Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) 2023 TSUMBAN¶ILA YA U MAKA MARAGA: 80 Tsumban»ila iyi ya u maka i na masia¾ari a 28. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI  Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.  Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.  Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza vhukoni/ndeme yazwo. MAGA A U ¹OLA/MAKA 1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/¼i¿walwa.) 2. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha KHETHEKANYO YA A (vhurendi ho randelwaho) kha vha make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u thoma. 3. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he dza rathi (nganea na foluku¼oo) na/kana n½a dzo¾he (»irama), kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma kha khethekanyo i¿we na i¿we, tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu. 4. Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. 5. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona yone, kha vha make/¾ole vha tshi tevhedza memorandamu. 6. Arali vhukhakhi ha mupeleṱo vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone. 7. Mbudziso ndapfu/dza maanea: Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane. Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola maanea a vhalingiwa. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 8. Mbudziso pfufhi: Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe, vha songo ½ea nda¾iso. 9. Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. 10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/khwa¾hisedzo/ ¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. 11. Phindulo dza mbudziso pfufhi dzi tea u ¾oliwa/makiwa nga vhusedzi hu tshi dzhielwa nzhele mbofho dzo tshewaho/dzhiwaho kha dzulo ¼a u linganyisa memorandamu. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU KUAVHELWE KWA MARAGA Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.  Maraga dza 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila heyi: o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6 o Maraga 3 arali mbuno dzi 4 o Maraga 2 arali mbuno dzi 3 o Maraga 1 arali mbuno dzi 2 o Maraga 0–1arali mbuno dzi 0–1 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi 'RI BVA KULE' – NM Musehane Marangaphanµa Mitaladzi/vese dza tshirendo ndi mafhungo ane murendi a a ¿wala a tshi khou shumisa maipfi uri zwine a ¾oµa u zwi amba zwi swike kha vhavhali. ¹halutshedzo ya tshirendo ndi zwine tshirendo tsha khou amba nga hazwo. Murendi u shumisa mitaladzi/vese u bvisela khagala uri zwithu zwo¾he musi zwi tshi sala zwi tshi bvelela/khunyelela zwi vha zwo thoma kale. Mbuno - Kha itshi tshirendo nga mitaladzi/vese ya 1 na ya 2, murendi u ¾alutshedza uri zwithu zwi tshi sala zwi tshi khunyelela zwi thoma henengei murahurahu hu si na nµivho, fhedzi a lingedza nga nµila dzo¾he u swikela a tshi bvelela. - Kha mutaladzi/vese ya 3 na ya 4, murendi u sumbedza uri vhathu vha a tambula nga maanµa vha tshi ¾oµa nµivho zwi songo tou leluwa, hu¿we zwi ita zwi tshi vha konµela. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka - Mitaladzi/vese ya 5 na ya 6 murendi u bvisela khagala u ri urizwithu zwi vhonale zwi zwavhuµi ½amusi, vhaiti vhazwo ho vha hu kale vha tshi khou lingedza. - Mitaladzi/vese ya 7 na ya 8 u amba uri zwo¾he zwo thoma hu si na tshithu, a shuma naho zwo vha zwi tshi khou konµa. - Mitaladzi/vese ya 9 na ya 10, murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri o shuma nga maanµa nge a vha na fulufhelo ¼a uri u µo phuletshedza. - Mitaladzi/vese ya 11 na ya 12, murendi u ½ea ¾halutshedzo ya uri zwo¾he o shuma a tshi lavhelela zwivhuya nahone a sa fheli mbilu. - Mitaladzi/vese ya 13, na ya 14 na ya 15, murendi u bvisela khagala uri zwithu a zwi thomiwi ½amusi zwa sokou vuwa zwi tshi khunyelela, zwi dzhia tshifhinga tshilapfu na mi¿waha minzhi. - Mitaladzi/vese ya 16, na ya 17 na ya 18, murendi u ½ea khwa¾hisedzo ya uri zwo¾he zwi dzhia tshifhinga na u lindela, hu si na u sokou dzhaha-dzhaha. - Mitaladzi/vese ya 19, na ya 20 na ya 21, murendi u khwa¾hisedza uri zwo¾he zwi dzhia tshifhinga tshilapfu. - Murendi u khunyeledza nga uri zwithu zwo¾he ri songo vhuya ra µifhura, ra µikanganyisa, zwi bva kule a zwi sokou bvelela. Magumo Murendi u vhonala a tshi kona u shumisa mitaladzi/vese u bvisela khagala ¾halutshedzo ya tshirendo uri zwithu zwo¾he zwi dzhia tshifhinga uri zwi bvelele/khunyelele. Uri tshifhinga ndi tshone tshi laulaho zwithu uri zwi khunyelele. [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI 'HU TSHI KOVHIWA IFA' – FR Mudau 2.1 Ndi sonethe, √ ngauri ndi tshirendo tsho vhumbwaho nga mitaladzi ya 14.√ (2) 2.2 Murendi u bvisela khagala uri mushumo wa u kovha ifa u vha u songo leluwa ndi tshifhinga tshi konµaho.√√ (2) 2.3 Figara ya muambo yo shumiswaho kha mutaladzi/vese ya 8 i ¾ana vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu.√√ (2) 2.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri muthu mu¿we na mu¿we ifa u a ¼i funa, fhedzi zwi vhavha musi u songo vhaliwa kana u vhetshelwa ¼au/U kovhiwa ha ifa ndi mushumo u lemelaho vhunga vhana vha khotsi vha tshi fhedza vha si tsha anµana.√√ (2) 2.5 Ee. Ndi a tendelana nae. - Ngauri uyu wa lupedzi u µi dzula e tsini na khotsi awe a tshi vha thusa kha zwo¾he zwe vha vha vha tshi ¾oµa. - Ngauri ndi ene mu¾uku, khotsi awe vha pfa u mushumo wavho wa uri vha mu ¾hogomele naho vha si tsheeho. KANA Hai. A thi tendelani nae ngauri: - Khotsi u tea u funa vhana vhawe vho¾he u lingana. - ºwana mu¿we na mu¿we u na pfanelo ya u wana mukovhe kha ndaka ya khotsi awe. [Maraga mbili kha mbuno mbili] √√ (2) [10] MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI 'MBILU I LILELA U GAVHA' – WMR Sigwavhulimu 3.1 Ndi ¼iriki/A¼egori,√ ngauri tshi vha tshi tshi khou amba nga ha vhupfiwa vhune murendi a vha naho kha zwine zwa kwama matshilele a vhathu na zwine vha zwi funa.