Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Question Paper

Question paperisiNdebele HLGrade 12202314 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 question paper from the NSC June Exam 2023, 14 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2023

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LOKUTHOMA (P1) 2023 IMITLOMELO: 70 ISIKHATHI: Ama-iri ama-2 Iphepheli linamakhasi ali-14. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 2 DBE/2023 SC/NSC YELELA 1. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A, B kanye NESIGABA C. ISIGABA A: Ukufunda nokuzwisisa (30) ISIGABA B: Ukurhunyeza (10) ISIGABA C: Izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi (30) 2. Funda YOKE imiyalo ngokuyelela. 3. Phendula YOKE imibuzo. 4. Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA. 5. Thalela ngemva kokuphendula imibuzo YESIGABA NGASINYE. 6. Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo. 7. Tjhiya umuda OWODWA ngemva kwaleyo naleyo pendulo. 8. Yelela kobana upeleda amagama ngendlela efaneleko bewutlole nemitjho ezwakalako. 9. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye: ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-50 ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-30 ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-40 10. Tlola kuhle nangesandla esibonakalako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 3 DBE/2023 SC/NSC ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA UMBUZO 1 Phendula imibuzo engaphasi kwetheksthi eku-1.1 nengaphasi kwesithombe esiku-1.2. 1.1 Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI A UKURHAGALA KWEZIPI ZOKUTLHORISWA NGOKOBULILI 1 Indaba yezipi zokutlhoriswa ngokobulili ibonakala isese mraro omkhulu enarheni yeSewula Afrika nanyana sekuhlonywe iinhlangano ezinengi kangaka ezizama ukulwisana nomukghwa omumbi lo. Irhubhululo liveza bona inarha le ihlangana neenarha ezidosa phambili ngezipi zokutlhoriswa kwabantu ngokobulili. Okuzwisa ubuhlungu khulu 5 kukobana izipezi ziqaliswe khulu ebantwini abanganamandla wokuzilwela, ekubabantu bengubo nabentwana. Izipezi ubunengi bazo zilimaza ihlalakuhle yabongazimbi kangangokuthi bagcina sele batlhoga isizo lokuthotjwa ngokomkhumbulo. 2 Ukutlhoriswa kwabantu beengubokhu kwande khulu eentjhabeni 10 zabantu abanzima. Eentjhabeni ezinengi zabantu abanzima kusese nekolelo ethatha ihlangothi ethi ubaba nguye obetha umthetho ngekhaya begodu umthethwakhe aweqiwa ngombana uyihloko yomuzi. Ngamanye amagama ikolelo le inikela umuntu wembaji amandla wokulawula umuntu wengubo abe ambekele nomthetho. Lokho kwenza 15 bona abantu bengubo bazibone kungananto abangayikhuluma nofana umbono abangawubeka nalokha nakufanele ngathana kuba neenkulumiswano ngekhaya. 3 Ngokuya kombiko owakhutjhwa lirhubhululo langomnyaka wee-2016 elenziwa mNyango wezokuPhepha nokuVikeleka ukuthoma ngenyanga 20 kaNtaka ukufika ngenyanga kaNobayeni kuthiwa baziinkulungwana ezili- 10 166 abantu bengubo ababulawa babantu abatjhidelene nabo, okufaka hlangana abalingani babo nalabo abahlekisana nabo. Ngokutjho kwerhubhululweli kuthiwa unobangela wokobana abantu bembaji babulale abantu bengubo kangaka kukobana umthetho 25 wangaphambili wawunikela abantu bembaji amandla ngaphezu kwabantu bengubo. Lokho kwenza bona kube budisi ukobana abantu bembaji bamukele ubujamo bomthetho obuyekezweko wagadesi otjhoko bona umuntu wengubo newembaji sebanamalungelo alinganako. 