisi. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 11 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UBONAKELE – M Skosana Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI C Kusekuseni, ngoMgqibelo. Ilanga liyatjhisa, namafu akekho, libalele ngitjho nebukhweni bezinja. UMahlangu uvuke wazihlalela emthunzini. 'Ngubani loya oza lapha ngasuthi ngumnakwethu nje? Akabuzwa nguye, uSigwadi! Kwenzenjani namhlanjesi ngivakatjhelwe nguye, ngemva kweminyaka emine yoke ngingasamboni, iminyaka emine yoke! Nanje litjhudu bona ngikwazi ukumbona aseza 5 kude kangaka.' Afikelwe kuthokoza okukhulu uMahlangu kube ngasuthi kukhona umthwalo osuswe phezu kwamahlombakhe. Eze abe afike umnakwabo. 'Mahlangu!' kuthokoza uSigwadi. 'Yewubandamele nganeno Sigwadi,' kuphendula uMahlangu ngethabo elikhulu. 10 'Lotjha mnakwethu,' kulotjhisa uSigwadi ngokukhulu ukuzithoba. 'Nanje ngisararekile bonyana kwenzenjani sakhunjulwa nguwe namhlanjesi, mnakwethu. Nisavukile kodwana?' 'E ... sekwaba lisiko nje bonyana sivume bona sisavukile nanyana ukuvuka kungekho. Litjhinga nezalo libuye liphume nezalo mihla le,' kuphendula uSigwadi. 15 'Kunjalo mnakwethu, sesithokoza nje nangabe umphefumulo usese senyameni. Ukuvuka ngikho lokhu bona uze ufike la. Nangabe gade ungakavuki ngabe awukho lapha ukhona nje. Akhe utjho-ke Sigwadi, usihlasele ngaziphi ekuseni kangaka? Bengingakaqali umuntu ovela kude kangaka njengawe. Kukuphi eMgungundlovu nasila? Nakungimi azange khengilibeke nokulibeka lami inyawo khona.' 20 'Liqiniso lelo Mahlangu, ukudla isikhathi angekhe kusangisiza kwanjesi ngombana indaba engikhamba ngayo itjho khona ukubhubhisa umuzi nabentwana,' kutjho uSigwadi, atjho ahlala kuhle phezu kwesihlalo. 'Ungangithusi Sigwadi. Yewutjho bonyana yini le engaka engaze ingibhubhise, itjhabalalise umzami nabentwana? 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/2023 SC/NSC Khona eqinisweni utjho baphi abentwana ngombana …' uSigwadi angasalindi bona uMahlangu awaginye la amezwi wokuphela. 'Ngithunywe bezimu lapha kuwe Mahlangu.' Athule kancancani ezwe bonyana uMahlangu uzakuthini kodwana uMahlangu angatjho litjho. 'E … abezimu bangilemukise ihlekele ongahle ungene kiyo nawungarhabi uvuke 30 ujame ngeenyawo.' 'Ukhuluma ngani wena Sigwadi, abadala bathi ayibulali ngazombe mnakwethu. Njeke nawe yewutjho kuhle ngizwe lokho ongangiyelelisa ngakho,' kwatjho uMahlangu, amaphaphu sele aphezulu. 'Akukho okunengi ofanele ukwenze Mahlangu ngaphandle kobana wena ukhambe 35 uyokufuna umkakho nomntwana. Abezimu bangibikele bonyana abentwabakho basaphila kodwana abafumani ukuphumula lapha bakhona. Kufanele ungasariyadi isikhathi Mahlangu, kufanele ubalekele ilaka labezimu.' 'Ngiyezwa mnakwethu kodwana e … ngizabasaphi laba engihlala nabo khona nje? Ngitjho e …' 40 'Utjho uNaSilombo nomntwana kaBafunani? Phana ungangitjela bonyana bafunani la emzinakho ninoNaMndebele?' 'E ... Sigwadi …' kwatjho uMahlangu kodwana amezwi ala ukuphumela ngaphandle. 'M …' athintithe ihloko uSigwadi. 'Mnakwethu sebakuphendula bakwenza nje, abantu. Sewaphenduka indoda enganamsebenzi, engakwazi nokucabanga njengendoda 45 emadodeni.' [Ikhasi 50–51] 11.1 Tlola isizathu esenza bona uMahlangu agcine athethe isiqunto sokukhamba kwakhe ngemva kokuvakatjhelwa ngumnakwabo uSigwadi. (1) 11.2 Tlola iindlela EZIMBILI ezifakazela bona uNaSilombo bekade amfazi onehliziyo embi ngokuya kwenovela le. (2) 11.3 Tlola igama lomhlobo womdlalo ogade udlalwa nguKiller nabangani bakhe endaweni yangeDaveyton. (1) 11.4 Ngephuzu ELILODWA rhunyeza ummoya ozwakaliswa singeniso senovela le. (2) 11.5 Hlathulula isehlakalo esavelela uBafunani ngemva kokuthandana nomsana wakwaNkosi, uThokozani ngokuya kwenovela le. (2) 11.6 Ngokurhunyezweko hlathulula indlela uNaMndebele azithola sele azizwa ngayo ngemva kokukhamba kwakhe emzinakhe. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.7 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokwenza bona uBonakele ahlangabezane neentjhijilo ezinengi kangaka epilweni ngaphambi kobana aphumelele? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILOLDWA. (2) 11.8 Phendula isitatimende esilandelako ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Esikhathini esinengi akusilula bona umtjhado wabantu esele babadala banabentwana ngaphandle uphumelele. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/2023 SC/NSC 11.9 Ucabanga bona bewuyini umnqopho omkhulu kaMbuyiseli wokobana emukele uBonakele ngezandla ezifuthumeleko begodu amthathe njengomunye wabentwana bakhe kodwana kungasimntwanakhe weengazi? (2) 11.10 Ingabe isenzo sakaNaSilombo sokutjhiya indodakhe yokuthoma yomtjhado, uNkosi eHlazatje simveza amumuntu onjani? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.11 Isenzo somtloli sokusebenzisa iinrhatjhi ezifana nephephandaba nomrhatjho sisivezela bona abalingisi benovela le bebaphila ngaphasi kwasiphi isizinda sesikhathi? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.12 Tshwaya ngesenzo sakaBonakele sokuthi nanyana atlhaga emmangweni la begade abalekele khona kodwana angakhumbuli ukubuyela ekhaya. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 11.13 Tshwaya ngokuphumela komtloli ukusethulela isingeniso esinembako senovela le. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/2023 SC/NSC UBUKGHWARI BOMLOMO IBUTHELELO LOMTLOLO-NDABUKO – ET Mampokoro UMBUZO 12 (UMBUZO OMUDE) 'IQHEGU LEKHONDLO' – CM Sangweni Nasitjhejisisa okutjhiwo yinolwana le kuyavela bona umtlami wayo usethulela umlayezo wokobana umuntu angeze akghona ukuphila ngaphandle kwabanye abantu. Coca wenabe ngomlayezo lo uqalise ezehlakalweni zenolwana le nalezo ezenzeka epilweni yamambala ezifana nezenolwana le bewutjho nokobana zikhambelana kangangani nesaga esithi; 'Izandla ziyagezana'. Esingenisweni se-eseyakho hlathulula bona yini umlayezo, izehlakalo nezaga, emzimbeni veza izehlakalo zenolwana le nalezo ezenzeka epilweni yamambala eziveza umlayezo otlolwe ngehla lo bese uyatjho nokobana zikhambelana kangangani nesaga esibalwe ngehlesi bese esiphethweni uveze umbonwakho namazizwakho mayelana nezehlakalo ezivezwe enolwaneni nalezo ezenzeka epilweni yamambala nokukhambelana kwazo nesaga esibalwe ngehla. Amagama ozowasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 13 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) 'ISINGHONGHOYILO SEZINJA' – CM Sangweni 13.1 Funda itheksthi esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI D Kwasukasukela! Cozi! Ephasini elalingaphasi komhlaba kwakuhlala isitjhaba sezinja. Isitjhabesi sasibuswa yikosaso uBhova. Isitjhaba saKwaNja sasaziwa ngokuthi sitjhaba esibukhali khulu sasingasahlelwa nanyana ngubani. Zoke iintjhaba 5 ezakhelene nesitjhaba sezinja zazizisaba khulu izinja. Nanyana abomakhelana bezinja babesilingwa kukuthi izinja zinomkhuba wokuthi qobe inyezi nayizeleko ziqala phezulu zibethe umkhulungwana. Naziqale phezulu njalo zibanga itjhada elikhulu zizwakale kude. Kodwana ngubani ozozikhalima? Ngombana ozokhe athi vu! Uzokuya kiboyisemkhulu. 