Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2015 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 12201525 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2015, 25 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2015

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) 2015 IMEMORANDAMU IMITLOMELO: 80 Imemorandamu le inamakhasi ama-25. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 2 DBE/2015 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa) 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye). 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja (Ungayitshwaya). 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (TJHEJA: SEBENZISA IGRIDI NAMATSHWAYO WOKUTSHWAYA UMBUZO LO NGOKUYELELA). 8. Imibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 3 DBE/2015 SCE – Imemorandamu ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: ITJHUGULUKO – JN Malobola Ummongondaba ngilokho okutjhiwo yikondlo. Ummongondaba omunyethwe yikondlo engehla le kukufa ihliziyo, kungabi nendaba komuntu nanyana enza izinto ezimbi. Ikhetho magama; magama akhethekileko asetjenziswa yimbongi ekondlweni ukuveza nofana ukuphumelelisa umlayezo ewuthulako. La magama aragisela ikondlo phambili ngokubeka epepeneneni lokho ekuhlosileko. Imbongi isebenzise amagama alandelako ukuveza tjhatjhalazi ummongondaba wekondlo le. - Uzenze usiyazi ungazi > imbongi beyizenza umuntu owazi into yoke, bengeze wayitjela ikulalele nanyana ithathe iiyeleliso zakho. - Ngikho ukuhlonga indlebe > imbongi beyingezwa nayitjelwako izenzela lokho okufunwa ngiyo. - Zabantu zazidojwa ngodli > imbongi begade ithatha nanyana yini eyifunako emntwini begodu ikwenza ngelunya ngaphandle kokuyibawa into leyo eyifunako. - Zaziba ngezami ngodli > imbongi yoke into bekuba ngeyayo. Beyithatha ngekani kunganamuntu oyilwisako. - Kwakulila abazikakarelako, Bapatjazwe babe bomvu be! > imbongi itjengisa ukungabi nezwelo ngombana nalokha umuntu nakala nalokho okufunwa ngiyo bekagcina ngokulila bekabetjhwe kabuhlungu agcine sele aphuma neengazi. Nalapho bekanganandaba neengazi zakhezo, beyiragela phambili ngokuthatha ekufunako. - Ngangigangela saqhegwana > imbongi beyingakhethi bona igangela umuntu ongangani. Amaqhegwana nawo bewenziwa soneso sokuthathelwa izinto nokubetjhwa nange iqhegwelo lingafuni nezinto zalo. - Ngangigangela sasilukazi > imbongi ithi beyithathela neenlukazana ingasaqali nobulili kodwana iziqalele lokhu ekufunako ngaleso sikhathi. - Ikani, ukwelelesa, kwakumphako > ukuveza ubuhlongandlebe bayo imbongi yoke into yayo begade iyenza ngekani. Ukwelelesa kwakuyinto eseengazini zayo ngombana kiyo besele kufana nokuphatha umphako nofana nokwenza into qobe lilanga. - Ijele kwakulikhaya > imbongi bekumumuntu olelesa khulu ngikho sele ibiza nejele ngekhaya layo ngombana bekungapheli isikhathi eside ingakabotjhwa mapholisa ngokulelesela abantu. - Ukuzisola nokubuyela emva ngangingakubhudangi > imbongi bekumumuntu onesihlungu esikhulu ngombana nalapho yonele umuntu beyingazisoli, beyingacabangi nokuyokubetha irhobhe emntwini loyo imbawe bona ayilibalele. - Ngangimuzwa ubaba, abhibhidlha amagwebu > imbongi yayingenalo izwelo ngitjho nakuyise mbala beyinganandaba nobuhlungu egade imzwisa bona ngokungamlaleli imbona kwanga uyazenzisa. Nasiyelela amaphuzu ahlathululwe ngehla la singatjho bona imbongi iphumelele ukusebenzisa ikhetho magama elinembako ukusivezela ummongondaba wekondlo le. [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/2015 SCE – Imemorandamu ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YEZEMITLOLO: IINKONDLO [10 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi kuhle. -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu isihloko. bewasihlathulula ngendlela -Ubuyelele amaphuzu kezinye azizwakali begodu Ukungenelela kokunikelwa uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana iindawo uveze namaphuzu azikanamatheli esihlokweni kwamaphuzu azwakalako, amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. angafunekiko. esinikelweko, kubudisi ukusekela kanye nelwazi ziyakhambelana nesihloko. -Akakatloli amaphuzu ukuzilandela ngombana lekondlo. -Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi asekela azwakalako/Amaphuzu azikhambelani nombuzo. khulu. Kunamaphuzu amanengi -lmibono esekelweko ikhona imibono akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa kuhle -Uhlulekile ukunikela iimpendulo asekelwe ngokunemba begodu kodwana ayikavezwa yoke eyanelisako. Unelwazi bekwazwakala. ekungizo. 7 AMAMAKSI anqotjhiswe ekondlweni. begodu ayikasekelwa elisezingeni eliphasi lekondlo. -Akayazi kuhle ikondlo Ie. -Amaphuzu ambalwa njengombana bekulindelekile. awanikeleko akakasekelwa. -Ikondlo uyizwisise kuhle khulu. -Umfundi ikondlo akayazi kuhle. -Kunobufakazi obutjengisa bonyana uyayizwisisa ikondlo. ISAKHIWO NELIMI 3 2 1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi besakhiwo -lkondlo ayikethulwa ngefanelo. -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono sekondlo. kukhulunywe ngokwanelisako kwamaphuzu kanye kwemibono okulandelekako. okulandelekako. -Ukungakahlelwa kuhle ngikho ngesihloko. nokwethulwa: Ukuzwakala -Ikondlo ayinakho okwenza ukulandelana -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwelimi kanye nokuzwakala -Isingeniso, isiphetho neengaba -lsingeniso, isiphetho neengaba ukunamathelana kwamaphuzu kwamaphuzu kungezwakali. kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu. kuhleleke kuhle khulu. kuhleleke kuhle. begodu ayilandeleki. -Kuneemphoso ezinengi zelimi ukulandelana kwamaphuzu. begodu nokusetjenziswa kwelimi -Ilimi elisetjenzisiweko -lmibono iyazwakala -lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezenziwe okunganembiko kwenza umtlolo Iisezingeni eliphasi khulu 3 AMAMAKSI beyisekelwe kuhle khulu. beyisekelwe kuhle. elimini, ekuzwakaleni kwekondlo lo ungezwakali. begodu alizwakali. kanye nekuhlelweni kodwana -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa iingaba zakhiwe kuhle. kwamaphuzu kuhle kutjengisa kwamaphuzu kuhle. ukutjhuja kwengqondo. IRHERHO LAMAMAKSI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0 kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi. ISITJENGISO: km- (tlola imitlomelo efunyenwe mfundi kokumunyethweko) Sk-/L- (tlola imitlomelo efunyenwe mfundi esakhiweni nelimi) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 5 DBE/2015 SCE – Imemorandamu UMBUZO 2: Isizi – JN Malobola 2.1 Ligama elithi, 'Ilanga'. (1) 2.2 Kungombana kungoMvulo badiniwe. (1) 2.3 Ummongondaba wekondlo le kuketuka kwebhesi okwadlula nemiphefumulo yabotitjhere, abafundi neensebenzi zombuso waKwaNdebele. (2) 2.4 Mqondo wokobana abanye babantu ababandakanyeka engozini yebhesini le bahlongakala kwathi abanye balimala. (2) 2.5 Imbongi ihlathulula bona ilanga lamhlana kwenzeka ingozi yebhesi le labe liphume njengawo woke amalanga, lizikhambela ngefanelo begodu lilindeleke ukutjhinga ngesikhathi elitjhinga ngaso nakamanye amalanga. (2) 2.6 Emudeni lo imbongi isebenzise isithombe-ngqondo sesingathekiso/ sesenzamuntu/serhwala. Ukusetjenziswa kwaso kuveze tjhatjhalazi bona ingozi le yenzeka umnyaka sele usemaphethelweni/sele uyokuphela. (2) [10] NOFANA UMBUZO 3: Mma Wami – JM Mthimunye 3.1 - Kukhamba ebusuku. - Kukhamba nabesana. (2) 3.2 - Mqondo wokuvuma bonyana bekakhalinywa. - Mqondo wokuvela kwezinto ebekakhalinyelwa zona. (2) 3.3 - Ngiyavumelana ngombana unina wayitjela kodwana yona yakhamba ngekani, beyifanele ilalele unina nakayitjelako ingahle ibuza okunengi. - Ngiyaphikisana ngombana imbongi yambuza unina kodwana esikhundleni sokobana ayitjele amaqiniso yena wayithuka bewayibetha. (2) 3.4 - Ngicabanga bona beyazi kodwana bese iziphathelwe ngezayo ngokwenza ngathi ayazi ngombana ukuba sidisi kwayo kuyatjho bona besele ikhulakhulile. - Ngicabanga bona beyingazi nangabe beyazi beyingekhe yakhamba ebusuku ifuna ukuzibonela ngokwayo/beyingazi bonyana nayikhamba nabesana bangayithathela ubuntombi bayo. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2) 3.5 Imbongi izwakala idanile ngesenzo sakanina sokungayitjeli amaqiniso begodu ukuyifihlela kwakaninokhu kwayenza igcine sele iyozifunela yona amaqiniso kanti izakugcina sele izithwele nekusisehlakalo engasithabeliko. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako ingathathwa). (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 6 DBE/2015 SCE – Imemorandamu UMBUZO 4: Isililo senyoni – JM Mthimunye 4.1 Ibuyelelo-ngwaqa ka-z/Ibuyelelo-kamisa ka –a. (1) 4.2 Ngingasathutha/ngingasasuka ngitjho. (1) 4.3 Endimeni le imbongi isitjela bona abanye abantazana basola imikghwa yembongi bathi yenziwa ubuhle bayo bona ikhambe izwana nawo woke amasokana, njeke sele izibawela ukubuthwa nguZimu. (2) 4.4 - Emudeni woku-1 liveza umqondo wokuphapha phezulu. - Emudeni wesi-2 liveza umqondo wokufuna indawo engcono. (2) 4.5 Imbongi ihlathulula bona isokana elifunakweli ayisafuni ukuhlukana nalo nanyana bangahlangabezana nobudisi obungangani. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela kodwana kuvele ukungasafuni ukuhlukana kwembongi nesokana elifunakweli nanyana kubudisi epilweni). (2) 4.6 - Ngiyayisola ngombana esikhathini sanamhlanje kuzele amalwele, yeke imbongi izakubanjwa malwele ingakalifumani nesokana elifunakwelo. - Angiyisoli ngombana angeze wazikatelela ukuhlala nomuntu nanyana sele ubona bona akukho lapha niya khona ninaye. (Nanyana ngiyiphi ipendulo enembako izakwamukelwa). (2) [10] UMBUZO 5: Umona – MS Ntuli 5.1 - Ziinyawo. - Yihloko. - Yihliziyo. (Zimbili kezingehla). (2) 5.2 Yivumelwano-yeqa. (1) 5.3 Umuntu onomona akadzimeleli entweni eyodwa/uyatjhugutjhuguluka/akahlali endaweni eyodwa. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (1) 5.4 Umuda lo umumethe umqondo wokobana umuntu onomona ufelelisa abanye abantu ngokubenza bona bangaphumeleli. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2) 5.5 Imbongi ingathekise umona nesirhulurhulu ngombana isirhulurhulu sikhamba ebusuku asibonakali kanti nomona ungaphakathi komuntu awubonakali. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2) 5.6 Ikondlo le izwakala inommoya wokudana nozele ukunina umona. Imbongi ihlathulula ubumbi obenziwa mumuntu onomona kabanye abantu, ukuzifihla kwawo ebantwini ngokuzenza kwanga bayabuka kanti iinhliziyo zabo zizele umona nokhunye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela). (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/2015 SCE – Imemorandamu ISIGABA B: INOVELA UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko azizwakali begodu Ukuhlathululwa khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azikanamatheli esihlokweni esinikelweko, kulikhuni Uhlathulule isihloko ephakathi kodwana ephakathi kodwana ukuzilandela nanyana azikhambelani nombuzo. kwesihloko: ngokungeneleleko begodu -limpendulo pheze imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana yoke. yoke. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo ekungizo. nokuzwisisa itheksthi. amayelana nomtlolo . nesihloko. -Amaphuzu ambalwa awanikeleko akakasekelwa. -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi asekela -Umtlolo akawazi. -Uphendule umbuzo kuhle: -lmibono esekelweko asekela imibono imibono akakavezwa ngendlela 15 IMITLOMELO 12-13 ikhona kodwana akakavezwa ngendlela eyanelisako. Uphendule ngendlela ehle ayikavezwa yoke begodu eyanelisako. Kunamaphuzu amanengi ayikasekelwa -Unelwazi elisezingeni eliphasi asekelwe ngokunembako njengombana -Unelwazi elisezingeni lomtlolo. anqotjhiswe emtlolweni. bekulindelekile. eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa khulu. bonyana umtlolo uwuzwisisile. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. Kunesingeniso, iingaba -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa ngefanelo. -Kulikhuni ukutjho bonyana kukhulunywe ngokwanelisako ngesihloko. Isakhiwo, nesiphetho ezisezingeni nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. okulandelekako. ukwethulwa elihle khulu. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngikho -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwesakhiwo okwenza ukulandelana nanyana ukulandelana kwamaphuzu. komqondo. -Kunokuthuthuka -lsingeniso,iingaba ukunamathelana kwamaphuzu kungezwakali. nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu Ilimi, iphimbo kwamaphuzu begodu kuhle. awulandeleki. -Ilimi elisetjenzisiweko Iisezingeni eliphasi khulu azwakala kuhle. -Kuneemphoso ezinengi zelimi begodu alizwakali. nesitayela begodu nokusetjenziswa -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziwe okusetjenziswe -Ilimi, ukuzwakala beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni kwelimi okunganembiko kwenza nokwethulwa kwamaphuzu umtlolo lo ungezwakali. endabeni. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kwendaba kanye -Ilimi, ukuzwakala nekuhlelweni. kwengqondo. nokwethulwa 10 IMITLOMELO kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 LEMITLOMELO YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0 kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 8 DBE/2015 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6 Abalingisi kungaba babantu nofana iinlwana ezisetjenziswa batloli ukwenza izenzo ezithileko ngendlela abafuna ngayo ngomnqopho wokusethulela lokho abasuke bakuhlosile ngamanovela wabo. Iimilo ziindlela abalingisi abasuke banazo, okufaka hlangana amajamo wabo, iindlela abaziphatha ngazo, iinkolelo zabo nokhunye. Umlingisi oyikutani ngiloyo inovela esuke idzimelele phezu kwakhe. Ngamanye amagama indaba isuke iqaliswe nofana inqophene naye. Ngokwemileyo yokwethulwa komlingisi oyikutani uMavela ubonakala kunguye oyikutani enovelini le. Kilomtlolo sizokucoca ngesimilo nezenzo zomlingisi lo bese sitshwaya ukukhambisana nokungakhambisani kwazo. Enovelini le sethulelwe uMavela amlingisi ongalaleliko lokha nakaboniswako. Igama lakhe nalo liyatjho bona kukhona okuzakuvela ngaye okungaba ngokuhle nofana okumbi. Isenzo sakhe sokungalaleli uyise samenza agcine sele athuthile eMadlangeni ayokwakha umkhukhwana eSoshanguve. Isimilo sakhe sokungalaleli uyise sabe siphikisana nobujamo bakhe ngombana wabe amumuntu othanda ipilo ephezulu kanye nokuhlala esigoga. Ngebanga lokobana wabe angasebenzi wabe angakwazi ukuzithengela umuzi. Kungebangelo wakatelela uyise bona athengise iinkomo ayomthengela umuzi khona eSoshanguve. Ngemva kokuhlongakala kwakayise simbona abona kulithuba elihle lokobana abuyele eMadlangeni ngelokuthi uzokutlhogomela ilifa elitjhiywe nguyise njengezibulo. Ekufikeni kwakhe kwabo wafumana indaba yesifiso esatjhiywa nguyise, nakhona azange afune ukulandela indlela ehlelwe nguyise yokwabiwa kwalo. Simbona angahloniphi unina kanye nesifiso. Isimilo sakhesi samenza bonyana agcine sele amarhamaru afune ukudla ilifa elitjhiywe nguyise ayedwa ngaphandle kokwabela abentwana bakwabo. Iqhinga lakhe lokweba iinkomo banaboSkhosana lifakazela isimilo sakhe sokuba marhamaru nokungalaleli abantu abadala kunaye. UMavela umtloli umveze amlingisi ophela ihliziyo khulukhulu lokha nakayeleliswako. Lokho kufakazelwe yindlela esimuzwa akhuluma ngayo kuHleziphi kanye nakuNaKabini lokha nabamtjela bonyana akalandele indlela isifiso esihlelwe ngayo, abuyele esikolweni khona azakwazi ukuthola ilifa elitjhiywe nguyise. Wathukana noHleziphi bewamtjela bona uzamvala ngepama nakasoloko amtjela ngendaba leyo. Waragela phambili wathukana nomkakhe wamtjela bona uyise wafa nembuzi anganayo, njeke akalise ukumtjela bona abuyele esikolweni. Ngikho godu okwamenza bona arhitjhane nonina nakalinga ukumfanisela ngevakatjho laboDladla noJanson. Umumuntu onamala nongakghoni ukwamukela ubujamo obungakhambisani nento ayifunako nofana ngendlela afuna izinto zikhambe ngayo, simthola ehla enyuka afunana neqhinga lokobana aleye amala kiboDladla bona yena ungusomaplasi owetjelwe iinkomo bewazinikela nebizo ekungasilo lamambala ukuze aboDladla bangamboni bona ungemuva kwesifiso/ilifa elitjhiywe mumufi uBongwe. Umlingisi onehliziyo ede ngombana wakghona ukweba iinkomo zakwabo wayozifihla bebazithengisa banaboSkhosana. Ihliziywakhe ede yamenza agcine sele abotjhiwe nekukulapho azwakala sele azisola bona 'Mbala nguyise ongamenza nje na'. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 9 DBE/2015 SCE – Imemorandamu Ngokwehlathululo esinikelwe yona ngehla ngesimilo nangokuziphatha kwakaMavela kuyavela bona uyakhambisana naso ukusukela nakalako ukubuyela esikolweni nokuswaphelisa ngokobana avalelwe ngebanga lokweba iinkomo zakayise ebezinetshayo elitjhoko bona ozebako uzokuya kwasathana. [25] NOFANA UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB Skhosana 7.1 7.1.1 UMavela ubethe sentwala. (1) 7.1.2 Ungathi sibhudabhudwa yitjhirho kangaka. (1) 7.2 Isizathu ukobana kunguye izibulo lakaBongwe begodu ngokuya kwekambiso namasiko wesitjhaba samaNdebele izibulo ngilo elisala lilawula izinto zakayise nakangasekho. (1) 7.3 Kwabangelwa kutinazelela ukufuduka nababuyela eMadlangeni. (1) 7.4 UBongwe ubafisa bona ilifa lakhe lidliwe ngefundo bese kuthi ongafuni ukuya esikolweni angatholi litho kodwana lidluliselwe ebantwaneni bakhe nabo balidle ngefundo ingasi ngomlomo. (2) 7.5 Bathuswa kukobana uMavela nenjanakhe bebakhwele phezu kwentundu, njeke bebathukelwe bonyana bazakuwa/Ivenyana kaTsiri beyibhema, njeke bebathuswe kukobana ayikazukutjha na nofana izakufika eMadlangeni na. (2) 7.6 Wathi unguGijimani wakwaNtuli. (2) 7.7 UNaKabini uzwakala amukela bonyana bayatlhaga ngakwakhe begodu angakhambisani nendaba yokobana njengombana uyise kaMavela angasekho nje sekufanele babuyele ekhabo kodwana uMavela uzibona anjingile ngokuhlongakala kwakayise begodu ubona kuligadango elihle khulu bona babuyele ekhabo azokwazi ukuba seduze nelifa lakhe. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2) 7.8 Wabe akwatele bona angeze akghona ukudlelezela uMavela ngombana namhlanje azibambele yena ngokwakhe; njeke lokho kutjho bona yoke imali ezokutholakala ngokuthengisa leziinkomo abazilayitjhileko izokuya kuMavela. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2) 7.9 Kumsize ngokwenza bona uMavela aragele phambili nokulwisana nesifiso esenziwe nguyisesi azokwazi ukuthola ilifa ukwenzela ukuqotha umtlhagwakhe ombhodileko lo ngombana nangathana bekangatlhagi bekangeze azitshwenya ngokulwisana nesifiswesi ngombana anezinto zakhe. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2) 7.10 Akusilo iqiniso ngombana isifiso besithi qobe ngenyanga aboDladla balethele uNaMtshweni imali eyaneleko, azange abeka inani. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 10 DBE/2015 SCE – Imemorandamu 7.11 Umtloli ukhombisa ukuhlakanipha ngokuhlanganisa uMavela noSkhosana ngombana uMavela uneenkomo bese uSkhosana unelori, isilarha neplasi, njeke lokho kwenze kwaba lula bona bakghone ukusebenzisana, uMavela nakeba iinkomo zakayise azange aba nobudisi bokobana uzozilayitjha ngani, azibekephi begodu azithengise njani. (Nanyana ngiyiphi ipendulo ezwakalako izakwamukelwa). (2) 7.12 - Bekufanele bona bagwetjwe umnyaka owodwa umuntu ngamunye ngombana azange baye kwaBongwe bayokuvulela iinkomo zakhona ngesibayeni, beziza noMavela. - Bekungakafaneli bona uMasango banoSkhosana bagwetjwe umnyaka owodwa ejele ngombana ukusiza kwabo uMavela ukweba iinkomo zekhabo kumlandu omkhulu. (1) 7.13 Umtloli uphumelele ukusiphethela inovela le ngombana ekugcineni sifumana isiphetho ebesilindelekile nesiphetho ebesingakalindeleki/isiphetho-phekghu. Njengabafundi esiphethweni besivele silindele ukubona uMavela abotjhwa ngombana besazi bona nguye owebe iinkomo zakayise. Ngehlangothini lomndeni wakwaBongwe kube siphetho ebesingakalindeleki ngombana bebangakalindeli ukubona uMavela ahlangana namasela ebe iinkomo zakaBongwe. (4) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/2015 SCE – Imemorandamu ISIGABA B: INOVELA UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko azizwakali begodu Ukuhlathululwa khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azikanamatheli esihlokweni esinikelweko, kulikhuni Uhlathulule isihloko ephakathi kodwana ephakathi kodwana ukuzilandela nanyana azikhambelani nombuzo. kwesihloko: ngokungeneleleko begodu -limpendulo pheze imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana yoke. yoke. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo ekungizo. nokuzwisisa itheksthi. amayelana nomtlolo . nesihloko. -Amaphuzu ambalwa awanikeleko akakasekelwa. -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi asekela -Umtlolo akawazi. -Uphendule umbuzo kuhle: -lmibono esekelweko asekela imibono imibono akakavezwa ngendlela 15 IMITLOMELO 12-13 ikhona kodwana akakavezwa ngendlela eyanelisako. Uphendule ngendlela ehle . ayikavezwa yoke begodu eyanelisako. Kunamaphuzu amanengi ayikasekelwa -Unelwazi elisezingeni eliphasi asekelwe ngokunembako njengombana -Unelwazi elisezingeni lomtlolo. anqotjhiswe emtlolweni. bekulindelekile. eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa khulu. bonyana umtlolo uwuzwisisile. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. Kunesingeniso, iingaba -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa ngefanelo. -Kulikhuni ukutjho bonyana kukhulunywe ngokwanelisako ngesihloko. Isakhiwo, nesiphetho ezisezingeni nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. okulandelekako. ukwethulwa elihle khulu. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngikho -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwesakhiwo okwenza ukulandelana nanyana ukulandelana kwamaphuzu. komqondo. -Kunokuthuthuka -lsingeniso,iingaba ukunamathelana kwamaphuzu kungezwakali. nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu Ilimi, iphimbo kwamaphuzu begodu kuhle. awulandeleki. -Ilimi elisetjenzisiweko Iisezingeni eliphasi khulu azwakala kuhle. -Kuneemphoso ezinengi zelimi begodu alizwakali. nesitayela begodu nokusetjenziswa -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziwe okusetjenziswe -Ilimi, ukuzwakala beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni kwelimi okunganembiko kwenza nokwethulwa kwamaphuzu umtlolo lo ungezwakali. endabeni. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kwendaba kanye -Ilimi, ukuzwakala nekuhlelweni. kwengqondo. nokwethulwa 10 IMITLOMELO kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 LEMITLOMELO YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0 kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 12 DBE/2015 SCE – Imemorandamu UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8 Abalingisi kungaba babantu nofana iinlwana ezisetjenziswa batloli ukwenza izenzo ezithileko ngendlela abafuna ngayo ngomnqopho wokusethulela lokho abasuke bakuhlosile ngamanovela wabo. Iimilo ziindlela abalingisi abasuke banazo, okufaka hlangana amajamo wabo, iindlela abaziphatha ngazo, iinkolelo zabo nokhunye. Umlingisi oyikutani ngiloyo inovela esuke idzimelele phezu kwakhe. Ngamanye amagama indaba isuke iqaliswe nofana imanqophana naye. Ngokwemileyo yokwethulwa komlingisi oyikutani, uKholiwe ubonakala amlingisi oyikutani enovelini le. Kilomtlolo sizokucoca ngesimilo nezenzo zomlingisi lo bese sitshwaya ngokukhambisana nokungakhambisani kwazo. Enovelini le umtloli usethulele uKholiwe alikholwa njengebizo lakhe. Sethulelwe uKholiwe azinikele kuZimu kusukela ebuncanini bakhe, wakhula wayokufunda ezikweni lezefundo ephakemeko bewatjhada alokhu azinikele njalo. Lokhu sikutjho ngombana nakasafunda isikolo, asese sendaweni yekhabo iVlaklaagte 2 bekuthi qobe ngoSondarha aye esondweni. Sibikelwa nokobana uZondani wathi nakafuna ukukhuluma naye ngeendaba zethando wambawa bona azobavakatjhela esondweni labo, mbala uKholiwe waya. UKholiwe wathi nakafika ngeMamelodi wafuna isondo lapha azakuphele ayokusonda khona njalo ngaboSondarha. Ngemva kobana asuswe