√ / Tsatsaladzo/sathaya, √ murendi u khou sasaladza vhathu vha no khou funesa miḓifho ya shango u fhirisa u takadza Mudzimu√ (2) 3.2 Murendi u tama u bvisela khagala uri muthu u dzulela u tama u vha na tshi¿we na tshi¿we fhano shangoni, tshifhinga tsho¾he.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 3.3 Figara ya muambo ine murendi a i shumisa i ¾ana vhu»ipfi ha u pfa vhu¾ungu.√√ (2) 3.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri naho zwithu zwi zwinzhi fhano shangoni, muthu u tea u tenda uri zwi¿we zwi mu fhire, a lilele u wana Tshilidzi tsha Mudzimu a kone u tshila/Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu vha khou funesa miḓifho ya shango u fhirisa u takadza Mudzimu.√√ (2) 3.5 Ee. Ndi a tendelana nae. - Ngauri mbilu i funesa zwithu zwa shango zwine zwa fhedza muthu a tshi khou xela. - Ngauri muthu u funesa zwithu na u hovhelela u µo fhedza a sa tsha kona u ita zwa ndeme nga vhutshilo hawe. - Miḓifho ya shango yo fareledza vhathu lune vha kundelwa na u bva. [Maraga mbili kha mbuno mbili] √√ (2) [10] MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI 'CHRIS HANI' – LR Ndlovu 4.1 Ndi tshirendo tsha e¼edzhi,√ngauri tshi khou elelwa Vho-Chris Hani vhe vha vha mulwelambofholowo wa shango ¼ino vha fhedza vha vhulawa/tshi amba nga lufu lwa Chris Hani.√ (2) 4.2 Murendi u ¾o»a u bvisela khagala uri lufu lwa Vho-Chris Hani lwo ½a½a u vhaisa/kwama vhathu nga nµila ya u tou dzhenelela mbiluni nga maanµa.√√ (2) 4.3 Figara ya muambo ine murendi a i shumisa i dzumbulula vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu.√√ (2) 4.4 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri Vho-Chris Hani vha µo dzula vha tshi elelwa ngauri vha lwela shango, vhathu vha khou isa phanµa kha zwe vha vha vho zwi thoma.√√ (2) 4.5 Ee. - Ndi a tendelana nae, ngauri Vho-Chris Hani vho lingedza nga maanµa u lwela mbofholowo fhedzi ya ri i tshi swika ya wana vho no lovha. - Vho-Chris Hani vho µo lovha vha vhulungwa vhutshilo ha mbofholowo ha sala vhu tshi swika. [Maraga mbili kha mbuno mbili] √√ (2) [10] NA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI 'TSHIPIMBI' – TR Ratshi¾anga 5.1 Ndi sathaya.√ Ngauri murendi u khou sasaladza tshipimbi uri a si tshithu tshavhuµi.√ (2) 5.2 Murendi u tama u bvisela khagala uri muthu wa tshipimbi u fhedza a tshi ita zwithu zwi si zwavhuµi nahone nga mbiti ngauri u vha a sa thetshelesi vha¿we.√√ (2) 5.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu ri tea u zwi thanyela uri ri sa vhe vhathu vha tshipimbi vhunga tshi tshi µisa mbiti nahone ri tea u thetshelesa vha¿we √ uri ri dzule ro takala.√ (2) 5.4 Thounu ya fhasi ya tshirendo itshi i bvisela khagala mutevhetsindo u ongolowaho,√ ngauri u vha na tshipimbi ndi zwithu zwi vhavhaho/¾ungufhadzaho.√ (2) 5.5 Ee/Ndi a ima nae ngauri: - Muthu wa tshipimbi u dzula mbilu yawe i tshi khou vhavha. - Muthu ane a si vhe na tshipimbi u dzula o takala hu si na tshi mu khakhisaho. [Maraga mbili kha mbuno MBILI dzi pfalaho. Arali mulingiwa a µisa kuhumbulele ku hanedzaho izwi, vha¾oli kha vha zwi sedzuluse.] √√ (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO NGANEA MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha rubriki ya u ¾ola mbudziso ndapfu. o Arali e kha khritheria 5 (maraga dza 12- 15) u wana maraga (8 -10) o Arali e kha khritheria 4 (maraga dza 9-11) u wana maraga (6 - 7 ) o Arali e kha khritheria 3 (maraga dza 6-8) u wana maraga (4 - 5 ) o Arali e kha khritheria 2 (maraga dza 4-5) u wana maraga (2 - 3 ) o Arali e kha khritheria 1 (maraga dza 0-3) u wana maraga (0 - 1 ) ADENDAMU  Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha,kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.  Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.  Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphanµa Puloto ndi u lunzhedzana ha mafhungo u bva bugu i tshi thoma u swika i tshi fhela. Puloto i a khethekanywa ya bva zwipiµa zwi ngaho sa mathomele, u bveledza mafhungo/nyito i takuwaho, ma¾hakheni, nyito i waho na thasululo. Nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo ndi tshipiµa tsha puloto hune mu¿wali a bveledza mafhungo/zwiwo zwi tshi tevhekana u swika ma¾hakheni a bugu. Vhaanewa/vhabvumbedzwa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a bugu yawe. Ri na tshaka dza vhaanewa sa dendele, mupikisi, mulu¾anyi na vha¿we vhaanewa vhathusi. Mbuno Kha nganea iyi ri wana mafhungo a tshi takuwa musi Vho Luvhani vha tshi ½a½a u sa pfesesana na Vho Madilaga nga ha u vhifha muvhilini havho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka  Vho Madilaga mafhungo a vha dina lwe vha pfa vha si tsha funa na u amba na Vho Luvhani.  Vho Madilaga vha vhudza Vho Luvhani uri kha vha ngalangadze mihwalo ine vha vha nayo kana vha lindele musi ¿wana a tshi bebwa vha mu ise fhethu ha vhana vha si na vhabebi.  Ayo mafhungo a dina Vho Luvhani lwe vha fhedza vha tshi ¾uwa hayani hu vhusiku vha ya ha mme avho vha songo onesa muthu.  Vho Luvhani vha fhedza vha tshi humiselwa vhuhadzi havho nga Vho Muvhi na Vho Mainganye sa makhadzi afho mu¾ani.  Vho-Luvhani vha beba ¿wana we a vha e na ¼ino ¼ithihi ¼a n¾ha ngei sibadela tsha Vhutshidzi.  Mafhungo a u bebwa ha ¿wana e na ¼ino ¼ithihi a µivhadzwa na kha vhamidia kha radio Fha¾alushaka.  Vho Maambavha¿we vha takuwa vha livha sibadela uri vha tou vhona nga ma¾o avho zwe vha pfa kha radio.  Mafhungo a ½a½a u vhifha musi Vho Ana muhura wa Vho Luvhani vha tshi sema Tshifhiwa uri ndi shenga nahone u µo luma ¿wana wavho.  