Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IGREYIDI 12
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBILI (P2)
NOVEMBA 2016
IMEMORANDAMU
IMITLOMELO: 80
Imemorandamu le inamakhasi ama-29.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Skip to contentAll 2016 papers 





View all





isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2016 Memo
Grade 12 isiNdebele HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2016, 29 pages. Read online or download the free PDF.
Isindebele Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2016 · isindebele. Memorandum, 29 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiNdebele HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isindebele
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2016
- Exam period
- NSC November Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 29
- File size
- 1.9 MB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 29
This exam
NSC November Exam 2016
- Paper 1Question paper
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paper
Questions in this paper
- Question 2Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Ubukghwari / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Ubukghwari / Literature (Set Works)40 marks
- Question 7Ubukghwari / Literature (Set Works)50 marks
- Question 9Ubukghwari / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Umhlahlandlela wokutshwaya
1. Nangabe umfundi uphendule imibuzo engaphezu kwenani elibekiweko
tshwaya ipendulo yokuthoma kwaphela. (Umfundi akakafaneli aphendule
umbuzo omude nomfitjhani ngencwadi eyodwa)
2. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emi-4 ngaphasi kwesigaba A, (Iinkondlo
eziboniweko), tshwaya imibuzo emibili yokuthoma kwaphela.
3. Nangabe umfundi uphendule imibuzo emibili emifitjhani nofana emibili emide
ngaphasi kwesigaba B nesigaba C, tshwaya umbuzo wokuthoma omfitjhani
newokuthoma omude bese ulisa elandelako. (Nangabe umfundi uphendule
imibuzo yomi-4 tshwaya umbuzo wokuthoma ngaphasi kwesigaba ngasinye).
4. Nangabe umfundi utlole iimpendulo ezimbili, yokuthoma ingasiyo
elindelekileko bese yesibili kungelindelekileko tshwaya yokuthoma yesibili
ungayitjheja (Ungayitshwaya).
5. Nangabe iimpendulo azikanonjorwa ngendlela ekunonjorwe ngayo ephepheni
lemibuzo, tshwaya ngendlela imemorandamu inonjorwe ngayo.
6. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama emutjhweni/emudeni kutjhugulula
elikutjhoko ungawutlomelisi. Nangabe ukupeledwa kumbi kwegama
emutjhweni/emudeni akutjhugululi elikutjhoko utlomelise.
7. Imibuzo ema-eseyi (Imibuzo emide)
Nangabe inani lamagama asetjenzisiweko e-eseyini mancani, ungamjezisi
umfundi ngombana sele azijezise yena ngokwakhe. Nangabe i-eseyi yide
khulu tshwaya kufikela enanini elibekiweko lamagama. (Tjheja: sebenzisa
igridi yokutshwaya umbuzo lo ngokuyelela).
8. Imibuzo emifitjhani
Nangabe umfundi akakasebenzisi iindzubhuli nakabawiwe bona adzubhule
ipendulwakhe akangajeziswa.
9. YELELA: Iimpendulo ezifuna u-iye nofana awa, liqiniso nofana mbono,
liqiniso nofana akusilo iqiniso, kulungile nofana akukalungi, mbono
omuhle nofana akusimbono omuhle, sisenzo esihle nofana sisenzo
esimbi azinikelwa umtlomelo kodwana kutlonyeliswa isekelo kwaphela
(IMITLOMELO YOKE NGEYOKUSEKELA).
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: IINKONDLO
UMBUZO 1: 'Intatha' – JK Mahlangu
Amaqhinga wetjhada kusetjenziswa kwamatjhada ngendlela ekhethekileko ukwenzela
bona ummongondaba orhaywa yimbongi uzwakalise ummoya esuke iwuhlosile.
Amatjhada enziwa kulokha nakuphinyiswa abongwaqa bahlangene nabokamisa
nofana abokamisa babodwa. Amatjhada ekondlweni afaka hlangana ibuyelelatjhada,
ibuyelelamqondo nevumelwano. Ummoya wekondlo mazizo azwakalisa yimbongi
ngekondlwayo. Ekondlweni le imbongi isebenzise kanengi ibuyelelamqondo
ukuzwakalisa ummoya wokudana ngombana iratharatha ngesithandwa sayo esele
siyitjhiyile ephasini.
- Endimeni yoku-1, 3, 4 neyesi-6 imbongi ithome iindimezi ngomuda othi; 'Ngiphani
intatha' nekuyibuyelelamqondo ukugandelela bona ibawa ukuphiwa isihlahla
esingayisiza bona yamukele bona isithandwa saywesi asisekho ephasini.
- Endimeni yoku-1 emudeni wesi-4 kufika kewesi-6 imbongi isebenzise
ibuyelelamqondo yetjhada elithi; 'Sakhohlwa ubumbi, sakhohlwa ubuhle,
ngangakholwa' ngomnqopho wokuzwakalisa bona nanyana abanengi bakhohliwe
ngesithandwa saywesi kodwana yona ayikakhohlwa.
- Endimeni yesi-2 emudeni wobu8 newe-11 -imbongi isebenzise ibuyelelatjhada elithi;
'KuNomalanga ngatjho, ngatjho laba linye ngathi' ukugandelela bona yasitjela
isithandwa saywesi bona iyazikhakhazisa ngaso begodu izosithanda bekufike lapha
uZimu ayikhumbula khona. Emudeni we-9 newe-10 abanengi bebayiphikisa
bonyana ithando labo lizakuphumelela.
- Endimeni yesi-3 emudeni we-15 kufika kewe-17 imbongi isebenzise ibuyelelatjhada
elithi; Qala nihlezi niyahleka, Niqalile niyahleba, Nith' ulayekil' uLayiwe' ukusivezela
bona abantu abaseduze nayo bayayihleka bebayayihleba ngokulahlekelwa kwayo
nguNomalanga esikhundleni sokobana bayililise.
- Endimeni yesi-4 emdeni wama-22 kufika kewama-24 imbongi ibuyelele umqondo
othi; 'Ngiphani ngizilaphe lingakatjhingi, Ngiphani ngizilaphe nanyana
selatjhinga,Ngiphani ngizithobe ngizilaye ngizilahle' ukuzwakalisa bona ibawa bona
bayisize ngaphambi kobana nayo izibulale ngombana ingakghoni ukuphila
ngaphandle koNomalanga wayo.
- Endimeni yesi-4 emudeni wama-24 imbongi isebenzise ivumelwano-phakathi u-'Ngi
...' ukugandelela bona ifuna isizo lokobana ithobeke emmoyeni.
- Endimeni yesi-5 emudeni wama-27 newama-28 imbongi isebenzise ibuyelelatjhada
legama u-'batjho ...' Nebuyelelatjhada legama u-'ilanga emudeni wama-30 newama-
31' ukugandelela bona vele abantu bebavele bayisongela bona isithandwa saywesi
sizayitjhiya ngelinye ilanga kodwana yona beyitjho bona uNomalanga lilanga layo
eliyikhanyiselako.
- Endimeni yesi-6 emudeni wama-38 newama-39 imbongi isebenzise ivumelwano-
thoma kakamisa u-E ukuveza bona sese iluka iqhinga lokuzibulala ilandele
uNomalanga wayo.
Nasiyelela indlela imbongi ebuyelele ngayo amatjhada ekondlweni le kuyazwakala
bona ihlizywayo yayo ibuhlungu begodu izele ukudana ngokulahlekelwa sithandwa
sayo uNomalanga, begodu iphumelele ukusebenzisa iqhinga lamatjhada la.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). [10]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA A: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMBUZO OMUDE WEKONDLO (10 IMITLOMELO)
UMBUZO 1: 'Intatha' – JK Mahlangu
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli
OKUMUNYETHWEKO 6–7 4–5 3 2 0–1
-Umfundi uhlathulule isihloko -Umfundi utjengise -lsihloko usizwisise -Isihloko akakasizwisisi -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwekondlo: ngokungeneleleko begodu ukuzwisisa isihloko. bewasihlathulula ngendlela kuhle. azizwakali begodu
Ukuhlathulula amaphuzu
uwathinte woke amaphuzu ephakathi. Imininingwana -Ubuyelele amaphuzu azikanamatheli esihlokweni
amummongo esingenisweni
nokungenelela kokunikelwa amayelana nekondlo. -limpendulo pheze ayikavezwa yoke. kezinye iindawo uveze esinikelweko, kubudisi
kwamaphuzu azwakalako, ziyakhambelana nesihloko. namaphuzu angafunekiko. ukuzilandela ngombana
ukusekela kanye nelwazi -Uphendule ngendlela ehle -Amaphuzu amanengi -Akakatloli amaphuzu azikhambelani nombuzo.
lekondlo. khulu. Kunamaphuzu -lmibono esekelweko ikhona asekela imibono azwakalako/Amaphuzu -Uhlulekile ukunikela
amanengi asekelwe kodwana ayikavezwa yoke akakavezwa ngendlela awatlolileko akakasekelwa iimpendulo ekungizo.
