Downloaded from hlayiso.com
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATION
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)
BAMMBIRI ·A U THOMA (P1)
2023
TSUMBAN¶ILA YA U MAKA
MARAGA: 70
Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 9.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Skip to contentAll 2023 papers 





View all





Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Memo
Grade 12 Tshivenda HL Paper 1 memorandum from the NSC June Exam 2023, 9 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Tshivenda Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- Tshivenda HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Tshivenda
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 1
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 9
- File size
- 353.9 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 9
This exam
NSC June Exam 2023
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 1U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)30 marks
- Question 3U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)10 marks
- Question 4U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)10 marks
- Question 5Vhupo ha luambo na milayo (Language Structures and Conventions)20 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 2 DBE/2023
SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHA VHA PFESESE:
Memorandamu uyu u tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
Ngauralo, a u tei u vha ambadzifhele nga wo¾he lini.
Phindulo dza vhagudi dzi tea u sedzwa u ya nga vhukoni ho ¾aniwaho kha
phindulo yeneyo.
Phindulo dzi tea u eliwa nga u angaredza, nahone mbuno dzi ½ewe ho teaho zwi
tshi tevhedza maga o dzhiiwaho kha mu¾angano wa ndinganyiso.
Memorandamu uyu u »o thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.
KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO
NDAELA KHA VHA¹OLI/VHAMAKI
Maga a u ¾ola/maka tholokanyon»ivho:
Ngauri ndivho i kha u pfesesa, mupele¾o wo khakheaho na vhukhakhi ha
luambo kha phindulo zwi songo ½ewa nda¾iso nga nn»a ha musi vhukhakhi
honoho vhu tshi thithisa kupfesesele/u shandula zwi ambwaho. (Honeha,
vhukhakhi vhu »i fanela u sumbedzwa).
Arali mulingiwa a shumisa maipfi a luambo lu¿we lune a sa khou lingwa
khalwo, kha vha tsinye i¾o kha maipfi ayo, nahone arali phindulo i tshi kha »i
pfala, hu songo vha na nda¾iso. Honeha, arali ipfi ¼i bvaho kha lu¿we luambo
lwo shumiswaho kha tshibveledzwa nahone ¼a lavhelelwa kha phindulo, izwi
zwi a ¾anganedzea.
Kha mbudziso dzo vuleaho, a hu na maraga dzine dza fanela u avhelwa kha EE/
HAI kana NDI A TENDA/A THI TENDI. Tshiitisi/Thikhedzo/¾hu¾huwedzo
ndi zwone zwine zwa fanela u sedziwa.
A hu na maraga dzine dza fanela u avhelwa kha NDI NGOHO/A SI NGOHO
kana MBUNO/KUHUMBULELE. Tshiitisi/Thikhedzo/¾hu¾huwedzo ndi zwone
zwine zwa fanela u sedziwa.
Musi phindulo ya ipfi ¼ithihi yo lavhelelwa hone mulingiwa a ½ea fhungo ¼o¾he,
kha a ½ewe maraga tenda fhedzi ipfi ¼o lavhelelwaho ¼o talelwa kana ¼o
sumbedzwa.
Musi mbuno mbili/tharu dzi tshi ¾o»iwa, ngeno nnzhi dzo ½ekedzwa, kha vha
make fhedzi mbili/tharu dza u thoma.
Kha vha ¾anganedze u fhambana ha nyambotavhi.
