Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 12201629 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2016, 29 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2016

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBILI (P2) NOVEMBA 2016 IMEMORANDAMU IMITLOMELO: 80 Imemorandamu le inamakhasi ama-29. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu Umhlahlandlela wokutshwaya 1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa) 2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela. 3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye). 4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili ungayitjheja (Ungayitshwaya). 5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo. 6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise. 7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide) Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela). 8. Imibuzo emifitjhani Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule ipendulwakhe akangajeziswa. 9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono, liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela (IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA). Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA A: IINKONDLO UMBUZO 1: 'Intatha' – JK Mahlangu Amaqhinga wetjhada kusetjenziswa kwamatjhada ngendlela ekhethekileko ukwenzela bona ummongondaba orhaywa yimbongi uzwakalise ummoya esuke iwuhlosile. Amatjhada enziwa kulokha nakuphinyiswa abongwaqa bahlangene nabokamisa nofana abokamisa babodwa. Amatjhada ekondlweni afaka hlangana ibuyelelatjhada, ibuyelelamqondo nevumelwano. Ummoya wekondlo mazizo azwakalisa yimbongi ngekondlwayo. Ekondlweni le imbongi isebenzise kanengi ibuyelelamqondo ukuzwakalisa ummoya wokudana ngombana iratharatha ngesithandwa sayo esele siyitjhiyile ephasini. - Endimeni yoku-1, 3, 4 neyesi-6 imbongi ithome iindimezi ngomuda othi; 'Ngiphani intatha' nekuyibuyelelamqondo ukugandelela bona ibawa ukuphiwa isihlahla esingayisiza bona yamukele bona isithandwa saywesi asisekho ephasini. - Endimeni yoku-1 emudeni wesi-4 kufika kewesi-6 imbongi isebenzise ibuyelelamqondo yetjhada elithi; 'Sakhohlwa ubumbi, sakhohlwa ubuhle, ngangakholwa' ngomnqopho wokuzwakalisa bona nanyana abanengi bakhohliwe ngesithandwa saywesi kodwana yona ayikakhohlwa. - Endimeni yesi-2 emudeni wobu8 newe-11 -imbongi isebenzise ibuyelelatjhada elithi; 'KuNomalanga ngatjho, ngatjho laba linye ngathi' ukugandelela bona yasitjela isithandwa saywesi bona iyazikhakhazisa ngaso begodu izosithanda bekufike lapha uZimu ayikhumbula khona. Emudeni we-9 newe-10 abanengi bebayiphikisa bonyana ithando labo lizakuphumelela. - Endimeni yesi-3 emudeni we-15 kufika kewe-17 imbongi isebenzise ibuyelelatjhada elithi; Qala nihlezi niyahleka, Niqalile niyahleba, Nith' ulayekil' uLayiwe' ukusivezela bona abantu abaseduze nayo bayayihleka bebayayihleba ngokulahlekelwa kwayo nguNomalanga esikhundleni sokobana bayililise. - Endimeni yesi-4 emdeni wama-22 kufika kewama-24 imbongi ibuyelele umqondo othi; 'Ngiphani ngizilaphe lingakatjhingi, Ngiphani ngizilaphe nanyana selatjhinga,Ngiphani ngizithobe ngizilaye ngizilahle' ukuzwakalisa bona ibawa bona bayisize ngaphambi kobana nayo izibulale ngombana ingakghoni ukuphila ngaphandle koNomalanga wayo. - Endimeni yesi-4 emudeni wama-24 imbongi isebenzise ivumelwano-phakathi u-'Ngi ...' ukugandelela bona ifuna isizo lokobana ithobeke emmoyeni. - Endimeni yesi-5 emudeni wama-27 newama-28 imbongi isebenzise ibuyelelatjhada legama u-'batjho ...' Nebuyelelatjhada legama u-'ilanga emudeni wama-30 newama- 31' ukugandelela bona vele abantu bebavele bayisongela bona isithandwa saywesi sizayitjhiya ngelinye ilanga kodwana yona beyitjho bona uNomalanga lilanga layo eliyikhanyiselako. - Endimeni yesi-6 emudeni wama-38 newama-39 imbongi isebenzise ivumelwano- thoma kakamisa u-E ukuveza bona sese iluka iqhinga lokuzibulala ilandele uNomalanga wayo. Nasiyelela indlela imbongi ebuyelele ngayo amatjhada ekondlweni le kuyazwakala bona ihlizywayo yayo ibuhlungu begodu izele ukudana ngokulahlekelwa sithandwa sayo uNomalanga, begodu iphumelele ukusebenzisa iqhinga lamatjhada la. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO) UMBUZO 1: 'Intatha' – JK Mahlangu Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1 -Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu Ukuhlathulula amaphuzu uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni amummongo esingenisweni nokungenelela kokunikelwa amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi kwamaphuzu azwakalako, ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana ukusekela kanye nelwazi -Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo. lekondlo. khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo. 7 IMITLOMELO ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa. bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi -Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle. khulu. -Kunobufakazi obutjengisa bonyana uyayizwisisa ikondlo. ISAKHIWO NELIMI 3 2 1 -Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe kwamaphuzu kanye nokwethulwa: Ukuzwakala kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko. kwelimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi kwamaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana 3 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu. -lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko -lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali. -Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza -Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali. nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle. kuhle kutjengisa ukutjhuja kwengqondo. IRHERHO LAMAMAKSI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu UMBUZO 2: 'Isizi' – JN Malobola 2.1 - Kukobana bebaya emisebenzini. - Kukobana bebaya esikolweni. (EYODWA ipendulo kezingehla). (1) 2.2 Ivumelwano-ngakubili. (1) 2.3 Endimeni le imbongi isitjela bona ilanga ekwenzeka ngalo ingozi le bekulilanga elifana nawo woke amalanga, lingakhombisi bona kukhona okumbi okungenzeka nofana okungavela. (2) 2.4 - Mqondo othi woke umuntu ebekakhwele ibhesi le bekaya lapho asebenza/afunda khona. (1) - Mqondo othi abantu ebebangebhesini le bebangacocisani khulu/njengemalangeni ngombana bekungoMvulo badiniwe. (1) 2.5 - Iinlingisi; 'Gidi! Bhu! Bhu!' >Zihlathulula itjhada lebhesi lokha nayiwako. - Iinlingisi; 'Maye! Ha ... wu...! Iwu! >Zihlathulula isililo nokubabaza okwenziwa babantu lokha ibhesi le nayiwako. - Iinlingisi; 'Kwaphela nya! Kwathula du! >Zihlathulula ukuthula ngebanga lokuhlongakala kwabantu ngemva kwengozi yebhesi le. (ZIMBILI impendulo kezingehla. Nanyana umfundi angakazidzubhuli iinlingisi kodwana aveze kwaphela imiqondo eziwuvezako uzakutlonyeliswa). (2) 2.6 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa kuhlongakala kwabantu okwabangelwa kukuwa kwebhesi le. (Tjheja: umfundi akaveze bekasekele ummoya lowo). (2) [10] UMBUZO 3: 'Amala' – JK Mahlangu 3.1 3.1.1 Neenhloni sezafa kimi. (1) 3.1.2 Umvuzwami kwaba yintwa. (1) 3.2 Endimeni le imbongi isivezela imiphumela yamala yokobana iinthandani ziyatlhalana, imizi iyaphuka, iinlelesi ziyabotjhwa nabantu abanengi bayafa ngonobangela wabantu abakhuluma amala. (Tjheja: Akungatjhejwa inani lemiphumela emimbi nakutshaywa umbuzo lo). (2) 3.3 Imbongi inqophe ukusitjela bona abantu abaphila ngokukhuluma amala abathembeki begodu izinto abazikhulumako abanye abantu abazithatheli ehloko/Abenzi izinto ezihle nezingabukwa babantu/Izinto abazenzako azisizihle azithandwa babantu. (Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 3.4 Imbongi isebenzise ibuyelelamqondo lamagama athi, ‘Ngilisa mala ngilisa! Ngilisa ngiziphilele ngeqiniso, Ngilisa ngivume zam' izono’ ngomnqopho wokugandelela bona mbala izimisele ukuhlukana nokukhuluma amala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu 3.5 Amala kusisenzo umuntu asidobha ephasini kwabanye abantu, akusiyinto umuntu abelethwa nayo, okutjho bona amala akadojwa ngeengazi emuntwini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [10] UMBUZO 4: 'Langa Lokuthula' – JK Mahlangu 4.1 - Isenzasamuntu/Sisenzamuntu. (1) - Isifaniso/Isimanyaniso. (1) 4.2 Indima le isitjela bona ngelanga elikhulunyiswa ekondlweni le kwajanyiswa yoke into, azange kwaba nento esebenzako. (2) 4.3 Imbongi isebenzise itshwayeli ukubabaza bonyana ngelanga elikhulunyiswa ekondlweni le kwajama nomoya into engalawulwa mumuntu. (2) 4.4 Kungebanga lokobana iTempeli yindawo eCwengileko nenokuthula elikhaya lakaZimu, njeke ukuthula nokuzwana ephasini kungaba khona nange abantu boke bamukela uZimu nofana bahlala eTempelini lakaZimu/Kungombana nguZimu ohlala eTempelini ongatjala ukuthula ephasini. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 4.5 Angeze kwakghonakala bona kujanyiswe yoke into njengombana imbongi isitjho ekondlweni le ngombana eembhedlela kunabantu amaphilwabo abanjwe mitjhini, njeke nabe kungenzeka kujanyiswe imitjhini leyo abantwabo bebangahlongakala. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [10] KANYE UMBUZO 5: 'Amabala' – JK Mahlangu 5.1 Sihlobo/Sithandwa/Singani sam' umuhle. (1) 5.2 Isifaniso/Isimanyaniso. (1) 5.3 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa zizenzo ezimbi ezenziwa sithandwa sayo zokuba namehlo amanengi/zokuthandana namasokana amanengi. (2) 5.4 Imbongi inqophe ukusitjela ngobuhle besithandwa saywesi obenza bona ihliziywayo ibe buthakathaka, isithande nanyana yazi izenzo zaso ezimbi/Imbongi inqophe bona isithandwa saywesi isithanda khulu. (2) 5.5 Imbongi ihlathulula bona itlhuwela abangaziko nofana abangalemukiko bona isinini saywesi sinamehlo amanengi ngombana bazakuthi nabathoma ukulemuka kube sekonakele. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 5.6 Isenzo sesinini sembongi sokuba namabala asisisihle ngombana esikhathini sanamhlanje kunamagulo amanengi athathelana ngokomseme nangalaphekiko, njeke isinini sembongi singazithola sele sigula besihlongakale ngebanga lokuba namabala/Singatshwayela abantu esithandana nabo ngamalwele angalaphekiko la bese bayahlongakala/Amasokana athandana naswesi angabulalana wodwa nofana angabulala sona. (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6 MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA Ummongondaba ngilokho inovela ekhuluma ngakho. Ummongondaba wakhiwa zizehlakalo ezihlukahlukeneko nesithi nasizihlanganisako zisinikele lokho umtloli asuke ahlose bona sikwazi ngenovela ayitlolileko. Isehlakalo ngasinye enovelini senzeka ngendlela yokobana sithi nasisitjhejisisako kube khona okuthileko esikufundako ngaso. Enovelini le sithola bona ummongondaba kukwabiwa kwelifa ngendlela yesikhuwa okuphambana nekambiso yesiNdebele ethi izibulo ngilo ekumele lilawule ilifa uyise nakahlongakeleko. Ngaphambi kobana sifike kummongondaba lo kube nezehlakalo ezinengi esikhambe sidobha iimfundo ezithileko kizo. Isifundo siyeleliso esisithola ngokobana sizibumbele sona ngokubona indlela umlingisi othileko enza ngayo izinto nofana athatha ngayo iinqunto ebujameni obuthileko. Isifundo singatholakala ngesehlakalo esihle nofana esimbi. Nasitjheja izehlakalo ezibumba ummongondaba wenovela yesihloko esithi; 'Mbala Ngubaba' sithola bona yande ngezehlakalo ezingasizihle ngombana zisuka zibekwa sithola kubulungwa ubaba uBongwe oyihloko yekhaya okuyinto engasiyihle. Ngemva kwamalangana kufika aboDladla nendaba yesifiso esenziwa ngubaba uBongwe. Isifiswesi begade sihlathulula indlela ebekufanele bona ilifeli lidliwe