Vho Madilaga vha sema Vho Luvhani musi vha tshi lingedza u vha ¾alutshedza zwine muhura wavho Vho Ana vha vha semisa zwone musi vhana vha tshi khou lwela mpopi.  Thaidzo i ½a½a u hula musi vhana vha Vho Madilaga vha tshi kolelwa na tshikoloni uri ha havho hu na shenga. Izwi zwi ita uri Vho Luvhani vha vhe na thaidzo khulu ngauri vha tshi ¾oµa thuso kha Vho Madilaga, a vha tendi u pfa tshithu, vha ri shango ¼o no ¾angana ngazwo, na vhone vha vho pfi khotsi a shenga.  Vho Luvhani vha lingedza u tandulula thaidzo yavho nga u ya kha vha siviki vhe vha vha µisela Vho Nicholson nga kha mu¾angano wa siviki. Avho vha fhedza vha bvisela khagala uri Tshifhiwa a si shenga. Vho Madilaga vha ½a½isela Vho Luvhani thaidzo nga u ya u vha mangala kha khaladzi avho uri u khou itela ¿wana wavho bembela ngeno hu vhone vhe vha sa ye musanda vha tshi sumbedza uri a vha zwi dzheni. Vho Mainganye vha kaidza khaladzi ¼a lala.  Vho Luvhani vha lingedza u tandulula thaidzo yavho nga u pfulutshela Polokwane na vhana vhavho. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa vhahulwane u bveledza nyito i takuwaho nga u bveledza zwiwo zwo faranaho zwi sumbedzaho u aluwa ha thaidzo dza pfudzungule mu¾ani wa ha Madilaga dzo aluwa zwavhuµi u bva musi Vho Madilaga vha tshi dzhenelela, u bebwa ha ¿wana e na ¼ino, ndingedzo nga vha muhasho, u pfuluwa na u bvelela ha Tshifhiwa hune ha vha hone ma¾hakheni. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI 7.1 Ndi khuµano ya nnµa,√ ngauri Vho Madilaga vha tshi vhona Vho Ana vho mbo µi thoma u semana uri kha vha humele murahu nahone vha songo tsha kanda muµini wavho.√ (2) 7.2 - Vho Luvhani ndi mufumakadzi wa vhulenda. - Muthu ane a kona u konµelela. - Muthu wa u hangwela a sa fari nga mbilu. - Vha a ¾avhanya u fhela mbilu/A vha funi khakhathi [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) 7.3 - Mu¾angano wo thusa uri vhathu vha kone u pfesesa uri Tshifhiwa a si shenga. - Ndi ¿wana wa vhukuma, a si muholefhali, a hu na tsho khakheaho khae. [Maraga 2 kha mbuno MBILI] √√ (2) 7.4 Ndi tshipiµa tsha nyito i waho,√ ngauri ri wana thaidzo ye vha ha Madilaga vha vha vhe nayo ya ¿wana wa u bebwa e na ¼ino ¼a n¾ha i khou welela nahone Vho Ana na vhone vha µa u humbela pfarelo.√ (2) 7.5 Mafhungo aya a ri humbudza zwa murahu ngauri Vho Ana ndi muhura wa Vho Madilaga vhe vha µo vha sema vha tshi vha semela uri vha na ¿wana wa shenga ane u a luma, nahone vho vhuya vha ¾oµa ¿anga uri i µe i bwele mishonga afha muµini wa Vho Madilaga/Vho Ana vha teketela Tshifhiwa musi nwana wavho a tshi khou lilela mpopi wa Tshifhiwa.√√ (2) 7.6 Siangane na fhethuvhupo ha Tshandebvu vhune ha vha vhupo ha mahayani, zwi ¾u¾uwedza uri vhathu sa vhahura arali vha khakhisana vha tea u farelana, uri vhutshilo vhu ye phanµa.√ Ndi zwine ra vhona Vho Ana vha tshi ¾u¾uwedzea u ya u humbela pfarelo ha Vho Madilaga nge vha kolela Tshifhiwa na u vhaisa mu¾a wo¾he.√ [Maraga 1 kha mbuno na 1 kha thikhedzo] (2) 7.7 Mu¿wali u shumisa Vho Ana u kaidza vhathu: - Uri u funesa mafhungo a vha¿we a si zwavhuµi/ - Kha u sa kolela vha¿we vhathu vhutshiloni/ - Uri mazwifhi ha fha¾i a tou pwasha/ - Uri muthu arali o khakha u tea u humbela pfarelo. Thikhedzo: Ngauri buguni ri vhona Vho Ana vha tshi ya ha Vho Madilaga u humbela pfarelo uri vhutshilo vhu bvele phan»a. [Maraga 1 kha ndivho na 1 kha thikhedzo]√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 7.8 Vhuµipfi ha u vhaisala/sinyuwa/pfa vhu¾ungu.√√ (2) 7.9 Mu¿wali u ¾o»ou kaidza na u eletshedza vhathu uri a si mbonalo ya muthu ine ya langa u bvelela hawe/Vhathu vha tea u tikedzana arali mu¿we wavho a »iwana e kha nyimele i kon»aho/Vhuholefhali a si tshivhi, ri tea u ¾anganedza nyimele. [Maraga 2 kha mbuno i pfalaho.] (2) 7.10 Masiandaitwa o vha a uri: - Zwi ita uri hu dzule hu na dzikhakhathi afha muµini. - Vho Madilaga vha pfuluwa na kamarani vha ya vha eµela kha i¿we. - Muµi wa Vho Madilaga u swika hune wa fhandekana, Vho Luvhani vha ya vha dzula Polokwane - Vho Luvhani vho farwa nga mutsiko wa malofha/Vho Luvhani vho beba nga muaro [Mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2) 7.11 - Ndo vha ndi tshi µo ¾anganedza ¿wana wanga nda mu funa. - Ndo vha ndi tshi µo ya kha madokotela uri vha mpfunze nga nyimele ine ¿wana wanga a vha khayo. - Ndo vha ndi tshi µo pfuluwa nda ya nda dzula hu¿we. - Ndo vha ndi tshi µo ¾oµa thuso na kha vhafunzi uri vha nkhwa¾hise. [Maraga 3 kha mbuno THARU dzi pfalaho.] √√√ (3) 7.12 Hai, a thi mu pfeli vhu¾ungu, ngauri: - U bebwa muthu e na ¼ino ¼a n¾ha a hu na tsho khakheaho. - Sibadela vha a ¼i bvisa ¼ino i¼o. - Muthu u vha a si muholefhali, nahone e si shenga. KANA Ee, ndi a mu pfela vhu¾ungu ngauri: - Vhathu vho vha vha tshi dzula vha tshi mu amba vha tshi ri ndi 'shenga'. - Tshikoloni o vha a sa µifhelwi na vhana vha hawe. - Khotsi awe a vho ngo kona u mu ¾anganedza na nyimele yawe. [Maraga 2 kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha rubriki ya u ¾ola mbudziso ndapfu. o Arali e kha khritheria 5 (maraga dza 12- 15) u wana maraga (8 -10) o Arali e kha khritheria 4 (maraga dza 9-11) u wana maraga (6 - 7 ) o Arali e kha khritheria 3 (maraga dza 6-8) u wana maraga (4 - 5 ) o Arali e kha khritheria 2 (maraga dza 4-5) u wana maraga (2 - 3 ) o Arali e kha khritheria 1 (maraga dza 0-3) u wana maraga (0 - 1 ) ADENDAMU  Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.  Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.  Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Puloto ndi u lunzhedzana ha mafhungo u bva bugu i tshi thoma u swika i tshi fhela. Puloto i a khethekanywa ya bva zwipiµa zwi ngaho sa mathomele, u bveledza mafhungo/nyito i takuwaho, ma¾hakheni, nyito i waho na thasululo. Nyito i takuwaho/u bveledza mafhungo ndi tshipiµa tsha puloto hune mu¿wali a bveledza mafhungo/zwiwo zwi tshi tevhekana u swika ma¾hakheni a bugu. Vhaanewa/vhabvumbedzwa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a bugu yawe. Ri na tshaka dza vhaanewa sa dendele, mupikisi, mulu¾anyi na vha¿we vhaanewa vhathusi. Mbuno  Maria u langana na Vho-Loshani u pometshedza Aifheli mihwalo ine a vha nayo.  Aifheli u fheletshedza Maria dokotelani Musina afho ndi hune zwa khwa¾hisedzwa uri Maria o µihwala. Aifheli a tshi vhudzwa izwo a takala na u ¾anganedza mihwalo iyo sa yawe.  Aifheli na Maria vha tendelana uri vha tea u malana nga mutshato. Vha langana u thoma nga u µivhadza vhabebi vhavho.  Mu¾a wa ha Loshani u tiwa sa wone une wa µo vha tshipiµa tsha u dzudzanya munyanya. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka  Vhukatini ha nzudzanyo dzenedzi, hu µi vha na phungo i khou pfalaho ya uri khuvha mihwalo ya Maria ndi ya Vho-Loshani, fhedzi vhane vha ralo a vha ngo kona u thithisa mushumo, vha tou vhonala sa vhadziavivho.  Munyanya u vha hone, wa nakesa henefho kha ¼a Folovhoµwe, nga murahu ha uyo munyanya, mu¾ani wa ha Loshani hu bebwa ¿wana wa musidzana, Musatondwa, ngei mu¾ani wa ha ¸etshipate hu bebwa wa mutukana, Rotondwa.  Vho Maria vha kombetshedza Aifheli uri vha pfulutshele ¹hohoyanµou uri vha dzumbetshedze mafhungo avho.  Vho Maria vha ita na u ¾amba nga mashika vha tshi itela u kanganyedza tshiphiri tshavho.  Vhana vho dzhena zwikolo zwa phuraimari na sekondari vho¾he, vha fhedza nga u ya Yunivesithi ya Venµa vho¾he.  Vhuvhili havho vha ¾anganedza Murena musi vhe henefho Yunivesithi ya Venµa, vha fhedza nga u funana.  Rotondwa na Musatondwa vha µivhadza vhabebi vhavho nga ha u funana havho. Mu¾ani wa ha Musatondwa, vhabebi vho¾he a vha zwi ¾anganedzi nge vha vha vha tshi µivha tshiphiri, ngei ha Rotondwa, ane a zwi pfesesa ndi khotsi, Aifheli, ngeno Vho-Maria vha tshi tou pfuu sa tshimange. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa vhaanewa vhahulwane u bveledza nyito i takuwaho, he ra vhona nyito i tshi takuwa musi Vho-Loshani na Maria vha tshi langana u pometshedza Aifheli mihwalo i si yawe. U malana ha Aifheli na Maria nga munyanya, u bebwa ha Rotondwa na Musatondwa vhane vha fhedza vha tshi funana na u khakhisana, zwi ri swikisa ma¾hakheni. [25] MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI 9.1 Ndi khuµano ya ngomu.√ Ngauri mihumbulo ya Vho-Maria i khou lwedzana ngauri vha µivha ngoho, mu¿we muhumbulo u ¾oµa vha tshi phula tshiphiri ngeno mu¿we u tshi ri vha songo amba.√ (2) 9.2 - Vho-Aifheli ndi muthu wa lufuno a funaho mu¾a wawe. - Ndi munna a fulufhedzeaho kha mufumakadzi wawe. - Ndi muthu a sa funi u vhaisa mu¿we muthu. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) 9.3 U funana ha Rotondwa na Musatondwa zwi na ¾hu¾huwedzo kha u bveledza magumo a ¼ishandi nga nµila heyi: - Rotondwa u khakhisa Musatondwa - Tshiphiri tshi fhedza tsho bvela khagala. - Zwi shonisa Vho-Loshani na Maria. - Maria u goda thundu dzawe a humela hayani ha hawe. - Aifheli u hangwela Maria vha dovha vha dzula vho¾he - Vho-Loshani vho shanduka tshidakwa. [Maraga 2 kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 9.4 Nyito i takuwaho/U bveledza mafhungo,√ ngauri tshiphiri tshi kwamaho Vho-Maria vhane vha vha na ¿wana na Vho-Loshani tshi khou ½a½a u vha ¼a musi Rotondwa na Musatondwa vha tshi vho funana.√ (2) 9.5 Mafhungo a u hana Rotondwa na Musatondwa vha tshi malana a ri humbudza murahu musi Vho-Loshani vha tshi ½ea Vho-Maria muhwalo.√√ (2) 9.6 Siangane na fhethuvhupo ha sibadela kha vhupo ha mahayani zwa musalauno hune muthu a tshi khou lwala u valelwa ha µi µa vhathu vha tshi mu vhona, zwi ¾u¾uwedza Vho-Maria vha kombetshedzea u tshuwa vha vho sokou tetemela musi mihumbulo i tshi khou lwedzana u phula tshiphiri. Vho-Maria vha tou zwi »ivha uri tshine tsha khou vha vhangela vhulwadze ndi mini. [Maraga 1 kha mbuno na 1 kha thikhedzo]√√ (2) 9.7 - Mu¿wali u tama u ri gudisa uri shangoni tshiphiri tshi a bvela khagala. - Nga Vho-Loshani ri dovha ra guda uri hu na khonani dzi¿we dzi sa fulufhedzei kha khonani dzadzo. [Maraga 1 kha ndivho na 1 kha thikhedzo]√√ (2) 9.8 Vhuµipfi ha u vhaisala/pfa vhu¾ungu.√√ (2) 9.9 Mu¿wali u ¾o»a u vhudza vhavhali uri vhathu vha ¾utshele zwiphiri nahone vha fhulufhedzee mbinganoni ngauri zwa sa ralo zwi vha na masiandaitwa a si avhu»i.√√ (2) 9.10 - Zwo fhedza zwo ita uri Vho-Maria vha fhedze nga u vha na vhulwadze ha mbilu. - Zwo ita uri Vho-Maria vha gode thundu dzavho vha humele hayani ha havho. - Musatondwa na Rotondwa vha fhedza vho tshinyana. [Maraga MBILI kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2) 9.11 - Ndo vha ndi tshi µo humbela vha¿we vhathu vhahulwane vha lushaka uri vha ambe na mme anga uri vha pfesese. - Ndo vha ndi tshi µo humbela vhashumelavhapo uri vha nthuse kha dandetande he¼i. - Ndo vha ndi tshi µo pfuluwa na Musatondwa ra yo dzula kha ¼i¿we shango ra kona u malana. [Maraga 3 kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√ (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 9.12 Ndi a vha pfela vhu¾ungu ngauri: - Vha mala musadzi a sa fhulufhedzei. - Vha tenda na u themendela muthu ane a khou vha khakhela a tshi tshimbidza munyanya wa mbingano yavho. - Vha alusa ¿wana a si wavho vha sa zwi µivhi. KANA A thi vha pfeli vhu¾ungu ngauri: - Vha fhulufhelesa khonani yavho. - Vha langwa nga musadzi. - A vha thetshelesi tsivhudzo i bvaho kha mashaka avho. [Maraga 2 kha mbuno MBILI dzi pfalaho.] √√ (2) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO (MBUDZISO NDAPFU) KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha rubriki ya u ¾ola mbudziso ndapfu. o Arali e kha khritheria 5 (maraga dza 12- 15) u wana maraga (8 -10) o Arali e kha khritheria 4 (maraga dza 9-11) u wana maraga (6 - 7 ) o Arali e kha khritheria 3 (maraga dza 6-8) u wana maraga (4 - 5 ) o Arali e kha khritheria 2 (maraga dza 4-5) u wana maraga (2 - 3 ) o Arali e kha khritheria 1 (maraga dza 0-3) u wana maraga (0 - 1 ) ADENDAMU  Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.  Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.  Vhalingiwa vhalavhelelwa u nanga zwibveledzwa zwo teaho u bva buguni yavho u itela u khwa¾hisedza ¼ikumedzwa ¼ine ¼a khou sengulusiwa.  Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Zwiwo zwo faranaho/puloto ndi ndunzhe ndunzhe ya zwiitei, hune tshi¿we tshiwo tsha µisa tshi¿we. Muhumbulo muhulwane wa lungano ndi zwine lungano lwa amba zwone/ndi thero ine mu¿wali/muanetsheli wa lungano a ¾oµa vhavhali/vhathetshelesi vha tshi zwi µivha. Muhumbulo muhulwane wa lungano ulu ndi wa u ¾oµa vhathetshelesi/vhavhali vha tshi µivha uri hu na vhathu vhane vha takadzwa nga u vhaisa vha¿we. Vhathu vhenevho kanzhi vha fhedza zwithu zwi tshi vha ¾anutshela, zwa vho vha ¼a ¾hoho/vhulaha/vhaisa/pfisa vhu¾ungu. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka Mbuno [Afha vhalingi vho ½ea tsumbo dzavho, vhalingiwa vha nga µi shumisa tsumbo dzo fhambanaho na idzi, tenda dza vha dzi tshi khwa¾hisedza ¼ikumedzwa.] Zwiwo zwo farekanaho kha lungano ulu zwo livhiswa kha u bvisela khagala muhumbulo muhulwane wa uri muthu a takadzwaho nga u vhaisa vha¿we zwawe a zwi naki ndi zwi tevhelaho: o Mutukana we a vha o rumiwa ha makhadzi wawe u vhiga lufu lwa khaladzi awe u ¾angana na munna a re na ¼igoma ¼ihulu. o Munna onoyo u dzhiela mutukana uyo zwi¼iwa a zwi ¼a zwo¾he. o Munna uyo ane a vha a tshi nga mpengo, u posa uyo mutukana ngomani iyo. o Mutukana uyo u vhudzwa uri a imbe arali a totiwa. o Munna uyo u dzhena miµini yo vhalaho a tshi µiphina nga u fhiwa zwi¼iwa na halwa. Vhathu vha takadzwa nga u pfa ngoma i re na tshithu tshi no imbelela ngomu. o Munna uyo u takadzwa lunzhi nga u tota u¼a mutukana uri a imbelele ene a tshi wana zwa u ¼a ngeno u¼a mutukana a sa mu fhi, maanµa kha u¼a mutukana a fhungudzea nga nµala, vhunga uyo munna a tshi fhedza vhege yo¾he a kha eneo maitele. o Uyo munna u swika kha mu¿we muµi une wa vha u na halwa, maitele a µivha enea¼a a u wana zwi¼iwa nga u vhaisa u¼a mutukana nga u mu tota a imbelela, a fhedza a songo ¼a. o Muµi wonoyo u vha u wa makhadzi wa uyu mutukana. o U ri u swika, munna uyo a mvumvusa vhathu nga ngoma yawe, vhathu vha vha na µora ¼a u ¾oµa u vhona tshi re ngomani vha mu kambisa, a lala, vha vula ngoma yawe, vha bvisa u¼a mutukana. o Ngomu ngomani vha longa ½otshi, u¼a munna a tshi vuwa, a tshi kambuluwa, a tshi tota ngomani lu no swika luraru, ½otshi dza mu luma a mbo ri sia. Tsumbo dza mirero: - Dzi tshi ya vungani dzi ranga u pangiswa - Phala i wana musuki, mutshini u fhira ngaho - Hu laiwa vhazwale, ndi hune tsiwana ya laiwa hone. o Murero wa u thoma: Dzi tshi ya vungani dzi ranga u pangiswa. Muanetsheli u sumbedza uri vha¿we vhathu vha tshi ¾oµa u pfisa mu¿we muthu vhu¾ungu, vha thoma nga u mu ungeledza nga u mu ½ea zwi mu takadzaho uri a si zwi limuwe uri ndi hone a tshi khou dzhena khomboni. Zwi ralovho na kha ulwu lungano lwa munna na ngoma yawe, hune maipfi “dzi tshi ya vungani”, “u vhulawa,”ranga u pangiwa,” “u thakhiwa,” a a bvumelana. o Murero wa vhuvhili: Phala i wana musuki, mutshini u fhira ngaho. Mu¿wali u ¾oµa u sumbedza uri hu na vhathu vha no µiphina nga zwithu zwine vha si zwi shumele, zwine ri zwi vhona na kha ulu lungano, munna a tshi µiphina nga u vhaisa uyu mutukana. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka o Murero wa vhuraru: Hu laiwa vhazwale, ndi hune tsiwana ya laiwa hone. Murero uyu u tou khawa¾hisedza uri a si na tshawe a nga kona u wana zwi¾uku kha vha re na zwavho vhone vha vha vha khou µiphina nga u vhona thambulo yawe. Magumo Muanetsheli/mu¿wali u vhonala a tshi kona u shumisa zwiwo zwi farekanaho na maipfi a bvumelanaho zwa lungano na mirero u bvisela khagala muhumbulo muhulwane wa uri hu na vhathu vhane vha takadzwa nga u pfisa vha¿we vhu¾ungu fhedzi na vhone vha fhedza vha tshi ¾angana na zwi vhavhaho. Izwi mu¿wali u zwi kona nga u shumisa lungano lwa munna na ngoma yawe na mirero miraru. [25] MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI MBUDZISO YA 11 – MBUDZISO PFUFHI PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA C: LUNGANO 11.1 Tshiitisi ndi tsha uri µongololo ¼e vhathu vha vhea fulufhelo kha¼o uri ¼i µo swikisa mulaedza u ¾avhanya, ¼i tshi vho ungwa nga mbula, luaviavi na u ongolowa halwo lwa swikisa mulaedza wa uri vhathu vha µo fa.√√ (2) 11.2 Ngano dza vhathu/phukha na vhathu,√ ngauri lu na vhabvumbedzwa vha vhathu na vha phukha.√ (2) 11.3 Musi µongololo ¼i tshi litsha u swikisa mulaedza wa ndeme kha Mudzimu, ¼a vho ungwa nga mbula, ¼a ¼a ¼a farwa nga khofhe, ¼i tshi sala ¼i tshi swika he ¼a ru¿wa, ¼a vha ¼o no lenga.√√ (2) 11.4 Vhuµipfi ha u dinalea.√√ (2) 11.5 Vhunzhi ha vhathu vho vha vha tshi µivha uri mulaedza wa luaviavi u µo swika u lenga vhunga na lwone lu tshi tshimbila nga u ongolowa u fhirwa nga µongololo, fhedzi lwa vha lwone lwo swikaho phanµa. √√ (2) 11.6. Vhathu vha songo nyadza muthu vho sedza zwine a vha zwone/matshilele. Muthu ane wa mu fhulufhela a nga vha ene ane a u nisa nga ¾honi/shonisa vhutshiloni.√√ (2) 11.7 Wa µongololo wa uri vhathu vha tshile u swika nga hu sa fheli ngauri:  Lufu lu a vhavha, lu dzhia mashaka ashu ri tshi kha µi a funa.  U tshila tsho¾he zwo vha zwi tshi µo thusa uri ri µivhe na vhomakhulukuku vhashu. √√ (2) NA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA F: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) 11.8 Murendi u ¾oµa u sumbedza uri vha a kona u sola muthu/u amba muthu e henefho a sa zwi pfe.