Kha mbudziso dza u nanga kha zwinzhi, kha vha ¾anganedze ZWO¹HE, ¼e»ere
¼i livhanaho na phindulo yone NA/KANA phindulo yo ¿walwaho nga vhu»alo.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 3 DBE/2023
SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 1
PHINDULO: TSHIBVELEDZWA TSHA A
1.1 Ndi u shayea ha mishumo√ na u sa aluwa ha ikonomi.√ (2)
1.2 Vha ita zwa u humbela√ na u ¾angula vhafhiri vha gondo.√ (2)
1.3 - Vhaswa u wana vho dzula vha sa shumi vha litsha u »isikela mishumo/
vhaswa vha lindela u tholiwa nga muvhuso, zwa sa ralo vha thoma u ita
zwa u homboka vhathu.√√ (2)
1.4 Ndi ha musi muswa a tshi tevhedzela maitele kana kushumele kwa vhabebi
nga u vha thusa kha zwa mabindu/Vha »ithomela mishumo yavho u fhirisa
u tou lindela u tholwa.√√ (2)
1.5 Mulaedza ndi wa uri vhaswa kha vha »igudise na u »idzhenisa kha
madzangano na zwiimiswa zwine zwa lambedza nga masheleni uri vha kone
u sika mishumo/u fhirisa u lindela u tholwa.√√ (2)
1.6 Muthu arali a tshi ¾oµa thuso u tea u shuma o µiimisela/Muthu u fanela u
ita ndingedzo dza u »ithusa.√√ (2)
1.7 Muthu u fanela u »iitela pulane ya bindu hune a »o i rumela kha
vhalambedzi u itela u wana masheleni a u thoma bindu ¼awe/u sa la¾a
fulufhelo/u »iimisela.√ (1)
1.8 - Vhathu vhane vha »a u renga kha bindu ¼awe vha nga lwala nga n¾hani ha
zwi¼iwa zwo kavhiwaho nga zwitzhili.√
- Bindu ¼awe ¼i nga kundelwa u bvelela ngauri vhathu a vha tsha »o renga
zwi¼iwa zwine zwa vha lwadza.√ (2)
1.9 C/u µiwanela zwi¼iwa.√ (1)
1.10 Ee.
- Ndi a tendelana nawo ngauri arali muthu a »igudisa u shuma a tshe
mu¾uku u aluwa e na n»ivho ya u kona u »ibveledzisa na musi o no
aluwa.
- Ndi a tendelana nawo ngauri zwi¼iwa zwi no bva mavuni zwi na
mutakalo wavhu»i kha muvhili wa muswa.
- Muswa a nga ita khumbelo ya mavu kha
masipala/vhamusanda/vha¿we uri a kone u »ibveledzisa kha
vhubindudzi.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho]√√ (2)
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 4 DBE/2023
SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka
1.11 - Vhaswa kha vha ¾u¾uwedzwe u sa »idzhenisa kha zwa vhugevhenga nga
n¾hani ha u sa wana mushumo.
- Muvhuso kha u pfumbudze vhaswa uri vha kone u »ithomela mabindu.
- Muvhuso kha u lambedze vhaswa vha no khou ¾o»a u »ithomela
mabindu.
[ZWIVHILI zwi pfalaho]√√ (2)
PHINDULO: TSHIBVELEDZWA TSHA B
1.12 Mufodi u khou ¾o»a u ri ¾anela vhathu vhane vha khou bwa
musuku/daimani lu siho mulayoni, muga hu u ¾o»a u »itshidza/»isikela
mishumo.√√ (2)
1.13 - Vha nga »ihuvhadza/huvhadzana nga zwishumiswa zwine vha khou zwi
shumisa u bwa musuku.
- Vha nga fariwa nga mapholisa ngauri zwine vha khou ita a zwiho
mulayoni.
- Mavu a nga mbombomela a vho vha tibela ngomu mulindini/mugodini.
- Buse ¼i nga vha vhangela malwadze.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho]√√ (2)
1.14 - Muvhuso kha u sikele vhathu mishumo ngauri vhathu vha shuma vha
nga si tsha bwa musuku lu siho mulayoni.
- Muvhuso u tea u lambedza vhathu nga masheleni ane vha nga »ithomela
mabindu u itela uri vhushayi vhu fhele.
- Muvhuso u tea u ½etshedza vhathu zwishumiswa zwa u zwi shumisa
arali vha tshi ¾o»a u »isikela mishumo uri vha ite zwithu zwi re
mulayoni.
- Muvhuso u tea u kovhela mavu vhathu vhane vha vha na dzangalelo ¼a
zwa vhulimi/migodi u itela uri vha »ishumele vho vhofholowa.
