Skip to content

isiNdebele HL Grade 12 P1 NSC Supplementary 2017 QP

Question paperisiNdebele HLGrade 12201715 pages

Grade 12 isiNdebele HL Paper 1 question paper from the NSC Supplementary Exam 2017, 15 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC Supplementary Exam 2017

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IGREYIDI 12 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) IPHEPHA LOKUTHOMA (P1) FEBHERBARI/MATJHI 2017 IMITLOMELO: 70 ISIKHATHI: Ama-iri ama-2 Iphepheli linamakhasi ali-15. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 2 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC YELELA 1. Iphepheli LINEENGABA EZINTATHU: ISIGABA A, B kanye NESIGABA C. ISIGABA A: Ukufunda nokuzwisisa (30) ISIGABA B: Ukurhunyeza (10) ISIGABA C: Izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi (30) 2. Phendula YOKE imibuzo. 3. Thoma isigaba ESINYE NESINYE ekhasini ELITJHA. 4. Thalela ngemva kokuphendula imibuzo YESIGABA NGASINYE. 5. Tlola iinomboro zeempendulo zakho zifane patsi nangendlela ezinonjorwe ngayo ephepheni lemibuzo. 6. Tjhiya umuda OWODWA ngemva kwaleyo naleyo pendulo. 7. Yelela kobana upeleda amagama ngendlela efaneleko bewutlole nemitjho ezwakalako. 8. Isikhathi esiphakanyisweko sokutlola isigaba ngasinye: ISIGABA A: Pheze imizuzu ema-50 ISIGABA B: Pheze imizuzu ema-30 ISIGABA C: Pheze imizuzu ema-40 9. Tlola kuhle nangesandla esibonakalako. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 3 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA UMBUZO 1 Phendula imibuzo engaphasi kwetheksthi eku-1.1 nengaphasi kwesithombe esiku-1.2. 1.1 Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI A UMTHETHOKAMBISO WOBULELESI WESEWULA AFRIKA 1 UmThethokambiso wenarha yeSewula Afrika sigungu somthetho olawula ubulelesi obenziwa enarheni le mazombe. UmThethokambiso lo ulawula indlela abantu abaphilisana ngayo nendlela abaziphatha ngayo emphakathini abaphila kiwo. UVan Der Walt nakahlathulula ubulelesi uthi; ‘Is a conduct which is common or statute law that prohibits and expressly or impliedly 5 subjects to punishment remissible by the state alone and which the offender cannot avoid by his own act once he has been convicted’. Ubulelesi bufaka hlangana ukuzwisa umphakathi ubuhlungu, ukuthusela, ukulimaza ipahla yomunye umuntu nofana yomphakathi, ukubeka masikizi amaphilo wabanye abantu, ukuphikisana nomThethokambiso wokuziphatha komphakathi 10 othileko kanye nokusebenzisa iindakamizwa ngaphandle kwemvumo ebuya kudorhodera. ImiThethokambiso elawula ubulelesi ayifani ngamandla wamalungelo wokusebenza kwayo nangokwemithetho ephathelene nezakhamuzi zenarha. Ngamanye amagama enye nenye inarha inomThethokambiso wobulelesi bayo oqalelele izakhamuzi zenarha leyo. 15 2 Umsebenzi womThethokambiso wobulelesi kuletha isisombululo esikatelela amalunga womphakathi bonyana ahlukane nokuziphatha okuhlukumeza amanye amalunga nofana ezinye izakhamuzi zenarha. Ngokuya komThethokambiso wobulelesi weSewula Afrika, umuntu ubekwa umlandu ngokobana kube nobufakazi obubonakalako bomlandu abekwa wona. 20 Ngamanye amagama nakungakaveli ubufakazi obuphathekako umthetho lo awunamandla wokubeka umuntu loyo umlandu. Okutjho bona ubamsolwa kufikela lapha kuvela khona ubufakazi obuphathekako bomlandu