√√ (2) 11.9 Ipfi „ngwaniwapo‟ kha Vha¾avhatsindi ndeme ya¼o ndi ya u sumbedza vhuhulu havho zwi tshi kwama µivhazwakale uri ndi vhone vhe vha waniwa kha vhuno vhupo musi dzi¿we tshaka dzi tshi µa.√√ (2) 11.10 Heyi figara ya muambo i buletshedza uri Vha¾avhatsindi ndi vhone vha½e vha hune ha rerelwa hone(zwifho), vhudzulo havho ndi milamboni, maishani na mabakoni.√√ (2) 11.11 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri Vha¾avhatsindi ndi vhathu vhane vha kona u fara zwiphiri zwihulwane zwa shango.√√ (2) 11.12 Ee. Ndi a zwi takalela ngauri:  A si vhathu vha dzikhakhathi/dzinndwa  Ndi vhathu vha sa bvafhi, vhane tshavho ha vha u funa u lima.  Ndi vhathu vhane vha fara zwiphiri  Ndi vhathu vha re na vhudele, vha no kona u fara zwithu zwavhuµi . [Maraga tharu kha mbuno tharu dzi pfalaho] √√√ (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha rubriki ya u ¾ola mbudziso ndapfu. o Arali e kha khritheria 5 (maraga dza 12- 15) u wana maraga (8 -10) o Arali e kha khritheria 4 (maraga dza 9-11) u wana maraga (6 - 7 ) o Arali e kha khritheria 3 (maraga dza 6-8) u wana maraga (4 - 5 ) o Arali e kha khritheria 2 (maraga dza 4-5) u wana maraga (2 - 3 ) o Arali e kha khritheria 1 (maraga dza 0-3) u wana maraga (0 - 1 ) ADENDAMU  Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.  Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.  Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Khu»ano ndi u fhambana/u sa anµana vhukati ha vhatambi/zwigwada kana mutambi ene mu½e. Hu na tshaka mbili dza khu»ano - ya nn»a ine ya vhonala zwi khagala vhukati ha vhatambi/zwigwada na ya ngomu ine khayo mihumbulo ya mutambi ene mu½e ya lwedzana ngomu hawe. Vhatambi ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a »irama yawe. Mbuno Khu»ano dza nn»a - Mashudu na Vho-¸efefe vha a kuµana musi vha tshi khou mu kaidzela u vhuya vhusiku. - Vho-¸efefe vha lu¾ana na Vho-Mari¾a musi Vho-Mari¾a vha tshi khou imelela Mashudu kha zwiito zwawe zwi sa ¾anganedzei. - Mashudu u rwiwa nga Khwa¾hisani a tshi khou mu rwela vhubva hawe ha u sa ¾o»a u shuma mishumo ya hayani na u funesa hawe vhatukana. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka - Khwa¾hisani u semana na mme awe Vho-mari¾a musi Khwathisani a tshi lingedza u vha eletshedza kha u lema havho Mashudu. - Musi Mashudu a tshi pfa uri Lufuno u vho funana na Susan, ho mbo µi vuwa khuµano khulu vhukati havho. - Lufuno na Tshibio vha fhambana lune vha fhedza nga u lwa vha tshi lwela Mashudu. - Mashudu u lu¾ana na mudedezi Vho-Ludwevha nge Mashudu a si ite mushumo wa tshikolo. - Vho-Mari¾a vha lu¾ana na Vho-Ludwevha musi Vho-Mari¾a vha tshi vha semela uri vha khou ½eesa Mashudu mishumo ya tshikolo. - Mashudu u rwiwa nga khotsi awe Vho-¸efefe vha tshi khou mu rwela uri ha iti mishumo ya tshikolo nahone ha ¾honifhi vhadededzi tshikoloni. - Vho-Mari¾a vha semiwa nga ¿wana Mashudu a tshi vha semela uri a vho ngo mu bikela mbuvha na musi vha tshi hana uri a si ¾uwe na Tsa¿wani nga murahu ha musi vho vha na muloro u shushaho. - He¼eni na Tsa¿wani vha a kuµana musi vha tshi khou lwela u vhuya ha Tsa¿wani na mu¿we musadzi wa Ven»a. - Mashudu na He¼eni vha a kuµana musi vha tshi lwela Tsa¿wani lune a fhedza o mu shushedza nga lufhanga, Mashudu a shavhela badani a mbo »i thulwa nga goloi a lovha. Khu»ano ya ngomu - U lemwa ha Mashudu nga Vho-Mari¾a hu vhanga khuµano ya nga ngomu khavho musi vha tshi »isola lune vha vho fhedza vha tshi µivhulaha. - Mashudu a tshi µisola musi a tshi wanulusa uri Tsanwani u na mufumakadzi. - Tsa¿wani a tshi humbula nga ha uri He¼eni a tshi µo pfa nga ha Mashudu u µo ri mini. Magumo Vhukoni havhuµi ha mu¿wali hu vhonala musi a tshi kona u shumisa vhatambi u bvisela khagala khu»ano dzo fhambanaho mafhungoni a »irama iyi. Vho-Mari¾a vha lema Mashudu na u pikisana na munna, vha a µivhulaha nga philisi khathihi na u fhambana ha vha¿we vhatambi zwi thusedza u bveledza khuµano afha »iramani iyi. [25] MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO PFUFHI 13.1 Tshi vhangaho khu»ano vhukati ha Vho-Mari¾a na Khwa¾hisani, ndi u itelwa mishumo ya hayani ha Mashudu nga mme awe ene o dzula hu si na tshine a khou ita. √√ (2) 13.2 Khwa¾hisani u olwa sa ¿wana ane a sa pfane na vhubva, a dovha a vha na mikhwa yavhuµi/o olwa sa muthu a re na vhuµifhinduleli zwi tshi µa kha mishumo ya hayani.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 13.3 Nyito i takuwaho/U bveledza mafhungo,√ngauri ri wana mafhungo a vhubva ha Mashudu a tshi khou ½a½a a tshi ya phanµa.√ (2) 13.4 Mafhungo a vhubva ha Mashudu a fhedza a tshi mu ita uri a litshe na tshikolo ngauri a vha a sa funi u vhala bugu na u ita mishumo ya tshikolo zwe a fhedza a tshi ¾ahela tshikhuwani na Tsanwani.√√ (2) 13.5 Aironi ya µirama/·ishandi ¼a ¼itambwa ¼i vha hone musi ri½e vha vhavhali ri tshi zwi µivha uri He¼eni u khou tou shushedza Mashudu nga lufhanga ngeno ene a sa zwi µivhi/Musi Mashudu a tshi ¾ahiswa nga Tsa¿wani vha ya tshikhuwani a tshi humbula uri ha na musadzi ngeno ri½e ri tshi zwi µivha uri u na musadzi/Musi Mashudu a tshi zwifhela khotsi awe uri o vha o rumiwa vhengeleni nga Vho-Mari¾a ngeno a tshi bva ha Tsa¿wani mu¾hannga wawe. [Na dzi¿we tsumbo dzi pfalaho]√√ (2) 13.6 Mafhungo a bvukulula thounu ine ya vha n¾ha ya Vho-Mari¾a na Khwa¾hisani,√ ngauri vho¾he vha bvisela khagala vhuµipfi ha u dinalea/vhaisala nga zwine zwa khou vhangwa nga Mashudu.