ngayo, okuyifundo. Ngesehlakalwesi sifumana isifundo sokobana nawumumuntu ungokuhlela izinto zakho kusese nesikhathi ukwenzela bona izinto zingatjharagani nasele ukhambile. UMavela nakezwa indaba yesifiso waphatheka kabuhlungu ngombana yena begade azitjele bona njengezibulo nguye ozokulawula ilifa lakwabo abambisene nonina. Bekangacabangi bona uyise angayitjhugulula ikambiso yesiNdebele enikela izibulo loke ilungelo lokulawula ilifa nakwenzekile bona ahlongakale. Ukubhala kwakhe ukuya esikolweni bekangacabangi bona kungaba siqabo esenza bona uyise atjhugulule umkhumbulo ngokumtjhiyela ilifa. Ngesehlakalwesi sifumana isifundo sokobana nawumumuntu epilweni kufanele uzijamele, ungalindeli ukunikelwa izinto ngokwesikhundla sakho sokubelethwa njengombana uMavela enzile. UMavela bekufanele awabone amatshwayo wokobana uyise uthanda ifundo enze njengombana uyise ambawe ngakhona afunde kodwana yena waphandlwa kukuba lizibulo. Nasiragela phambili nenovela le sithola bona uMavela ulinga ukufumana ingcenye yelifa lakhe. Uyakhamba uya ema-ofisini waboDladla eWitbank ukuyokubuza ngobuqiniso bendaba yesifiso. Kunokobana afike akhulume iqiniso, uleya amala uzibiza nangelinye igama uthi unguGijimani Ntuli. Ngesehlakalwesi sifumana isifundo sokobana nawumumuntu kufuze ukhulume amaqiniso ngaso soke isikhathi ukwenzela bona lokho okufunako ukghone ukukuthola. Uhlangana noSkhosana ongusosilarha bebakha namano wokweba iinkomo zakaBongwe. Bayaphumelela ukuzeba kodwana indaba yoniwa kufika kwaboDladla bazithole zitjhoda. Balandela umkhondo basizwa litshayo leenkomo ekwaba ngilo elabasiza ukuzithola efandisini kwaMarhinini nekukulapho babotjhwa khona aboMavela. Ezehlakalweni ezibalwe ngehlezi kizo sifumana isifundo sokobana ukweba akunambuyiselo kunalokho kukwakhela amanaba ugcine sele ubotjhiwe njengombana kwenzeka kiboMavela banaboSkhosana. Nangathana uMavela wasamukela isifiso sakayise bekunelitho ebegade azolithola kunina qobe yinyanga nofana ebentwaneni bakhe. Nasitjheja ihlathululo engehla le kuyabonakala bona zinengi iimfundo esizithola enovelini nanyana inovela leyo idemba ngommongondaba owodwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA 7.1 NguHleziphi. (1) 7.2 Ziziqu ze-BSc ekutlhogonyelweni kwemvelo. (1) 7.3 UMavela waphendula umkakhe wathi yena angeze alise ilifa lakhe alitjhiyelwe nguyise lidliwe bosorhulwakhe, abosonghwanakhe neminye imikhwenende yena akhona. (2) 7.4 - UMavela nguye owahlanakelako/owaphundulela imbaji mhlana kubekwa uyise. (1) - UMavela wakghemela abembi bendlu kayise. (1) 7.5 UMavela wathi umkakhe akavale umlonyanakhe alalele yena njengendodakwakhe bona umtjhayela wuphi umthetho. (2) 7.6 AboDladla balandela imilayelo eyayitlolwe esifisweni sakaBongwe njengombana injalo njengokuthi banikele uNaMtshweni imali eyaneleko yokuzondla qobe ngenyanga bathembisa nokobana bazokubhadela iindleko zokufunda kilabo abafuna ukufunda nofana ukuragisela phambili iimfundo zabo. (2) 7.7 - Kukobana anikele abantu angabaziko bona bahlala kuphi iinkomo zakwabo athembele bona bazakwenza njengombana bavumelene. - Ukuvumela ukukhohliswa nguSkhosana banoMasango bonyana amapholisa wangeBhundu ayabopha nawumumuntu ongahlali khona. - Kukobana aphikisane nesifiso sakayise naphezu kobana sele abonile bona mbala siliqiniso. Lokho kufakazelwa ukobana akhulume amala kiboDladla esikhundleni sokobana avele ababuze ngendaba yesifiso kutjho khona bona wavele wazibonela kezakhe bona iliqiniso. - UMavela wathatha iinkomo zakwabo wayozithengisa zisese netshayo, azange azame ukulisusa ngokobana atjhiselele phezu kwalo. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (4) 7.8 - Liqiniso ngombana enovelini le kunalapha uMavela atjela khona unina bona akusingcono babuthane boke nabentwana bakwabo bayokutjela aboDladla bona njengomndeni abakhambelani nangendlela uyise atlolise ngayo isifiswesi, njeke babawe bona sitjhugululwe. - Akusilo iqiniso ngombana enovelini le kunalapha uMavela atjho khona bona uyise uyamazi, ubamumuntu wesintu nowagcinako amasiko, njeke bengeze athi asebenze budisi kangaka asebenzela abentwabakhe ekugcineni atlolise isifiso sokobana bangalidla ilifa abatjhiyele lona mhlana alalako. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 7.9 Ngicabanga bona unobangela wokungafani kwemikghwabo ngehlangothini lokwamukela isifiso esenziwa nguyisesi kukobana uMhlekwa usiqale ngelihlo lokufunda nangehlonipho kanti nakunguMavela usiqale ngelihlo lokungakafundi, lokuba nekani nangesikhundla sokubelethwa njengombana alizibulo nje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu 7.10 Umtloli unqophe ukusethulela isifundo sokobana ubulelesi abubhadeli kunalokho bukufaka ejele. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 7.11 - Ngiyazwelana naye ngombana ngokwesintu bekanelungelo elipheleleko lokobana asale alawula ilifa lakwabo njengombana uyise angasekho nje. - Angizwelani naye ngombana isifiso sakayise besingamrarheli ngaphandle, kwakhe bekukobana azibuyelele esikolweni ayokuragela phambili neemfundo zakhe ngombana nesintu siyatjho bona ifundo ayikhulelwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1) 7.12 - Ngehlangothini labafundi singatjho bona isiphetho senovela le kube siphetho esilindelekileko ngombana besazi bona iinkomo zakaBongwe zetjiwe nguMavela, njeke besilindele bona ekugcineni abotjhwe. (2) - Ngehlangothini lomndeni kaBongwe kube siphetho-phekghu/ besingakalindeleki ngombana bebangakalindeli bona bangathola uMavela ahlangana namasela ebe iinkomo zakaBongwe ngombana bamazi amumuntu owayokufuna amatorho ngePitori. (2) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO) UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8 UKHOLIWE – N SKOSANA Ummongondaba ngilokho inovela ekhuluma ngakho. Ummongondaba wakhiwa zizehlakalo