[Maraga 1 kha mbuno na maraga 1 kha thikhedzo]√√ (2)
1.15 Tshifanyiso itshi tshi ita uri ndi pfe vhu¾ungu ndi tshi vhona mu¿we o
¾ungufhala ngeno uyu wa mufumakadzi a tshi khou shuma o beba na
¿wana u sumbedza uri vhusiwana ho hula vhukuma hafha mu¾ani/ndi a pfa
vhu¾ungu ndi tshi vhona vha si na tshomedzo dzo teaho dza u bwa.√√ (2)
PHINDULO: TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B
1.16 Ee.
TSHIBVELDZWA TSHA A tshi khou amba nga vhadzulapo na vhaswa
vhane vha tea u µisikela mishumo,√ ngeno kha TSHIBVELEDZWA TSHA
B hu tshi khou vhonala vhathu vha tshi khou »ishumela hu n»ila ya u
»isikela mishumo.√ (2)
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 5 DBE/2023
SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI
MBUDZISO YA 2: U NWELEDZA NGA MAIPFI A¸U
Kumakele kwa manweledzo
U ¾ola/maka hu tea u »isendeka kha zwo vhudziswaho, hu litshiwe izwo zwi songo
vhudziswaho.
Manweledzo a tea u makiwa nga n»ila i tevhelaho:
Kuavhelwe kwa maraga:
o Maraga dza 7 kha mbuno dza 7 (Maraga 1 kha mbuno).
o Maraga 3 ndi dza luambo.
o ¹hanganyelo ya maraga: 10
Kuavhelwe kwa maraga musi mulingiwa a songo anulula/kopolola maipfi o tou
ralo:
o Mbuno dza u bva kha 1–3 dzi re dzone: avhelani maraga 1
o Mbuno dza u bva kha 4–5 dzi re dzone: avhelani maraga 2
o Mbuno dza u bva kha 6–7 dzi re dzone: avhelani maraga 3
Kuavhelwe kwa maraga dza luambo musi mulingiwa o anulula/kopolola maipfi o
tou ralo:
o Khouthesheni dza u bva kha 6–7: ni songo avhela maraga dza luambo
o Khouthesheni dza u bva kha 4–5: avhelani maraga 1 ya luambo
o Khouthesheni dza u bva kha 1–3: avhelani maraga 2 dza luambo
PFESESANI:
Tshivhumbeo
Naho manweledzo o ¿walwa nga tshivhumbeo tsho khakheaho, a tea u ¾olwa.
Tshivhalo tsha maipfi:
o Vhamaki vha tea u khwa¾hisedza tshivhalo tsha maipfi o shumiswaho.
o Vha songo ¾usa maraga arali mulingiwa a songo sumbedza tshivhalo tsha
maipfi, kana arali tshivhalo tsha maipfi tsho sumbedzwa tsho khakhea.
o Arali tshivhalo tsha maipfi tsho fhira, kha vha vhale u swika kha fhungo ¼a u
fhedzisa ¼i re n¾ha ha tshivhalo tsho tetshelwaho, vha litshe ayo ma¿we a
manweledzo o salaho.
o Manweledzo a re mapfufhi fhedzi o faredza mbuno dzo¾he dzi ¾o»eaho ha
tewi u ½ewa nda¾iso.
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 6 DBE/2023
SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka
PHINDULO: TSHIBVELDZWA TSHA C
NO KHOUTHESHENI NO MBUNO
1 'Zwi nga thusa vhukuma u ora 1 U ora masana a »uvha zwi
masana a µuvha musi ¼o ¾avha u vhulunga mu»agasi.
fhirisa u ora hithara.'
2 'Kha hu vhe na tshifhinga tshine 2 Gizara kha i sedziwe nga
gizara ya u vhilisa maµi ya ¾oliwa vha»ivhi vha mu»agasi.
nga vhomasithesele vho gudelaho
zwa muµagasi.'