10 Kuyaziwa bona isitjhaba saKwaNja asitjhiyi litho eliphilako nasele sisahlela. Ngikho nanje iintjhaba eziseduze zithuthumela nazibona izinja ziphelele esigodlweni sekosazo uBhovu. Esinye nesinye isitjhaba safuna ukwazi bonyana kazi kuyokusahlelwa kuphi. Esinye nesinye isitjhaba sahlala maquphe, yinye into ethenjiweko, libelo. Umhlangano wezinja wawubizwe 15 zizinja ezimapholisa. Izinjezi zazifuna ukuyelelisa ezinye ngokuhlukumezeka ezikuthola eentetjhini zamapholisa lapho zisebenza khona. Izinja ezimapholisa zayelelisa ezinye ngengozi eziqalana nayo ngamalanga nazisemsebenzini. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 23 DBE/2023 SC/NSC Umkhulumeli wezinja ezimapholisa, uBhraki wathi, 'Bafowethu nabodadwethu 20 ningasavuma ukuba mapholisa. Thina amapholisa siyahlukunyezwa. Kokuthoma, sinikelwa inyama evuthiweko ikhibe thina sizidlela ehlaza. Kwesibili, sikhanjiswa isikhathi eside singabonani nemindeni yethu. Akhese ucabange-ke, nakhu ubuya emsebenzini abentwana bakho sebakhulakhulile kodwana abakwazi. Abakwazi ngombana kade wakhamba, wakhamba 25 basese midlwana.' 'Nawubuyako ubafumana bapheze balingana nawe. Niyabona bona ibuhlungu ipilo yobupholisa?' Zoke izinja zahlokoma ngalekulumo kaBhraki kodwana kwabakhona ukungavumelani. Ezinye zathi akufani nokuhlala ekhaya ungasebenzi, ezinye zathi kuyafana ngombana uphenduka inja 30 enganamuzi, ipikiswano yaba yikulu kwamambala. UBhraki uthe nakabona bonyana izinto ziphuma elawulweni, wangenelela. Besele kukhona izinja ezikhombana ngemino zivezelana amazinyo amambi. 'Sitjhaba sakagogo, lalelani. Into esitshwenyako thina mapholisa kukuthi, sigijimisa abantu sibabambe sibanikele amapholisa wabantu. Nasigijimisa 35 umuntu singena emarharheni athusako, singena emirhobeni eneenyoka ngitjho nangemanzini.' [Ikhasi 85–86] 13.1.1 Hlathulula bona isitjhaba saKwaNja saziwa njengesitjhaba esinjani. (1) 13.1.2 Ngisiphi isizathu esenza bona izinja zibize umhlangano ngokuya kwetheksthi engehla le? (1) 13.1.3 Ngokurhunyezweko tlola isifundo esisinikelwa mthiyi wenolwana le esiphethweni sayo. (2) 13.1.4 Tlola okuhlukileko phakathi kwamapholisa azizinja namapholisa ababantu. Ipendulwakho iqalise ngehlangothini lemirholo. (2) 13.1.5 Khetha ipendulo enembako kezilandelako. Iqhinga elisetjenziswe mthiyi wenolwana le ukusivezela abalingisi abazizinja liqhinga lokuvezwa kwabalingisi nge ... A bizo. B zembatho. C zenzo. D ngokuzihlathulula. (2) 13.1.6 Ucabanga bona ngikuphi okuzuzwa mapholisa ngokusebenza nezinja njengombana sibona kwenzeka eenarheni ezihlukahlukeneko nje? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 13.1.7 Hlathulula umhlobo werarano ovela etheksthini engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/2023 SC/NSC 13.1.8 Tshwaya ngelihlo elibukhali ukuphumelela komthiyi wenolwana le ukuyinikela isihloko esiyifaneleko. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) KANYE 13.2 Funda iimbongo ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI E IIMBONGO ZAKAMAKHOSOKE WESIBILI – D Mabhena 1 Ayelaaaa ... 2 Bayede kosi, 3 Bayede Ndabezitha, 4 Bayede Ngwenyama. 5 That' ikomo nasi, 6 KaMakhosoke 7 NguMakhosoke kaMbhongo 8 Yindlulamithi kamasokasokile 9 Sihlangu esavika ukudlula ezinye iinhlangu 10 Yingwe yakhula ngomtlhago 11 Kanti ezinye zakhula ngesibomvu. 12 Nakuyingwe uyibona ngemibala, 13 Nakulibhoko silibona ngemiredo, 14 Yingwe eyabhodla emrimrhulu bayidedela, 15 Yabhodla eGongwe, 16 Bayikhomba eNgwenyameni, yanzinza. 17 NguMakhosoke ngokukhoselisa amakhosi, 18 Ngumabizw' asabele ngokungakhethi muntu, 19 Ngumaphendla aphendleke, 20 Ngumadla nabanye besidla bodwa, 21 Ngumakhamba kancani njengelanga lehlobo. 