ezihlukahlukeneko nesithi nasizihlanganisako zisinikele lokho umtloli asuke ahlose bona sikwazi ngenovela ayitlolileko. Isehlakalo ngasinye enovelini senzeka ngendlela yokobana sithi nasisitjhejisisako kube khona okuthileko esikufundako ngaso. Enovelini le sithola bona ummongondaba kukuzibulala kwakaKholiwe ngebanga lokobana abe nefihlo endodenakhe ngesehlakalo sokuzibulala kwakaZondani ngombana angaphumeleli ukuthandana naye. Ngaphambi kobana sifike kummongondaba lo kube nezehlako ezinengi esikhambe sidobha iimfundo ezithileko kizo. Isifundo siyeleliso esisithola ngokobana sizibumbele sona ngokubona indlela umlingisi othileko enza ngayo izinto nofana athatha ngayo iinqunto ebujameni obuthileko. Isifundo singasithola ngesehlakalo esihle nofana esimbi. Nasitjheja izehlakalo ezibumba ummongondaba wenovela yesihloko esithi; 'UKholiwe' sithola bona yande ngezehlakalo ezingasizihle ngombana zisuka zibekwa sithola bona kunesokana elithanda uKholiwe kodwana okubuhlungu kukobana yena akalithandi, kubhala nanyana sekulandelwa indlela yobuKrestu yokubahlanganisa. Ngalesisehlakalo sifumana isifundo sokobana sibabantu singozifundisa ukwamukela lokha izinto nazingakhambi ngendlela esizifisa ngayo. UKholiwe angeze samsola ngokungavumi kwakhe ukuthandana noZondani ngombana njengawo woke umuntu unelungelo lokwala lokha into nakangayifuniko. UZondani njengomuntu okholwako bekufanele amukele bona uKholiwe akakadalelwa yena, ukhona umuntu uZimu amdalele yena nasazokuhlangana naye. Nasiragela phambili nenovela le sithola bona uZondani uyayibona ingozi angayidalela uKholiwe ngokuzibulala kwakhe. Njengomuntu obekangafuni bona uKholiwe aqaleke amumuntu omumbi emphakathini simthola atlola incwadi eyayihlathulula bona ukuzibulala kwakhe kungebanga lokobana uKholiwe angaphumeleli ukuba mkakhe, ngombana angakavumi ukumqoma. Ubutjhapha basuke benziwa nguThembi, olinesi owanikelwa nguZondani incwadi le. Ngalokho singatjho bona sifunde ukobana nasibabantu singokudlulisa imilayezo yabantu ngendlela efaneleko, khulukhulu yabantu abangahlongakala nanyana kukunini. UThembi wanikelwa incwadi eyayiphethe umlayezo ovela kuZondani nebekabonakala bona uZimu angamkhumbula nanyana kungasiphi isikhathi kodwana lokho azange akuthathele ehloko. Esinye isifundo esisithola kuZondani ngesokungamukeli ubujamo bepilo nabungakhambi ngendlela yena afuna ngayo. Umlayezo obewusencwadini le bewungenza bona abantu bangazondi uKholiwe bekufike lapha ipilwakhe ihlangahlangana njengombana sibone kusenzeka enovelini le. Ngemva kwesehlakalwesi uKholiwe walinga ngamandla ukuhlanza igama lakhe emphakathini ngokobana abantu bathole iqiniso lendaba le kodwana kwaba ziinhlanga ziphephuka nomoya. Abantu bamthatha njengombulali naphezu kobana alikholwa. Lokho kwamphatha kabuhlungu ubuphilo bakhe boke uKholiwe. Wathi nanyana sele asemtjhadweni azange umlise umkhumbulo wesehlakalwesi. Ngokungatjeli indodakwakhe uMuzi indaba le basathoma ukuthandana nofana ngemva kobana batjhadile, wazibona amumuntu ongazange abe neqiniso kiyo bekwafika lapha azibulala khona. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu Isifundo esisithola ngesenzwesi ngesokobana sifanele sibe namaqiniso ebantwini esitjhade nabo. Akukafaneli sibe nezinto esifihlelana zona ngombana omunye angagcina azibulele nofana ifihlo leyo ingagcina sele ivela ngendlela ekungasiyo bese yenza bona abalingani bangasathembani. Nangathana uKholiwe waba nesibindi sokutjela uMuzi indaba le bekangatjhaphuluka emmoyeni begodu bengekhe kwafika lapha azibulala khona. Nasitjheja ihlathululo engehla le kuyabonakala bona zinengi iimfundo esizithola kiyo nanyana inovela leyo idemba ngommongondaba owodwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25] UMBUZO 9: UKHOLIWE – NS SKOSANA 9.1 NguThokozani noBusi. (2) 9.2 Wawakhiwe eValschfontein/eSiyabuswa. (1) 9.3 NguNgendu. (1) 9.4 Kukobana uMuzi banoKholiwe bathi nabaqeda ukutjhada babe sele balungiselela ukuya emzinabo uKholiwe angakakotizi ekhabo kaMuzi/ Wabona intundu kaMuzi noKholiwe ababekhamba nayo emzinabo, njeke warareka bona kanti uKholiwe akasakotizi ekhakwakhe na. (2) 9.5 Kungombana uKholiwe adliwa sisazelo sokobana kunendaba yokuzibulala kwakaZondani angazange ayitjele uMuzi, njeke ikulumo kasosokanakhe le iba kwangathi iqaliswe kuye. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele ummongo wendaba wokuzibulala kwakaZondani azibulalela uKholiwe). (2) 9.6 Wathuthukiselwa egatjeni leVista elingeDaveyton ngombana abalekiselwa umalumakhe kaZondani, uManghope owayefuna ukumlandelela ngeMamelodi ayombulala. (2) 9.7 Liqiniso ngombana sizwa ubaba kaMuzi atjho bona njengombana sebatjhadile nje kufanele batjelane zoke izinto ezimbi ezakhe zabehlela nabasakhulako kodwana yena wakhetha ukuthula ngendaba kaZondani, wangamtjela uMuzi. (2) 9.8 Isisusa serarano kukobana uKholiwe abone umntwanakhe womntazana uBusi sele akhombisa amatshwayo wokukhula, lokho kwamkhumbuza indaba yokuzibulala kwakaZondani, wasuke wacabanga bona mhlamunye umntwanakhe naye angahlangabezana nobudisi obufana nebakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 9.9 9.9.1 Ukuzibulala kwakaZondani kwaba nomthelela omumbi khulu kunina ngombana naye wagcina alaliswe esibhedlela ngonobangela wokuvukelwa bulwele behliziyo. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu 9.9.2 Kwaba nomthelela omumbi khulu kuMuzi ngombana kwabangela bona umkakhe, uKholiwe naye agcine azibulele amtjhiye nabentwana ekufanele asale abakhulisa ayedwa, kwamphendula umfelwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 9.10 Irarano langaphandle engicabanga bona lidlale indima eqakathekileko ekufikiseni inovela le esitlhorini sayo lirarano elaba phakathi kwakaKholiwe nomkaSipho ngombana ngemva kwalo indaba yathoma ukuvela kancani kuMuzi begodu lokho kwenza bona uKholiwe athathe umphefumulwakhe ngokudliwa sisazelo, acabanga bona uMuzi uzomsola bona kubayini bekangamtjeli ngendaba le isikhathesi soke nje. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 9.11 Sizinda sesikhathi sanje ngombana ekadeni esitjhabeni sabantu abanzima, khulukhulu emaNdebeleni umntwana womntazana bekangafundiswa isikolo ngombana bekuthiwa uzokuyokwenda bese usebenzela bemzini. (Umfundi ungayibeke ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana isikhathi sanje). (1) 9.12 - UKholiwe ngiyamsola ngokobana azikhuphe umphefumulo ngombana yena ngokwakhe bekazi bona akanamlandu ekuzibulaleni kwakaZondani kanti noZimu amthandazako uyakwazi lokho, njeke bekufanele angazitshwenyi ngokobana abanye abantu bathini. - Angimsoli ngombana wabhalelwa kuveza iqiniso nanyana sele usosokanakhe abayelelisile bona batjelane amaqiniso, besele angasanandlela angatjela ngayo uMuzi; njeke wabona bona okugcono azithathe umphefumulo ngombana asele anamahloni begodu adliwa nasisazelo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 9.13 Bengizomncenga angitjele bona udliwa yini bese nangibhalelwa ukumsiza ngimfunele bezehlalakuhle bona bakhulumisane naye njengabantu ababandulelwe ukukhulumisana nabantu abanemiraro. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [25] NOFANA Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 10: UBUKGHWARI BOMLOMO ('UMOYA OMUMBI' – CM Sangweni) Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 10 UMBUZO 10: 'UMOYA OMUMBI' – CM Sangweni Umlingisi oyimbangi ngiloyo osuke aphikisana neemfiso zomlingisi oyikutani, mlingisi okhethwa mtloli ukobana avimbe ipumelelo yalokho ikutani ekuhlosileko. Ngokwemitlolo esuselwa ehloko umlingisi lo uvezwa anomona begodu anamaqhinga wokufelelisa umlingisi oyikutani. Isifundo ngilokho umtloli asuke asilemukisa ngakho ukobana sikutjheje lokha nasenza nanyana singenzi okuthileko okuzosinikela umphumela omuhle nanyana ongakalungi. Enolwaneni le umlingisi oyimbangi singathi mumoya omumbi bese isifundo esisitholako ngesokobana kesinye isikhathi kuyenzeka wenze umuntu into embi ngehloso yokumfelelisa kanti umbangela itjhudu lokobana azuze okukhulu kunalokhu egade umonakalela khona. Esingenisweni senolwana le sitjelwa bona ephasini lakomatje elalaziwa ngokobana kusemkhathini kwakuhlalwa kamnandi begodu kunokuthula. Kuthiwa abokhokho baleliphasi babetjhiye umthetho wokobana kungavunyelwa esinye isidalwa esingasilo ilitje bona sizokuhlala kileliphasi. Umthetho lo wadluliselwa eenzukulwaneni neenzukulwaneni zesitjhaba sakomatje. Umoya omumbi wathi nawubona indlela ubujamo amatje agade aphila ngaphasi kwabo bokuzwana nokuthula waba nomona. Phela wona ephasini lekhabo kwakuphilwa ngokulwa nangokunghwarana kubangwa bona ngubani ikutani yakomoya. Wawungazwani nokuhlala ngokuthula; njeke kungebangelo wamonakalela ubujamo bepilo yakomatje. Wasuka wayokubetha izandla bona amatje awumukele uzokwakha ephasini lawo. Ngokubinga umoyana omnandi owawuphembethwa mumoya ngomnqopho wokuwarogela bona awuvumele ukuzokuhlala nawo, mbala amatje amatjha avuma bona umoya ungazokwakha ephasini lawo. Umnqopho womoya wawungasi kuhlalisana namatje kodwana wawufuna ukufudusa amatje ephasini lawo bese kuhlala wona. Wawufuna ukuhlangahlanganisa amatje bona aphile lepilo owawuyiphila ephasini lekhabo. Ekukhambeni kwesikhathi umoya wathoma wajikela amatje wangasawaphembethela umoyana omnandi loya. Amatje athi nakawubuzako bona kanti kubayini sewuwabulalisa ngomtjhiso kangaka umoya wahleka kamnandi. Amatje athi nakatjela umoya bona awubone oweza ngayo; umoya wakwata wafa, wavusa iiwuruwuru ezabethanisa amatje aphadlheka aba ziintshutshurwana ngomnqopho wokobana awele phasi kodwana esikhundleni salokho akhuphukela phezudlwana nekukulapho umoya ungeze wafika khona. Ekufikeni kwawo enza isivumelwano nelanga bona azakwenza umsebenzi welanga lokha ilanga naliyokulala. Umoya waba nehliziyo ebuhlungu nawubona amatje amatjha sele aziinkwekwezi azihlalele kamnandi umoya wazama iqhinga lokobana uyokukhulumisana namatje amakhulu bona babuyelane babe bangani kodwana amatje amakhulu alikhomba libaba, atjho nokobana isivumelwano wasenza namatje amatjha, hayi wona. Umoya wakwata walinga ukuya phezulu kodwana wabhalelwa. Wenza ithulikazi ulinga ukwehlisa iinkwekwezi kodwana wabhalelwa. Wathi nawubona bona amano wawo abhalelwe wathoma ukutlhagisa abantu ephasini. Ngehlathululo le singatjho bona isifundo esisifumana ngenolwana le kukobana umuntu angathi lokha nakabona abantu bahlezi kamnandi abe nomona njengomoya omumbi. Wathi ulaya amatje kanti uwanikela indawo ehle yokuhlala ngcono kunalapho bekahlala khona. Nebantwini kuba njalo. Nawumonakalela abanye abantu usuke ubabangela itjhudu lokobana baphile kamnandi baye phambili ngepilo. [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu UMBUZO 11 11.1 'ILITJE LEMILINGO' – CM Sangweni 11.1.1 Buvila babantu ababehlala ephasineli. (1) 11.1.2 Isenzo esimbi esasenziwa lilitje lemilingweli nesingathi ngiso esabangela abantwaba bona babe mavila ngesokobana libanikele imihlobo yoke yokudla abayifunako. (2) 11.1.3 Unobangela wokobana abantwaba bande msinya kukobana bebangasebenzi kodwana badla kwaphela. (2) 11.1.4 Urhulumende weSewula Afrika usekela abantu benarha le ngeemali zokuzivulela amarhwebo bakghone ukuzisebenza bebavulele nabanye abantu amathuba wemisebenzi njengombana kwenze ilitje lemilingo. (1) 11.1.5 B/Laba nomusa. (2) 11.1.6 Umukghwa lo ungathekiswe nesenzo sabantu benarha le sokujama imijeje qobe nakukurholwa umndende nezondlo zabentwana abaziintandani nabantu abaphila nokukhubazeka ezinikelwa mbuso wekhethu lo ebantwini bawo. (2) 11.1.7 Singathekiswe nesenzo sabantu bokufika ngombana nasithi siyatjheja ngibo esele bazivulele amarhwebo enarheni