asolwa ngawo lowo. UmThethokambiso wobulelesi weSewula Afrika wakhelelwe phezu kwemithombo yokuziphatha ejayelekileko, umthetho womlandu 25 nemithetho ehlonywa malunga wepalamende ngaphasi kwelihlo lakamongameli wenarha. UmThethokambiso wobulelesi lo uyingcenye yokulawula ukuziphatha kwawo woke umuntu nendlela umuntu ajeziswa ngayo lokha nakangakawulandeli ngefanelo. Isifundo sezomthetho enarheni le siqalelele khulu emthethweni wobufakazi obuphathekako, obufana 30 nokobana umsolwa ubekwa umlandu kwaphela nangabe kunobufakazi bamambala bomlandu asolwa ngawo. Kunomehluko phakathi komthetho wobulelesi olawula inarha nomthetho wobulelesi olawula iphasi mazombe. Igama elithi; 'UmThethokambiso wobulelesi' litjho ubulelesi obuphathelene nokuphula umthetho wenarha, njengeSewula Afrika nokuphulwa komthetho 35 wephasi mazombe olawulwa mthetho wenarha walapha ubulelesobo benzelwe khona. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 4 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC 3 UmThetho wezobuLungiswa weSewula Afrika unqophe ekugandeleleni bona woke umuntu ulandela umthetho ngefanelo, ugandelele ukutjhutjhiswa kwalabo abaphule umthetho begodu nokujeziswa kwalabo abafunyenwe 40 bamlandu. Ngileyo ngcenye yerherho lomthetho ebeka umbandela nekambiso yokobana umuntu otholwe amlandu umbuso umjezisa ngayiphi indlela. Umbuso unikela isilelesi isijeziso ngokusemthethweni ngomnqopho wokusizwisa ubuhlungu ngesenzo esisenzileko ukwenzela bona singasasenza nangelinye ilanga. 45 4 Kunamathiyori amanengi wokujezisa. Amathiyori la aneminqopho emibili. Umnqopho wokuthoma ngonikela isizathu sokujeziswa bese wesibili kuba ngewokuhlathulula umhlobo nesilinganiso semihlobo ehlukahlukeneko yokujezisa. Imihlobo yamathiyori yokujezisa le inqophe ukuphendula imibuzo yokobana kubayini ihlelo lomThethokambiso lobulelesi lijezisa iinlelesi 50 ngokuhlukahlukana kwemilandu eziyenzileko. Amathiyori wokujezisa la ahlukaniseke imihlobo emithathu bese isijeziso esinye nesinye isilelesi esisinikelwa mtjhutjhisi siqalelelwa ngokutjheja okutjhiwo mathiyori la. Ithiyori yokuthoma ngeyokujezisa ngokupheleleko, njengokuthi isilelesi sinikelwa isijeziso esilingana nobulelesi esibenzileko. Ukuzwisisa ngcono ithiyori le 55 singenza isibonelo ngomThethokambiso wobulelesi wakade wokujezisa obegade uthi nangabe umuntu ukhuphe omunye ilihlo naye kufanele ajeziswe ngokobana akhutjhwe ilihlo. Okufanele kutjhejwe ngethiyori le kumThethokambiso wobulelesi wanamhlanje kukobana singayithathi njengesijeziso sokuzibuyiselela. Okutjhejwako emthethwenikambiso 60 wobulelesi ngaphasi kwethiyori le namhlanje akusikho ukuzibuyiselela kodwana kubuyisela esigeni ubutjhapho nofana ubulelesi obenziweko. 5 Enye ithiyori yokujezisa mhlobo wokujezisa isilelesi ngendlela yokobana kube khona okuthileko okuzuzwa mphakathi ngesigwebo esinikelwa sona, njengokuthi isilelesi sithunyelwe endaweni ethileko yomphakathi bona 65 siyoyihlwengisa. Umhlobo lo wethiyori uhlukaniseke imihlotjana emithathu okukuvikela, ukuvimbela nobulungiswa. Imihlotjana emibili le ekukuvimbela nokuvikela iyahlobana ngombana umnqopho wayo kuvimbela nokuvikela bona isilelesi singabuyeleli silelese godu. Ngokuya komthetjhwana wethiyori yokuvikela umnqopho wokujezisa kuvikela ubulelesi kodwana ithiyori le 70 ingadlulela ethiyorini yokuvimbela neyobulungiswa njengombana zoke zibonakala ziziindlela zokuvikela ubulelesi. 