30 4 Abongazimbi abatlhoriswa ngendlela efanako kodwana batlhoriswa ngeendlela ezahlukahlukeneko. Kukhona abatlhoriswa ngokubetjhwa, ngokukatwa, ngokungaphathwa ngokulinganako eendaweni zemisebenzi nakezinye iindawo zomphakathi nalabo abatlhoriswa ngokobana batjelwe amagama ahlabako. Ukuthuwelela 35 kwezehlakalwezi kwenze uRhulumende bona asungule ijima elaziwa Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 4 DBE/2023 SC/NSC nge-16 Days of Activism Against Women and Children Abuse. Ijimeli lithoma amalanga nakama-25 ngenyanga kaSinyikhaba lirage njalo amalanga ababema-5 ngenyanga kaNobayeni qobe kumnyaka. 5 Abantu nabo abakazibeki phasi emizameni yokulwisana neenturhu 40 zobulilezi. Kungebangelo kuneenhlangano ezifana nabo-Brothers for Life, People Opposing Women Abuse (POWA), Family Society of South Africa (FAMSA), Not in My Name, Khuluma Ndoda, nezinye ezinengi. Okukhuthazwa khulu ziinhlanganwezi kukobana abantu bengubo bangathuli lokha nabazibona bahlukumezeka emitjhadweni nakezinye 45 iindawo ezihlukahlukeneko kodwana abakhulume. Hlangana nokhunye okukhuthazwa ziinhlanganwezi kukobana abantu bengubo bangaziyami ebantwini bembaji kodwana bafunde ukuzenzela. Iinhlanganwezi okhunye ezikwenzako kunikela abantu bengubo esele bahlukumezekile iindawo zokuhlala, iinluleko ezisemthethweni bezibathobe 50 nemikhumbulo. 6 Irhubhululo liveza kobana unobangela omkhulu owenza abatlhorisaba bagcine babulala abalingani babo kukobana basuke babalekela ukuvezwa tjhatjhalazi bona babatlhorisi ngombana basuke basabisa iinthunzi zabo emiphakathini. Abanye babo basuke babalekela 55 ukubotjhwa. Kungebangelo iinhlanganwezi emahlelwenazo kubalwa hlangana nokukhuthaza abongazimbi bona bangasabi ukuyokubika emapholiseni. Abongazimbi bakhuthazwa nokobana bangabi nendaba yokobana umtlhorisi nguye obeka ukudla etafuleni ekhaya, umumuntu onesikhundla esiphezulu emsebenzini nofana uyaziwa 60 bewuyahlonitjhwa emphakathini. 7 Okutjhejekako ngabongazimbi beenturhwezi kukobana nabo ngokwabo babonakala basiqabo ekwenzeni bona uRhulumende neenhlangano ezilwisana nomukghwa lo ziphumelelise umnqophazo wokubavikela ngokupheleleko. Irhubhululo liveza bona inengi labantu bengubo 65 abakhulumi lokha nabatlhoriswako ngombana basuke bazitjele bona ngelinye ilanga kuzokulunga. Okhunye okusuke kufike emikhumbulwenabo nakufanele babike kukobana bavikela abentwababo bona bangazifumani basebujameni bokukhula ngaphandle kwaboyise. Esinye isizathu ngesokobana basaba ihlazo 70 lokobana nange ubujamo bubakatelela bona babuyele emakhabo, bazakuhlekwa kuthiwe babhalelwe mumendo. 8 UMongameli wenarha uCyril Ramaphosa namaLunga weKhabhinethi nabo abakazibeki phasi ekulwisaneni nomukghwa lo. Bakhalima ngobukhali abenzi bezenzo ezimbezi, khulukhulu ngamalanga wejima 75 le-16 Days of Activism Against Women and Children Abuse. Ngomnyaka wee-2021 uMongameli waveza bona uzibophelele ukudosa ijimeli phambili. Waragela phambili wakhuthaza amalunga womphakathi bona abikele amapholisa nakabona izenzo ezifana nalezi zenzeka eendaweni abahlala kizo. 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 5 DBE/2023 SC/NSC 9 Nanyana kunjalo kusese khona abantu abangaboni umsebenzi omuhle owenziwa nguRhulumende neenhlangano ezingalawulwa mBuso ezizinikele ekuletheni iinsombululo zokuqedwa kwezipi zokutlhoriswa ngokobulili. Lokhu kubonakala ngokobana abantu badose iinyawo nakufanele bayokubika imilandu yokutlhoriswa kwabo emapholiseni. 