eMamelodi ayokufunda egatjeni le-VISTA elingeDaveyton into yokuthoma ayenzako nakafikako kukobana afune isondo lapha azakusonda khona. Uthe bona atjhade noMuzi bayokwakha umuzi wabo ngeValschfontein nakhona sitjelwa bona wafika wafuna isondo lapha agcina yena, ubabakwakhe nabantwabakhe basonda khona. Epilweni yakhe yoke uKholiwe bekamumuntu ophila ngokuthandaza ngombana nabantwana bakhe bekahlala abatjela njalo bona nakunobudisi abahlangana nabo bangokuthandaza. Nasiyelela indlela umtloli asethulele ngayo isimilo sakaKholiwe kubonakala kunezenzo ezingakhambisani nangendlela athulwe ngayo. Kunesehlakalo lapha abommamfundisi bakhe bathunyelwa khona kuye bona bayokukhulumela uZondani bonyana ufuna ukumthatha, amenze ukosikazi wakhe. Indlela uKholiwe aphudlhela ngayo ummamfundisi banoNaKoteni ayikhambisani nesimilo umtloli amethule ngaso. UKholiwe wayengamthandi uZondani kodwana kwakufanele atjele abommamfundisi ngokuzithoba nangokubahlonipha okukhombisako bona umumuntu okholwako/ olikholwa. Kanengi amakholwa babantu abanganafihlo nabathembekako kodwana kuyarara ukubona uKholiwe afihlela uMuzi indaba yokuzibulala kwakaZondani. UKholiwe bekazazi bona azange athandane noZondani njengokutjho kwabantu, njeke bekungatlhogeki ukobana afihlele uMuzi bona uZondani wazibulala ngombana yena athe akamthandi. Kwabhala nanyana uMuzi selazibonela bona umkakhe kunento emdlako begodu wambawa bona amtjele njengoyise labantwabakhe kodwana uKholiwe wabhala neqiniso nekuyinto engakhambisani nesimilo umtloli amthule angiso. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 13 DBE/2015 SCE – Imemorandamu Esitlhorini senovela le sithola uKholiwe athatha ubuphilo bakhe ngemva kobana aye kwaSipho athi uyombawa bona atjele uMuzi indaba emdlako le. Ukuzibulala kwakhe kulandela isehlakalo esenzeka emzini kaSipho sokobana umkaSipho amlwise ngokucabanga bona mhlambe uthandana nendodakwakhe. Ngokubona bona indaba le seyiseduze nokobana uMuzi ayazi simthola akhetha ukuzibulala ngelokobana uzibona angazange athembeke kuMuzi. UMuzi nabantwana nabathola unobangela wokuzibulala kwakhe kutholakala bona sekungemva kwendaba. Nasiyelela ihlathululo engehla le singatjho bona izenzo zakaKholiwe ezinengi azikhambisani nesimilo umtloli asethulele sona ngaye. (Umtloli angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako). [25] NOFANA UMBUZO 9: UKHOLIWE – N Skosana 9.1 NgumkaMatjeni. (1) 9.2 Beze ngokuzokubawa uKholiwe bonyana atjhade noZondani begodu baphekelelwe nguSipho ngekoloyi yakhe ngombana yena bekakwazi lapha bekuqatjhe khona uKholiwe. (2) 9.3 Sisenzo sokobana aphekelele umalumakhe kaZondani, uManghope bona ayokubulala uKholiwe ngemva kokuzwakala bona uZondani uzidumuze ngebanga lakhe. (2) 9.4 Yayitlolelwe uMuzi/Indoda kaKholiwe. (1) 9.5 Ummongondaba wencwadi le bekukuhlathulula bona uKholiwe wabangelwa yini bona agcine athethe ubuphilo bakhe/Beyihlathulula ngepilo kaKholiwe kusukela ebuncanini bakhe bekufike lapha athatha khona ubuphilo bakhe/Beyihlathulula ngobudisi uKholiwe adlula kibo ngendaba yokuzibulala kwakaZondani bekufike lapho naye azibulala khona. (2) 9.6 Bahlanganiswa kukobana umkamfundisi esondweni lapha kusonda khona uZondani. (2) 9.7 Yikulumo kababa kaMuzi nakabayalako bona njengombana sebatjhadile nje bafanele bavulelane iimfuba bebatjelane nezinto ezabehlakalelako nabasakhulako/Bafanele bazelane iimfihlo zabo njengabantu abakhula boke, bangafihlelani ilitho. (2) 9.8 Liqiniso ngombana ikomidi yathi ingezwana bona kuthunyelwe abommaba bona bayokukhulumisana noKholiwe kwaba nguye uZondani oyitjelako bona umuntu owazi lapha kuqatjhe khona uKholiwe ngeMamelodi nguSipho. (2) 9.9 UZondani waphetha ngokobana azidumuze, wagcina ahlongakalele esibhedlela begodu lokho kwaba nomthelela omumbi khulu epilweni kaKholiwe ngombana wathoma ukuzondwa babantu bekwafika lapha naye azibulala khona. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 14 DBE/2015 SCE – Imemorandamu 9.10 Ngiyavumelana nombono lo ngombana bathi nabaqeda ukutjhada ngaphambi kobana baye emzinabo usosokanakhe nakabayalako wabatjela bona kufanele batjelane amaqiniso bangafihlelani litho kodwana uKholiwe wakhetha ukuzithulela nendaba le. (2) 9.11 Umtloli unqophe bona iinini zakhe zimuzwe nakakhuluma amagama wokugcina athi uhlongakala nje kungebanga lakaKholiwe ukwenzela bona zibe nesizathu esihle sokuzonda uKholiwe bese inovela le ikwazi ukuragela phambili beyiyokufika kummongondaba awuhlosileko. (2) 9.12 - UZondani wathi nakatjela uKholiwe bonyana emsebenzini bamthengele indlu uKholiwe wabona bona njengombana indoda yomuzi loyo ikhona kutjho bona yena Kholiwe kufanele ayokuba ngumma womuzi loyo. - UZondani wathi nakabuza uKholiwe bona ucabangani ngekusasa lakhe begodu ufuna umuzi onjani uKholiwe walemuka bona kuhlekuhle uZondani unqophe ukumbuza bona ufuna indoda enjani wamphendula ngokobana ufuna indoda emaziko uZimu begodu efundileko. (Ipendulo EYODWA kezingehla). (2) 9.13 - Esitlhorini senovela le bekungakalindeleki bona uKholiwe angathatha ubuphilo bakhe ngombana umtloli usithulele yena alikholwa, njeke uyazi bona emthethweni kaZimu kuthiwa kusisono ukubulala nofana ukuzibulala wena ngokwakho. Bekulindeleke bona athandaze, abawe uZimu bona amsize akwazi ukutjela uMuzi indaba le bese iyadlula baragele phambili nepilo. - Bekungakalindeleki bona uKholiwe angazikhupha umphefumulo ngombana indaba yokuzibulala kwakaZondani besele inesikhathi eside khulu yenzeka, njeke bekulindeleke bona aragele phambili nepilo njengombana akghonile bekwafika lapha simthola sele akhona. (Ipendulo EYODWA kezingehla). (3) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/2015 SCE – Imemorandamu ISIGABA C: UMDLALO UMBUZO 10: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko azizwakali begodu Ukuhlathululwa khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azikanamatheli esihlokweni esinikelweko, kulikhuni Uhlathulule isihloko ephakathi kodwana ephakathi kodwana ukuzilandela nanyana azikhambelani nombuzo. kwesihloko: ngokungeneleleko begodu -limpendulo pheze imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana yoke. yoke. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo ekungizo. nokuzwisisa itheksthi. amayelana nomtlolo . nesihloko. -Amaphuzu ambalwa awanikeleko akakasekelwa. -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi asekela -Uphendule umbuzo kuhle: -lmibono esekelweko asekela imibono imibono akakavezwa ngendlela -Umtlolo akawazi. 15 IMITLOMELO 12-13 ikhona kodwana akakavezwa ngendlela eyanelisako. Uphendule ngendlela ehle . ayikavezwa yoke begodu eyanelisako. Kunamaphuzu amanengi ayikasekelwa -Unelwazi elisezingeni eliphasi asekelwe ngokunembako njengombana -Unelwazi elisezingeni lomtlolo. anqotjhiswe emtlolweni. bekulindelekile. eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa khulu. bonyana umtlolo uwuzwisisile. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. Kunesingeniso, iingaba -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa ngefanelo. -Kulikhuni ukutjho bonyana kukhulunywe ngokwanelisako ngesihloko. Isakhiwo, nesiphetho ezisezingeni nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. okulandelekako. ukwethulwa elihle khulu. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngikho -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwesakhiwo okwenza ukulandelana nanyana ukulandelana kwamaphuzu. komqondo. -Kunokuthuthuka -lsingeniso,iingaba ukunamathelana kwamaphuzu kungezwakali. nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu Ilimi, iphimbo kwamaphuzu begodu kuhle. awulandeleki. -Ilimi elisetjenzisiweko Iisezingeni eliphasi khulu azwakala kuhle. -Kuneemphoso ezinengi zelimi begodu alizwakali. nesitayela begodu nokusetjenziswa -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziwe okusetjenziswe -Ilimi, ukuzwakala beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni kwelimi okunganembiko kwenza nokwethulwa kwamaphuzu umtlolo lo ungezwakali. endabeni. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kwendaba kanye -Ilimi, ukuzwakala nekuhlelweni. kwengqondo. nokwethulwa 10 IMITLOMELO kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 LEMITLOMELO YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0 kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 16 DBE/2015 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 10 Ummongondaba ngilokho umtloli akhuluma ngakho emdlalweni wakhe. Yindaba umdlalo osuke ucoca ngayo ngobunjalo bayo. Kanengi iindaba ezicocwa batloli emidlalweni zimaqiniso nanyana kokhunye akhambe afaka izenzo ezithileko ezinganabuqiniso ukwenzela bona ummongondaba wakhe uzwakale kuhle. Emdlalweni lo umtloli usitjela ngokobana kweza njani bona iSewula Afrika ithole ikululeko kezombanganarha. Umtloli usibikela ngokobana umdlalo lo wenzeka eplasini lekhuwa uVenter. Amaplasi ziindawo egade zazeka ngokutlhorisa abantu nangegandelelo ebelenziwa bosomaplasi. Emindenini ebeyakhe eplasini lakaVenter nakhona igandelelo labe likhona. Ubaba uTjhili wasebenza iplasi wakhubala isandla wabhalelwa kuragela phambili nokusebenza. Ukukhubalela kwakhe eplasini lakaVenter azange kwamkhandela uVenter bona amtjele bonyana afune umuntu ozomsebenzela iplasi nakungasinjalo kuzakufanele bona aphume aphele eplasini lakhe. Umndeni wakaNomzana Masuku nawo kwaba ngiso leso waqotjhwa nanyana indodakwakhe yagadangwa yitregere khona eplasinapha beyahlongakala. UMbulawa wakateleleka bona alise isikolo ayokusebenzela uyise ukukhandela bona umndenakwabo ungaqotjhwa. UVenter azange kwamzwisa ubuhlungu ukukhutjhwa kwakaMbulawa esikolweni amncani kunalokho wamukela ngombana kungazukuba nomndeni ohlala simahla eplasini. Ilutjha noMbulawa laragela phambili ngokufuna ubujamo obungcono emsebenzini kodwana ivalo labantu abadala gade libakhandela bona bavumelane ngesiqunto esithathwako. Induna uMbonani nayo beyisebenza ngaphasi kwegandeleleko elikhulu ngombana isaba ukuphikisana nekhuwa labo. Ilutjha lakghona ukukatelela bona kubizwe uMathumbu ngokuthoma umguruguru wokunghala umsebenzi begodu likhandele nabadala bona baragele phambili ngokusebenza. Lokhu kwabangela bona libizelwe amapholisa ngemuva kobana libhalile ukuragela phambili ngomsebenzi lingakayitholi ipendulo yeenghonghoyilo zalo. UMathumbu wasebenzisa ikulumo eletha ivalo ebantwini abadala ngombana bekabatjela bona umuntu ongafuni ukusebenza nofana onganamuntu omsebenzela iplasi uyaqotjhwa. Yeke ukungabi nendawo yokuhlala nokungabi nebonelo phambili ngikho ebegade kwenza abadala bona bamlalele nalokha babona bona iqiniso likuphi. UMbulawa kwakufanele ayokubulawa nezinye iimbotjhwa zombanganarha kodwana waphunyurha ekudunyuzweni. Wabalekela enarheni ye-Angola nekukulapho aqedelela khona iimfundo zakhe zokuba mjameli wamalungelo wobuntu. Nakhona lapho wapheze wahlongakala ngombana bamthumela incwadi esithuthumbisi mapholisa weSewula Afrika. Ngokukhutjhwa kwesimemezelo sokukhutjhwa kweembotjhwa zoke zombanganarha nokubanjwa kwamakhetho atjhaphulukileko kwavumbuka iinhlangano zamakhuwa aziimpurelani okwenza bona kube neenthuthumbisi ezibulala abantu. Amakhetho abanjwa begodu kwaba ngatjhaphulukileko kwangena umbuso wentando yenengi njengombana siwubona nanamhlanjesi. Nasiyelela ihlathululo enikelwe ngehla kuyabonakala bona ummongondaba womdlalo lo uliqiniso njengombana izehlakalo ezivezwe ngaphakathi kwawo kuzizehlakalo ezenzeka kwamambala emlandweni weSewula Afrika. [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 17 DBE/2015 SCE – Imemorandamu UMBUZO 11: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 11.1 Bamapholisa. (1) 11.2 Bathi ngombana navane kulilanga lokubulawa kweembotjhwa zombanganarha bathoma ngokusela ibhurendi bese bagcina ngokubasa inyama. (2) 11.3 Begade bazithatha bakhambe nazo ehlathini bese nabafika lapho isibotjhwa esinye nesinye sizembele umgodi waso ngemva kwalapho bese bayazidumuza ziwele ngemgodini lowo. (2) 11.4 