Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 12202310 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 memorandum from the NSC June Exam 2023, 10 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2023

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LOKUTHOMA (P1) 2023 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA IMITLOMELO: 70 Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ali-11. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 2 DBE/2023 SC/NSC ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA UMBUZO 1 Ukutshwaya ukufunda nokuzwisisa  Njengombana itjhejo liqaliswe ekuzwisiseni, ukupeleda okungasikho neemphoso zelimi akukameli kujeziswe ngaphandle kobana iimphoso lezo zitjhugulula okutjhiwoko/ukuzwisisa umqondo. (Iimphoswezo kumele zitjengiswe/zivezwe).  Nangabe abafundi basebenzise amagama abuya kelinye ilimi ngaphandle kwalelo elihlolwako, ungawatjheji amagama lawo, nangabe ipendulo ipha umqondo, ungajezisi. Nanyana kunjalo, nangabe igama elivela kelinye ilimi lisetjenziswe etheksthini begodu lifuneka ependulweni, lokhu kuzokwamukelwa.  Iimpendulo ezifuna imibono yabafundi, imitlomelo ayinganikelwa ipendulo yaka- IYE/AWA nanyana NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Kumele kutjhejwe/kutlonyeliswe ukusekelwa kwependulo kwaphela.  Akunamitlomelo ekumele yabelwe ULIQINISO/AKUSILO IQINISO nanyana IQINISO/UMBONO.  Nangabe iimpendulo zifuna igama linye kodwana umfundi yena unikele umutjho woke tshwaya igama ekungilo ipendulo nangabe lithalelwe/litjengisiwe.  Nangabe kufuneka amaphuzu amabili/amathathu kodwana kutlolwe amanengi, tshwaya kwaphela wokuthoma amabili/amathathu.  Vumela ukwahluka kwamalimi weengodi.  Emibuzweni la kukhethwa ipendulo enembako, yamukela kokubili, iledere elikhambisana nependulo ekungiyo NANYANA ipendulo nayitlolwe ngokuzeleko. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 3 DBE/2023 SC/NSC 1.1 1.1.1 Abongazimbi bokutlhoriswa kuthiwa bathinteka ngokobana kulimazeke ihlalakuhle yabo kangangokuthi bagcine sele batlhoga isizo lokuthotjwa ngokomkhumbulo.  (1) 1.1.2 Unobangela owenza ukutlhoriswa kwabantu bengubo esitjhabeni sabanzima kwande khulu yikolelo ethatha ihlangothi ethi ubaba nguye obetha umthetho ngekhaya begodu umthethwakhe aweqiwa ngombana uyihloko yomuzi.  (1) 1.1.3 Irhubhululweli laveza bona okungunobangela wokubulawa kwabantu bengubo kangaka mthetho wangaphambilini owawunikela abantu bembaji amandla ngaphezu kwabantu bengubo.  (2) 1.1.4 - Bangatlhoriswa ngokubetjhwa.  - Bangatlhoriswa ngokukatwa.  - Bangatlhoriswa ngokungaphathwa ngokungalinganiko eendaweni zemisebenzi nakezinye iindawo zomphakathi.  - Bangatlhoriswa ngokobana batjelwe amagama ahlabako.  (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (2) 1.1.5 - Iinhlanganwezi zikhuthaza ukobana abantu bengubo bangathuli lokha nabazibona bahlukumezeka emitjhadweni nakezinye iindawo ezihlukahlukeneko kodwana abakhulume.  (1) - Iinhlanganwezi zikhuthaza bona abantu bengubo bangaziyami ngabantu bembaji kodwana bafunde ukuzenzela.  (1) 1.1.6 Ngicabanga bona uRhulumende angathatha igadango lokuqinisekisa imindeni yabatlhorisi bona nange ingabika uzozinikela ngokubasiza ngeendleko abatlhorisaba egade babondla ngazo/URhulumende anganikela ngakho koke okutlhogwa mindeni leyo lokha abatlhorisi nabasabhadla ngejele.