22 Kwathi mhlana ayokuthatha intonga ebandla, 23 Kwajama abaphasi, kwajama abamhlophe, 24 Kwaba kudana komncani nomkhulu, 25 Bathi uMakhosoke nakavelako, 26 Bathi wuuu aaa ... 27 UMakhosoke angekhe abuse 28 Ngek' aphathe isitjhaba, 29 Kanti kumhlana bamhlabela ngamafutha kabilibomvu. 30 Yingwe yazuma kwaze kwasa 31 Bayibona ngaphetjheya kwamalwandle, bayihlangela, 32 Wayingena i-Afrika, 33 Kwathaba wena DRC, 34 Kwamomotheka wena Zambia, 35 Kwahlulukela iZimbabwe ... Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/2023 SC/NSC 13.2.1 Dzubhula igama elisetjenziswe yimbongi endimeni yoku-1 eembongweni ezingehla elitjengisa bona ihlonipha iNgwenyama eyibongako le. (1) 13.2.2 Tlola igama lakayise kaMakhosoke wesibili. (1) 13.2.3 Tlola ngephuzu ELILODWA okuhlukileko phakathi kokukhula kweNgwenyama uMakhosoke wesibili nezinye iiNgwenyama. (2) 13.2.4 Ucabanga bona yini umnqopho wembongi wokungathekisa iNgwenyama uMakhosoke wesibili nendlulamithi? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 13.2.5 Hlathulula ocabanga bona kusizathu seNgwenyama uMakhosoke wesibili sokobana aye eenarheni ezinye njengombana kuveziwe endimeni yesi-6 yeembongo ezingehla. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 13.2.6 Coca ngokuphumelela kwembongi yeembongo ezingehla ukusebenzisa ikghono layo lokubonga ukusivezela umlando weNgwenyama uMakhosoke wesibili. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/2023 SC/NSC ISIGABA C: UMDLALO/IDRAMA YELELA: Khetha umbuzo OWODWA ngaphasi kwalesisigaba. Nawukhethe umbuzo OMUDE enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI emdlalweni. NOFANA Nawukhethe umbuzo onemibuzo EMIFITJHANI enovelini nanyana ebukghwarini bomlomo qinisekisa bona ukhetha umbuzo OMUDE emdlalweni. Kilesisigaba kuneencwadi EZINTATHU zomdlalo: IBHUDANGO LAMI, UMBANGO KANZUNZA NOMANALA NEFINDO. Khetha incwadi EYODWA uphendule ngayo umbuzo OWODWA. UMBUZO 14 (UMBUZO OMUDE) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Imimongondaba yemidlalo iphunyeleliswa likghono lomtloli lokusebenzisa abadlali abafaneleko ukwakha imimongondaba leyo. Coca ngendlela umtloli womdlalo wesihloko esithi; IBHUDANGO LAMI asebenzise ngayo abadlali abalandelako: uMbulawa, uTjhili, uVenter namapholisa wombuso webandlululo ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko ngomdlalwakhe. I-eseyakho esingenisweni ayinikele ihlathululo yabadlali nommongondaba beyitjho nokobana ummongondaba womdlalo lo uthini. Emzimbeni coca wenabe ngendlela umtloli asebenzise ngayo abadlali ababalwe ngehla ukuphumelelisa lowo mmongondaba. Esiphethweni utshwaye bona umtloli uphumelele kangangani ukusebenzisa abadlali labo ukuveza ummongondaba awuhlosileko. Amagama ozawasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 15 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI F (UMathumbu ubambe umhlangano neensebenzi nezakhamuzi eplasini lakhe.) VENTER: (Ujame ngeenyawo.) Ngiyathemba niwabonile amapholisa abambe ilutjha okungilo ebelivusa umguruguru eplasinapha. Angithi? IZAKHAMUZI: (Zihlezi phasi.) Siwabonile makhosi. VENTER: (Ngokugandelela ikulumo.) Ngiyathemba angekhe isenzeka into 5 eyenzeke emalangeni amabili adlulileko! Nange ingenzeka godu, angekhe ngisona isikhathi. Ngizokubiza amapholisa. IZAKHAMUZI: Siyathemba bona angekhe isenzeka makhosi. VENTER: (Ngokufuthumela.) Abentwana benu abanahlonipho! Ngitjho ngombana bakatelele iinsebenzi ezibabantu abadala bona zinghale 10 umsebenzi. Ngikhuluma nani nje abanye babo bakhubele. Omunye wabakhubeleko nguMbonani. Sikima Mbonani bakubone! Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 27 DBE/2023 SC/NSC UMBONANI: (Asikime.) VENTER: Niyambona bona umlomakhe ungangani? IZAKHAMUZI: Siyambona makhosi. 15 VENTER: (Usafuthumele.) Kukhona hlangana nani ongaziko bona umuzi otlhoga umuntu osebenza iplasi ngiyawuqotha? Nange akhona akasikime ngimbone. IZAKHAMUZI: (Kungasikimi namunye.) VENTER: Kutjho bona noke niyazi ngombana akekho osikimileko. Ngiyathemba 20 bona ilutjha eliseleko lizimisele ukuthobela umthetho! Angisafuni ukuzwa litho ngendaba yokuqothwa komndeni kaMasuku. Siyezwana? IZAKHAMUZI: Iye! VENTER: Kunegadango engilithathele imizi emihlanu enelutjha elibotjhiweko. 25 Omunye nomunye umuzi onendodana ebotjhiweko ngiwubekela iinyanga ezimbili bona uzifunele umuntu ongawusebenzela iplasi. Nange kungaphela isikhathi engisibekileko umuzi omunye ungakafumani umuntu ngiyawuqotha! Igadangweli lifaka hlangana nomndeni kaMasuku. Kukhona onombuzo? 30 IZAKHAMUZI: (Zithule.) VENTER: Nange kungekho onombuzo kutjho bonyana sesifikile emaswapheleni womhlangano wethu. Sele ningakhamba gadesi. (Avule ibadi lekoloyi akhweze injana akhamba nayo.) Nikhumbule bona ngithe angisafunukuzwa litho elivela elutjheni. (Angene ngekoloyini isuke.) 35 (Ekhaya kwaTjhili, uTjhili uditjhe noMbonani oyinduna.) UMBONANI: Ngithe angizokuzwa bona ukhambe njani emlandwini wokugwetjwa kwelutjha. UTJHILI: Ngikhambe kuhle khulu Mbonani. Okubuhlungu kukobana umlandu ubadlile. 40 UMBONANI: Kuthiwani ngeenthoro zokubakhupha? UTJHILI: Balile bona bangakhutjhwa ngethengako. Kuthiwe kufanele badose bebaqede. Phela batjho umuntu obotjhelwe ukuvukela umbuso akakhutjhwa ngethengako. UMBONANI: (Ngokurareka.) Kanti bagwetjwe isikhathi esingangani? 45 UTJHILI: (Ngokutshwenyeka.) Indodanami igwetjwe iminyaka emasumi amabili nahlanu. [Ikhasi 31–33] 15.1 Tlola amatshwayo AMABILI asetjenziswe mtloli womdlalo lo etheksthini engehla aziinkomba zokobana uVenter bekakwatile nabe ahlangene nezakhamuzi zeplasini lakhe. (2) 15.2 Etheksthini engehla le uVenter uthi ilutjha lilimaze ezinye zeensebenzi ezibabantu abadala lokha nabe babakatelela bona banghale umsebenzi. Ngisiphi isizathu esenza bona ilutjha lenze isenzo esinjalo? (2) 15.3 Ngokurhunyezweko tlola ummongondaba womdlalo lo ngephuzu ELILODWA. (2) 15.4 Hlathulula izenzo ezisivezela isimilo umtloli asinikele uVenter esikhombisa tjhatjhalazi bona unehliziyo embi begodu akanasirhawu eensebenzini zakhe. Ipendulo ayibe maphuzu AMABILI. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 28 DBE/2023 SC/NSC 15.5 UTjhili gade azi bona njengombana alimalele eplasini lakaVenter nje kufanele anikelwe imali yesincephezelo. Rhunyeza ngephuzu ELILODWA isizathu esibufakazi besitatimende esingehlesi. (2) 15.6 Khetha ipendulo enembako kezilandelako. Iqhinga lokuvezwa kwabadlali elisetjenziswe mtloli womdlalo lo ukuveza umdlali onguMbulawa liqhinga lokuvezwa ... A ngokuhlathululwa mtloli. B ngelembatho. C ngebizo. D ngokuzikhulumela. (2) 15.7 Ucabanga bona bekuyini umnqopho womtloli womdlalo lo wokwenza bona uMbulawa abaleke eSewula Afrika bekagcine sele ase-Angola? Sekela ipendulwakho ngephuzu ELILODWA. (2) 15.8 Ingabe ngiziphi iintjhijilo ilutjha leSewula Afrika eliqalane nazo amalanga la ezilenza libhalelwe kuphumelelisa amabhudango walo? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) 15.9 Hlathulula isisusa serarano somdlalo lo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 15.10 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusitlolela umdlalo lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 15.11 Coca wenabe ngokukholweka nofana ukungakholweki kommongodaba womdlalo lo. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 15.12 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela isethulo esinembako somdlalo lo. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 29 DBE/2023 SC/NSC UMBUZO 16 (UMBUZO OMUDE) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Imimongondaba yemidlalo iphunyeleliswa likghono lomtloli lokusebenzisa abadlali abafaneleko ukwakha imimongondaba leyo. Coca ngendlela umtloli womdlalo wesihloko esithi; UMBANGO KANZUNZA NOMANALA asebenzise ngayo abadlali abalandelako; iKosi uMusi, uNanasi, uNzunza noManala ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko ngomdlalwakhe. I-eseyakho esingenisweni ayinikele ihlathululo yabadlali nommongondaba beyitjho nokobana ummongondaba womdlalo lo uthini. Emzimbeni coca wenabe ngendlela umtloli asebenzise ngayo abadlali ababalwe ngehla ukuphumelelisa lowo mmongondaba. Esiphethweni utshwaye bona umtloli uphumelele kangangani ukusebenzisa abadlali labo ukuveza ummongondaba awuhlosileko. Amagama ozawasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 17 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI G (Kusesigodlweni sekosi uMusi kuthokoza umuntu emnyango.) IKOSI: Ngubani loyo? UMANALA: NguManala baba. IKOSI: UManala? Ubuyile godu? UMANALA: Iye, nginguManala baba. 5 IKOSI: Jama ngiyeza ngizokuvulela. (Ivule ikosi.) Hlala phasi lapho khengizwe umraro wakho ukobana yini. UMANALA: Ubaba uyangirara nakathi umraro wami ngayini ngombana ubaba uthumele uNgendu bonyana ngize kuye namhlanje ekuseni. IKOSI: Kwanga ngiyarareka kwanje, kanti Manala ufunani ngombana unamrhali 10 ngikunikele? Akusuwe ofike lapha ngamasa wazokuthatha unamrhali? UMANALA: (Ararekile.) Awa, baba akusimi. IKOSI: Akhe utjhidele khengikubambe ngombana loya ngizwile bonyana unoboya obunengi mina bengathi nguwe. (Atjhidele uManala ikosi imbambe.) Kwamambala iqili elinguNzunza lithethe unamrhali 15 ngobukirikitjani. Manala udisibezwe ziinyawo. Bewulaleleni ngombana ngithe uze ekuseni ngamasa? UNzunza sele amthethe unamrhali obukhosi. UNzunza ujabajabe khulu ngombana nayizolo ebusuku khewafika ngamqotha. Nasele kunje kutjho khona bona ufike njengokholo wabudzwebula ngobujabajaba kwakhe, kutjho bona ungigalajile. 20 UMANALA: (Afome emhlana.) Ubaba uthi uNzunza sele abuthethe njalo ubukhosi? IKOSI: Kunjengombana ngitjho ndodana ngithi ugalatjani ungigalajile. UMANALA: Alo ubaba utjho bonyana mina angekhe ngisabufumana ubukhosi bami? Ngibawa ukuthi ubaba nami anginikele ubukhosi. IKOSI: Kunjengombana ngitjho ndodana ngithi ugalatjani ungigalajile. 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 30 DBE/2023 SC/NSC UMANALA: Alo ubaba utjho bonyana mina angekhe ngisabufumana ubukhosi bami? Ngibawa ukuthi ubaba nami anginikele ubukhosi. IKOSI: Akukho engingakunikela khona Manala ngombana unamrhali sele amthethe ugalajani. Ngizakunikela umuthi olitjhwalo lokuzuma. UMANALA: Ngiyathokoza baba ubuncani ongenzela bona kodwana uNzunza yena 30 uzowukhomba umuzi onotjwala. IKOSI: Khamba kuhle Manala kube litjhudu lodwa. (Aphume uManala asilingekile.) [Ikhasi 28–29] 17.1 Tlola igama lomdlali ovezwe njengehlanganisa emdlalweni lo bewutjho nokobana kubayini utjho njalo. (2) 17.2 Tlola amagama wabadlali ABABILI abasetjenziswe njengomlomo womdembi emdlalweni lo. (2) 17.3 Ngokurhunyezweko hlathulula bona ikosi yazi njani bona nguNzunza oyigalaje unamrhali ngombana kuthiwa beyinamadodana alikhomba. (2) 17.4 Hlathulula ngamaphuzu AMABILI bona iKosi uMusi yethulwe injani ngokwepilo esethulweni somdlalo lo. (2) 17.5 Ngokurhunyezweko tlola isenzeko eselama ikulumo-pendulwano edzujulwe etheksthini engehla le? (2) 17.6 Ucabanga bona ngisiphi isifundo esisethulelwa mtloli ngokwenza bona uManala afike ngemva kwesikhathi abekelwe sona ukobana azokuthatha unamrhali? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 17.7 Madanisa into egade isiza uManala naleyo egade isiza uNzunza bona baphumelele ekulweni kwabo emdlalweni lo. (2) 17.8 Hlathulula ummoya ozwakaliswa yikulumo-pendulwano esetheksthini engehla le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 17.9 Ucabanga bona esikhathini sanje yini engenziwa babelethi ukuqinisekisa bona mhlana balalako abentwababo bangasali balwa babanga ilifa lekhabo njengokwenza kwakaNzunza banoManala emdlalweni lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) 17.10 Hlathulula wenabe ngomhlobo werarano uManala aba nalo ngemva kokufumana bona uNzunza sele amthethe unamrhali ebekuthiwe azomthatha kuyise. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) 17.11 Tshwaya ngokuphumelela komtloli ukusethulela isethulo esinembako somdlalo lo. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) 17.12 Ingabe uyazwelana nofana awuzwelani nomdlali onguMthise ozifumana kunikelwa ngaye esiphethweni somdlalo lo ukobana ayokuba yindlovukazi kaNcagu? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 31 DBE/2023 SC/NSC UMBUZO 18 (UMBUZO OMUDE) IFINDO – Sovumani kaZimkhona Imimongondaba yemidlalo iphunyeleliswa likghono lomtloli lokusebenzisa abadlali abafaneleko ukwakha imimongondaba leyo. Coca ngendlela umtloli womdlalo wesihloko esithi; IFINDO asebenzise ngayo abadlali abalandelako: uBalise banoLungile, uNaMalemane, uMnguni, neNyanga uMabhebheja ukuphumelelisa ummongondaba awuhlosileko ngomdlalwakhe. I-eseyakho esingenisweni ayinikele ihlathululo yabadlali nommongondaba beyitjho nokobana ummongondaba womdlalo lo uthini. Emzimbeni coca wenabe ngendlela umtloli asebenzise ngayo abadlali ababalwe ngehla ukuphumelelisa lowo mmongondaba. Esiphethweni utshwaye bona umtloli uphumelele kangangani ukusebenzisa abadlali labo ukuveza ummongondaba awuhlosileko. Amagama ozawasebenzisa awabe ma-340–390. [25] UMBUZO 19 (UMBUZO ONEMIBUZO EMIFITJHANI) IFINDO – Sovumani KaZimkhona Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI H (KuseMhluzi kwaMnguni, uNaMalemane wembethe amarhalasana, uhlezi emathurini ufunda ibhayibheli. ULungile ujame eqadi kwakhe. Ngesandleni sokudla ulengise ibhegana kanti ngesinceleni uphethe iinlodlhelo zekoloyi, unonde azidlalisa.) ULUNGILE: Mma, ngisabawa isiphande. NAMALEMANE: Lungile, walayelisa ungaqedi nje, kwenzanjani? Kghani ufuna 5 ukukhamba nami nanyana ufuna imali yamafutha? (Ahleke.) Phela ninjalo nina intangetja. Umuntu uthenga imodere esela kwanga yikamela bese afune ukusizwa ngamafutha. ULUNGILE: Awa mma, njenganini ngikubawa imali yamafutha? NAMALEMANE: (Ahleke.) Aye ngikuphe. 10 ULUNGILE: Kodwana vane ngingakubawi. NAMALEMANE: (Ahleke.) Alo kubayini vane ungayilanduli? (ULungile adose isitulo, ahlale eduze kwakanina.) ULUNGILE: (Ngelizwi elizele ukutlhuwa.) Mma, ipilo iduma ekhaya. Sihlabana njengeenkomo. 