3 'Vhabebi vha tea u ¾u¾uwedza vhana 3 U shumisa khuni zwi vhulunga
vhavho u shumisa khuni kha u vhasa mu»agasi.
mulilo wa u ora, u bika na u
dudedza maµi zwi nga thusa
vhukuma u fhungudza kushumisele
kwa mu»agasi.'
4 'Vhaswa kha vha tsivhudzwe u 4 Pu¼aka dzine dza sa khou
fhungudza zwi¿we zwa shumiswa dzi tewa u dzimiwa.
zwishumiswa nga u tsima pu¼aka
dzine a dzi khou shuma, dzi fungwe
fhedzi dzi tshi ¾oµa u shumiswa.'
5 'Mavhone o fhungudzwaho maanµa 5 Kha hu shumiswe mavhone a
kha u shumisa muµagasi ndi one a sa ¼esi mu»agasi.
no themendelwa.'
6 'Tshixwatudzi a tsho ngo tewa u 6 Tshixwatudzi tshi vulwe fhedzi
dzula tshi tshi vulwa zwi songo tea zwo tea.
ngauri zwi ¼a mu»agasi.'
7 'U shumisa shawara zwi nga ri 7 U shumisa shawara zwi
leludzela vhutshilo zwa dovha zwa ri vhulunga mu»agasi.
fhungudzela mbadelo kana u renga
muµagasi munzhi.'
TSHIVHUMBEO TSHA PHARA
PFESESANI: Iyi i tou vha tsumbo; mulingiwa ha lavhelelwi u tou i bvisa yo tou
ralo kokotolo lini.
U ora masana a »uvha zwi vhulunga mu»agasi musi hu zwifhinga zwa vhuria. Gizara
kha i sedziwe nga vha»ivhi vha mu»agasi uri i dzule i tshi shuma nga ngona. U
shumisa khuni kha u dudedza ma»i zwi vhulunga mu»agasi. Pu¼aka dzine dza sa
khou shumiswa dzi tewa u dzimiwa. Kha hu shumiswe mavhone a sa ¼esi mu»agasi
munzhi. Tshixwatudzi tshi vulwe hu na ¾ho»ea u itela uri mu»agasi u vhulungee. U
shumiswa ha shawara ndi zwa vhu¾hogwa ngauri zwi thusa uri ma»i a sa dzule a tshi
vhiliswa tshifhinga tshinzhi.
[Maipfi:90]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 7 DBE/2023
SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE
KWA LUAMBO
Maga a u ¾ola/maka
Mupele¾o:
o Phindulo ya ipfi ¼ithihi i tea u ½ewa maraga naho mupele¾o wo khakhea, nga
nn»a ha musi vhukhakhi uho vhu tshi shandukisa ¾halutshedzo ya ipfi
¼ene¼o.
o Kha phindulo ya fhungo ¼o »alaho, vhukhakhi ha mupele¾o vhu tea u ½ewa
nda¾iso arali vhu kha tshivhumbeo tsha luambo lwonolwo lu lingiwaho
ngalwo.
o Hune ha lingiwa pfufhifhadzo ya ipfi (aburivesheni), phindulo i tea u ½ewa i
kha mupele¾o wonewone.
Zwivhumbeo zwa mafhungo zwi tea u vha zwi kha »ivhafhungo/girama
yoneyone nahone yo ½ewa i kha mafhungo o fhelelaho/kana sa zwi ananaho na
ndaela.
Kha mbudziso dza munangelo, kha vha ¾anganedze ZWO¹HE, ¼e»ere ¼i
tshimbilelanaho na phindulo yone NA/KANA phindulo yo ¿walwaho nga
vhu»alo.