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 1.1.7 (a) Ebentwaneni ababesana nabo bangagcina babatlhorisi nasele bakhulile ngombana bakubona kuyinto ekufanele yenziwe ebantwini bengubo.  (1) (b) Ebentwaneni ababentazana kungaba nomthelela wokobana lokha nasele bakhulile bangasafuna ukwenda/ukutjhada ngombana banevalo lokobana nabo bangatlhoriswa njengabonina/njengabomma babo/Abentwana babentazana bangagcina bangasabathembi abantu bembaji.  (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 4 DBE/2023 SC/NSC 1.1.8 - Liqiniso ngombana ngamalanga wejimeli woke umuntu usuke adose amehlo aqalile kangangokuthi nabatlhorisaba basuke basabe bona nabangatlhorisa abongazimbi indababo ingathathelwa phezulu babotjhwe bebanikelwe neengwebo eziqinileko.  - Akusilo iqiniso ngombana sekukanengi sizwa emirhatjhweni besibone nakibomabonakude ngawo amalanga wejimeli abantu bengubo batlhoriswa ngokukatwa, ngokubetjhwa nangokubulawa besirareke bona kghani abenzi bezenzwezi abazi bona kumalanga wejimeli na.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 1.1.9 - Kusizathu esizwakalako ngombana abanye abentwana basuke bahlangahlangane lokha nabakhula aboyise bangekho eduze nabo bagcine sele bazinikela eendakamizweni nebulelesini bese bonakalelwa ikusasa labo.  - Akusiso isizathu esizwakalako ngombana nanyana umntwana angakhulela kude noyise ngebanga lokobana abotjhiwe angeze kwasuka ukobana nguyise begodu nemajele bayabavumela ukobana bangaya bayobabona.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 1.1.10 - Kufanele bona ungazimbi asole amapholisa ngokukhutjhwa komtlhorisi/komsolwa ngombana kokhunye ufumana bona umsolwa loyo udizele amapholisa la ngemali bona amkhuphe ukwenzela bona angayokufika phambi kwakamarhastrada/komtjhutjhisi/Amapholisa amalanga la athanda imali khulu kangangokuthi akasanandaba nehlalakuhle yabanye abantu/Kufanele ngombana ungazimbi usuke asabela ipilo yakhe.  - Akukafaneli bona ungazimbi asole amapholisa ngombana umsebenzi wamapholisa kubopha kwaphela, ukobana umsolwa ukhutjhiwe nofana akakakhutjhwa ngemva kokubotjhwa kwakhe sekumsebenzi womtjhutjhisi loyo, njeke ungazimbi angasola amapholisa ngombana asuke angazi ikambiso yekhotho.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 1.1.11 UMongameli wenarha neKhabinethi yakhe abakaphumeleli ukulwisana nokutlhoriswa kwabantu bengubo nabentwana enarheni yeSewula Afrika le ngombana nanyana kwahlonywa ijima lokulwisana nomukghwa lo nje kodwana abantu bembaji basaragela phambili nokuzenzela ebantwini bengubo nebentwaneni begodu okubangela lokho kuthamba khulu kwamagadango asuke athathelwe abatlhorisi.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 5 DBE/2023 SC/NSC 1.2 1.2.1 Kubonakala umuntu wembaji arhitjhana ngamagama nomuntu wengubo/Kubonakala abantu barhitjhana ngamagama/balwa.  (1) 1.2.2 Isizathu esenza umntwana osesithombeni sesi-2 bona azivale iindlebe kukobana akafuni ukuzwa ababelethi bakhe nabathukanako/nabalwako/Akafuni ukuzwa itjhada elibangwa babelethi bakhe.  (2) 1.2.3 Kwenzeka emsebenzini/endaweni yomsebenzi/e-ofisini. (1) 1.2.4 C/ngokubetjhwa.  (2) 1.2.5 Okubonakala kuhlukile phakathi kokutjhiwo sigaba sesi-2 nokubonakala kusenzeka esithombeni soku-1 kukobana esigabeni sesi-2 kuthiwa ngokomthetho wangaphambilini umuntu wengubo wabe angakafaneli ukuphendulana nomuntu wembaji kodwana esithombeni soku-1 kubonakala umuntu wengubo athukana nomuntu wembaji/Esigabeni sesi-2 setheksthi engehla le kuthiwa ukutlhoriswa kwabantu bengubo nabentwana kwande khulu eentjhabeni zabantu abanzima kanti esithombeni soku-1 kubonakala kubabantu abamhlophe abatlhorisanako.  (2) 1.2.6 - Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana kubonakele bona abafundisi ngibo abakghona ukuthoba iinhliziyo zabantu ngokusebenzisa imithetho yokwakha ubudlelwano babantu ngokuqalisa kokuvela ebhayibhelini/Kubonakele bona abantu bahlonipha ilizwi lomfundisi ukudlula umthetho wokuziphatha kwabantu ongaphakathi komThethosisekelo wenarha.  - Angivumelani nesitatimendesi ngombana hlangana nabatlhorisaba abanye babo ngibo bona abafundisabo.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 6 DBE/2023 SC/NSC ISIGABA B: UKURHUNYEZA UMBUZO 2 Lala bewuvuke ngeenkhathi ezifanako ngamalanga. Indawo olala kiyo ayibe sebujameni obulungele ukulala. Thabulula umzimbakho qobe lilanga ukwenzela ukwehlisa igandeleleko lomsebenzi wemini. Balekela ukusela iinselo ezinekhafeyini nezingezelela amandla ngesikhathi sokulala. Ungadli khulu nofana usele utjwala khulu ngesikhathi sokulala. Ungabhemi nasele ufanele uyokulala. Ungacabangi khulu nasele uyokulala ukuze uphumule. Inani lamagama asetjenzisweko = 45 Tjheja: Imidzubhulo esekholomini yokuthoma yenzelwe ukukhumbuza abatshwayako ngemitjho edzujulwe bunqopha etheksthini. IMIDZUBHULO ESETHEKSTHINI AMAPHUZU AQAKATHEKILEKO 1. 'Ufanele uqinisekise bona qobe kulilanga 1. Lala bewuvuke ngeenkhathi ulala bewuvuke ngeenkhathi ezifanako ezifanako ngamalanga. nanyana kungepelaveke nofana kumaholideyi.' 2. 'Qinisekisa bona indawo olala kiyo 2. Indawo olala kiyo ayibe sebujameni ilungele ukulala nokuphumula.' obulungele ukulala. 3. 'Ufanele uthabulule umzimba qobe 3. Thabulula umzimbakho qobe kulilanga ngokukhambakhamba nofana lilanga ukwenzela ukwehlisa ngokududa ukwenzela bona umzimba igandeleleko lomsebenzi wemini. ukghone ukutjhaphuluka ngemva kwegandeleleko lomsebenzi ebegade uwenza emini.' 4. 'Ungaseli iinselo ezinekhafeyini 4. Balekela ukusela iinselo ezinjengekofi, ezingezelela amandla, ezinekhafeyini nezingezelela ezimakhaza nezinye nasele kutjhidele amandla ngesikhathi sokulala. isikhathi sokobana uyokulala ngombana ikhafeyini iqeda ubuthongo.' 5. 'Sekunokobana usele iinselwezi 5. Sela ibisi elifuthumeleko nofana ungaziselela ibisi elifuthumeleko nofana itiye eneenthako zemvelo. itiye eneenthako zemvelo.' 6 'Ungadli khulu nofana usele utjwala 6. Ungadli khulu nofana usele utjwala ngokweqileko nasele kutjhidele isikhathi khulu ngesikhathi sokulala. sokobana uyokulala ngombana lokho kungaphazamisa irherho lakho lokulala.' 7. 'Ungabhemi nasele kusikhathi sokobana 7. Ungabhemi nasele ufanele ulale ngombana inikhothini yenza bona uyokulala. ungalali msinya beyenza nokobana uphaphame kanengi lokha nakwenzeke wabanjwa buthongo. ' 8. 'Okhunye okungakusiza bona ulale 8. Ungacabangi khulu nasele msinyana kukobana nakufika isikhathi uyokulala ukuze uphumule. sokulala ungacabangi khulu ukwenzela bona ingqondwakho iledlhe.' Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 7 DBE/2023 SC/NSC Ukutshwaywa kwesirhunyezo kudzimelele ekuvezweni kwamaphuzu aqakathekileko ngokufunwa mbuzo. Isirhunyezo kumele sitshwaywe ngalendlela:  Ukwabiwa kwemitlomelo: o 7 imitlomelo emaphuzwini ali-7 (Umtlomelo owodwa kilelo nalelo phuzu eliqakathekileko). o 3 imitlomelo yelimi. o Inani loke: 10.  Ukwabiwa kwemitlomelo yelimi lokha ohlolwako nakangakakopululi itheksthi njengombana injalo (asebenzise amagamakhe). o 1–3 yamaphuzu alungileko: nikela umtlomelo owo-1. o 4–5 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-2. o 6–7 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-3.  Ukwabiwa kwemitlomelo yelimi lokha ohlolwako nakakopulule itheksthi njengombana injalo (angakasebenzisi amagamakhe). o 6–7 yemidzubhulo: akatlonyeliswa ilimi. o 4–5 yemidzubhulo: nikela umtlomelo owo-1 welimi. o 2-3 yemidzubhulo: nikela imitlomelo emi-2. TJHEJA:  Ukubala amagama: o Abatshwayi kumele baqinisekise inani lamagama asetjenzisweko. o Ungaphunguli imitlomelo nangabe ohlolwako akhenge atjengise inani lamagama alisebenzisileko namkha nangabe inani atlole bona ulisebenzisile akusingilo. Nangabe ubude obulindelweko budlulile, funda bewufike emutjhweni wokugcina wenani elibekweko bese awusarageli phambili nokutshwaya isirhunyezweso. IMITLOMELO YESIGABA B: 10 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 8 DBE/2023 SC/NSC ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI UMBUZO 3: UKURHUMUTJHA ISIKHANGISO Ukutshwaya ISIGABA C  Ukupeleda: o Iimpendulo ezifuna igama linye kumele zitlonyeliswe nanyana kungakapeledwa kuhle, ngaphandle kobana iphoso itjhugulula ihlathululo yegamelo/okutjhiwo ligama lelo. o Eempendulweni ezimumutjho opheleleko, ukungapeledi kuhle akujeziswe nangabe iimphoso zisesakhiweni selimi elihlolwako. o Nangabe kuhlolwa isirhunyezo, ipendulo kumele ibe netshwayo elifaneleko (ungci).  Ukwakheka kwemitjho kumele kukhambelane nehlelo begodu kunikelwe ngemitjho ezeleko/njengokutjho komyalo.  Emibuzweni la kukhethwa ipendulo enembako, yamukela KOKUBILI, iledere elikhambisana nependulo ekungiyo NANYANA ipendulo nayitlolwe ngokuzeleko. 3.1 Kukhangiswe i-oxygem water/i-oxygem/Kukhangiswe amanzi wokusela wakwa-oxygem.  (1) 3.2 - Bobabili bayamomotheka.  (1) - Bobabili baphethe amabhodlelwana wamanzi.  - Bobabili babeke/balengise amathawula amhlophe emahlombe.  - Bobabili bambethe iinkhipha ezinganamikhono.  - Bobabili bababantu abazithabululako.  - Bobabili banemizimba emincani.  (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 3.3 Basebenzise abantu abazithabululako/abajimako ngombana nabazibandulako baloba amanzi ngokujuluka, njeke bafanele bahlale bawasela ukwenzela ukujamiselela abawalobileko. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 3.4 Siveza umhlobo wepambosi yokwenzakala.  (1) 3.5 Zitholele i-oxygem water ukuze uluphale.  (1) 3.6 B/elibandlululako.  (1) 3.7 Umtlami wesikhangiswesi uphumelele ukusebenzisa amaqhinga wokukhangisa ngepumelelo ngombana: - Igama lomkhiqizo liveziwe  (1) - Intengo yomkhiqizo iveziwe.  - Kusetjenziswe amagama amakhulu/amagabhadlhela/ifonti ekulu ukwenzela ukudosa abathengi.  - Kusetjenziswe ilimi elidosako. - Isithombe somkhiqizo siveziwe.  - Kusetjenziswe amagama atlolwe ngokutjhigamileko emagameni angasi ngewesiNdebele.  - Kusetjenziswe amaledere amancani ukusivezela imibandela.  - Imininingwana abangafumaneka/abangathintwa kiyo iveziwe. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (1) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 9 DBE/2023 SC/NSC UMBUZO 4: UKURHUMUTJHA IKHATHUNI 4.1 Umtjhiningqondo/Ikhomphyutha/I-laptop. (1) 4.2 - Umma lo wembethe izambatho zabahlengikazi/zabonesi.  (1) - Umma lo ubonakala aphethe ibhodlelo elinamapilisi namanzi wokuwasela.  - Ubaba ojamileko lo ubonakala ambethe izambatho zabonesi babantu bembaji.  (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 4.3 Okungenziwa ziinsebenzi zezamaphilo ukobana iqhegweli ligcine liwaselile amapilisi la kukobana ziwafake ekudleni kwalo nofana ziwafake edribhini efakwa abantu abagulako/Kungabizwa ilunga lomndeni bese kukhulunyisanwa nalo phambi kwalo ukuze lilemuke ukuqakatheka kokusela amapilisi la.  (1) 4.4 - Liqiniso ngombana inikhothini esegwayini isuka sele izele eengazini zabo kangangokuthi nasele ifanele iphume imizimbabo ibhalelwe kuphila ngaphandle kwayo.  - Mbono ngombana sekuya ngomuntu bona usuke azimisele kangangani ukobana alise ukubhema/Abantu abanengi egade sele babheme isikhathi eside bakghonile ukulilisa igwayi begodu namhlanje baphile tswe, inikhothini seyaphuma yoke eengazini zabo.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako.) (2) 4.5 Sisendleleni yesenzo egandelelako/ekatelelako.  (1) 4.6 Lisa ukubhema ngombana igwayeli liyakugulisa.  (1) 4.7 Umtlami wekhathuni le uphumelele ukusebenzisa imiqondo yamalimi ahlukahlukeneko ngombana: - Usebenzise ilimi elinomqondo wokuncenga elivela emagameni akhulunywa ngubaba ojamileko lo nakathi; 'Tjhaphuluka hle! qhegu lami'.  (1) - Usebenzise ilimi elinomqondo wokuthatha ihlangothi emagameni akhulunywa ngudade lo athi; 'Konje ninjalo nina amaqhegu anifuni ukulatjhwa babantu bengubo.'  - Usebenzise ilimi elinomqondo wokubandlulula ngokweminyaka yobudala emagameni asetjenziswe liqhegweli athi; 'Utjheje angisimnganakho.' (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 10 DBE/2023 SC/NSC UMBUZO 5: IPHROZI 5.1 Sisabizwana samambala.  (1) 5.2 Libolekwe eLimini lesiNgisi.  (1) 5.3 Ngicabanga bona bebathi ngisigebengu.  (1) 5.4 Ngibe ngafika erenkeni ngathola kuthulile/kunganamuntu. (1) 5.5.1 Liveza umqondo wokunciphisa/wobuncani.  (1) 5.5.2 Liveza umqondo wokobana kukhulunywa ngomuntu wembaji othetheko obizwa ngegama lezibulo lakhe.  (1) 5.6 Azijwe uNomzana Kabini athi ukumbuzabuza bese athi akanikelwe kokugoma.  (1) 5.7 Isivakatjhi sithe singesakwaHlabathi eDennilton/Isivakatjhi sithe sona singesakwaHlabathi eDennilton.  Tjheja: Umfundi ulindeleke bona aveze WOMATHATHU amatjhuguluko atlolwe ngokunzima khulu la ngaphambi kobana atlonyeliswe. (1) 5.8 Ngendlela ebekunabantu abanengi ngayo kwagogwakho iveke le ngitlhoge ngitjho nendawana yokobana khengifihle ihloko.  (Omunye nomunye umutjho ozwakalako ozokutlanywa mfundi uzokwamukeleka.) (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA C: 30 INANI LOKE: 70 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all