√ (2) 13.7 Mulaedza muhulwane wa µirama iyi une mu¿wali a tama ri tshi u guda ndi wa uri u lema vhana a si zwavhu»i ngauri zwi na masiandaitwa a si avhu»i. Zwe Vho-Mari¾a vha ita zwa u lema havho Mashudu zwi fhedza zwi tshi ita uri Mashudu a xelelwe nga vhumatshelo hawe, ene na mme awe vha lozwe vhutshilo havho. Vhabebi vha tea u tikedzana kha u alusa vhana zwavhuµi. [Maraga 1 kha muhumbulo, na 1 kha thikhedzo.] √√ (2) 13.8 Mu¿wali vho shumisa ndango ya tshi¾eidzhi nga nµila heyi u itela uri Mashudu a sumbedze Khwa¾hisani uri zwine a khou amba a hu na hune Mashudu a khou zwi vhea hone, nahone a zwi ambi tshithu khae, ha na ndavha nazwo. √√ (2) 13.9 Mafhungo a bugu iyi a khou bvelela nga tshifhinga tsha musalauno hune vhana vha lemala vha sa kaidziwi nga ndavha ya uri vha na pfanelo dzavho. √√ (2) 13.10 Mu¿wali u shumisa He¼eni ndivho yawe i ya uri muthu a songo tamba nga u shushedza vha¿we vhathu/He¼eni we a µo shushedza Mashudu nga lufhanga a fhedza Mashudu a tshi thulwa nga goloi a lovha.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka 13.11 Ee, ndi a vha pfela vhu¾ungu, ngauri: - Vho-¸efefe ndi muthu ane a µidina nga u kaidza Vho-Mari¾a kha vhuµifari havho kha Mashudu vhu songo µaho fhedzi vha sa thetsheleswe. √√ (2) 13.12 - Ndo vha ndi µo ¾oµa u µivha uri ndi ngani a si tsha mpfuna. - Ndo vha ndi tshi µo ya kha vhabebi vhawe uri vha nnyambele nae uri ri songo fhambana. - Ndo vha ndi tshi µo humbela na vhafunzi uri vha nthuse kha uri ri songo fhambana. - Ndo vha ndi tshi µo tenda uri ri fhambane vhunga hu ene a si tsha funaho. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) [25] TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha rubriki ya u ¾ola mbudziso ndapfu. o Arali e kha khritheria 5 (maraga dza 12- 15) u wana maraga (8 -10) o Arali e kha khritheria 4 (maraga dza 9-11) u wana maraga (6 - 7 ) o Arali e kha khritheria 3 (maraga dza 6-8) u wana maraga (4 - 5 ) o Arali e kha khritheria 2 (maraga dza 4-5) u wana maraga (2 - 3 ) o Arali e kha khritheria 1 (maraga dza 0-3) u wana maraga (0 - 1 ) ADENDAMU  Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi.  Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.  Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a 26 musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka Marangaphan»a Khu»ano ndi u fhambana/u sa anµana vhukati ha vhatambi/zwigwada kana mutambi ene mu½e. Hu na tshaka mbili dza khu»ano: ya nn»a ine ya vhonala zwi khagala vhukati ha vhatambi/zwigwada na ya ngomu ine khayo mihumbulo ya mutambi ene mu½e ya lwedzana ngomu hawe. Vhatambi ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a »irama yawe. Mbuno Khu»ano ya nga ngomu i vha hone musi Vho Gangashe na Vho Mudzulikutama vha tshi khou vhilahedzwa nga zwiito zwa Maforo¾ereke vhane vha khou tambudza vhadzulapo na u dzhara¾ela shango ¼e vha tou swielelwa lwa tshifhinganyana. - Khosi Vho Tshilwavhusiku vha vha na khuµano ya nga ngomu musi vha tshi khou dinwa nga zwine mavhuru vha si tsha ¾o»a u ¾uwa shangoni ¼avho. - Mphelekedzeni u kuµana na maforo¾ereke musi a tshi rwelwa uri u wanala a tshi khou ¾o»ou tswa khuhu, zwe ha fhedza ho vhulawa na mmbwa dzawe mbili na ene a fhedza o lovha nga n¾hani ha mafuvhalo. - Ledia u lu¾ana na munna wawe Luka musi Ledia a tshi mu eletshedza uri vha pfuluwe. - Luka u sinyuswa nga Piet we a ri Afrika ¼i na vha½e vha¼o vhane vha vha vharema. - Luka u sinyuswa nga Derek a tshi ri vharema na vhone ndi vhathu a si dziphukha. - Hu na khu»ano vhukati ha Maforo¾ereke na vhalanda vha Tshilwavhusiku, lune Maforo¾ereke a vho vha shushedza nga zwigidi. - Ntsieni u kuµana na Maforo¾ereke musi vha tshi mu rwela uri kholomo ye a vha a tshi khou i hama yo raha khamelo. - Vhalanda vha Tshilwavhusiku vha kuµana na Maforo¾ereke nga murahu ha musi vha tshi rwa Ntsieni, madzuloni a u ri hu dzudzanywe mafhungo vha vho shakuliswa. - Tshilwavhusiku u vha na khuµano ya nga ngomu a humbula u lugisela u bva pfumo ¼a u lwa na Maforo¾ereke. - Mmbi ya Thovhele Tshilwavhusiku i kuµana na Maforo¾ereke lwe vha fhedza vha tshi tsho¾hela mafore¾ereke vhusiku vha vha vhulaha. Magumo Vhukoni havhuµi ha mu¿wali hu vhonala musi a tshi kona u shumisa vhatambi u bvisela khagala khu»ano dzo fhambanaho mafhungoni a »irama iyi. Khuµano khulwane ye ya vhangwa nga u »ihahedza ha Maforo¾ereke kha shango ¼a Tshilwavhusiku zwi fhedza zwi tshi vha vhulaisa nga vha½e vha shango [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI 15.1 Tshi vhangaho khu»ano ndi uri Ledia u khou funa zwa u pfuluwa vha ¾uwa ngauri vhathu vha Swongozwi vha khou fhedza khuhu dzavho ngeno Luka zwa u ¾uwa a sa imi nazwo.√√ (2) 15.2 Luka u olwa sa munna wa khani a sa thetshelesi zwine vha¿we vha amba ngauri Luka u hana, a tshi ita khani ya uri a vha pfuluwi.√√ (2) 15.3 Nyito i takuwaho/U bveledza mafhungo,√ ngauri thaidzo ya uri maforo¾ereke vha ¾uwe Swongozwi ya vha i tshi khou tou ½a½a i tshi ya.√ (2) 15.4 U hana u ¾uwa ha Luka zwi fhedza zwi tshi vhulahisa Ledia ngei magumoni a bugu, ane ene a vha a tshi khou dzula a tshi vhilahela nga ha uri vha ¾uwe.√√ (2) 15.5 Ndi ha musi vhavhali vha tshi zwi µivha uri Tshilwavhusiku u khou ya u lwa na u vhulaha Maforo¾ereke vhusiku ngeno maforo¾ereke vha sa zwi µivhi.√√ (2) 15.6 Thounu yo fholaho √i bvukulula vhuµipfi ha u takala ha Luka na Piet. √ (2) 15.7 Mulaedza ndi wa uri vhathu vha songo swielela vhathu vhane vha si vha µivhe ngauri vha nga fhedza vha tshi hana u ¾uwa, vha vho vha lwisa.√√ (2) 15.8 Ndi u sumbedza uri Luka u funa mufumakadzi wawe Ledia.√√ (2) 15.9 Ndi mudzedze wa tshifhinga tsha kale hune vhathu vharema na vhafumakadzi vha si vhe na pfanelo, zwi ita uri Piet a nyadze vhathu na vhafumakadzi.√√ (2) 15.10 U vha murangaphanµa/khosi zwi ¾oµa vhu¾ali, maanµa/vhuhali uri u kone u tsireledza na u vhusa vhalanda.√√ (2) 15.11 Ee, ndi a vha pfela vhu¾ungu ngauri o itiswa nga munna wawe we a hana u pfuluwa ene a vho fhedza o lovha.