15 NAMALEMANE: (Avale ibhayibheli.) UBalise ukubeka isandla? ULUNGILE: Awa. NAMALEMANE: Alo? ULUNGILE: Qobe kukhuluma siyarhitjhana. NAMALEMANE: (Ahleke.) Ngavele ngatjho. Ithabo lomuzi onganaZimu lifana nomlilo 20 wamaphepha wona ogaba ngelangabi kodwana ufadalale ngokuphazima kwelihlo. ULUNGILE: Mma, ungathoma uye lapho hle. Ngazibopha phambi komfundisi bonyana sinoMsiza siyokuhlukaniswa kukufa. Itshele ayikazongisiza ngalitho. 25 NAMALEMANE: Uyazi bonyana iyini itshele? (Akhuphe amarhalasi.) Liqiniso umuntu angafuni ukulizwa. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 32 DBE/2023 SC/NSC ULUNGILE: (Asikime.) Kungcono ngizikhambele ngo … NAMALEMANE: Lungile, hlala phasi. (Ahlale phasi uLungile.) 30 ULUNGILE: Sengiyahlala nje nanyana ngingazi bonyana ngihlalela ini. NAMALEMANE: Nibangani ninoBalise? ULUNGILE: Yindaba yomphoro … (Amngene ngemlonyeni.) NAMALEMANE: (Athi ru.) Yela sami! Indodakwakho le ikuhlolelani Lungile? (Aphose ihleko.) Ngambala uyakuhlolela mntwanami. Cabanga nje umjameli 35 wezomthetho ofunde njengawe akwamphorofidi kuthiwa uyacathekwa. Lalela lapha mntwanami, abantu abangamaziko uZimu abakhathali bonyana ufunde kangangani, bavele bakudunusise, bakucatheke. ULUNGILE: (Urarekile.) Nangingaya kumphorofidi bazongicatheka? 40 NAMALEMANE: Abazokucatheka kwaphela kodwana bazokuphalazisa, bakufuthe, bakuphathise iingujana zeewatjho. Bazokwenza imihlolo le yoke. Zibuza-ke mntwanami, uzokuvuma ukuhlinwahlinwa babantu abangakafundi? Abononsidlana. ULUNGILE: (Adose ummoya.) Indaba le ibudisi. 45 NAMALEMANE: Vele ibudisi. Kodwana into leyo angeze yenzeka nawe nawungajama tsi, kwanga ubanjwe yinovu, emagamenakho. Lalela mina unyoko. Ngimdala nangingaka. Ekhayapha sazikhamba khulu iinyanga nabaphorofidi singakabukwamukela uZimu. Iziga zabantwabo ngizazi ngonina. 50 ULUNGILE: Mma, uyangithusa. Phela mina besele ngicabanga ukuvele ngiye emphorofidini. Ngife kanye. [Ikhasi 38–39] 19.1 Tlola isizathu esenza bona uLungile athi ipilo iduma ngakwakhe. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 19.2 Ngikuphi OKUBILI ekuthiwa uLungile uzokwenziwa khona nange angaya ebaphorofidini ngokuya kwetheksthi engehla le. (2) 19.3 Ngiwuphi umsebenzi owenziwa nguNobukhazi begodu uwenzela kuphi ngokuya ngomdlalo lo. (2) 19.4 Tlola OKUBILI uNaMalemane angakuthandi ngomnkhwenyanakhe uBalise ngokuya komdlalo lo. (2) 19.5 Ngokurhunyezweko tlola ipendulo kaMnguni ayinikela uNobukhazi nakamtjela bona uBalise uzokuhlukana noLungile nakangafuni ukuya emphorofidini. (2) 19.6 Isenzo sakaMnguni sokukhamba iinyanga ngaphandle kokwazisa umndenakhe sizakuba nabuphi ubungozi nange umkakhe azi bona ukhamba abantu ababonako ngemsitheleni? Ipendukwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 19.7 Ucabanga bona uyini umnqopho womtloli wokusethulela umdlalo lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 33 DBE/2023 SC/NSC 19.8 Ingabe kubangelwa yini bonyana kanengi kube babantu bekhabo lomfazi abangena iindaba zabentwana abatjhadileko ukudlula bekhabo lendoda? Ipendulwakho ayibe lphuzu ELILODWA. (2) 19.9 Ngisiphi isehlakalo esingathathwa njengesisusa serarano emdlalweni lo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 19.10 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi. Umdlali onguLungile wethulwe njengomdlali ... A oyikutani. B oyimbangi. C oyihlanganisa. D oyindulungu/orondo. (2) 19.11 Coca ngommoya ozwakaliswa sisehlakalo samhlazana uNaMalemane azakuthulula itiye lokha nabekavakatjhe kwaLungile. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 19.12 Tshwaya ngokuphumela komtloli ukusethulela isethulo esinembako somdlalo lo. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMATHATHU. (3) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all