MBUDZISO YA 3: U SENGULUSA KHUNGEDZELO
PHINDULO: TSHIBVELEDZWA TSHA D
3.1 Ndi ya u kunga/dzikusa dzangalelo ¼a vhathu uri vha »ibwisele maµi mi¾ani
yavho.√√ (2)
3.2 Ndeme ya u shumisa khephusheni ndi ya u kunga vhathu vho¾he uri vha
»ibwisele ma»i hu u itela uri bindu ¼avho ¼i tshimbile.√ Muoli u shumisa
ndovhololo hu u itela u khwa¾hisedza ndeme ya uri ma»i a bwiwaho nga iyi
khamphani ndi avhu»i vhukuma.√ (2)
3.3 Kunesaho.√ Zwiambaro zwo kunesaho zwo anewa »uvhani.√ (2)
3.4 C/ rotholesa.√ (1)
3.5 Muoli u shumisa luambo nga n»ila heyi hu itela u fhuredzela/fhureledza
vhathu uri vha »e nga vhunzhi vha tshi kungwa nga u sa »ura.√ (1)
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 8 DBE/2023
SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka
3.6 Ee.
- Mukungedzeli o swikelela ndivho yawe ngauri o shumisa tshifanyiso
tsha ¼igoloi ¼i tshi khou bwa ma»i.
- Mukungedzeli o shumisa tshifanyiso tshihulu tsha ¼igoloi tshi no
kunga ma¾o a vha¾aleli.
- Mukungedzeli o shumisa tshifanyiso tsha vhathu vho vhalaho u
sumbedza uri tshumelo i itea nga u ¾avhanya.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho]√√ (2)
[10]
PHINDULO YA 4: KHATHUNI
PHINDULO: TSHIBVELEDZWA TSHA E
4.1 Muoli u khou ri ¾anela u vhalwa ha bammbiri/wi¼i ya ndaka/ifa ¼o siwaho
nga mufu.√√ (2)
4.2 Mukomana/mukomana wa khotsi.√Mukomana/mukomana wa khotsi
wanga/anga vho ri sia madekwe.√ (2)
4.3 C/ uri zwo¾he zwi ngonani.√ (1)
4.4 Muthu wa 3 u sumbedza u hanganea na u kulea nungo/vhaisala ngauri ha
ngo ½ewa tshithu tshi bvaho kha ifa,√ ngeno muthu wa 4 a tshi pfala o
takala/u »ifhelwa ngauri vhana vhawe vho sielwa mukovhe wa ifa.√ (2)
4.5 Tshigarukela itshi tshi sumbedza u ¾avha mukosi/u vhidzelela/u
akhamadzwa nga zwi bvelelaho.√ (1)
4.6 Masiandaitwa a nga vha a u ri hu nga vuwa dzinndwa ngauri hu na vhe
vha sa katelwe kha ndaka/hu nga vuwa vengo vhukati ha mira»o ya mu¾a
ngauri vha¿we vho dzi¿wa ndaka/mashaka a mufu a nga vhangisa vhana na
mufumakadzi ndaka ya mufu ngauri na vhone vha pfa vhe na mukovhe.
[Maraga 1 kha masiandaitwa na maraga 1 kha khwa¾hisedzo.] √√ (2)
[10]
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P1 9 DBE/2023
SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 5: KUSHUMISELE KWA LUAMBO NGA N¶ILA YONE
PHINDULO: TSHIBVELEDZWA TSHA F
5.1 Muduba.√ U¼a muduba wa vhatukana wo lindela zwi¼iwa.√ (2)
5.2 ¹avha: ¶uvha ¼o vhuya ¼a ¾avha ro lindela vhaeni.√
Vhavenµa vho ¾avha fola museni.√ (2)
5.3 Zwo¾he zwo vha zwi tshi khou fodwa nga khamera.√√ (2)
5.4 Mapholisa vho ½a½isa khakhathi nga u bvelela havho ngauri vha¾aleli vho
vho lwa navho lwe ha vho vuwa nndwakhulu.√√ (2)
5.5 Muofisiri u na maan»a a u vhudza vha¾aleli vhane vha khou dina uri vha
¾uwe na zwenezwo.√√ (2)
[10]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 30
MARAGAGU¹E: 70
Vhu½e ha khan»iso ho vhaledzwa
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P1 NSC November 2023 Question Paper

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 Feb March 2018 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 November 2018 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 Feb March 2017 Memo
More from Grade 12 Tshivenda HL

Annual teaching plan
Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023 24

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper

Question paper