Wathweswa umlandu wokutholakala aneencwadi zehlangano yezombanganarha esele yavalwa umlomo/Kubamba umhlangano ongasisemthethweni. (1) 11.5 Amapholisa la athoma ngokudumuza ezinye iimbotjhwa bese bajama kancani baragela phambili nokusela ibhurendi nokubasa inyama. UMbulawa wavula amehlo kancani wawabona asalibele waziphosela ngemgodini njengomunye wabadunyuzweko. Ngebanga lokobana besele asele khulu atjhiya imigodi leyo ingakavalwa azwana bona bazayivala kusasa ngalokho uMbulawa wakghona ukuphuma wabaleka. (2) 11.6 Bathi abakhambisani nakho ngombana soloko bafika esipholiseni kubulawa iimbotjhwa ezibabantu abanzima kwaphela, azange nakanye khekubulawe iimbotjhwa ezibabantu abamhlophe. (2) 11.7 Ngiyavumelana nesitatimendesi ngombana uMbulawa watlolela bakwabo incwadi yafikela ezandleni zakaMathumbu/Bekazi bona uMbulawa usaphila kodwana bekangamazi bona ukuphi kufikela lapha uMbulawa atlolela bakwabo incwadi ebazisa bona use-Angola kodwana yafikela ezandleni zakhe. (2) 11.8 Umndeni wakwaTjhili usivezela bona basakholelwa emasikweni ngombana bathi nababona uMbulawa bona usaphila uTjhili wathi kufanele kuphahlwe ngekukhu emhlophe kuthokozwe abaphasi. (2) 11.9 Umsize khulu ngombana ukurhamula kwamapholisokhu kwenza bona angabona bona uMbulawa akakadunyuzwa; njeke athi bona akhambe wakghona ukuphuma ngemgodini wabaleka bekwafika lapha athola khona isithuthi esamsiza bona agcine afike e-Angola nekukulapho aphumelelisa ibhudango lakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 18 DBE/2015 SCE – Imemorandamu 11.10 Bezikholelwa ekutheni koke okwenziwa likhuwa kulungile nanyana kuhlukumeza amalungelo wazo. (1) - UTjhili walimalela eplasini, esikhundleni sokobana uMathumbu ambhadele simthola amkatelela bona akhuphe uMbulawa azomsebenzela iplasi, njeke yena azange akubone kuyinto engakafaneli leyo. (1) - Iinsebenzi bezisebenza ngaphasi kobujamo obungakalungi, njengokuthi isikhathi sokudla sincani, zitjhayisa ebusuku begodu neensebenzi zabantu abatjha zidinywa ilungelo lokufunda kodwana iinsebenzi ezibabantu abadala azinandaba nakho lokho ngombana kungendlela ikhuwa lifuna ngakhona. (1) - Umndeni wakwaMasuku uhlongakalele eplasini lakaMathumbu, akusanamuntu ongasebenzela umfelokazi wakhona iplasi sekunokobana amzwele simthola aqotjha umfelokazi kaMasuku eplasini lakhe begodu iinsebenzi ezibabantu abadala azikuboni kuyinto ezingayilwela leyo. (Amaphuzu angehla la angabekwa ngeendlela ezihlukeneko azakwamukelwa). (1) 11.11 Isehlakalo ekukhulunywa ngaswesi siliqiniso ngombana banengi abantu ababulawa mapholisa ngesikhathi sebandlululo enarheni le hlangana nabo kubalwa abalweli bekululeko abafana naboSolomon Mahlangu, aboSteve Biko nabanye. (2) 11.12 - Umtloli uphumelele ukusethulela isitlhori somdlalo lo ngombana ekugcineni sithola uMbulawa alifezile ibhudango lakhe begodu abuyile enarheni yekhabo wazokusebenza njengomjameli wamalungelo wobuntu. - Umtloli akakaphumeleli ukusethulela isitlhori somdlalo lo ngombana ngokwemileyo yokutlolwa kwemidlalo kuthiwa isitlhori kulapha indaba ifika ekugcineni khona bese ukusuka lapho iyehla kodwana emdlalweni lo akukaveli lokho. (3) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 19 DBE/2015 SCE – Imemorandamu UMBUZO 12: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni IGRIDI YOKUTSHWAYA I-ESEYI Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko azizwakali begodu Ukuhlathululwa khulu: 14-15. isihloko. bewasihlathulula ngendlela bewasihlathulula ngendlela azikanamatheli esihlokweni esinikelweko, kulikhuni Uhlathulule isihloko ephakathi kodwana ephakathi kodwana ukuzilandela nanyana azikhambelani nombuzo. kwesihloko: ngokungeneleleko begodu -limpendulo pheze imininingwana ayikavezwa imininingwana ayikavezwa Ukungenelela kwesihloko uwathinte woke amaphuzu ziyakhambelana yoke. yoke. -Uhlulekile ukunikela iimpendulo ekungizo. nokuzwisisa itheksthi. amayelana nomtlolo . nesihloko. -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi asekela -Amaphuzu ambalwa awanikeleko akakasekelwa. -Uphendule umbuzo kuhle: -lmibono esekelweko asekela imibono imibono akakavezwa ngendlela -Umtlolo akawazi. 15 IMITLOMELO 12-13 ikhona kodwana akakavezwa ngendlela eyanelisako. Uphendule ngendlela ehle . ayikavezwa yoke begodu eyanelisako. Kunamaphuzu amanengi ayikasekelwa -Unelwazi elisezingeni eliphasi asekelwe ngokunembako njengombana -Unelwazi elisezingeni lomtlolo. anqotjhiswe emtlolweni. bekulindelekile. eliphakathi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle -Kunobufakazi obutjengisa khulu. bonyana umtlolo uwuzwisisile. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. Kunesingeniso, iingaba -lsakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa ngefanelo. -Kulikhuni ukutjho bonyana kukhulunywe ngokwanelisako ngesihloko. Isakhiwo, nesiphetho ezisezingeni nokusekelwa kwemibono besakhiwo somtlolo. okulandelekako. ukwethulwa elihle khulu. -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle ngikho -Abukho ubufakazi bokuhlelwa kwesakhiwo okwenza ukulandelana nanyana ukulandelana kwamaphuzu. komqondo. -Kunokuthuthuka -lsingeniso,iingaba ukunamathelana kwamaphuzu kungezwakali. nesiphetho kuhleleke kwamaphuzu begodu Ilimi, iphimbo kwamaphuzu begodu kuhle. awulandeleki. -Ilimi elisetjenzisiweko Iisezingeni eliphasi khulu azwakala kuhle. -Kuneemphoso ezinengi zelimi begodu alizwakali. nesitayela begodu nokusetjenziswa -lmibono ivezwe -Kuneemphoso ezenziwe okusetjenziswe -Ilimi, ukuzwakala beyasekelwa yezwakala. elimini, ekuzwakaleni kwelimi okunganembiko kwenza nokwethulwa kwamaphuzu umtlolo lo ungezwakali. endabeni. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kwendaba kanye -Ilimi, ukuzwakala nekuhlelweni. kwengqondo. nokwethulwa 10 IMITLOMELO kwamaphuzu kuhle. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 LEMITLOMELO YELELA: Nangabe umfundi akakatloli okukhambelana nombuzo/nokumumethweko begodu sewazitlolela umtlolo nje ongavezi okubuziweko, mtlomelise i-0 kokubili okumumethweko, isakhiwo nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 20 DBE/2015 SCE – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 21 DBE/2015 SCE – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 22 DBE/2015 SCE – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 23 DBE/2015 SCE – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12 Ummongondaba ngilokho umtloli akhuluma ngakho emdlalweni wakhe. Yindaba umdlalo osuke ucoca ngayo ngobunjalo bayo. Kanengi iindaba ezicocwa batloli emidlalweni zimaqiniso nanyana kokhunye bakhambe bafaka izenzo ezithileko ezinganabuqiniso ukwenzela bona ummongondaba wabo uzwakale kuhle. Emdlalweni lo umtloli usitjela ngokobana kweza njani isitjhaba samaNdebele, okwakusitjhaba esisodwa sigcine sele sihlukene sibe ziintjhaba ezimbili, sakwaNzunza nesakwaManala njengombana sibona namhlanje. Umtloli akakazifaki ezinye iintjhaba zamaNdebele ezifana nesitjhaba sakwaGegana, sakwaSibasa nezinye ngombana umdlalwakhe uwuqalise khulu embangweni weentjhaba ezimbilezi ekungesakwaNzunza nesakwaManala. Umtloli usibikela bona umdlalo lo wenzeka endaweni eyayibizwa bona kuKwaMnyamana. Ngokomlando wesitjhaba samaNdebele kuyavela bona amaNdebele akhe ahlala endaweni yaKwaMnyamana esele yaziwa ngePitori namhlanje. Ngaleso sikhathi amaNdebele bekabuswa yikosi uMusi njengombana kuvela emdlalweni lo. Ngokutjho komlando wesitjhaba samaNdebele kuthiwa isitjhabesi ukuze sihlukane kwabangelwa mbango wobukhosi phakathi kwamadodana kaMusi. Kwaba khona isitjhaba esilandela uManala naleso esilandela uNzunza. Nasiyelela okuvela emdlalweni lo umtloli uyasitjela bona umbango lo wasuka ngombana uNzunza wakhamba wayokuthatha unamrhali kuyise ngobukirikitjani ngombana ngokwendabuko wayefanele athathwe nguManala. UManala wathi bona ezwe ukuthi uNzunza uthethe unamrhali wabaleka wabuthelela isitjhaba esasisele wagijimisana noNzunza. UManala uthe asese seenthendeni zakaNzunza njalo ikosi uMusi yahlongakala kwatlhogeka bona uManala ajamise ipi kancani kuyokufihlwa ilanga esele licimileli. Lokho kwanikela uNzunza nesitjhaba sakhe ithuba elihle lokuyokufika KwaSimkhulu nekuyindawo evelako emlandweni wesitjhaba samaNdebele. Ngemva kokucima kwelanga uMusi, amanye wamadodanakhe nawo anghwatha esitjhabeni esasiseleko. Nasiyelela indlela amaNdebele aphadlhalele ngayo gadesi kuyatjho bona koke lokhu kuliqiniso. Namhlanje sinamaNdebele wakwaNzunza, wakwaManala, weMledlhana (wakwaGegana) namanye. Woke amaNdebele la ahlukana ngesikhathi sombango lo kwaba ngilelo nalelo ibutho lalandela indodana yekosi uMusi. Ngokomdlalo lo kuthiwa isisusa sombango kwaba yintonga yobukhosi ebizwa bona ngunamrhali owathathwa nguNzunza ngokungemthetho. Umbango lo ususwa kukobana intonga le solo yathathwa nguNzunza ngaleso sikhathi azange isabuyela ngakwaManala. Esitlhorini somdlalo lo kuyavela bona uNcagu wathi bona afumane uNzunza azange athathe unamrhali kodwana wamukela uMthise kaTjhangutjhangu bona kube yindlovukazi yakhe bekwacolelanwa. Ngokwehlathululo engehla le kuyavela bona ummongondaba womdlalo uliqiniso kanti nezenzo eziwubumbako ngezenzeka ngeqiniso ngesikhathi sakade. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako). [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 24 DBE/2015 SCE – Imemorandamu UMBUZO 13: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni 13.1 Ngumfowabo/Babelethwa ngubaba oyedwa kodwana bahluka ngabonina. (1) 13.2 Kubusa isitjhaba ngaphandle kukanamrhali. (1) 13.3 NakaKwaMnyamana. (1) 13.4 NguSele. (1) 13.5 NguTjhaba noMbangwa. (2) 13.6 - UNanasi wabiza uNzunza wamtjela bona ayokufuna isikhumba esinoboya obunengi asembathe ukwenzela bona uyise acabange bona nguManala ngombana azi bona akasaboni emehlweni. - UNzunza wathi bona athole isikhumbeso wasembatha, wayokulala emnyango kayise ukwenzela bona angaladelwa. - Ngamasa uNzunza wakokodela uyise wazibiza ngoManala uyise wamvulela. - Uyise wathi nakamphumbuthako wamuzwa anoboya, wakholwa bona nguManala, wamnikela unamrhali. (4) 13.7 Isitjela bona ipilo ebeyiphilwa emdlalweni lo ngeyokuhlonipha nokulandela isiko ngombana uNzunza njengekosi ubizwa ngeNgwenyama nofana ngoNdabezitha bese abantu bakhe babizwa ngebandla/Ikosi isahlonitjhwa khulu ngombana ayiphikiswa, kuvunyelwa yoke into eyitjhoko. (2) 13.8 - Abangelwa kuphatha kwawo itjhwalo lokuzuma uManala alinikelwa nguyise uMusi. - Kukuba namaqhinga wokuzuma kwawo awafunda kuManala njengombana agade athanda ukukhipha ubuzimba bokuzuma nje. (4) 13.9 Utjho ukuthi akukafaneli bona bamnyaze uSele njengombana banyaza uManala kanti abazi bona unamandla kangangani ngehlangothini lezepi nofana lokulwa. (2) 13.10 Atjho ukuthi ikosi nayisikimako imbongi iyibongelele nofana irhaye iimbongo zayo. (2) 13.11 Umdlalo lo uyakholweko ngamaphuzu alandelako: - Indawo yaKwaMnyamana nekuthiwa umbango lo wathoma kiyo yakhe yahlala amaNdebele ngaphasi kwekosi uMusi. - Amagama wamakhosi akhe abusa phambilini esitjhabeni samaNdebele ayavela emdlalweni lo. - Esikhathini sanamhlanje amaNdebele ahlukene aziintjhaba ezimbili ekusitjhaba sakwaManala nesitjhaba sakwaNzunza. - Ikomitjhana kaNhlapho eyahlonywa ngomnqopho wokuqalelela imibango yeendaba zobukhosi eentjhabeni ngokwahlukana kwazo iyaveza bona ngokwendabuko yesitjhaba samaNdebele ubukhosi bungesitjhabeni sakwaManala. (Iimpendulo EZINTATHU kezingehla). (3) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele Ilimi Lekhaya (HL)/P2 25 DBE/2015 SCE – Imemorandamu 13.12 - Angimzweli ngombana umbango okhulunyiswa lapha lo wathonywa nguye ngokobana ayokuthatha unamrhali ongakamfaneli ngobukirikitjani, njeke okufanele akwenze nakafuna ukuzilamulela kunikela aManala lokho akufunako. - Ngiyamzwela ngombana ikulumakhe le ikhombisa khona bona uyawasaba aManala, sese afuna abantu abangamlamulela bona angambulali. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LILOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all