85 Inengi labongazimbaba libonakala liphelelwe lithemba emapholiseni wenarha le ngombana lilila ngokobana nanyana libikele emapholiseni umuntu loyo wabanjwa ingasi kade uzambona sele akhambakhamba ngaphandle. [Ithethwe ku-inthanethe yatjhugululelwa esiNdebeleni] 1.1.1 Ngokutjho kwesigaba soku-1 setheksthi engehla le kuthiwa bathinteka njani abongazimbi bokutlhoriswa ekubabantu bengubo nabentwana? (1) 1.1.2 Tlola unobangela owenza bona ukutlhoriswa kwabantu bengubo nabentwana kwande khulu esitjhabeni sabantu abanzima njengokutjho kwesigaba sesi-2 setheksthi engehla le. (1) 1.1.3 Rhunyeza okubonakala kungunobangela wokubulawa kwabantu beengubo kangaka okwavezwa lirhubhululo langomnyaka wee- 2016 njengokutjho kwesigabeni sesi-3 setheksthi engehla. (2) 1.1.4 Tlola iindlela EZIMBILI ekuthiwa abongazimbi bangatlhoriswa ngazo uqalise kokuvela esigabeni sesi-4 setheksthi engehla le. (2) 1.1.5 Ngikuphi okukhuthazwa ziinhlangano ezilwisana nokutlhoriswa kwabantu bengubo okubalwe esigabeni sesi-5 setheksthi engehla le? Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) 1.1.6 Ucabanga bona ngiliphi igadango elingathathwa nguRhulumende ekukhuthazeni abongazimbi bona babenetjisakalo yokubika emapholiseni ngokutlhoriswa kwabo bangabi nendaba yokobana abatlhorisaba ngibo ababeka uburotho etafuleni emindenini yabo? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 1.1.7 Hlathulula ngokungaba miphumela yezenzo zokutlhoriswa kwabantu bengubo phambi kwabentwana abalandelako esikhathini esizako. (a) Ebentwaneni ababesana. (1) (b) Ebentwaneni ababentazana. (1) 1.1.8 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana AKUSILO IQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. Ngamalanga wejima le-16 Days of Activism Against Women and Children Abuse vane kubonakale kuncipha ukutlhoriswa kwabantu bengubo nabentwana enarheni le. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 6 DBE/2023 SC/NSC 1.1.9 Ingabe kusizathu esizwakalako nofana esingazwakaliko sokobana abanye babongazimbi bokutlhoriswaba bangafuni ukubika emapholiseni ngombana basabela bona abentwababo bazakukhula ngaphandle kwaboyise? Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 1.1.10 Ngokubona kwakho ungathi kufanele nofana akukafaneli bona ungazimbi wokutlhoriswa asole amapholisa ngokukhutjhwa komsolwa ngemva kobana ambophisile? Sekela isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. (2) 1.1.11 Tshwaya ngokuphumelela kwakaMongameli wenarha neKhabhinethe yakhe ukulwisana nokutlhoriswa kwabantu bengubo nabentwana enarheni le. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 7 DBE/2023 SC/NSC 1.2 Qalisisa iinthombe ezingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI B ISITHOMBE 1 ISITHOMBE 2 ISITHOMBE 3 ISITHOMBE 4 [Zithethwe ku: www.images.com] 1.2.1 Tlola okubonakala kusenzeka esithombeni soku-1 kezingehla. (1) 1.2.2 Rhunyeza isizathu esenza bona umntwana osesithombeni sesi-2 bona azivale iindlebe. (2) 1.2.3 Tlola bona okubonakala kusenzeka esithombeni sesi-3 kezingehlezi kwenzeka kuyiphi indawo. (1) 1.2.4 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi. Itshwayo elenziwa mumuntu osesithombeni sesi-4 kezingehlezi likhombisa bona ujayele ukutlhoriswa … A ngokukatwa. B ngokuhlatjwa ngamagama. C ngokubetjhwa. D ngokungaphathwa ngokulinganako. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 8 DBE/2023 SC/NSC 1.2.5 Madanisa okuhlukileko kwalokho okutjhiwo sigaba sesi-2 setheksthi eku-1.1 nekubonakala kusenzeka esithombeni soku-1. (2) 1.2.6 Vumelana nofana uphikisane nesitatimende esingenzasi bese usekela isiqunto osithathako ngephezulu ELILODWA. Izipi ezibonakala eenthombeni ezingehlezi zingaqedwa kungenelela kwabafundisi bamasondo kwaphela. (2) IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 9 DBE/2023 SC/NSC ISIGABA B: UKURHUNYEZA UMBUZO 2 Fundisisa itheksthi engenzasi bese uyayirhunyeza ngokwemiyalo onikelwe yona. IMIYALO: 1. Ngamagama angadluli kwama-70, rhunyeza ngendima uveze izinto ongazenza ukwenzela ukuzilapha lokha nawungabi nobuthongo ngesikhathi sokulala. 2. Rhunyeza ngendima eyodwa. 3. Ungabuyeleli utlole isihloko setheksthi. 4. Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo sakho. ITHEKSTHI C IZINTO ONGAZENZA UKWENZELA UKUZILAPHA LOKHA NAWUNGABI NOBUTHONGO NGESIKHATHI SOKULALA Abantu abanengi baba nomraro nakufanele balale kangangokuthi bagcina sele banina ubusuku. Ukungalali kwenza bona umzimba nengqondo zingaphumuli ngokwaneleko ukwenzela bona zikghone ukuqalana nemisebenzi yangelanga elilandelako. Irhubhululo elenziwa bodorhodera abaqalelele ukusebenza kwemizimba yabantu liveza bona umuntu ophile kuhle kufanele alale isikhathi esingaba ma-iri abu-8 ngelanga. Kuqakathekile bona nawuzithola ubanjwa mraro wokutlhoga ubuthongo ujame ngeenyawo ngombana kukhona ongakwenza wena ngokwakho ngaphandle kobana ubonane nabodorhodera nofana usebenzise imitjhoga elalisako. Umzimba womuntu uyajayela bona kunesikhathi sokulala nesokuvuka qobe kulilanga, njeke nakufika isikhatheso uzozizwa ufikelwa buthongo. Ufanele uqinisekise bona qobe kulilanga ulala bewuvuka ngeenkhathi ezifanako nanyana kungepelaveke nofana kumaholideyi. Lokho kuzokwenza umzimbakho ujayele bona njalo nakufika isikhathi sokulala ubuthongo buvele buzifikele. Qinisekisa bona indawo olala kiyo ilungele ukulala nokuphumula. Lokhu ungakwenza ngokobana ulawule izinga lokutjhisa, lomkhanyo neletjhada zendawo olala kiyo. Ufanele uthabulule umzimba qobe kulilanga ngokukhambakhamba nofana ngokududa ukwenzela bona umzimba ukghone ukutjhaphuluka ngemva kwegandeleleko lomsebenzi ebegade uwenza emini. Akukafaneli bona lokho ukwenze ngokudluleleko. Ungaseli iinselo ezinekhafeyini ezinjengekofi, ezingezelela amandla nezimakhaza nasele kutjhidele isikhathi sakho sokobana uyokulala ngombana ziqeda ubuthongo. Sekunokobana usele iinselwezi ungaziselela ibisi elifuthumeleko nofana itiye eneenthako zemvelo. Ungadli khulu nofana usele utjwala ngokweqileko nasele kutjhidele isikhathi sokobana uyokulala ngombana lokho kungaphazamisa irherho lakho lokulala. Utjwala bukwenza bona ulale msinyana kodwana ubuthongo bakhona buba ngebesikhatjhana. Ungabhemi nasele kusikhathi sokobana ulale ngombana inikhothini yenza bona ungalali msinya beyenza nokobana uphaphame kanengi lokha nakwenzeke wabanjwa buthongo. Okhunye okungakusiza bona ulale msinyana kukobana nakufika isikhathi sokulala ungacabangi khulu ukwenzela bona Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 10 DBE/2023 SC/NSC ingqondwakho iledlhe. Okungakusiza bona