yekhethu le begodu abanye babantu bekhethu basebenzela bona. Abantwaba nabeza enarheni le beza banganalitho nokutjho bona koke lokhu esele banakho bakuthole enarheni le. (2) 11.1.8 Sisitjela bona urhulumende uyabanikela abantu amathuba wemisebenzi kodwana abantu badlala ngawo/Abantu beSewula Afrika bayavilapha bafuna ukunikelwa izinto bangakazisebenzeli baqede bafune okudlula lokho abaphiwe khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (1) 11.1.9 Umlayezo esiwufumana enolwaneni le kukobana nasibabantu kufanele sizisebenzele, singazisami ngezinto esizithola simahla kurhulumende ngombana kuzokufika isikhathi lapha angasakghoni khona ukusinikela lezozinto. (Umfundi anganikela/angaveza wakhe umlayezo onembako uzakwamukelwa). (2) KANYE Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu 11.2 'IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA' – MA Mahlangu 11.2.1 - ERobben Island. (1) - Epolsmor. (1) 11.2.2 (a) Ikunz' ibhodl' ekampeni ivalelwe. (1) (b) Usehla senyuka nephasi ngenca yokwendlalela. (1) 11.2.3 Indima le imumethe umqondo wokobana uMandela wakghona ukuhlathululela labo ababenganalemuko lombuso wentando yenengi bebayamukela ngaphandle kokulwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 11.2.4 Kungilethela umqondo wokobana njengombana uZimu aziwa iphasi loke nje ukuvalelwa kwakaMandela nakho kwaziwa liphasi loke begodu lokho kwenza bona woke umuntu aphatheke kumbi ngonobangela wokobana kwakungananto embi ayenzileko njengoZimu nakabethelwa esiphambanweni angakenzi litho elimbi. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 11.2.5 - Iyabonakala ngombana sekuphilwa ngentando yenengi, abantu abanzima nabamhlophe bayalingana begodu nombuso sewusezandleni zabanzima nabamhlophe. - Ayibonakali ngombana umnotho wenarha le usese sezandleni zabamhlophe, abantu abanzima basaragela phambili nokutlhaga kanti namakhuwa amanengi asese nebandlululo ebantwini abanzima. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) [25] IMITLOMELO YESIGABA B: 25 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 19 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 12: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali. -Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali. kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi kwengqondo. okunganembiko kwenza -Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12 IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni Irarano kutjhayisana ngemibono phakathi kwabadlali ngokwabo nofana phakathi kwabadlali nobujamo bendawo. Omunye nomunye umdlalo ubunjwa mararano amabili, irarano langaphakathi nerarano langaphandle. Irarano langaphakathi kulokha umdlali ahlangahlangene yena ngokwakhe, aratharatha ngokomkhumbulo ngobujamo azithola aqalene nabo bekufike lapha aphuma nesisombululo khona nofana atjharagane ukuya phambili. Irarano langaphandle yihlangahlangano eba hlangana nabadlali, okutjho bona kungazwani ngeenkulumo nofana ngezenzo kwabadlali bekufike lapha kuthathwa igadango lokulwa nofana lokunghalelana khona. Umnqopho ngilokho umtloli womdlalo afuna bona sikwazi ngomdlalwakhe. Ukuze umtloli womdlalo afikelele emnqopheni awuhlosileko usebenzisa yomibili lemihlobo yamararano. Umnqopho womtloli womdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI' kukobana nawunebhudango ungavumeli ubujamo ozithola ukibo bukudosele phasi nofana emva. Irarano lokuthoma esilithola ngaphakathi komdlalo lo ngelangaphakathi. Ngokutjho komtloli womdlalo lo kuthiwa uTjhili bekufuze bona athole umuntu ozomsebenzela iplasi nekwaba yinto eyamphatha kabuhlungu njengombana asazi bona uMbulawa angeze afuna ukusilisa isikolo ayokusebenza eplasini. UMbulawa naye simfumana anerarano langaphakathi ngemva kobana uyise amtjele ngekulumo abe nayo noMathumbu. Unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu, njeke ukulisa kwakhe isikolo kutjho bona ibhudangwelo lizokufelela. Uqeda nehliziywakhe bona uzosilisa isikolo ayokusebenzela uyise iplasi kodwana angeze ayilisa ifundo uzokuragela phambili afunde ngeposo. Ukusuka lapho sithola irarano langaphandle phakathi kwelutjha noMathumbu. Livuma iingoma zombanganarha begodu likhandela abantu abadala bona baragele phambili ngomsebenzi ngombana libona bona isivumelwano elisenze naye sokobana lizokutjhayisa kusese nesikhathi, lithole iposo ngesikhathi asisenzeki nokobana liyabona bona induna uMbonani litjhatjha isaba ukukhuluma noMathumbu. Irarano langaphandle liya phambili lokha uMathumbu nakala ukuphendula iinghonghoyilo zalo ulithembisa amapholisa. Kilelirarano lokunghalwa komsebenzi sithola ilutjha libetha abantu abadala ngamagade libakatelela bona baye kwaMasuku bayokuhlala khona bufukama ukwenzela bona uMathumbu atjhugulule isiqunto sakhe sokuqotha umfelokazi kaMasuku. Sifumana irarano elinye la uMbulawa agijinyiswa khona mapholisa akhambisana nezinja. Afumana iincwadi zehlangano yombanganarha esele yavalwa umlomo. Ngemva kokubotjhwa nokugwetjwa kwaboMbulawa, bayathathwa basiwa ehlathini lapha bafika babetjhwa godu benjiswa nemigodi abazokubulungwa kiyo. Ukusuka lapho bayadunyuzwa baphoselwa ngemigodini eyenjweko leyo. UMbulawa usebenzise iqhinga lokuzilahlela ngemgodini bangakatjheji bona akakadunyuzwa. Uyaphunyurha ekudunyuzweni ubalekela enarheni yeBotswana ngesizo lelori ebithwele izimvu. Wadlulela e-Angola nekukulapho afika aragisela ifundo yakhe phambili wafeza ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu. Nasingathi siyatjheja kuyabonakala bona ukuze umtloli womdlalo lo aphumelelise umnqopho awuhlosileko uthome ngokusebenzisa irarano langaphakathi nelibe nomthelela werarano langaphandle bekwafika lapha indabakhe ivela tjhatjhalazi khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izwakwamukelwa). [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu UMBUZO 13: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni 13.1 Wathi uzaliphendula ngemuva kwamalanga alikhomba/ngemva kweveke. (1) 13.2 Unobangela wokufuthumela kweensebenzi ezibabantu abadala kukobana isikhathi sokuthewukela besele sibethile ilutjha lingafuni bona basebenze/Ilutjha libavimbela bona bathewukele/Basaba ukubotjhwa/Basaba ukuqotjhwa ephasini. (1) 13.3 - Isikhathi sedina sifitjhani khulu. - Isikhathi sokufunda sincani ngombana batjhayisa ebusuku khulu bangakghoni ukufunda. - Iposo bayifumana ngemva kwesikhathi. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2) 13.4 Ngilabo abathathwa njengamalunga wehlangano esele yavalwa umlomo enarheni yeSewula Afrika/ Ngabalwisana nebandlululo/ Ngabamavukelambuso. (1) 13.5 Zithi uMathumbu nakabetha umuntu uthoma ngokumtjhayisa ngamathumbukazakhe la amdule phasi bese uyambetha. (1) 13.6 - Abantu bemaplasini basasetjenziswa ngaphandle kobana barholelwe. - Imindeni esakhele amakhuwa wamaplasi isakatelelekile bona ibe nelunga elisebenzela ukuhlala eplasinapho. - Iinsebenzi zemaplasini zisatlhoriswa nagadesi. - Amakhuwa wamaplasi asasebenzisa abentwana abancani nekufanele ngathana basesikolweni bayafunda. (Nezinye iimpendulo ezizwakalako ezingavezwa bafundi zingathathwa). (2) 13.7 Wabatjela bona angeze aziphendule iinghonghoyilo zelutjha kunalokho uzolibophisa begodu watjela uTjhili bona akhalime indodanakhe. (2) 13.8 C/amabili nahlanu. (2) 13.9 Kubangelwa kukobana sele siside isikhathi uMathumbu abaphethe ngalindlela begodu sekuyinto abayijayeleko nengasabanikeli umraro/Basaba bona uMathumbu uzabaqotjha eplasini lakhe bese batlhoga indawo yokuhlala/Babinge bona bathola ipuphu simahla, njeke bangabulawa yindlala nange balwisana noMathumbu ngombana uzobajikela angasabapha litho. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 13.10 Umnqopho womtloli womdlalo lo wokwenza bona uMbulawa asinde kukobana amdlali oyikutani, njeke nangathana bekwenzakele bona naye adunyuzwe bekuzoba kuphela komdlalo lo kungasakghonakala bona ungaragela phambili. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako uzakutlonyeliswa). (2) 13.11 Akusilo iqiniso ilangeli belithatjelwa mapholisa wamakhuwa kwaphela kodwana amapholisa wabantu abanzima bekaphatheka kumbi ngombana siwezwa atjho bona iimbotjhwa ezidunyuzwako ngezabantu abanzima kwaphela, asikho nasinye isibotjhwa sekhuwa esakhe sadunyuzwa. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu 13.12 Isenzo sakaMathumbesi sisivezela bonyana umumuntu onebandlululo khulu nongeze akghona ukujamelana namatjhuguluko azokulethwa makhetho la/Usaba bona kungenzeka bona ngokomThethosisekelo omutjha ozokubekwa angazifumana abotjhwa ngezenzo zakhe ezimbi azenza izakhamuzi zeplasini lakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 13.13 Isenzo sakaVenter sokulisisa abesana isikolo besingasisihle begodu besiphambana nomThethosisekelo wenarha ngombana njengabo boke abentwana banelungelo lokufunda ukuze bakghone ukuphumelelisa amabhudangwabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2) 13.14 Umtloli womdlalo lo uphumelele ukuwunikela isihloko esiwufaneleko ngombana esethulweni sawo sitjelwa bona uMbulawa unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu kodwana sithola bona uhlangabezana neenqabo ebegade zingamenza bona angaliphumelelisi ibhudangweli. Ngokungapheli ithemba simfumana enza ngakho koke okusemandlenakhe ukobana aliphumelelise, mbala ugcine amjameli wamalungelo wobuntu njengombana abegade avele afisa kwasebuncanini bakhe. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (3) [25] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 23 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO) UMBUZO 14: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo. 15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi 12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo. -Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa -Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa. asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi. anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo. -Umtlolo uwuzwisise kuhle khulu. ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko. Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi -Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana 10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu -Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali. kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali. -Iingaba zakhiwe kuhle. IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo) Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14 UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni Irarano kutjhayisana ngemibono phakathi kwabadlali ngokwabo nofana phakathi kwabadlali nobujamo bendawo. Omunye nomunye umdlalo ubunjwa mararano amabili, irarano langaphakathi nerarano langaphandle. Irarano langaphakathi kulokha umdlali ahlangahlangene yena ngokwakhe, aratharatha ngokomkhumbulo ngobujamo azithola aqalene nabo bekufike lapha aphuma nesisombululo khona nofana atjharagana ukuya phambili. Irarano langaphandle yihlangahlangano eba hlangana nabadlali, okutjho bona kungazwani kwabadlali ngeenkulumo nofana ngezenzo bekufike lapha kuthathwa igadango lokulwa nofana lokunghalelana khona. Umnqopho ngilokho umtloli womdlalo afuna bona sikwazi ngomdlalwakhe. Ukuze umtloli womdlalo afikelele emnqopheni awuhlosileko usebenzisa yomibili lemihlobo yamararano. Umnqopho womtloli womdlalo wesihloko esithi; 'UMBANGO KANZUNZA NOMANALA' kukobana sazi bona kweza njani bona isitjhaba samaNdebele sihlukane sibe ziintjhaba ezimbili njengombana sibona namhlanje. Irarano lokuthoma esilithola ngaphakathi komdlalo lo ngelangaphakathi. Ngokutjho komtloli womdlalo lo kuthiwa ubukhosi besitjhaba samaNdebele babufanele buthathwe nguManala ngemva kokucima kwelanga elinguMusi kodwana bagcina buthethwe nguNzunza ngobukirikitjani. Ngemva kobana uNzunza athethe unamrhali sithola uManala anerarano langaphakathi ngombana simuzwa azibuza aziphendula bona kuze njani bona uNzunza amthathele ubukhosi bakhe. Simuzwa azisola ngesimilo sakhe sokobana angathatheli izinto phezulu lokha nakatjelwa bona afike ngamasa azokuthatha unamrhali. Simuzwa aratharatha nangokuhlongakalelwa ngunina, atjho nokobana nangathana unina ubesaphila ngabe akukho koke lokhu. Ngemva kokuratharatha kwakhe simthola aluka amano ayedwa wokobana njengombana uyise amnikele itjhwalo lokuzuma nje akasayolisebenzisela ukuzuma iinyamazana kodwana selayolisebenzisela ukuzuma uNzunza akwazi ukufumana ubukhosi bakhe. Mbala ngemva kwalokho simthola alandela amaqhingakhe. Ukusuka lapho sithola irarano langaphandle phakathi kwamabutho kaNzunza noManala. Amabutho kaManala agijimisana namabutho kaNzunza, kuhlatjanwa ngemikhonto nangeensutja bekwafika lapha uNzunza namabuthwakhe afulathela khona. Irarano langaphandle liraga liya phambili nanyana ilanga elinguManala selicimile ngombana enye nenye ikosi eba libambela lakaNcagu ithatha lapha kugcine khona uManala, ukobana kugijinyiswe uNzunza bekufike lapha kutholakala khona unamrhali amthethe ngobukirikitjani nongakamfaneli. Kilelirarano sithola bona isitjhaba sakaNzunza siyaphela ngombana isitjhaba saManala sibonakala sinamandla ngonobangela wokobana siphethe itjhwalo lokuzuma begodu lisebenzisa amaqhinga eliwafundiswa nguManala wokuzuma. Irarano langaphandleli likhambe liqaphazeleka nesitjhabeni samaThombeni esatholana nesaManala kwaba yincani indawo. Ngemva kobana uNcagu athathe iintambo zokubusa emva kokucima kwelanga elinguMrhawu naye simthola aragela phambili nokutjharaganisa izinto ukuya phambili ngokobana abe seenthendeni zakaNzunza. Iraranweli liraga njalo bekufikwa koQoli nekukulapho kwacolelanwa khona ngokobana kuthathwe uMthise kaTjhangutjhagu ongewesitjhaba samaNzunza anikelwe uNcagu bona kube yindlovukazi yakhe. Iqhingeli leza ngoNangubokazi ngokusebenzisa ingubo yedini ngokubona bona isitjhaba samaNzunza siyaphela. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu Ukusuka lapho iintjhaba ezimbilezi zahlukana, kwaba nesitjhaba samaNzunza nesitjhaba saManala njengombana sibona namhlanje. Nasingathi siyatjheja kuyabonakala bona ukuze umtloli womdlalo lo aphumelelise umnqopho awuhlosileko uthome ngokusebenzisa irarano langaphakathi nelibe nomthelela werarano langaphandle bekwafika lapha indabakhe ivela tjhatjhalazi khona. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izwakwamukelwa). [25] UMBUZO 15: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM MNGUNI 15.1 - Mikhonto. (1) - Iinsutja. (1) 15.2 Yikosi uSele. (1) 15.3 Yazithatha ngemva kobana kucime ilanga elinguMrhawu. (1) 15.4 Isizathu kukobana uNzunza akabaleki nehlangothi elinye lesitjhaba kwaphela kodwana uphethe nonamrhali obukhosi besitjhaba samaNdebele. (2) 15.5.1 UNanasi udlale indima ngokobana akhuthaze uNzunza bona afune ubukhosi, ukusuka lapho wamupha namano wokobana angamgalaja njani uyise unamrhali begodu lokho ngikho okwabanga umbango emdlalweni lo. (2) 15.5.2 UNgendu udlale indima ngokobana atjele uNanasi bona ikosi ithe uManala azomthatha njani unamrhali begodu lokho kwenza bona kube lula bona uNanasi abe namano awatjela uNzunza. (2) 15.6 Ngicabanga bona kwabangelwa kukobana uManala wayephethe itjhwalo lokuzuma kanti naye ngokwakhe ubayikutani yobuzimba bokuzuma, njeke bekanamaqhinga amanengi wokulwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona amandla kaManala abangelwa litjhwalo lokuzuma alinikelwa nguyise). (2) 15.7 Kuzwakala kunobudlelwano obuhle phakathi kwekosi uManala nesitjhaba sayo ngombana sizwa ikosi isilonga/Ikwakwazela indlela esalwa ngayo namaThombeni kanti nesitjhaba silonga ikosi ngokobana siyibize ngoBayede, Ngwenyama nekuyikomba yokuyihlonipha. (2) 15.8 Liqiniso ngombana kukulumo-pendulwano engehla le sizwa ikosi uManala ibiza amabutho ekhuluma nawo la ngesitjhaba sakayise uMusi kanti uMusi naye bekabiza isitjhaba asibusako ngokobana sitjhaba sakayise uMafana. (2) 15.9 Ngicabanga bona umtloli bekanqophe ukobana athi nanyana atjelwa bona azokuthatha unamrhali angasikimeli phezulu kodwana alibale ngobuzimba khona uNzunza azakuthola ithuba elihle lokobana amthathele unamrhali. (2) 15.10 - Unobangela kwaba kukobana uManala bekaphethe itjhwalo lokuzuma. - UManala gade anelwazi ngehlangothini lokuzuma, lokho kwamenza waba namaqhinga amahle wokulwa. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu 15.11 Umhlobo werarano ozwakala esiqetjhaneni esingehlesi lirarano langaphakathi ngombana sizwa uManala aratharatha ngehliziyo ngesenzo esimbi asenziwe mfowabo uNzunza begodu uyatjho nokobana uzozibuyiselela ukwenzela bona abuyise isithunzi sakhe esitjhabeni (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona kunerarano langaphakathi). (2) 15.12 Esiphethweni somdlalo lo sifumana uNcagu namabuthwakhe batholana noNzunza namabuthwakhe kodwana esikhundleni sokobana uNcagu athathe unamrhali kuNzunza simfumana amukela uMthise kaTjhangutjhagu bona kube yindlovukazi yakhe, akhohlwe ngonamrhali osele abangwe isikhathi eside kangaka. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona uNcagu wamukela umfazi esikhundleni sokobana athathe unamrhali kuNzunza). (3) [25] IMITLOMELO YESIGABA C: 25 INANI LOKE: 80 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 27 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 28 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 Downloaded from hlayiso.com 29 DBE/Novemba 2016 NSC – Imemorandamu Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all