7 IMITLOMELO ngokunemba begodu begodu ayikasekelwa eyanelisako. Unelwazi kuhle bekwazwakala. -Amaphuzu ambalwa
anqotjhiswe ekondlweni. njengombana elisezingeni eliphasi -Akayazi kuhle ikondlo Ie. awanikeleko akakasekelwa.
bekulindelekile. lekondlo. -Umfundi ikondlo akayazi
-Ikondlo uyizwisise kuhle kuhle.
khulu. -Kunobufakazi obutjengisa
bonyana uyayizwisisa
ikondlo.
ISAKHIWO NELIMI 3 2 1
-Umtlolo unesakhiwo esihle -Umtlolo unesakhiwo esihle -Bukhona ubufakazi -lkondlo ayikethulwa -Kubudisi ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukulandelana khulukhulu nokusekelwa nokusekelwa kwemibono besakhiwo sekondlo. ngefanelo. kukhulunywe
kwamaphuzu kanye
nokwethulwa: Ukuzwakala
kwemibono okulandelekako. okulandelekako. ngokwanelisako ngesihloko.
kwelimi kanye nokuzwakala -Ikondlo ayinakho -Ukungakahlelwa kuhle -Abukho ubufakazi
kwamaphuzu. -Isingeniso, isiphetho -lsingeniso, isiphetho ukunamathelana ngikho okwenza bokuhlelwa kwesakhiwo
neengaba kuhleleke kuhle neengaba kuhleleke kuhle. kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu nanyana ukulandelana
3 IMITLOMELO khulu. ayilandeleki. kungezwakali. kwamaphuzu.
-lmibono iyazwakala -Kuneemphoso ezinengi -Ilimi elisetjenzisweko
-lmibono iyazwakala beyisekelwe kuhle. -Kuneemphoso ezenziwe zelimi begodu Iisezingeni eliphasi khulu
beyisekelwe kuhle khulu. elimini, ekuzwakaleni nokusetjenziswa kwelimi begodu alizwakali.
-Ilimi, ukuzwakala kwekondlo kanye okunganembiko kwenza
-Ilimi, ukuzwakala nokwethulwa kwamaphuzu nekuhlelweni kodwana umtlolo lo ungezwakali.
nokwethulwa kwamaphuzu kuhle. iingaba zakhiwe kuhle.
kuhle kutjengisa ukutjhuja
kwengqondo.
IRHERHO LAMAMAKSI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani
nesihloko, ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 2: 'Isizi' – JN Malobola
2.1 - Kukobana bebaya emisebenzini.
- Kukobana bebaya esikolweni.
(EYODWA ipendulo kezingehla). (1)
2.2 Ivumelwano-ngakubili. (1)
2.3 Endimeni le imbongi isitjela bona ilanga ekwenzeka ngalo ingozi le
bekulilanga elifana nawo woke amalanga, lingakhombisi bona kukhona
okumbi okungenzeka nofana okungavela. (2)
2.4 - Mqondo othi woke umuntu ebekakhwele ibhesi le bekaya lapho
asebenza/afunda khona. (1)
- Mqondo othi abantu ebebangebhesini le bebangacocisani
khulu/njengemalangeni ngombana bekungoMvulo badiniwe. (1)
2.5 - Iinlingisi; 'Gidi! Bhu! Bhu!' >Zihlathulula itjhada lebhesi lokha nayiwako.
- Iinlingisi; 'Maye! Ha ... wu...! Iwu! >Zihlathulula isililo nokubabaza
okwenziwa babantu lokha ibhesi le nayiwako.
- Iinlingisi; 'Kwaphela nya! Kwathula du! >Zihlathulula ukuthula ngebanga
lokuhlongakala kwabantu ngemva kwengozi yebhesi le.
(ZIMBILI impendulo kezingehla. Nanyana umfundi angakazidzubhuli iinlingisi
kodwana aveze kwaphela imiqondo eziwuvezako uzakutlonyeliswa). (2)
2.6 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa
kuhlongakala kwabantu okwabangelwa kukuwa kwebhesi le.
(Tjheja: umfundi akaveze bekasekele ummoya lowo). (2)
[10]
UMBUZO 3: 'Amala' – JK Mahlangu
3.1 3.1.1 Neenhloni sezafa kimi. (1)
3.1.2 Umvuzwami kwaba yintwa. (1)
3.2 Endimeni le imbongi isivezela imiphumela yamala yokobana iinthandani
ziyatlhalana, imizi iyaphuka, iinlelesi ziyabotjhwa nabantu abanengi bayafa
ngonobangela wabantu abakhuluma amala.
(Tjheja: Akungatjhejwa inani lemiphumela emimbi nakutshaywa umbuzo lo). (2)
3.3 Imbongi inqophe ukusitjela bona abantu abaphila ngokukhuluma amala
abathembeki begodu izinto abazikhulumako abanye abantu abazithatheli
ehloko/Abenzi izinto ezihle nezingabukwa babantu/Izinto abazenzako
azisizihle azithandwa babantu.
(Umfundi angahlathulula ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
3.4 Imbongi isebenzise ibuyelelamqondo lamagama athi, ‘Ngilisa mala ngilisa!
Ngilisa ngiziphilele ngeqiniso, Ngilisa ngivume zam' izono’ ngomnqopho
wokugandelela bona mbala izimisele ukuhlukana nokukhuluma amala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
3.5 Amala kusisenzo umuntu asidobha ephasini kwabanye abantu, akusiyinto
umuntu abelethwa nayo, okutjho bona amala akadojwa ngeengazi emuntwini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[10]
UMBUZO 4: 'Langa Lokuthula' – JK Mahlangu
4.1 - Isenzasamuntu/Sisenzamuntu. (1)
- Isifaniso/Isimanyaniso. (1)
4.2 Indima le isitjela bona ngelanga elikhulunyiswa ekondlweni le kwajanyiswa
yoke into, azange kwaba nento esebenzako. (2)
4.3 Imbongi isebenzise itshwayeli ukubabaza bonyana ngelanga elikhulunyiswa
ekondlweni le kwajama nomoya into engalawulwa mumuntu. (2)
4.4 Kungebanga lokobana iTempeli yindawo eCwengileko nenokuthula elikhaya
lakaZimu, njeke ukuthula nokuzwana ephasini kungaba khona nange abantu
boke bamukela uZimu nofana bahlala eTempelini lakaZimu/Kungombana
nguZimu ohlala eTempelini ongatjala ukuthula ephasini.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
4.5 Angeze kwakghonakala bona kujanyiswe yoke into njengombana imbongi
isitjho ekondlweni le ngombana eembhedlela kunabantu amaphilwabo
abanjwe mitjhini, njeke nabe kungenzeka kujanyiswe imitjhini leyo
abantwabo bebangahlongakala.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[10]
KANYE
UMBUZO 5: 'Amabala' – JK Mahlangu
5.1 Sihlobo/Sithandwa/Singani sam' umuhle. (1)
5.2 Isifaniso/Isimanyaniso. (1)
5.3 Ekondlweni le imbongi izwakalisa ummoya wokudana, idaniswa zizenzo ezimbi
ezenziwa sithandwa sayo zokuba namehlo amanengi/zokuthandana
namasokana amanengi. (2)
5.4 Imbongi inqophe ukusitjela ngobuhle besithandwa saywesi obenza bona
ihliziywayo ibe buthakathaka, isithande nanyana yazi izenzo zaso
ezimbi/Imbongi inqophe bona isithandwa saywesi isithanda khulu. (2)
5.5 Imbongi ihlathulula bona itlhuwela abangaziko nofana abangalemukiko bona
isinini saywesi sinamehlo amanengi ngombana bazakuthi nabathoma
ukulemuka kube sekonakele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
5.6 Isenzo sesinini sembongi sokuba namabala asisisihle ngombana esikhathini
sanamhlanje kunamagulo amanengi athathelana ngokomseme nangalaphekiko,
njeke isinini sembongi singazithola sele sigula besihlongakale ngebanga lokuba
namabala/Singatshwayela abantu esithandana nabo ngamalwele
angalaphekiko la bese bayahlongakala/Amasokana athandana naswesi
angabulalana wodwa nofana angabulala sona. (2)
[10]
IMITLOMELO YESIGABA A: 30
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 6: MBALA NGUBABA – PB Skhosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak-nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 6
MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA
Ummongondaba ngilokho inovela ekhuluma ngakho. Ummongondaba wakhiwa
zizehlakalo ezihlukahlukeneko nesithi nasizihlanganisako zisinikele lokho umtloli asuke
ahlose bona sikwazi ngenovela ayitlolileko. Isehlakalo ngasinye enovelini senzeka
ngendlela yokobana sithi nasisitjhejisisako kube khona okuthileko esikufundako ngaso.
Enovelini le sithola bona ummongondaba kukwabiwa kwelifa ngendlela yesikhuwa
okuphambana nekambiso yesiNdebele ethi izibulo ngilo ekumele lilawule ilifa uyise
nakahlongakeleko. Ngaphambi kobana sifike kummongondaba lo kube nezehlakalo
ezinengi esikhambe sidobha iimfundo ezithileko kizo. Isifundo siyeleliso esisithola
ngokobana sizibumbele sona ngokubona indlela umlingisi othileko enza ngayo izinto
nofana athatha ngayo iinqunto ebujameni obuthileko.
Isifundo singatholakala ngesehlakalo esihle nofana esimbi. Nasitjheja izehlakalo
ezibumba ummongondaba wenovela yesihloko esithi; 'Mbala Ngubaba' sithola bona
yande ngezehlakalo ezingasizihle ngombana zisuka zibekwa sithola kubulungwa
ubaba uBongwe oyihloko yekhaya okuyinto engasiyihle. Ngemva kwamalangana
kufika aboDladla nendaba yesifiso esenziwa ngubaba uBongwe. Isifiswesi begade
sihlathulula indlela ebekufanele bona ilifeli lidliwe ngayo, okuyifundo. Ngesehlakalwesi
sifumana isifundo sokobana nawumumuntu ungokuhlela izinto zakho kusese
nesikhathi ukwenzela bona izinto zingatjharagani nasele ukhambile.
UMavela nakezwa indaba yesifiso waphatheka kabuhlungu ngombana yena begade
azitjele bona njengezibulo nguye ozokulawula ilifa lakwabo abambisene nonina.
Bekangacabangi bona uyise angayitjhugulula ikambiso yesiNdebele enikela izibulo
loke ilungelo lokulawula ilifa nakwenzekile bona ahlongakale. Ukubhala kwakhe ukuya
esikolweni bekangacabangi bona kungaba siqabo esenza bona uyise atjhugulule
umkhumbulo ngokumtjhiyela ilifa. Ngesehlakalwesi sifumana isifundo sokobana
nawumumuntu epilweni kufanele uzijamele, ungalindeli ukunikelwa izinto
ngokwesikhundla sakho sokubelethwa njengombana uMavela enzile. UMavela
bekufanele awabone amatshwayo wokobana uyise uthanda ifundo enze njengombana
uyise ambawe ngakhona afunde kodwana yena waphandlwa kukuba lizibulo.
Nasiragela phambili nenovela le sithola bona uMavela ulinga ukufumana ingcenye
yelifa lakhe. Uyakhamba uya ema-ofisini waboDladla eWitbank ukuyokubuza
ngobuqiniso bendaba yesifiso. Kunokobana afike akhulume iqiniso, uleya amala
uzibiza nangelinye igama uthi unguGijimani Ntuli. Ngesehlakalwesi sifumana isifundo
sokobana nawumumuntu kufuze ukhulume amaqiniso ngaso soke isikhathi ukwenzela
bona lokho okufunako ukghone ukukuthola. Uhlangana noSkhosana ongusosilarha
bebakha namano wokweba iinkomo zakaBongwe. Bayaphumelela ukuzeba kodwana
indaba yoniwa kufika kwaboDladla bazithole zitjhoda. Balandela umkhondo basizwa
litshayo leenkomo ekwaba ngilo elabasiza ukuzithola efandisini kwaMarhinini
nekukulapho babotjhwa khona aboMavela. Ezehlakalweni ezibalwe ngehlezi kizo
sifumana isifundo sokobana ukweba akunambuyiselo kunalokho kukwakhela amanaba
ugcine sele ubotjhiwe njengombana kwenzeka kiboMavela banaboSkhosana.
Nangathana uMavela wasamukela isifiso sakayise bekunelitho ebegade azolithola
kunina qobe yinyanga nofana ebentwaneni bakhe.
Nasitjheja ihlathululo engehla le kuyabonakala bona zinengi iimfundo esizithola
enovelini nanyana inovela leyo idemba ngommongondaba owodwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 7: MBALA NGUBABA – PB SKHOSANA
7.1 NguHleziphi. (1)
7.2 Ziziqu ze-BSc ekutlhogonyelweni kwemvelo. (1)
7.3 UMavela waphendula umkakhe wathi yena angeze alise ilifa lakhe alitjhiyelwe
nguyise lidliwe bosorhulwakhe, abosonghwanakhe neminye imikhwenende
yena akhona. (2)
7.4 - UMavela nguye owahlanakelako/owaphundulela imbaji mhlana kubekwa
uyise. (1)
- UMavela wakghemela abembi bendlu kayise. (1)
7.5 UMavela wathi umkakhe akavale umlonyanakhe alalele yena
njengendodakwakhe bona umtjhayela wuphi umthetho. (2)
7.6 AboDladla balandela imilayelo eyayitlolwe esifisweni sakaBongwe
njengombana injalo njengokuthi banikele uNaMtshweni imali eyaneleko
yokuzondla qobe ngenyanga bathembisa nokobana bazokubhadela iindleko
zokufunda kilabo abafuna ukufunda nofana ukuragisela phambili iimfundo
zabo. (2)
7.7 - Kukobana anikele abantu angabaziko bona bahlala kuphi iinkomo
zakwabo athembele bona bazakwenza njengombana bavumelene.
- Ukuvumela ukukhohliswa nguSkhosana banoMasango bonyana
amapholisa wangeBhundu ayabopha nawumumuntu ongahlali khona.
- Kukobana aphikisane nesifiso sakayise naphezu kobana sele abonile
bona mbala siliqiniso. Lokho kufakazelwa ukobana akhulume amala
kiboDladla esikhundleni sokobana avele ababuze ngendaba yesifiso
kutjho khona bona wavele wazibonela kezakhe bona iliqiniso.
- UMavela wathatha iinkomo zakwabo wayozithengisa zisese netshayo,
azange azame ukulisusa ngokobana atjhiselele phezu kwalo.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (4)
7.8 - Liqiniso ngombana enovelini le kunalapha uMavela atjela khona unina
bona akusingcono babuthane boke nabentwana bakwabo bayokutjela
aboDladla bona njengomndeni abakhambelani nangendlela uyise atlolise
ngayo isifiswesi, njeke babawe bona sitjhugululwe.
- Akusilo iqiniso ngombana enovelini le kunalapha uMavela atjho khona
bona uyise uyamazi, ubamumuntu wesintu nowagcinako amasiko, njeke
bengeze athi asebenze budisi kangaka asebenzela abentwabakhe
ekugcineni atlolise isifiso sokobana bangalidla ilifa abatjhiyele lona mhlana
alalako.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
7.9 Ngicabanga bona unobangela wokungafani kwemikghwabo ngehlangothini
lokwamukela isifiso esenziwa nguyisesi kukobana uMhlekwa usiqale ngelihlo
lokufunda nangehlonipho kanti nakunguMavela usiqale ngelihlo
lokungakafundi, lokuba nekani nangesikhundla sokubelethwa njengombana
alizibulo nje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
7.10 Umtloli unqophe ukusethulela isifundo sokobana ubulelesi abubhadeli
kunalokho bukufaka ejele.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
7.11 - Ngiyazwelana naye ngombana ngokwesintu bekanelungelo elipheleleko
lokobana asale alawula ilifa lakwabo njengombana uyise angasekho nje.
- Angizwelani naye ngombana isifiso sakayise besingamrarheli ngaphandle,
kwakhe bekukobana azibuyelele esikolweni ayokuragela phambili
neemfundo zakhe ngombana nesintu siyatjho bona ifundo ayikhulelwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (1)
7.12 - Ngehlangothini labafundi singatjho bona isiphetho senovela le kube
siphetho esilindelekileko ngombana besazi bona iinkomo zakaBongwe
zetjiwe nguMavela, njeke besilindele bona ekugcineni abotjhwe. (2)
- Ngehlangothini lomndeni kaBongwe kube siphetho-phekghu/
besingakalindeleki ngombana bebangakalindeli bona bangathola uMavela
ahlangana namasela ebe iinkomo zakaBongwe ngombana bamazi
amumuntu owayokufuna amatorho ngePitori. (2)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI YENOVELA (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 8: UKHOLIWE – N Skosana
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi.
Isitjengiso: Okum-(Tlola umtlomelo) Isak- nelim (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 8
UKHOLIWE – N SKOSANA
Ummongondaba ngilokho inovela ekhuluma ngakho. Ummongondaba wakhiwa
zizehlakalo ezihlukahlukeneko nesithi nasizihlanganisako zisinikele lokho umtloli asuke
ahlose bona sikwazi ngenovela ayitlolileko. Isehlakalo ngasinye enovelini senzeka
ngendlela yokobana sithi nasisitjhejisisako kube khona okuthileko esikufundako ngaso.
Enovelini le sithola bona ummongondaba kukuzibulala kwakaKholiwe ngebanga
lokobana abe nefihlo endodenakhe ngesehlakalo sokuzibulala kwakaZondani
ngombana angaphumeleli ukuthandana naye. Ngaphambi kobana sifike
kummongondaba lo kube nezehlako ezinengi esikhambe sidobha iimfundo ezithileko
kizo. Isifundo siyeleliso esisithola ngokobana sizibumbele sona ngokubona indlela
umlingisi othileko enza ngayo izinto nofana athatha ngayo iinqunto ebujameni
obuthileko.
Isifundo singasithola ngesehlakalo esihle nofana esimbi. Nasitjheja izehlakalo
ezibumba ummongondaba wenovela yesihloko esithi; 'UKholiwe' sithola bona yande
ngezehlakalo ezingasizihle ngombana zisuka zibekwa sithola bona kunesokana
elithanda uKholiwe kodwana okubuhlungu kukobana yena akalithandi, kubhala
nanyana sekulandelwa indlela yobuKrestu yokubahlanganisa. Ngalesisehlakalo
sifumana isifundo sokobana sibabantu singozifundisa ukwamukela lokha izinto
nazingakhambi ngendlela esizifisa ngayo. UKholiwe angeze samsola ngokungavumi
kwakhe ukuthandana noZondani ngombana njengawo woke umuntu unelungelo
lokwala lokha into nakangayifuniko. UZondani njengomuntu okholwako bekufanele
amukele bona uKholiwe akakadalelwa yena, ukhona umuntu uZimu amdalele yena
nasazokuhlangana naye.
Nasiragela phambili nenovela le sithola bona uZondani uyayibona ingozi angayidalela
uKholiwe ngokuzibulala kwakhe. Njengomuntu obekangafuni bona uKholiwe aqaleke
amumuntu omumbi emphakathini simthola atlola incwadi eyayihlathulula bona
ukuzibulala kwakhe kungebanga lokobana uKholiwe angaphumeleli ukuba mkakhe,
ngombana angakavumi ukumqoma. Ubutjhapha basuke benziwa nguThembi, olinesi
owanikelwa nguZondani incwadi le. Ngalokho singatjho bona sifunde ukobana
nasibabantu singokudlulisa imilayezo yabantu ngendlela efaneleko, khulukhulu
yabantu abangahlongakala nanyana kukunini. UThembi wanikelwa incwadi
eyayiphethe umlayezo ovela kuZondani nebekabonakala bona uZimu angamkhumbula
nanyana kungasiphi isikhathi kodwana lokho azange akuthathele ehloko. Esinye
isifundo esisithola kuZondani ngesokungamukeli ubujamo bepilo nabungakhambi
ngendlela yena afuna ngayo. Umlayezo obewusencwadini le bewungenza bona
abantu bangazondi uKholiwe bekufike lapha ipilwakhe ihlangahlangana njengombana
sibone kusenzeka enovelini le.
Ngemva kwesehlakalwesi uKholiwe walinga ngamandla ukuhlanza igama lakhe
emphakathini ngokobana abantu bathole iqiniso lendaba le kodwana kwaba ziinhlanga
ziphephuka nomoya. Abantu bamthatha njengombulali naphezu kobana alikholwa.
Lokho kwamphatha kabuhlungu ubuphilo bakhe boke uKholiwe. Wathi nanyana sele
asemtjhadweni azange umlise umkhumbulo wesehlakalwesi. Ngokungatjeli
indodakwakhe uMuzi indaba le basathoma ukuthandana nofana ngemva kobana
batjhadile, wazibona amumuntu ongazange abe neqiniso kiyo bekwafika lapha
azibulala khona.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Isifundo esisithola ngesenzwesi ngesokobana sifanele sibe namaqiniso ebantwini
esitjhade nabo. Akukafaneli sibe nezinto esifihlelana zona ngombana omunye
angagcina azibulele nofana ifihlo leyo ingagcina sele ivela ngendlela ekungasiyo bese
yenza bona abalingani bangasathembani. Nangathana uKholiwe waba nesibindi
sokutjela uMuzi indaba le bekangatjhaphuluka emmoyeni begodu bengekhe kwafika
lapha azibulala khona.
Nasitjheja ihlathululo engehla le kuyabonakala bona zinengi iimfundo esizithola kiyo
nanyana inovela leyo idemba ngommongondaba owodwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). [25]
UMBUZO 9: UKHOLIWE – NS SKOSANA
9.1 NguThokozani noBusi. (2)
9.2 Wawakhiwe eValschfontein/eSiyabuswa. (1)
9.3 NguNgendu. (1)
9.4 Kukobana uMuzi banoKholiwe bathi nabaqeda ukutjhada babe sele
balungiselela ukuya emzinabo uKholiwe angakakotizi ekhabo kaMuzi/
Wabona intundu kaMuzi noKholiwe ababekhamba nayo emzinabo, njeke
warareka bona kanti uKholiwe akasakotizi ekhakwakhe na. (2)
9.5 Kungombana uKholiwe adliwa sisazelo sokobana kunendaba yokuzibulala
kwakaZondani angazange ayitjele uMuzi, njeke ikulumo kasosokanakhe le
iba kwangathi iqaliswe kuye.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele
ummongo wendaba wokuzibulala kwakaZondani azibulalela uKholiwe). (2)
9.6 Wathuthukiselwa egatjeni leVista elingeDaveyton ngombana abalekiselwa
umalumakhe kaZondani, uManghope owayefuna ukumlandelela
ngeMamelodi ayombulala. (2)
9.7 Liqiniso ngombana sizwa ubaba kaMuzi atjho bona njengombana
sebatjhadile nje kufanele batjelane zoke izinto ezimbi ezakhe zabehlela
nabasakhulako kodwana yena wakhetha ukuthula ngendaba kaZondani,
wangamtjela uMuzi. (2)
9.8 Isisusa serarano kukobana uKholiwe abone umntwanakhe womntazana
uBusi sele akhombisa amatshwayo wokukhula, lokho kwamkhumbuza indaba
yokuzibulala kwakaZondani, wasuke wacabanga bona mhlamunye
umntwanakhe naye angahlangabezana nobudisi obufana nebakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
9.9 9.9.1 Ukuzibulala kwakaZondani kwaba nomthelela omumbi khulu
kunina ngombana naye wagcina alaliswe esibhedlela
ngonobangela wokuvukelwa bulwele behliziyo. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
9.9.2 Kwaba nomthelela omumbi khulu kuMuzi ngombana kwabangela
bona umkakhe, uKholiwe naye agcine azibulele amtjhiye
nabentwana ekufanele asale abakhulisa ayedwa, kwamphendula
umfelwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa). (2)
9.10 Irarano langaphandle engicabanga bona lidlale indima eqakathekileko
ekufikiseni inovela le esitlhorini sayo lirarano elaba phakathi kwakaKholiwe
nomkaSipho ngombana ngemva kwalo indaba yathoma ukuvela kancani
kuMuzi begodu lokho kwenza bona uKholiwe athathe umphefumulwakhe
ngokudliwa sisazelo, acabanga bona uMuzi uzomsola bona kubayini
bekangamtjeli ngendaba le isikhathesi soke nje.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
9.11 Sizinda sesikhathi sanje ngombana ekadeni esitjhabeni sabantu abanzima,
khulukhulu emaNdebeleni umntwana womntazana bekangafundiswa isikolo
ngombana bekuthiwa uzokuyokwenda bese usebenzela bemzini.
(Umfundi ungayibeke ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana isikhathi sanje). (1)
9.12 - UKholiwe ngiyamsola ngokobana azikhuphe umphefumulo ngombana yena
ngokwakhe bekazi bona akanamlandu ekuzibulaleni kwakaZondani kanti
noZimu amthandazako uyakwazi lokho, njeke bekufanele angazitshwenyi
ngokobana abanye abantu bathini.
- Angimsoli ngombana wabhalelwa kuveza iqiniso nanyana sele
usosokanakhe abayelelisile bona batjelane amaqiniso, besele
angasanandlela angatjela ngayo uMuzi; njeke wabona bona okugcono
azithathe umphefumulo ngombana asele anamahloni begodu adliwa
nasisazelo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2)
9.13 Bengizomncenga angitjele bona udliwa yini bese nangibhalelwa ukumsiza
ngimfunele bezehlalakuhle bona bakhulumisane naye njengabantu
ababandulelwe ukukhulumisana nabantu abanemiraro.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[25]
NOFANA
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 15 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA B: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UBUKGHWARI BOMLOMO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 10: UBUKGHWARI BOMLOMO ('UMOYA OMUMBI' – CM Sangweni)
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle . eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 10
UMBUZO 10: 'UMOYA OMUMBI' – CM Sangweni
Umlingisi oyimbangi ngiloyo osuke aphikisana neemfiso zomlingisi oyikutani, mlingisi
okhethwa mtloli ukobana avimbe ipumelelo yalokho ikutani ekuhlosileko.
Ngokwemitlolo esuselwa ehloko umlingisi lo uvezwa anomona begodu anamaqhinga
wokufelelisa umlingisi oyikutani. Isifundo ngilokho umtloli asuke asilemukisa ngakho
ukobana sikutjheje lokha nasenza nanyana singenzi okuthileko okuzosinikela
umphumela omuhle nanyana ongakalungi. Enolwaneni le umlingisi oyimbangi singathi
mumoya omumbi bese isifundo esisitholako ngesokobana kesinye isikhathi kuyenzeka
wenze umuntu into embi ngehloso yokumfelelisa kanti umbangela itjhudu lokobana
azuze okukhulu kunalokhu egade umonakalela khona.
Esingenisweni senolwana le sitjelwa bona ephasini lakomatje elalaziwa ngokobana
kusemkhathini kwakuhlalwa kamnandi begodu kunokuthula. Kuthiwa abokhokho
baleliphasi babetjhiye umthetho wokobana kungavunyelwa esinye isidalwa esingasilo
ilitje bona sizokuhlala kileliphasi. Umthetho lo wadluliselwa eenzukulwaneni
neenzukulwaneni zesitjhaba sakomatje. Umoya omumbi wathi nawubona indlela
ubujamo amatje agade aphila ngaphasi kwabo bokuzwana nokuthula waba nomona.
Phela wona ephasini lekhabo kwakuphilwa ngokulwa nangokunghwarana kubangwa
bona ngubani ikutani yakomoya. Wawungazwani nokuhlala ngokuthula; njeke
kungebangelo wamonakalela ubujamo bepilo yakomatje. Wasuka wayokubetha
izandla bona amatje awumukele uzokwakha ephasini lawo.
Ngokubinga umoyana omnandi owawuphembethwa mumoya ngomnqopho
wokuwarogela bona awuvumele ukuzokuhlala nawo, mbala amatje amatjha avuma
bona umoya ungazokwakha ephasini lawo. Umnqopho womoya wawungasi
kuhlalisana namatje kodwana wawufuna ukufudusa amatje ephasini lawo bese kuhlala
wona. Wawufuna ukuhlangahlanganisa amatje bona aphile lepilo owawuyiphila
ephasini lekhabo.
Ekukhambeni kwesikhathi umoya wathoma wajikela amatje wangasawaphembethela
umoyana omnandi loya. Amatje athi nakawubuzako bona kanti kubayini
sewuwabulalisa ngomtjhiso kangaka umoya wahleka kamnandi. Amatje athi nakatjela
umoya bona awubone oweza ngayo; umoya wakwata wafa, wavusa iiwuruwuru
ezabethanisa amatje aphadlheka aba ziintshutshurwana ngomnqopho wokobana
awele phasi kodwana esikhundleni salokho akhuphukela phezudlwana nekukulapho
umoya ungeze wafika khona. Ekufikeni kwawo enza isivumelwano nelanga bona
azakwenza umsebenzi welanga lokha ilanga naliyokulala. Umoya waba nehliziyo
ebuhlungu nawubona amatje amatjha sele aziinkwekwezi azihlalele kamnandi umoya
wazama iqhinga lokobana uyokukhulumisana namatje amakhulu bona babuyelane
babe bangani kodwana amatje amakhulu alikhomba libaba, atjho nokobana
isivumelwano wasenza namatje amatjha, hayi wona. Umoya wakwata walinga ukuya
phezulu kodwana wabhalelwa. Wenza ithulikazi ulinga ukwehlisa iinkwekwezi kodwana
wabhalelwa. Wathi nawubona bona amano wawo abhalelwe wathoma ukutlhagisa
abantu ephasini.
Ngehlathululo le singatjho bona isifundo esisifumana ngenolwana le kukobana umuntu
angathi lokha nakabona abantu bahlezi kamnandi abe nomona njengomoya omumbi.
Wathi ulaya amatje kanti uwanikela indawo ehle yokuhlala ngcono kunalapho
bekahlala khona. Nebantwini kuba njalo. Nawumonakalela abanye abantu usuke
ubabangela itjhudu lokobana baphile kamnandi baye phambili ngepilo. [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 11
11.1 'ILITJE LEMILINGO' – CM Sangweni
11.1.1 Buvila babantu ababehlala ephasineli. (1)
11.1.2 Isenzo esimbi esasenziwa lilitje lemilingweli nesingathi ngiso
esabangela abantwaba bona babe mavila ngesokobana libanikele
imihlobo yoke yokudla abayifunako. (2)
11.1.3 Unobangela wokobana abantwaba bande msinya kukobana
bebangasebenzi kodwana badla kwaphela. (2)
11.1.4 Urhulumende weSewula Afrika usekela abantu benarha le
ngeemali zokuzivulela amarhwebo bakghone ukuzisebenza
bebavulele nabanye abantu amathuba wemisebenzi njengombana
kwenze ilitje lemilingo. (1)
11.1.5 B/Laba nomusa. (2)
11.1.6 Umukghwa lo ungathekiswe nesenzo sabantu benarha le
sokujama imijeje qobe nakukurholwa umndende nezondlo
zabentwana abaziintandani nabantu abaphila nokukhubazeka
ezinikelwa mbuso wekhethu lo ebantwini bawo. (2)
11.1.7 Singathekiswe nesenzo sabantu bokufika ngombana nasithi
siyatjheja ngibo esele bazivulele amarhwebo enarheni yekhethu le
begodu abanye babantu bekhethu basebenzela bona. Abantwaba
nabeza enarheni le beza banganalitho nokutjho bona koke lokhu
esele banakho bakuthole enarheni le. (2)
11.1.8 Sisitjela bona urhulumende uyabanikela abantu amathuba
wemisebenzi kodwana abantu badlala ngawo/Abantu beSewula
Afrika bayavilapha bafuna ukunikelwa izinto bangakazisebenzeli
baqede bafune okudlula lokho abaphiwe khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako
izakwamukelwa). (1)
11.1.9 Umlayezo esiwufumana enolwaneni le kukobana nasibabantu
kufanele sizisebenzele, singazisami ngezinto esizithola simahla
kurhulumende ngombana kuzokufika isikhathi lapha angasakghoni
khona ukusinikela lezozinto.
(Umfundi anganikela/angaveza wakhe umlayezo onembako
uzakwamukelwa). (2)
KANYE
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
11.2 'IIMBONGO ZAKARHOLIHLAHLA NELSON MANDELA' – MA Mahlangu
11.2.1 - ERobben Island. (1)
- Epolsmor. (1)
11.2.2 (a) Ikunz' ibhodl' ekampeni ivalelwe. (1)
(b) Usehla senyuka nephasi ngenca yokwendlalela. (1)
11.2.3 Indima le imumethe umqondo wokobana uMandela wakghona
ukuhlathululela labo ababenganalemuko lombuso wentando
yenengi bebayamukela ngaphandle kokulwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
11.2.4 Kungilethela umqondo wokobana njengombana uZimu aziwa
iphasi loke nje ukuvalelwa kwakaMandela nakho kwaziwa liphasi
loke begodu lokho kwenza bona woke umuntu aphatheke kumbi
ngonobangela wokobana kwakungananto embi ayenzileko
njengoZimu nakabethelwa esiphambanweni angakenzi litho elimbi.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
11.2.5 - Iyabonakala ngombana sekuphilwa ngentando yenengi, abantu
abanzima nabamhlophe bayalingana begodu nombuso
sewusezandleni zabanzima nabamhlophe.
- Ayibonakali ngombana umnotho wenarha le usese sezandleni
zabamhlophe, abantu abanzima basaragela phambili
nokutlhaga kanti namakhuwa amanengi asese nebandlululo
ebantwini abanzima.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA B: 25
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 19 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 12: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela iimpendulo
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. Kukhulunywe ngokwanelisako
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi bokuhlelwa
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwesakhiwo nanyana
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kwamaphuzu ukulandelana kwamaphuzu
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kungezwakali.
-Kuneemphoso -Ilimi elisetjenzisweko
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, -Kuneemphoso ezinengi Iisezingeni eliphasi khulu
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba zelimi begodu begodu alizwakali.
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. nokusetjenziswa kwelimi
kwengqondo. okunganembiko kwenza
-Iingaba zakhiwe kuhle. umtlolo lo ungezwakali.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 12
IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
Irarano kutjhayisana ngemibono phakathi kwabadlali ngokwabo nofana phakathi
kwabadlali nobujamo bendawo. Omunye nomunye umdlalo ubunjwa mararano amabili,
irarano langaphakathi nerarano langaphandle. Irarano langaphakathi kulokha umdlali
ahlangahlangene yena ngokwakhe, aratharatha ngokomkhumbulo ngobujamo azithola
aqalene nabo bekufike lapha aphuma nesisombululo khona nofana atjharagane ukuya
phambili. Irarano langaphandle yihlangahlangano eba hlangana nabadlali, okutjho
bona kungazwani ngeenkulumo nofana ngezenzo kwabadlali bekufike lapha kuthathwa
igadango lokulwa nofana lokunghalelana khona. Umnqopho ngilokho umtloli womdlalo
afuna bona sikwazi ngomdlalwakhe. Ukuze umtloli womdlalo afikelele emnqopheni
awuhlosileko usebenzisa yomibili lemihlobo yamararano. Umnqopho womtloli
womdlalo wesihloko esithi; 'IBHUDANGO LAMI' kukobana nawunebhudango
ungavumeli ubujamo ozithola ukibo bukudosele phasi nofana emva.
Irarano lokuthoma esilithola ngaphakathi komdlalo lo ngelangaphakathi. Ngokutjho
komtloli womdlalo lo kuthiwa uTjhili bekufuze bona athole umuntu ozomsebenzela
iplasi nekwaba yinto eyamphatha kabuhlungu njengombana asazi bona uMbulawa
angeze afuna ukusilisa isikolo ayokusebenza eplasini. UMbulawa naye simfumana
anerarano langaphakathi ngemva kobana uyise amtjele ngekulumo abe nayo
noMathumbu. Unebhudango lokuba mjameli wamalungelo wobuntu, njeke ukulisa
kwakhe isikolo kutjho bona ibhudangwelo lizokufelela. Uqeda nehliziywakhe bona
uzosilisa isikolo ayokusebenzela uyise iplasi kodwana angeze ayilisa ifundo
uzokuragela phambili afunde ngeposo.
Ukusuka lapho sithola irarano langaphandle phakathi kwelutjha noMathumbu. Livuma
iingoma zombanganarha begodu likhandela abantu abadala bona baragele phambili
ngomsebenzi ngombana libona bona isivumelwano elisenze naye sokobana
lizokutjhayisa kusese nesikhathi, lithole iposo ngesikhathi asisenzeki nokobana
liyabona bona induna uMbonani litjhatjha isaba ukukhuluma noMathumbu. Irarano
langaphandle liya phambili lokha uMathumbu nakala ukuphendula iinghonghoyilo zalo
ulithembisa amapholisa. Kilelirarano lokunghalwa komsebenzi sithola ilutjha libetha
abantu abadala ngamagade libakatelela bona baye kwaMasuku bayokuhlala khona
bufukama ukwenzela bona uMathumbu atjhugulule isiqunto sakhe sokuqotha
umfelokazi kaMasuku.
Sifumana irarano elinye la uMbulawa agijinyiswa khona mapholisa akhambisana
nezinja. Afumana iincwadi zehlangano yombanganarha esele yavalwa umlomo.
Ngemva kokubotjhwa nokugwetjwa kwaboMbulawa, bayathathwa basiwa ehlathini
lapha bafika babetjhwa godu benjiswa nemigodi abazokubulungwa kiyo. Ukusuka
lapho bayadunyuzwa baphoselwa ngemigodini eyenjweko leyo. UMbulawa usebenzise
iqhinga lokuzilahlela ngemgodini bangakatjheji bona akakadunyuzwa. Uyaphunyurha
ekudunyuzweni ubalekela enarheni yeBotswana ngesizo lelori ebithwele izimvu.
Wadlulela e-Angola nekukulapho afika aragisela ifundo yakhe phambili wafeza
ibhudango lakhe lokuba mjameli wamalungelo wobuntu.
Nasingathi siyatjheja kuyabonakala bona ukuze umtloli womdlalo lo aphumelelise
umnqopho awuhlosileko uthome ngokusebenzisa irarano langaphakathi nelibe
nomthelela werarano langaphandle bekwafika lapha indabakhe ivela tjhatjhalazi
khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izwakwamukelwa). [25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
UMBUZO 13: IBHUDANGO LAMI – TG Mnguni
13.1 Wathi uzaliphendula ngemuva kwamalanga alikhomba/ngemva kweveke. (1)
13.2 Unobangela wokufuthumela kweensebenzi ezibabantu abadala kukobana
isikhathi sokuthewukela besele sibethile ilutjha lingafuni bona
basebenze/Ilutjha libavimbela bona bathewukele/Basaba ukubotjhwa/Basaba
ukuqotjhwa ephasini. (1)
13.3 - Isikhathi sedina sifitjhani khulu.
- Isikhathi sokufunda sincani ngombana batjhayisa ebusuku khulu
bangakghoni ukufunda.
- Iposo bayifumana ngemva kwesikhathi.
(ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (2)
13.4 Ngilabo abathathwa njengamalunga wehlangano esele yavalwa umlomo
enarheni yeSewula Afrika/ Ngabalwisana nebandlululo/
Ngabamavukelambuso. (1)
13.5 Zithi uMathumbu nakabetha umuntu uthoma ngokumtjhayisa
ngamathumbukazakhe la amdule phasi bese uyambetha. (1)
13.6 - Abantu bemaplasini basasetjenziswa ngaphandle kobana barholelwe.
- Imindeni esakhele amakhuwa wamaplasi isakatelelekile bona ibe nelunga
elisebenzela ukuhlala eplasinapho.
- Iinsebenzi zemaplasini zisatlhoriswa nagadesi.
- Amakhuwa wamaplasi asasebenzisa abentwana abancani nekufanele
ngathana basesikolweni bayafunda.
(Nezinye iimpendulo ezizwakalako ezingavezwa bafundi zingathathwa). (2)
13.7 Wabatjela bona angeze aziphendule iinghonghoyilo zelutjha kunalokho
uzolibophisa begodu watjela uTjhili bona akhalime indodanakhe. (2)
13.8 C/amabili nahlanu. (2)
13.9 Kubangelwa kukobana sele siside isikhathi uMathumbu abaphethe
ngalindlela begodu sekuyinto abayijayeleko nengasabanikeli umraro/Basaba
bona uMathumbu uzabaqotjha eplasini lakhe bese batlhoga indawo
yokuhlala/Babinge bona bathola ipuphu simahla, njeke bangabulawa yindlala
nange balwisana noMathumbu ngombana uzobajikela angasabapha litho.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
13.10 Umnqopho womtloli womdlalo lo wokwenza bona uMbulawa asinde kukobana
amdlali oyikutani, njeke nangathana bekwenzakele bona naye adunyuzwe
bekuzoba kuphela komdlalo lo kungasakghonakala bona ungaragela
phambili.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako uzakutlonyeliswa). (2)
13.11 Akusilo iqiniso ilangeli belithatjelwa mapholisa wamakhuwa kwaphela
kodwana amapholisa wabantu abanzima bekaphatheka kumbi ngombana
siwezwa atjho bona iimbotjhwa ezidunyuzwako ngezabantu abanzima
kwaphela, asikho nasinye isibotjhwa sekhuwa esakhe sadunyuzwa. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
13.12 Isenzo sakaMathumbesi sisivezela bonyana umumuntu onebandlululo khulu
nongeze akghona ukujamelana namatjhuguluko azokulethwa makhetho
la/Usaba bona kungenzeka bona ngokomThethosisekelo omutjha
ozokubekwa angazifumana abotjhwa ngezenzo zakhe ezimbi azenza
izakhamuzi zeplasini lakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
13.13 Isenzo sakaVenter sokulisisa abesana isikolo besingasisihle begodu
besiphambana nomThethosisekelo wenarha ngombana njengabo boke
abentwana banelungelo lokufunda ukuze bakghone ukuphumelelisa
amabhudangwabo.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (2)
13.14 Umtloli womdlalo lo uphumelele ukuwunikela isihloko esiwufaneleko
ngombana esethulweni sawo sitjelwa bona uMbulawa unebhudango lokuba
mjameli wamalungelo wobuntu kodwana sithola bona uhlangabezana
neenqabo ebegade zingamenza bona angaliphumelelisi ibhudangweli.
Ngokungapheli ithemba simfumana enza ngakho koke okusemandlenakhe
ukobana aliphumelelise, mbala ugcine amjameli wamalungelo wobuntu
njengombana abegade avele afisa kwasebuncanini bakhe.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako). (3)
[25]
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com 23 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
ISIGABA C: IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA UMDLALO (25 IMITLOMELO)
UMBUZO 14: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani
OKUMUNYETHWEKO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Uphendule umbuzo kuhle -Utjengise ukuzwisisa isihloko. -lsihloko usizwisise -lsihloko usizwisise -Iimpendulo ezinikelweko
Ukuhlathululwa kwesihloko: khulu: 14–15. bewasihlathulula bewasihlathulula ngendlela azizwakali begodu
Ukungenelela kwesihloko -Uhlathulule isihloko -limpendulo pheze ngendlela elingeneko ephakathi kodwana azikanamatheli esihlokweni
nokuzwisisa itheksthi. ngokungeneleleko begodu ziyakhambelana nesihloko. kodwana imininingwana imininingwana ayikavezwa esinikelweko, kulikhuni
uwathinte woke amaphuzu ayikavezwa yoke. yoke. ukuzilandela nanyana
amayelana nomtlolo. -lmibono esekelweko ikhona azikhambelani nombuzo.
15 IMITLOMELO -Uphendule umbuzo kuhle: kodwana ayikavezwa yoke -Amaphuzu amanengi -Amaphuzu amanengi
12–13 begodu ayikasekelwa asekela imibono asekela imibono -Uhlulekile ukunikela
njengombana bekulindelekile. akakavezwa ngendlela akakavezwa ngendlela iimpendulo ekungizo.
-Uphendule ngendlela ehle. eyanelisako. eyanelisako. -Amaphuzu ambalwa
-Kunamaphuzu amanengi -Kunobufakazi obutjengisa awanikeleko akakasekelwa.
asekelwe ngokunembako bonyana umtlolo uwuzwisisile. -Unelwazi elisezingeni -Unelwazi elisezingeni -Umtlolo akawazi.
anqotjhiswe emtlolweni. eliphakathi lomtlolo. eliphasi lomtlolo.
-Umtlolo uwuzwisise kuhle
khulu.
ISAKHIWO NELIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Umtlolo uhleleke kuhle. -lsakhiwo esihle nokusekelwa -Bukhona ubufakazi -Isakhiwo asikathulwa -Kulikhuni ukutjho bonyana
Isakhiwo, ukwethulwa Kunesingeniso, iingaba kwemibono okulandelekako. besakhiwo somtlolo. ngefanelo. kukhulunywe
komqondo. nesiphetho ezisezingeni ngokwanelisako ngesihloko.
Ilimi, iphimbo nesitayela elihle khulu. -lsingeniso, iingaba nesiphetho -Umtlolo awunakho -Ukungakahlelwa kuhle
okusetjenziswe endabeni. kuhleleke kuhle. Ukunamathelana ngikho okwenza -Abukho ubufakazi
-Kunokuthuthuka kwamaphuzu begodu ukulandelana kwamaphuzu bokuhlelwa kwesakhiwo
kwamaphuzu begodu -lmibono ivezwe beyasekelwa awulandeleki. kungezwakali. nanyana ukulandelana
10 IMITLOMELO azwakala kuhle. yezwakala. kwamaphuzu
-Kuneemphoso -Kuneemphoso ezinengi
-Ilimi, ukuzwakala -Ilimi, ukuzwakala ezenziweko elimini, zelimi begodu -Ilimi elisetjenzisweko
nokwethulwa kwamaphuzu nokwethulwa kwamaphuzu ekuzwakaleni kwendaba nokusetjenziswa kwelimi Iisezingeni eliphasi khulu
kuhle bekutjengisa ukutjhuja kuhle. kanye nekuhlelweni. okunganembiko kwenza begodu alizwakali.
kwengqondo. umtlolo lo ungezwakali.
-Iingaba zakhiwe kuhle.
IRHERHO LEMITLOMELO 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
YELELA: Nangabe umfundi ubethele mthalazeni, akakaphenduli okumunyethweko ngendlela elindelekileko begodu utlole nofana ucoce indaba nje engakhambelani nesihloko,
ungamtlomelisi/mnikele i-0 kokubili okumunyethweko kanye nelimi. Okum- (Tlola umitlomelo)
Isitjengiso: Okum- (Tlola umtlomelo) Isak- nelim- (Tlola umtlomelo)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA UMBUZO 14
UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM Mnguni
Irarano kutjhayisana ngemibono phakathi kwabadlali ngokwabo nofana phakathi
kwabadlali nobujamo bendawo. Omunye nomunye umdlalo ubunjwa mararano amabili,
irarano langaphakathi nerarano langaphandle. Irarano langaphakathi kulokha umdlali
ahlangahlangene yena ngokwakhe, aratharatha ngokomkhumbulo ngobujamo azithola
aqalene nabo bekufike lapha aphuma nesisombululo khona nofana atjharagana ukuya
phambili. Irarano langaphandle yihlangahlangano eba hlangana nabadlali, okutjho
bona kungazwani kwabadlali ngeenkulumo nofana ngezenzo bekufike lapha
kuthathwa igadango lokulwa nofana lokunghalelana khona. Umnqopho ngilokho
umtloli womdlalo afuna bona sikwazi ngomdlalwakhe. Ukuze umtloli womdlalo afikelele
emnqopheni awuhlosileko usebenzisa yomibili lemihlobo yamararano. Umnqopho
womtloli womdlalo wesihloko esithi; 'UMBANGO KANZUNZA NOMANALA' kukobana
sazi bona kweza njani bona isitjhaba samaNdebele sihlukane sibe ziintjhaba ezimbili
njengombana sibona namhlanje.
Irarano lokuthoma esilithola ngaphakathi komdlalo lo ngelangaphakathi. Ngokutjho
komtloli womdlalo lo kuthiwa ubukhosi besitjhaba samaNdebele babufanele buthathwe
nguManala ngemva kokucima kwelanga elinguMusi kodwana bagcina buthethwe
nguNzunza ngobukirikitjani. Ngemva kobana uNzunza athethe unamrhali sithola
uManala anerarano langaphakathi ngombana simuzwa azibuza aziphendula bona
kuze njani bona uNzunza amthathele ubukhosi bakhe. Simuzwa azisola ngesimilo
sakhe sokobana angathatheli izinto phezulu lokha nakatjelwa bona afike ngamasa
azokuthatha unamrhali. Simuzwa aratharatha nangokuhlongakalelwa ngunina, atjho
nokobana nangathana unina ubesaphila ngabe akukho koke lokhu. Ngemva
kokuratharatha kwakhe simthola aluka amano ayedwa wokobana njengombana uyise
amnikele itjhwalo lokuzuma nje akasayolisebenzisela ukuzuma iinyamazana kodwana
selayolisebenzisela ukuzuma uNzunza akwazi ukufumana ubukhosi bakhe. Mbala
ngemva kwalokho simthola alandela amaqhingakhe.
Ukusuka lapho sithola irarano langaphandle phakathi kwamabutho kaNzunza
noManala. Amabutho kaManala agijimisana namabutho kaNzunza, kuhlatjanwa
ngemikhonto nangeensutja bekwafika lapha uNzunza namabuthwakhe afulathela
khona. Irarano langaphandle liraga liya phambili nanyana ilanga elinguManala
selicimile ngombana enye nenye ikosi eba libambela lakaNcagu ithatha lapha kugcine
khona uManala, ukobana kugijinyiswe uNzunza bekufike lapha kutholakala khona
unamrhali amthethe ngobukirikitjani nongakamfaneli. Kilelirarano sithola bona isitjhaba
sakaNzunza siyaphela ngombana isitjhaba saManala sibonakala sinamandla
ngonobangela wokobana siphethe itjhwalo lokuzuma begodu lisebenzisa amaqhinga
eliwafundiswa nguManala wokuzuma. Irarano langaphandleli likhambe liqaphazeleka
nesitjhabeni samaThombeni esatholana nesaManala kwaba yincani indawo.
Ngemva kobana uNcagu athathe iintambo zokubusa emva kokucima kwelanga
elinguMrhawu naye simthola aragela phambili nokutjharaganisa izinto ukuya phambili
ngokobana abe seenthendeni zakaNzunza. Iraranweli liraga njalo bekufikwa koQoli
nekukulapho kwacolelanwa khona ngokobana kuthathwe uMthise kaTjhangutjhagu
ongewesitjhaba samaNzunza anikelwe uNcagu bona kube yindlovukazi yakhe.
Iqhingeli leza ngoNangubokazi ngokusebenzisa ingubo yedini ngokubona bona
isitjhaba samaNzunza siyaphela.
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Ukusuka lapho iintjhaba ezimbilezi zahlukana, kwaba nesitjhaba samaNzunza
nesitjhaba saManala njengombana sibona namhlanje.
Nasingathi siyatjheja kuyabonakala bona ukuze umtloli womdlalo lo aphumelelise
umnqopho awuhlosileko uthome ngokusebenzisa irarano langaphakathi nelibe
nomthelela werarano langaphandle bekwafika lapha indabakhe ivela tjhatjhalazi
khona.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izwakwamukelwa). [25]
UMBUZO 15: UMBANGO KANZUNZA NOMANALA – SM MNGUNI
15.1 - Mikhonto. (1)
- Iinsutja. (1)
15.2 Yikosi uSele. (1)
15.3 Yazithatha ngemva kobana kucime ilanga elinguMrhawu. (1)
15.4 Isizathu kukobana uNzunza akabaleki nehlangothi elinye lesitjhaba kwaphela
kodwana uphethe nonamrhali obukhosi besitjhaba samaNdebele. (2)
15.5.1 UNanasi udlale indima ngokobana akhuthaze uNzunza bona afune ubukhosi,
ukusuka lapho wamupha namano wokobana angamgalaja njani uyise
unamrhali begodu lokho ngikho okwabanga umbango emdlalweni lo. (2)
15.5.2 UNgendu udlale indima ngokobana atjele uNanasi bona ikosi ithe uManala
azomthatha njani unamrhali begodu lokho kwenza bona kube lula bona
uNanasi abe namano awatjela uNzunza. (2)
15.6 Ngicabanga bona kwabangelwa kukobana uManala wayephethe itjhwalo
lokuzuma kanti naye ngokwakhe ubayikutani yobuzimba bokuzuma, njeke
bekanamaqhinga amanengi wokulwa.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
amandla kaManala abangelwa litjhwalo lokuzuma alinikelwa nguyise). (2)
15.7 Kuzwakala kunobudlelwano obuhle phakathi kwekosi uManala nesitjhaba sayo
ngombana sizwa ikosi isilonga/Ikwakwazela indlela esalwa ngayo
namaThombeni kanti nesitjhaba silonga ikosi ngokobana siyibize ngoBayede,
Ngwenyama nekuyikomba yokuyihlonipha. (2)
15.8 Liqiniso ngombana kukulumo-pendulwano engehla le sizwa ikosi uManala ibiza
amabutho ekhuluma nawo la ngesitjhaba sakayise uMusi kanti uMusi naye
bekabiza isitjhaba asibusako ngokobana sitjhaba sakayise uMafana. (2)
15.9 Ngicabanga bona umtloli bekanqophe ukobana athi nanyana atjelwa bona
azokuthatha unamrhali angasikimeli phezulu kodwana alibale ngobuzimba
khona uNzunza azakuthola ithuba elihle lokobana amthathele unamrhali. (2)
15.10 - Unobangela kwaba kukobana uManala bekaphethe itjhwalo lokuzuma.
- UManala gade anelwazi ngehlangothini lokuzuma, lokho kwamenza waba
namaqhinga amahle wokulwa. (2)
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
15.11 Umhlobo werarano ozwakala esiqetjhaneni esingehlesi lirarano langaphakathi
ngombana sizwa uManala aratharatha ngehliziyo ngesenzo esimbi asenziwe
mfowabo uNzunza begodu uyatjho nokobana uzozibuyiselela ukwenzela bona
abuyise isithunzi sakhe esitjhabeni
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
kunerarano langaphakathi). (2)
15.12 Esiphethweni somdlalo lo sifumana uNcagu namabuthwakhe batholana
noNzunza namabuthwakhe kodwana esikhundleni sokobana uNcagu athathe
unamrhali kuNzunza simfumana amukela uMthise kaTjhangutjhagu bona kube
yindlovukazi yakhe, akhohlwe ngonamrhali osele abangwe isikhathi eside
kangaka.
(Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako kodwana kuvele bona
uNcagu wamukela umfazi esikhundleni sokobana athathe unamrhali
kuNzunza). (3)
[25]
IMITLOMELO YESIGABA C: 25
INANI LOKE: 80
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com
27 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com
28 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P2
Downloaded from hlayiso.com
29 DBE/Novemba 2016
NSC – Imemorandamu
Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2016 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC Supplementary 2016 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2022 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2021 Memo

Memorandum
isiNdebele HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2018 Memo
More from Grade 12 isiNdebele HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiNdebele HL ATP 2023 24

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Question Paper

Question paper