ungacabangi khulu kukobana uthi ngaphambi kokulala wenze irhelo lemisebenzi olindeleke bona uyenze ngelanga elilandelako. Abodorhodera abaqalelele ukusebenza kwemizimba yabantu bavumelana ngokobana nawungalandela iindlelezi angeze waba nobudisi bokufikelwa buthongo ngesikhathi sokulala nanyana unemiraro. [Ithethwe ku-inthanethe yatjhugululelwa esiNdebeleni] IMITLOMELO YESIGABA B: 10 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 11 DBE/2023 SC/NSC ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI UMBUZO 3: ISIKHANGISO Qalisisa isikhangiso esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI D ATHOLAKALA NGAMABHODLELWANA WEENLINGANISO EZIHLUKAHLUKENEKO. R10,00 500 ml R25,00 1,5 l Imininingwana ongasithinta kiyo: - Athengiselwa abantu abazithabululako kwaphela. Umtato: 087 010 0100 - Anamakhemikhali angakwenza wehle khulu emzimbeni. I-imeyili: oxygem01@gmail.com [Sithethwe ku-www.images.com] 3.1 Tlola igama lomkhiqizo okhangiswe esikhangisweni esingehlesi. (1) 3.2 Tlola izinto EZIMBILI ezifanako ebantwini ababonakala esikhangisweni esingehla. (2) 3.3 Hlathulula ngephuzu ELILODWA okungaba ngunobangela wokobana abatlami besikhangiswesi basebenzise abantu abazithabululako/abajimako ukukhangisa umkhiqizwabo lo. (2) 3.4 Tlola bona isenzo esithalelweko emutjhweni ongenzasi lo siveza muphi umhlobo wepambosi. Atholakala ngamabhodlelwana weenlinganiso ezihlukahlukeneko. (1) 3.5 Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela igama elithalelweko kiwo ngelinomqondo ovumako. Zitholele i-oxygem water ukuze ungaluphali. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 12 DBE/2023 SC/NSC 3.6 Khetha ipendulo enembako kezingezasi. Amagama asetjenziswe esikhangisweni esingehlesi athi: 'Athengiselwa abantu abazithabululako kwaphela' amumethe umqondo welimi … A elithatha ihlangothi. B elibandlululako. C elithinta imizwa. D elirogelako. (1) 3.7 Coca ngokuphumelela komtlami wesikhangiso esingehlesi ukusebenzisa amaqhinga wokukhangisa ngepumelelo. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) [10] UMBUZO 4: IKHATHUNI Qalisisa ikhathuni engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI E Tjhaphuluka hle! Bamkhulu namhlanje khona uzowasela amapilisi la. qhegu lami. Nawunga- Lisa ukubhema. Igwayeli liya- sela amapilisi la unga- kugulisa. Konje ninjalo nina phila njengotjheleni. amaqhegu anifuni ukulatjhwa babantu bengubo. Ungangitjeli lokho. Utjheje angisimnganakho. [Ithethwe ku: www.images.com] 4.1 Tlola isisetjenziswa setheknoloji ESISODWA esibonakala ekhathunini engehla le. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 13 DBE/2023 SC/NSC 4.2 Tlola amatshwayo AMABILI akhombisa bona abantu abasekhathunini engehla le basendaweni yezamaphilo. (2) 4.3 Ngikuphi okungenziwa ziinsebenzi zezamaphilo ukwenza bona iqhegweli ligcine liwaselile amapilisi la. Ipendulwakho ayibe liphuzu ELILODWA. (1) 4.4 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISO nofana MBONO bese usekela isiqunto osithathako. Abantu ababhemako baba nobudisi bokulisa igwayi nanyana sebatjeliwe bona ukugula kwabo kubangelwa ngilo. (2) 4.5 Isenzo esisekulumeni kadade lo esithi; 'Sela!' ekhathunini engehla sikuyiphi indlela yesenzo? (1) 4.6 Sebenzisa isihlanganisi esifaneleko ukuhlanganisa imitjho emibili engenzasi. Lisa ukubhema. Igwayeli liyakugulisa. (1) 4.7 Tshwaya ngokuphumelela komtlami wekhathuni le ukusebenzisa imiqondo yamalimi ahlukahlukeneko. Ipendulwakho ayibe maphuzu AMABILI. (2) [10] UMBUZO 5: IPHROZI Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI F 'Wena Ndlelehle yehlisa ivolumu khesizwe bona umrhali lo ulila ngani'. Isivakatjhi silotjhise ngomusa kakatsu. Alo kutlhuwa lokhuya. Silila ngendawo yokulala, asazi muntu kilendawo. 