√√ (2) 15.12 - Ndo vha ndi tshi nga ¾oµa thuso kha vhashumelavhapo uri vha nthuse. - Ndo vha ndi tshi nga ya u vhiga mapholisani. - Ndo vha ndi tshi nga humbela u ¾angana na vhe vha mu rwa. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/2023 SC/NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 5–6 4 3 2 0–1 - Tsenguluso yo nwelelaho - U sumbedza u pfesesa na - Tsenguluso i fushaho/ - Tsenguluso ya ¾hoho i sa - A hu na u pfeseswa ha Tsenguluso ya ¾hoho Tshidziki ya ¾hoho u sengulusa ¾hoho nga nµila linganelaho ya ¾hoho fushi ¾hoho tsha mafhungo/u - Mbuno dzo angalalaho yone - Hu na dzi¿we mbuno - Hu na tshaedzo - A hu na thikhedzo u bva khwa¾hisedza nga vhu¾anzi na dzi gobolaho; hu na - Phindulo ndi yo dzavhuµi dzi tikedzaho khulwane ya mbuno dzi kha tshirendo kupfesesele kwa tshibveledzwa khwa¾hisedzo yo dziaho u faredzaho ¾hoho tikedzaho ¾hoho - Mugudi ha na nµivho ya bva kha tshirendo zwidodombedzwa zwi - Naho dzi¿we dza mbuno - Kupfesesele kwa fhasi lushaka lwa ¼i¿walwa - U pfesesa ha n¾hesa ha khagala dzo tikedzwa, hu µi vha na kwa lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na tshirendo lushaka lwa ¼i¿walwa - Mbuno dzi pfadzaho dzo vhu¾anzi vhu sa tendiseiho (vhurendi) na tshirendo ZRN=6 (vhurendi) na tshirendo ½ekedzwa, naho dzi¿we - U pfesesa ha mutheo ha dzadzo dzi songo tou lushaka lwa ¼i¿walwa tikedzwa u swika henefho (vhurendi) na tshirendo - U pfesesa ha lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na MARAGA DZA 6 tshirendo TSHIVHUMBEO NA 4 3 2 1 0–1 LUAMBO - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tshi re - Hu µi vha na vhu¿we - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tsho lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha tshivhumbeo pulaniwa lwo khakheaho khakhea tsho¾he Tshivhumbeo, thevhekano i - Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu pfadzaho - Maanea/Phindulo i - Mbuno a dzo ngo - Vhukhakhi vhunzhisa ha pfadzaho na ku½ekedzelwe tshidele nahone dza - Thevhekano ya mbuno i a shaedza thevhekano yo dzudzanywa lu pfadzaho luambo na tshitaila kwa mafhungo bveledzwa zwi khagala pfadza fha¾eaho ya kupfesesele na - Vhukhakhi ha luambo Luambo, thouni na tshitaila tsho¾he - Luambo, thouni na ndunzhendunzhe vhu khagala zwo shumiswaho kha - Luambo, tshitaela, na tshitaela vhunzhi zwo - Luambo lwo faredza - Thouni na tshitaila a zwo maanea/phindulo ndapfu thouni zwo vhibva, zwi a lulama vhukhakhi vhu si gathi, ngo tea ¾okonya, nahone zwo thouni na tshitaela hunzhi lulama zwo tea TL=4 - A hu na vhukhakhi vhu vhonalaho ha girama, mupele¾o na zwiga zwa u MARAGA 4 vhala THANYELANI: Arali mulingiwa a sa dzhiela zwi re ngomu lwa tsho¾he a ¿wala maanea, kha vha mu avhele maraga dza 0 kha zwi re ngomu, tshivhumbeo na luambo. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/2023 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA/FOLUKU·OO NA ¶IRAMA [MARAGA: 25] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Phindulo ya - U sumbedza u pfesesa na - U pfesesa ¾hoho lwo - U pfesesa ¾hoho lwa u - U pfesesa hu¾uku¾uku ha Tsenguluso ya ¾hoho Tshidziki ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ¾hoho tsha mafhungo/u khwa¾hisedza 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we - Ndingedzo yo nga vhu¾anzi na kupfesesele kwa Phindulo ya - Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo tshibveledzwa ma¾hakheni/n¾ha: 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula - Tsenguluso yo nwelelaho zwidodombedzwa zwi - Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso MARAGA 15 ya ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho - Mbuno ¾hukhu dzi - Makumedzwa ha tendisei - Mbuno dzo angalalaho - Mbuno dzi¿we dzi - Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho na kathihi dzi gobolaho; hu na pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi - Makumedzwa a - Mugudi ha na nµivho ya khwa¾hisedzo yo dziaho u naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi lushaka lwa ¼i¿walwa kana ZRN= 15 bva kha tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku tshibveledzwa - U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho - U pfesesa ¼i¿walo na - U pfesesa hu¾uku ha lushaka lwa ¼i¿walwa na - Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na - tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa ¼i¿walwa na tshibveledzwa TSHIVHUMBEO NA LUAMBO 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Tshivhumbeo tsho - Tshivhumbeo tshi re - Hu na vhu¿we vhu¾anzi - Tshivhumbeo tsho - U shaea ha tshivhumbeo Tshivhumbeo, thevhekano i lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa a ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tsho pulaniwaho zwi pfadzaho na ku½ekedzelwe kwa - Marangaphanµa na tevhelelanaho lu pfadzaho - U pfadza na khakheaho khakhisa thevhekano ya mafhungo magumo ndi zwa n¾hesa - Marangaphanµa na ndunzhendunzhe zwi µi - Makumedzwa ho ngo ¼ikumedzwa Luambo, thouni na tshitaila zwo - Makumedzwa o magumo na dzi¿we phara vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i - Vhukhakhi ha luambo na shumiswaho kha maanea/phindulo vhekanywa zwavhuµi zwo dzudzanywa nga nµila faredza vhukhakhi pfadzaho tshitaila zwi itisa uri ndapfu nahone a bveledzwa zwi yo faranaho - Hu na vhukhakhi vhu - Vhukhakhi ha luambo phindulo iyi i kundelwe u khagala - U tevhekana hu vhonalaho ha luambo; vhu khagala swikelela MARAGA 10 - Luambo, tshitaela, na pfadzaho ha makumedzwa thouni na tshitaila hunzhi - Thouni na tshitaela a - Thouni na tshitaela a thouni zwo vhibva, zwi a - Luambo, thouni na zwo tea zwo ngo tea zwo ngo tea TL=10 ¾okonya, nahone zwo tshitaela hunzhi zwo - Phara hunzhi dzo lulama - Phara dzo khakhea - Phara dzo khakhea lulama lulama MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa