Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 Paper 1 NSC November 2022 Memo

MemorandumisiNdebele HLGrade 1220229 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 memorandum from the NSC November Exam 2022, 9 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC November Exam 2022

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LOKUTHOMA (P1) NOVEMBA 2022 UMHLAHLANDLELA WOKUTSHWAYA IMITLOMELO: 70 Umhlahlandlela wokutshwaya lo unamakhasi ali-9. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 2 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA UMBUZO 1 Ukutshwaya ukufunda nokuzwisisa  Njengombana itjhejo liqaliswe ekuzwisiseni, ukupeleda okungasikho neemphoso zelimi akukameli kujeziswe ngaphandle kobana iimphoso lezo zitjhugulula okutjhiwoko/ukuzwisisa umqondo. (Iimphoswezo kumele zitjengiswe/zivezwe).  Nangabe abafundi basebenzise amagama abuya kelinye ilimi ngaphandle kwalelo elihlolwako, ungawatjheji amagama lawo, nangabe ipendulo ipha umqondo, ungajezisi. Nanyana kunjalo, nangabe igama elivela kelinye ilimi lisetjenziswe etheksthini begodu lifuneka ependulweni, lokho kuzokwamukelwa.  Iimpendulo ezifuna imibono yabafundi, imitlomelo ayinganikelwa ipendulo yaka- IYE/AWA nanyana NGIYAVUMA/ANGIVUMI. Kumele kutjhejwe/kutlonyeliswe ukusekelwa kwependulo kwaphela.  Akunamitlomelo ekumele yabelwe ULIQINISO/AKUSILO IQINISO nanyana IQINISO/UMBONO.  Nangabe iimpendulo zifuna igama linye kodwana umfundi yena unikele umutjho woke, tshwaya igama ekungilo ipendulo nangabe lithalelwe/litjengisiwe.  Nangabe kufuneka amaphuzu amabili/amathathu kodwana kutlolwe amanengi, tshwaya kwaphela wokuthoma amabili/amathathu.  Vumela ukwahluka kwamalimi wesiphande.  Emibuzweni la kukhethwa ipendulo enembako, yamukela kokubili, iledere elikhambisana nependulo ekungiyo NANYANA ipendulo nayitlolwe ngokuzeleko. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 3 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 1.1 1.1.1 Kukobana bagcina ngokutjhiya iindawezo zimalangabi, zivuthe bezilothe/zitjhisiwe.  (1) 1.1.2 Kuthiwa isizathu kwakukulwisana nomBuso wabamhlophe owawubandlulula abantu abanzima/Kwakukulwisana nokuvalelwa kwabadosiphambili behlangano ebusako.  (1) 1.1.3 Babefuna bona boke abantu abamaphandle abasenarheni le babuyele eenarheni zemakhabo.  (1) 1.1.4 - Umtlhago.  (1) - Indlala.  - Ukutlhogeka kwemisebenzi.  - Izinga eliphezulu lobulelesi.  (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 1.1.5 Kubangelwa kukobana enarheni le kunokungalingani phakathi kwabantu abanzima nabamhlophe ngehlangothini lezomnotho/Kubangelwa yindlala/Kubangelwa kutlhogeka kwemisebenzi/Kubangelwa kurhola imali encani engafikeleli iimfuneko zabo/Balinga ukuphungula umtlhago/indlala abaqalene nayo.  (1) 1.1.6 - Abantu abanengi balahlekelwa misebenzi.  (1) - Amabubulo athintekako abanobudisi bokobana abuyele ebujameni bawo bangaphambili kanti amanye wawo afela safuthi/avalwa unomphela. - Kwandisa ubulelesi obenza bona kube nokutlhayela kweemali ezifanele zifeze iimfuneko zeminye imiNyango (1) kaRhulumende. (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) 1.1.7 - Ngicabanga bona ukubuyiselwa kwabo boke abantu bokufika eenarheni zemakhabo kungaba nomthelela omuhle emnothweni wenarha ngombana isibalo sabantu abasebenzisa iinsetjenziswa ezifana namanzi, ukudla, igezi nokhunye okunengi abakusebenzisako nabasenarheni le kungongeka/Izinga lobulelesi nezinga lokusetjenziswa kweendakamizwa kungehla/Kungaba nemisebenzi evulekako eendaweni ezinengi ngombana kunezwangobatjho bona abantu bokufika bathathela abantu benarha le imisebenzi. - Ngicabanga bona ukubuyiselwa kwabo boke abantu bokufika eenarheni zemakhabo kungaba nomthelela omumbi ngombana bangakhamba nawo woke amakghono abanawo nesiwatlhogako sibabantu benarha le/Intela ebhadelwa ngilabo abeze ngamarhwebo asemthethweni inarha le angeze isayithola.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako (2) izakwamukelwa.) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 4 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 1.1.8 - Kusese sizathu esisazwakalako ngombana inengi lelutjheli ababelethi balo azange bakghona ukuliragisela phambili ngokobana balifundise emaZikweni aPhakemeko wezeFundo ngonobangela wokobana kwabona ababelethaba azange bathola amathuba wokobana bafunde ngokugandelelwa mBuso webandlululo, njeke umtlhago wabo udlulela ebentwaneni babo. - Akusese sizathu esisazwakalako ngombana umBuso webandlululo kade waphela begodu embusweni wagadesi manengi amathuba abantu abatjha ebebangawasebenzisa ukwenzela bona bazilungiselele ikusasa labo kodwana bona badlala ngawo ngokobana bangafundi ngokuzimisela.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 1.1.9 - Iye, imali le inomthelela ekwenzeni abantu abanengi bangasakukhuthalela ukusebenza imisetjenzana emincani ebangayenzela abantu abahlala nabo emiphakathini njengalokha ingakabi khona ngombana njenganje bayazi ukobana ikhona imali yasimahla abayithola qobe kuyinyanga. - Awa, imali le ayinamthelela ekwenzeni bona abantu benarha le bangasakukhuthalela ukusebenza ngombana yincani khulu, njeke angekhe kwenzeke bona umuntu athole umsebenzi bese uyawulisa ngonobangela wokobana athembele kiyo, bayamukela ngombana banganayo imisebenzi.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 1.1.10 Kuletha umthelela omumbi khulu ngombana uRhulumende kufanele ondle iinlelesi abe azithengele nejunifomu nazisemajele/URhulumende ufanele aqinisekise bona iinlelesezi nazingemajele zithola ifundo esezingeni elihle kiwo woke amazinga wezefundo/URhulumende ufanele aqalelele ihlalakuhle kanye nezamaphilo weenlelesezi nazingemajele.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 1.1.11 Indlela esemthethweni engasiza abosomabubulo/abosomabhizinisi ukobana amarhwebabo angafeli safuthi kukobana bawathathele itjhorensi yemali engaba ngaphezulu kwesilinganiso sepahlabo ukwenzela bona bakghone ukuwavusa kabutjha/bangaboleka imali ebhangeni bavuselele amarhwebabo. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa). (2) 1.1.12 Isenzwesi asamukeleki ngombana abantu abasusa inturhwaba basuke bangakenzi irhubhululo lokobana umuntu loyo mbalambala uyathinteka kilokho asuke asolelwa kikho nofana akathinteki/Abantu abasusa iinturhwaba basuke batjhidelene nalomuntu osolelwako bese bafuna ukukhandela isandla somthetho bona sibhalelwe kukwenza umsebenzaso/Ukukhandela bona umsolwa angabotjhwa. (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 5 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya 1.2 1.2.1 Sisenzo sokubaleka/sokugijima/sokuphatha ipahla le sakuyitjhuba. (1) 1.2.2 Indlela ekukanjelwe ngayo ikhombisa bona isitolwesi sibhodwe mimizi/ Kubonakala indlu eqadi kwesitolwesi. (1) 1.2.3 Ubungozi obungehlela umntwana obhejulweko lo kukobana unina nakungenzeka akhutjhwe aduleke phasi umntwana lo angalimala kabuhlungu/Nakungenzeka amapholisa athi athela unina lo ngesililisanyeembezi umntwana lo angalimala/Nakungenzeka bona amapholisa athi adumuza unina lo ngekule yeraba kungenzeka kudumuzeke nomntwana lo. (2) 1.2.4 Okungenziwa nguRhulumende kukobana athathe imali ayisebenzisela ukulilisa abosomabubulo abathintekileko nayisebenzisela ukuthengela umphakathi iimpakana zokudla avulele abantu amathuba wemisebenzi khona kuzakuphunguka indlala engunobangela wesenzo sabantu abasesithombeni sesi-3.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako (2) izakwamukelwa.) 1.2.5 (a) Umphakathi uzokuthi nawutlhoga isizo lamapholisa angakghoni ukufika ngesikhathi ngombana anganazo iinkoloyi ezaneleko.  (1) (b) URhulumende kuzokutlhogeka/uzokukateleleka bona akhuphe enye imali godu ayokuthenga enye ikoloyi ezokujamiselela le ebonakala isitjha esithombenesi.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (1) 1.2.6 - Kungakghonakala nange abadosiphambili bemitjhagalo ehlelweko nabangaqinisekisa bona balawula abatjhagali ngendlela enokuziphatha okuhle kungabi khona okuphuma emnqopheni wokutjhagala kwabo. - Angekhe kwakghonakala ngombana kubudisi ukulawula iwoma labantu abatjhagalako ngombana inengi labo lisuke lingakezi ngomnqopho womtjhagalo kodwana lisuke lize ngomnqopho wokuzokuphetha iimfuneko zalo/Hlangana nabatjhagali kusuke kukhona abanye abantu ababahloyileko, njeke basuke bazibandakanya emitjhagalweni ngehloso yokufuna ukuyokonela abantu labo ipahlabo.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 6 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA B: UKURHUNYEZA UMBUZO 2 Isigaba esisirhunyezo Hlala uvule amehlo lapha ukhamba ukhona. Umuntu wengubo akangakhambi yedwa endleleni ethulileko. Nakukhona okusolako thatha igadango lokuzivikela msinya. Lokha nakukhona okusolako balekela emakhiweni onabantu oseduze. Ungathembi nanyana yini oyitjelwa mumuntu ongamaziko. Ungathembi abantu abafuna ukuba bangani bakho eenkundleni zokuthintana. Hlala uphethe irhasi elilisa iinyembezi ukwenzela ukuzivikela nakungaba nomuntu olinga ukukuthumba. Yiba nabantu abathathu abakghona ukukubona nge-GPS bona ukuphi. Inani lamagama=58 Tjheja: Imidzubhulo esekholomini yokuthoma yenzelwe ukukhumbuza abatshwayako ngemitjho edzujulwe bunqopha etheksthini. IMIDZUBHULO ESETHEKSTHINI AMAPHUZU AQAKATHEKILEKO A. 'Kuqakathekile bona nawumumuntu 1. Hlala uvule amehlo lapha ukhamba uhlale utjhejile ngaso soke isikhathi lapha khona. ukhamba khona.' B. 'Nawumumuntu wengubo balekela 2. Umuntu wengubo akangakhambi ukukhamba wedwa endleleni, khulukhulu yedwa endleleni ethulileko. ethulileko nengaphithizeliko.' C. 'Nangabe kukhona okusolisako thatha 3. Nakukhona okubilayelako thatha amagadango wokuzivikela ngokurhaba.' igadango lokuzivikela msinya. D. 'Nakukhona okusolako balekela 4. Lokha nakukhona okubilayelako kunanyana ngimuphi umakhiwo balekela emakhiweni onabantu onabantu oseduze nawe.' oseduze. E. 'Akukafaneli bona uthembe abantu lula, 5. Ungathembi nanyana yini oyitjelwa khulukhulu ococa nabo eenkundleni mumuntu ongamaziko. zokuthintana nalabo obonana nabo bunqopha.' F. 'Sebenzisa iinkundla zokuthintana 6. Ungathembi abantu abafuna ukuba ngokuhlakanipha ukwenzela ukulemuka bangani bakho eenkundleni abantu abazokulandela bazenze zokuthintana. abangani bakho ngemva kokubona isithombe nemininingwana ethileko ngawe kanti ukube bafuna ukukuthumba.' G. 'Kuqakathekile ukuhlala ulindele okhunye 7. Hlala uphethe irhasi elilisa nokhunye okumbi okungakwehlela, njeke iinyembezi ukwenzela ukuzivikela hlala uphethe irhasi elilisa iinyembezi nakungaba nomuntu olinga ukuze ukghone ukulwisana nanyana ukukuthumba. ngubani okuzela nemikhuba engazwisisekiko.' Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 7 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya H 'Vumela abangani/iinini zakho 8. Yiba nabantu/ abangani abakghona okungasenani ezintathu ozithembako ukukubona nge-GPS bona ukobana zikghone ukukubona bona ukuphi/Tjela abangani bakho bona ukuphi ngaso soke isikhathi uyakuphi ngaso soke isikhathi. ngokusebenzisa i-GPS.' Amaphuzu ali-7 kangehla. Inani lamagama asetjenzisweko =58 IGRIDI YOKUTSHWAYA UKURHUNYEZA. Ukutshwaywa kwesirhunyezo kudzimelele ekuvezweni kwamaphuzu aqakathekileko ngokufunwa mbuzo. Isirhunyezo kumele sitshwaywe ngalindlela:  Ukwabiwa kwemitlomelo: o 7 imitlomelo emaphuzwini ali-7 (Umtlomelo owodwa kilelo nalelo phuzu eliqakathekileko) o 3 imitlomelo yelimi o Inani loke: 10  Ukwabiwa kwemitlomelo yelimi lokha ohlolwako nakasebenzise amagamakhe. o 1–3 yamaphuzu alungileko: nikela umtlomelo owo-1 o 4–5 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-2 o 6–7 yamaphuzu alungileko: nikela imitlomelo emi-3  Ukwabiwa kwemitlomelo yelimi lokha ohlolwako angakasebenzisi amagamakhe. o 6–7 yemidzubhulo: akunamtlomelo-0 o 4–5 yemidzubhulo: nikela umtlomelo owo-1 o 2–3 yemidzubhulo: nikela imitlomelo emi-2 TJHEJA:  Ukubala amagama: o Abatshwayi kumele baqinisekise inani lamagama asetjenzisweko. o Ungaphunguli imitlomelo nangabe ohlolwako akhange atjengise inani lamagama alisebenzisileko namkha nangabe inani atlole bona ulisebenzisile akusingilo. Nangabe ubude obulindelweko budlulile, funda bewufike emagameni ama-5 bese awusarageli phambili nesirhunyezweso. o Iinrhunyezo ezifitjhani kodwana zinawo woke amaphuzu aqakathekileko akukameli zijeziswe. IMITLOMELO YESIGABA B: 10 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 8 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI Ukutshwaya ISIGABA C  Ukupeleda: o Iimpendulo ezifuna igama linye kumele zitlonyeliswe nanyana kungakapeledwa kuhle, ngaphandle kokobana iphoso itjhugulula okutjhiwo ligamelo/ihlathululo yegamelo. o Eempendulweni ezimumutjho opheleleko, ukungakapeledeki kuhle akujeziswe nangabe iimphoso zisesakhiweni selimi elihlolwako. o Nangabe kuhlolwa isirhunyezo, ipendulo kumele ibe netshwayo elifaneleko (ungci).  Ukwakheka kwemitjho kumele kukhambelane nehlelo begodu kunikelwe ngemitjho ezeleko/njengokutjho komyalo.  Emibuzweni la kukhethwa ipendulo enembako, yamukela kokubili, iledere elikhambisana nependulo ekungiyo NANYANA ipendulo nayitlolwe ngokuzeleko. UMBUZO 3: ISIKHANGISO 3.1 Yipambosi yokwenziwa.  (1) 3.2 - Umtlami wesikhangiswesi utlole amagama amumongo womkhiqhizo lo ngamagama amakhulu/ngamagabhadlhela ngomnqopho wokudosa/wokurogela abathengi.  (1) - Umtlami wesikhangiswesi utlole amagama amibandela ngamaledere/ngamagama amancani ngomnqopho wokobana abathengi bangayilemuki msinyana nofana bangabaleki.  (1) - Umtlami wesikhangiswesi utlole igama elithi; 'Dettol' butjhigama ngomnqopho wokulemukisa abathengi bonyana kuligama lesiNgisi elisetjenziswe hlangana namagama wesiNdebele.  (1) 3.3 Magama athi: 'Nakungenzeka umkhiqhizo lo ukuphunyule izandla nofana abentwana bayisele bakwa-Dettol abakazukuthweswa umlandu.’  (1) 3.4 - Angazuza ukuhlala athabile/ajabulile.  (1) - Angazuza ukuhlala avikelekile/aphephile emagqiwaneni.  - Angazuza ukuhlala anobuso obuhle nobutjhelelako.  (ZIMBILI iimpendulo kezingehla.) (1) 3.5 Iinkomo zakababa zife zoke sekusele yinye tere.  (Umfundi angazitlamela wakhe umutjho asebenzise isenzukuthi u-‘tere’ uzakwamukelwa.) (1) 3.6 Mbono, zikhona nezinye iimbulalimagqiwana ezitlolwe bona zibulala (2) amagqiwana ngamaphesende ama-99,9 ezinjenge-Jik, i-Lifebuoy nezinye.  [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeKhaya (HL)/P1 9 DBE/Novemba 2022 NSC – Umhlahlandlela wokutshwaya UMBUZO 4: IKHATHUNI 4.1 - Ubonakala anebala lokubetjhwa elihlweni lakhe/ilihlo lakhe livuvukile.  (1) - Umkhonwakhe ubotjhiwe ngeembanditjhi/ufakwe isamende nekuhlathulula bona kungenzeka uphukile.  - Ubuso bakhe buneembhanditjhi nokutjho bona uvale ngazo amanceba.  (ZIMBILI iimpendulo kezingehla). (1) 4.2 Ngongumnini/ubunikazi.  (1) 4.3 Jabu ungakhohlwa bona ngimi ihloko yomuzi lowa/lowaya.  (1) 4.4 C/elithatha ihlangothi.  (2) 4.5 Ubujamo behlalisano emndenini lo abusibuhle ngombana ubaba lo ubonakala atlhorisa umma nomntwana lo/umndenakhe.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) 4.6 - Ngokubona kwami uRhulumende wenarha wenza ngokwaneleko ukulwisana nobujamobu ngombana qobe kumnyaka amalanga nakama-25 ngenyanga kaSinyikhaba ukufika amalanga nakali-10 ngenyanga kaNobayeni kunejima elikhozelelwako eliyelelisa umphakathi ukulisa ukutlhorisa abomma nabentwana. - Ngokubona kwami ngingathi uRhulumende akenzi ngokwaneleko ukulwisana nobujamobu ngombana ukuyelelisa kwaphela kodwana kungabi nesigwebo esiqinileko kilabo abaragela phambili nokwenza isenzwesi kufana nokuhlala.  (Umfundi angayibeka ngeyakhe indlela ezwakalako izakwamukelwa.) (2) [10] UMBUZO 5 5.1 Libizosenzo/Libizombala.  (1) 5.2 Emva kwesikhatjhana angene umnakwabo kaGijimani.  (1) 5.3 Usendleleni yesenzo eyamileko/esamileko.  (1) 5.4 Akhe ubize bakwadadwethu bangise emtholapilo hle!  (1) 5.5 Isifaniso/Isimanyaniso.  (1) 5.6 UBadanile aphume aphethe ikesi aye ngephunyaneni/ngekhwitjhini.  (1) 5.7 Isikhitjhana ebengisembethe akusiso/akusingiso esenze bona ngitjhe kangaka/Isikhitjhana ebengisembethe ngiso esenze bona ngingatjhi (1) kangaka.  5.8 'Baba-ke! Khona bengithi ngenzani?'  (1) 5.9 UBadanile ukhulume ngehliziyo watjho bona akhe abuzwe naye ubuhlungu ahlale amzwisa bona/UBadanile akhulume ngehliziyo athi akhe abuzwe naye ubuhlungu ahlala amzwisa bona/UBadanile ukhulume ngehliziyo wathi akhe ezwe naye ubuhlungu ahlala amzwisa bona.  (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA C: 30 INANI LOKE: 70 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all