'Baba ngihlwelwe endleleni. Ngibuya eHammanskraal, ngehle e-Allemansdrift C sekuhlwile ngalinga ukufuna eziza nganeno kodwana do, ngabe ngazijwa ngabetha ngoNyabela. EMaphodhla nakhona ngilingile kodwana ngahluleka. 5 Bezingigegeda iinkoloyi. Ngidlumbana bona bebathi ngisigebengu. Ngibe ngafika erenkeni ngathola kulila ikubabulongwe. Manje ngibone bonyana kungcono ngingene ngapha ngemzini ngibawe indawo yokufihla ihloko. Ngingene ekhayapha ngombana ngibone kusakhanya.' 'Ngiyakuzwa sokana, manje ngizakuthi ungowakosobani, kuphi?' 'Mina baba ngingewakwaHlabathi eDennilton.' 'Ngiyezwa, mina anginandawo 10 yokulalisa abantu abakhamba ebusuku.' 'Msongelwa mphekeleleni enduneni mhlamunye bazakuba neqhinga abangalenza.' Abuye naye uMsongelwa. Azijwe unomzana Kabini athi ukumbuzabuza bese athi akanikelwe kokugoma alungiselwe nendawana yokulala. Nangambala kwenziwe njalo. Uqaleka amaratjhana umrhali lo, awuzazi bonyana ubona umuntu otlhogileko. 15 Ebusuku kube netjhadana. Iinkukhu zilile zililile. Izinja nazo zibethe umule. Kuthonywe ukuphikisanwa ngekumbeni yokulala abadala. 'Mina SoBaphelile ngivele ngasola. Kubayini ulalise umuntu ekhayapha ungamazi nokumazi, wazi kuhle bonyana abantu basiqala kumbi.' 'Awa, mfazi akwenziwa njalo isikhambi asiqotjhwa ngombana awazi ukobana uZimu usuke asiqophise kuwe nje kwenzenjani'. 'Konje ninjalo nina makholwa 20 nithi into isemtarini nibe nivika ngoZimu.' [Ithethwe ku: Ulibambe litjhisa mntwanami] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 14 DBE/2023 SC/NSC 5.1 Tlola bona igama elithalelweko emutjhweni ongenzasi lo lisikhekhe bani sekulumo. Wena Ndlelehle yehlisa ivolumu khesizwe bona umrhali lo ulila ngani. (1) 5.2 Tlola bona igama elithi; 'ivolumu' elisetjenziswe etheksthini engehla le libolekwe kiliphi ilimi. (1) 5.3 Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela igama elithalelweko kiwo ngelimqondofana nalo. Ngidlumbana bona bebathi ngisigebengu. (1) 5.4 Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese ujamiselela ibinzana lamagama athalelweko kiwo ngegama ELILODWA eliyihlathululo yalo. Ngibe ngafika erenkeni ngathola kulila ikubabulongwe. (1) 5.5 Tlola umqondo ovezwa sisakhi esithalelweko emitjhweni engezasi. 5.5.1 Ebusuku kube netjhadana (1) 5.5.2 Mina SoBaphelile ngivele ngasola. (1) 5.6 Ngokuyelela imiThetho nemiThetjhwana yokuTlola nokuPeledwa kweLimi lesiNdebele buyelela utlole umutjho ongenzasi lo ulungise lapha kungakalungi khona. Azijwe unomzana Kabini athi ukumbuzabuza bese athi akanikelwe kokugoma. (1) 5.7 Tjhugulula ikulumo enqophileko engenzasi le uyenze ibe yikulumo engakanqophi. 'Mina ngingewakwaHlabathi eDennilton'; kutjho isivakatjhi. (1) 5.8 Thatha ibinzana lamagama atlolwe ngokunzima khulu esigabeni sokuthoma setheksthi engehla le uzakhele ngawo umutjho ozozitlamela wona kuvele bona uyayazi ihlathululo yawo. (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA C: 30 INANI LOKE: 70 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all