6 Nanyana kunjalo singatjho bona woke amathiyori la aqalene nokulungiswa kobulelesi kanti anobuhle nobumbi. Indlela ekufanele asetjenziswe ngayo ifanele iqalisiswe bona idzimelele begodu umphumela wayo kungilowo 75 onqotjhiweko nozuzisa umphakathi. Ngamanye amagama isilelesi asikafaneli bona ukujeziswa kwaso kubangele bona sigcine sele siyingozi emphakathini. Kungebangelo umbuso weSewula Afrika utjhugulule iindawo zokuhlaliswa kweenlelesi ezabe zaziwa ngamajele wombuso webandlululo wazenza iindawo zobulungiswa. 80 [Ithethwe ku-inthanethi yatjhugululelwa esiNdebeleni] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 5 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC 1.1.1 Tlola isizathu esenza bona enye nenye inarha ihlome umThethokambiso wobulelesi wayo. (1) 1.1.2 Ngokutjho kwetheksthi engehla le kuthiwa bobani abanamandla wokutlama umThethokambiso wenarha wokulawula ubulelesi? (1) 1.1.3 Ngokuya kwehlathululo kaVan Der Walt kuthiwa ngesinjani isenzo esithathwa njengobulelesi? (2) 1.1.4 Rhunyeza ngomutjho OWODWA okungakusindisa ngokomThethokambiso wobulelesi weSewula Afrika lokha nawusolelwa ngobulelesi ongakabenzi. (2) 1.1.5 Tlola okufanako phakathi kwethiyori yokuvikela ubulelesi nethiyori yokuvimbela ubulelesi. (2) 1.1.6 Ucabanga bona ungabayini umehluko wokujezisa iinlelesi phakathi kombuso nomphakathi? (2) 1.1.7 Ucabanga bona kungebanga lani umbuso ukhethe ukutjhugulula umthetho wokujezisa wakade wokobana umuntu nakakhuphe omunye ilihlo naye akhutjhwe ilihlo? (2) 1.1.8 Hlathulula indlela ozwisisa ngayo ithiyori yokujezisa ekuthiwa kujezisa ngokupheleleko. Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA. (2) 1.1.9 Ngokuya komThethokambiso wobulelesi weSewula Afrika khetha isenzo esingaweli ngaphasi kobulelesi kezingenzasi. A Ukulimaza ipahla yomunye umuntu nofana yomphakathi. B Ukubeka masikizi amaphilo wabanye abantu. C Ukubhema inyawupe. D Ukuphikisana nomThethokambiso wokuziphatha komphakathi othileko. (2) 1.1.10 Ngokwetheksthi engehla le kuthiwa umThethokambiso wobulelesi weSewula Afrika udzimelele phezu kobufakazi ngaphambi kobana ubeke umsolwa umlandu. Akhe utshwaye ngelihlo elibukhali ubuhle nobumbi bomthetho lo. (2) 1.1.11 Nange unganikelwa ithuba lokobana ujezise isilelesi ngiyiphi ithiyori yokujezisa ongayisebenzisa begodu kubayini ungakhetha lowomhlobo wethiyori yokujezisa? Ipendulo ayibe liphuzu ELILODWA. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 6 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC 1.2 Qalisisa iinthombe ezilandelako bese uphendula imibuzo. ITHEKSTHI B ISITHOMBE 1 ISITHOMBE 2 ISITHOMBE 3 [Zigugulwe ku-inthanethi] 1.2.1 Qala izinto ezisesithombeni soku-1 bese utlola imilandu EMIBILI engasetjenziswa njengobufakazi bekhotho nakugwetjwa umuntu. (2) 1.2.2 Tlola iinzathu EZIMBILI ezenza bona lokha amapholisa nakasolela nofana aleka umuntu ngomlandu othileko athome ngokumfaka amahagabhoyi. (2) 1.2.3 Phendula isitatimende esingenzasi ngoLIQINISI nofana AKUSILIQINISO bese usekela isiqunto osithathako ngokuqalisa kesinye seenthombe ezingehlezi. Abantu abalelesako ngabangasebenziko nabangakafundi kwaphela kodwana abasebenzako nabafundileko ababotjhwa ngombana ababenzi ubulelesi. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 7 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC 1.2.4 Hlathulula ikghonakalo yokobana iinthombe ezingehlezi zontathu zingasetjenziselwa ukukhombisa irherho lomlandu obekwe umuntu oyedwa. (2) 1.2.5 Ngokuzwisisa kwakho ihlathululo yamathiyori womThethokambiso wobulelesi ahlathululwe etheksthini eku-1.1 nokuyelela okwenzeka eenthombeni ezingehlezi akhe uhlathulule bona ngokuzwisisa kwakho ungathi ngiwuphi umhlobo wethiyori wokujezisa osetjenziswe eenthombenezi. Sekela ipendulwakho. (2) IMITLOMELO YESIGABA A: 30 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 8 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC ISIGABA B: UKURHUNYEZA UMBUZO 2 Fundisisa itheksthi engenzasi bese uyayirhunyeza ngokwemiyalo onikelwe yona. IMIYALO: 1. Ngamagama angadluli kwama-70, rhunyeza ngendima uveze amaphuzu amithelela emimbi ebangelwa kunikelwa kwemali yesondlo sabentwana. 2. Umutjho owutlolako endimeni awube nomqondo OWODWA opheleleko. 3. Tlola ngelimi elitsengileko ngombana uzokwabelwa imitlomelo emi-3. 4. Sebenzisa amagamakho, ungabuyeleli utlole njengombana kutloliwe etheksthini ngombana uzokulahlekelwa imitlomelo. 5. Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo sakho. ITHEKSTHI C IMITHELELA EMIMBI EBANGELWA KUNIKELWA KWEMALI YESONDLO SABENTWANA Ekadeni bengeze wabona umntwana ongaphasi kweminyaka eli-18 azithwele. Amalanga la, nange unganaye umntwana bewube seminyakeni le uthathwa njengasabuya nentambo ekuthezeni. Ukube umbuso uyalemuka bona imali le inomthelela omumbi kangangani ekuziphatheni kwelutjha nakamanye amalunga womphakathi ngabe ubuyekeza indlela eyabiwa ngayo. Umnqopho karhulumende ngemali le kwakukusiza abentwana abatlhagako, khulukhulu abanganababelethi nalabo ababelethi babo abangasebenziko kodwana akusese njalo namhlanje. Abentwana abasafundi, batholakala sebazithwala bebabuyelela ngombana bafuna imali le. Nakusikolo abasanandaba naso sebathembele ekuphileni ngemali yasimahla yesondlo sabentwana. Imali le yenza bona abentwana abanengi bazithole sele banomulwana wentumbantonga ngombana basuke baye emsemeni bangakazivikeli ngomnqopho wokobana babe sidisi kanti sebazifaka engozini. Namhlanje sithola urhulumende aqalene nobudisi bokobana nakwabiwa iimali kubekelwe ngeqadi imali yemitjhoga egongobalisa umulwana wentumbantonga. Imali le ikhuphula izinga labantu abangasebenziko ngenarheni le ngombana ukungafundi kwabentwanaba kutjho khona bona angeze bawuthola umsebenzi nanyana sebasezingeni lokobana bangayokusebenza. Ukukhuphuka kwezinga labantu abangasebenziko kukhinyabeza umnotho kanye namahlelo karhulumende wokuthuthukisa inarha le. Urhulumende ugcina sele atlhayelelwa yimali yokuphakela abantu iinsetjenziswa ngendlela ekungiyo ngombana imali enengi iya esondlweni sabentwana. Imali le ingunobangela omkhulu wokobana kukhutjhulwe imali yomthelo urhulumende ayidosa emirholweni yeensebenzi zakhe. Ukukhutjhwa kwemali le kubangela bona kube nokukhwabanisi okunengi okenziwa ziimphathiswa eziphezulu zombuso ngokubambisana neenhlangano ezinikelwe amathenda wokobana zirholise abantu ekufanele bayamukele. Iinsebenzi zombuso ngokubambisana neenhlangano ezirholisa imali le ziyayeba igcine ingakafiki ebantwini ekufanele bayithole. Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 9 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC Ngakelinye ihlangothi imali le sele iphendule izakhamuzi zenarha le iinlelesi ngombana nalabo abentwababo abangakakulungeli bona bangayithola benza amaqhinga wokobana bagcine sele bayithola. Ngokomthetho karhulumende umbelethi osebenzela umbuso umntwanakhe akukafaneli bona ayithole imali le kodwana okwenzekako kukobana ababelethaba batlolisa abentwababo njengabentwana beenini zabo nofana babomakhelana babo abangasebenziko ukwenzela bona ekugcineni bakwazi ukuthola imali le. Imindeni eminengi ayisathelelani amanzi ngonobangela wombango obangwe yimali yesondlo sabentwanesi. [Ithethwe ku-inthanethi yatjhugululelwa esiNdebeleni] IMITLOMELO YESIGABA B: 10 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 10 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC ISIGABA C: IZAKHI NEMITHETJHWANA YOKUSETJENZISWA KWELIMI UMBUZO 3 ISIKHANGISO Qalisisa isikhangiso esingenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI D YONDLA INDENAKHO NGOKUDLA OKUMNANDI KWEKUSENI!! ZIFUMANELE IBHEGA USUTHE NTI ILANGA LOKE!! PHAKATHI IFAKWE I-LETTUCE, ITAMATI NENYAMA YEKOMO UKUDLA OKUTHONTISA AMATHE NOKUTJHELELA KAMNANDI EMPHINJENAKHO. Imibandela: -Uyakhetha bona uyifuna ikhambe nebhlegana lesiselo esimakhaza nofana nama-chips. -Isiphetjhalesi sithoma nge-iri le-7 bekube li-iri le-9 kwaphela. [Sithethwe ku-www.images.com] 3.1 Dzubhula iinkhekhe zekulumo ezilandelako ezisetjenziswe esikhangisweni esingehla. 3.1.1 Isabizwana senani/sokubala. (1) 3.1.2 Ongumnini/Ubunikazi. (1) 3.1.3 Isandiso sesikhathi. (1) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 11 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC 3.2 Tlola inani lemali elikhonjiswe esikhangiswenesi ngamagama welimi ohlolwa ngalo. (1) 3.3 Tsomula igama elisetjenziswe njengesenzukuthi esikhangisweni esingehla uzakhele ngaso umutjho ozitlamele wona kuvele bona uyayazi ihlathululo yaso. (2) 3.4 Tlola isizathu esenze bona abatloli besikhangiswesi basebenzise udwi (-) egameni elithalelweko emutjhweni ngamunye kengenzasi. 3.4.1 Uyazikhethela bona uyifuna ikhambe nebhlegana lesiselo esimakhaza nofana nama-chips. (1) 3.4.2 Isipetjhalesi sithoma nge-iri le-7 bekube li-iri le-9 kwaphela. (1) 3.5 Tshwaya ngelihlo elibukhali isikhangiswesi uqalise ekutjhayisaneni kwemiqondo emibili esiyethulako. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 12 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC UMBUZO 4: IKHATHUNI Qalisisa ikhathuni engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI E [Sithethwe ku-www.images.com] 4.1 Tlola ELINYE igama elitjho iLimi lesiKhethu elikhulunyiswa ekhathunini le. (1) 4.2 Tlola umhlobo wepambosi yesenzo olungelelwe esenzweni esithi; 'sesiyatholakala' esisetjenziswe ekhathunini engehla. (1) 4.3 Hlangana namatjhuguluko-mdumo atjengiswe ekhomphyutheni yabesanaba ngiliphi elimqondofana nelithi ukurhwalabhisa? (1) 4.4 Tlola iinkhekhe zekulumo ezakhe/ezibumbe ibizovanga nofana ibizoqarha elithi; 'Thembinkosi'. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 13 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC 4.5 Khetha ipendulo enembako kezingenzasi. Isibabazo esithi; 'Iwu!' esisetjenziswe ngomunye wabesana abasekhathunini engehla le simumethe umqondo woku … A wokuthaba. B wokurareka. C wokudana. D wokufunga. (1) 4.6 Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo bese kuthi igama elithalelweko kiwo liveze umqondo wokuvuma. Thembinkosi bengingalemuki bona nesiKhethu sesiyatholakala emahlelweni wekhomphyutha. (1) 4.7 Tlola bona isenzo esithalelweko emutjhweni ongenzasi lo sikuyiphi indlela yesenzo. Angeze ngisafeyila isiKhethu ngiyakutjela mfana! (1) 4.8 Dzubhula amagama asisaga ekhathunini engehla le bewunikele nehlathululo yaso. (2) [10] Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 14 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC UMBUZO 5 Funda itheksthi engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako. ITHEKSTHI F Abantu abanengi eSewula Afrika nawubabuza bona ngikuphi ukudla okubalulekileko okudliwa ephasini lekhethu. Ipendulo iba budisi. Ephasini lekhethu kuhlala abantu abanamasiko ahlukahlukeneko. Phela ukudla kukhambisana nesikopilo yaleso naleso sitjhaba. Iimvakatjhi ezisuke zize ngevakatjhobukela lapha eSewula Afrika zikhamba zinambitha ukudla okuhlukahlukeneko, kusukela kilokho kwesintu kufikela 5 kokwesikhuwa okutholakala emahotela. Ukubona isiqumama esifinya ngendololwana, sithenga ihloko yemvu namawutwana elokitjhini akurari. Ukudla nakho kumnandi nawukudla ngendlela yakhona. Kunomrorho otholakala ePumalanga yaboNaspoti ekuthiwa ligutjha onambuluka ngathi bulwembu nawuwunghwathako. Abawaziko bathi uzele ngamaphrotheyini. 10 Indaba yokudla kweminyanyeni nemingcwabeni ayisaphathwa. Abanye abantu ubezwa bakhakhazisa ukudla kwemingcwabeni bathi; 'Emngcwabeni kwasibanibani sidle kamnandi khulu besabuyelela'. Abantu bayasunduzana, kubangwe ukudla kwemingcwabeni. Abanye basuka emazindleni ngebelo elikhulu bajarhele ukuyokujama umjeje wokuphakelwa ukudla. Ukobana emzini lowo kulilwa ezingomiko 15 ngokulahlekelwa lilunga lomndeni abakutjheji lokho. 5.1 Buyelela utlole umutjho ongenzasi lo kodwana ujamiselele igama elithalelweko ngegama lesiNdebele samambala. Abantu abanengi eSewula Afrika nawubabuza bona ngikuphi ukudla okubalulekileko okudliwa ephasini lekhethu abakghoni ukukuphendula. (1) 5.2 Funda umutjho ongenzasi bese udzubhula igama lokubolekwa kiwo. Umrorho wegutjha uzele ngamaphrotheyini. (1) 5.3 Thatha igama elithalelweko emutjhweni ongenzasi ulitjhugulule libe libizo bese wakha ngalo umutjho ozozitlamela wona. Phela ukudla kukhambisana nesikopilo yaleso naleso sitjhaba. (2) 5.4 Thatha imitjho engenzasi le uyitlole kube mumutjho owodwa usebenzise isihlanganisi esifaneleko. Ipendulo iba budisi. Ephasini lekhethu kuhlala abantu abanamasiko ahlukeneko. (2) Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe Phendla
Downloaded from hlayiso.com IsiNdebele ILimi LeK haya (HL)/P1 15 DBE/Febherbari–Matjhi 2017 NSC 5.5 Tlola umutjho ongenzasi lo ube yikulumo engakanqophi. Abanye abantu bathi; 'Emngcwabeni kwasibanibani sidle kamnandi khulu besabuyelela'. (2) 5.6 Tsomula amagama asisitjho asetjenziswe etheksthini engehla bese usisebenzisa emutjhweni ozozitlamela wona kuvele bona uyayazi ihlathululo yaso. (2) [10] IMITLOMELO YESIGABA C: 30 INANI LOKE: 70 Ilungelo lokukhuphela lifunjethwe

Study this subject

More from Grade 12 isiNdebele HL

View all