Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2023 Question Paper

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A U THOMA (P1) 2023 MARAGA: 70 TSHIFHINGA: Awara 2 Bammbiri i¼i ¼i na masia¾ari a 14. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 2 DBE/2023 SC/NSC NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI 1. Bammbiri i¼i ¼i na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Tholokanyonµivho (30) KHETHEKANYO YA B: Manweledzo/Samari (10) KHETHEKANYO YA C: Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo (30) 2. Vhalani ndaela DZO¹HE nga vhuronwane. 3. Fhindulani mbudziso DZO¹HE. 4. Thomani KHETHEKANYO IºWE na IºWE kha sia¾ari ·ISWA. 5. Hune KHETHEKANYO IºWE na IºWE ya fhelela hone ni talele. 6. Nomborani phindulo dza½u zwi tshi anana na kunomborelwe kwo shumiswaho kha i¼i bammbiri ¼a mbudziso. 7. Ni tshi fhedza u fhindula mbudziso IºWE na IºWE ni pfuke mutalo. 8. Ni dzhiele nzhele mupele¾o na kufha¾elwe kwa mafhungo. 9. Tshifhinga tsho anganyiwaho: KHETHEKANYO YA A: Minetse ya 50 KHETHEKANYO YA B: Minetse ya 30 KHETHEKANYO YA C: Minetse ya 40 10. ºwalani nga vhudele, nahone zwi no vhalea. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 3 DBE/2023 SC/NSC KHETHEKANYO YA A: THOLOKANYON¶IVHO MBUDZISO YA 1: U VHALA U ITELA ¹HALUTSHEDZO NA U PFESESA Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA A na TSHA B uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo »isendekaho khazwo. TSHIBVELEDZWA TSHA A U ¶ITIKA NGA IWE MU¸E 1 Ano maµuvha shangoni ¼i¿we na ¼i¿we hu dzulwa hu tshi liliwa nga hone u shaeya ha mishumo, ikonomi na yone i khou balelwa u aluwa - izwi zwi vhanga u gomela na u shenganya ma½o kha vhaswa vha dzhenaho tshikolo. Zwi¼iwa na zwone a zwi µuri zwi shela nµala. 'Zwo tou rali ndi hone ri tshi µo tou zwi ita hani?' Iyo ndi nyambo ya µuvha na µuvha nga vhone vhaswa. 5 Vhaswa a vha tei u sokou gungula ngeno ºwali o vha ita zwivhumbwa zwi re na vhu¾ali u fhirisa zwivhumbwa zwo¾he. 2 Vhaswa vha no dzulela u ralo vha mbo µi kulea nungo, vha sa vhuye vha ri tshithu nga u shela mulenzhe kha u µisikela mishumo zwine zwa alusa ikonomi ya shango. Vha¿we tshavho ndi u dzula magondoni vho lindela u 10 humbela, vha¿we ngafha¼a vha ¾angula vhafhiri vha gondo zwine vha vha nazwo. Matsina arali hu na u µiimisela kha vhathu vho¾he ho katelwa na vhaswa ha itwa mutingati, shango ¼i a vha na nyaluwo ya ikonomi vhushai ha mbo µi panulula. Kha ri futelele kha zwa u dzhena tshikolo hu si na u fhidza. 15 3 ¹hu¾huwedzo i a ¾oµea kha vhaswa kana vhana vha re zwikoloni uri vha vhe na kuhumbulele kwa u µo dzhenelela kha u µisikela mishumo. Zwi a ¾ungufhadza musi u tshi vhona vhaswa vho sokou khotha ngeno vhe na pfunzo ye vha gudela yone. Ano ma»uvha muswa u tea u tou wa a tshi vuwa uri a kone u »itshidza, a songo lindela u tholiwa nga muvhuso ngeno ºwali 20 a songo mu dzima ¾halukanyo. Zwo vhifhaho ndi musi a tshi vhona vhukon»i ha u sa vha na mushumo a vho »elwa nga maitele mavhi, a vho »idzhenisa kha zwa vhugevhenga hu u »itshelela. 4 Vhaswa vho ¾alifhaho vha a bva fulo ¼a u ¾oµa hune vha nga wana hone masheleni a u µithomela mabindu. Vha¿we vhaswa vha a vha na muya wa 25 vhubindudzi vha tshee vha¾uku, nge vha vhona vhabebi vhavho vha tshi ita zwa u rengisa zwimu½emu½e, miroho na mitshelo. Maitele ayo a vhuya a nwelela u a fhedzisela o vha ramabindu o bvelelaho. Vhabebi na muvhuso na vhone vha tea u ½ea thikhedzo kha vhaswa vho µiimiselaho u µisikela mishumo, i¾ali kholomo hu tshi vuswa i µivusaho. 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 4 DBE/2023 SC/NSC 5 Muswa a vhuya a vha na dzangalelo ¼a vhubindudzi u tea u dalela madzangano a no thusa vhaswa siani ¼a vhubindudzi. Hu µivha nnyi, ¼i¿we µuvha vha a dovha vha vha vhone vha no sikela vha¿we ngavho mishumo zwa alusa ikonomi ya shango ¼avho. Hu na vhalambedzi vhane vha thusa vhaswa vho »iimisela kha zwa vhubindudzi lune vha a ¾o»a u vhona pulane 35 ya bindu i no bva kha muhumbeli. Izwo hu vha hu u itela uri vha µivhe uri hune vha khou lambedza hone hu µo vha na mbuyelo ine ya µo vha vhuisela masheleni e vha lambedza ngao na nzwalelo dza hone. 6 Fhethu hune muswa a nga ita hone vhubindudzi nahone ndi ha ndeme vhunga shangoni hu na mu¾a¾isano. Nga u ralo mubindudzi u tea u sedza na 40 vhathu vhane vhubindudzi hawe ha µo livhana navho. Muswa ane a vha na dzangalelo ¼a vhubindudzi ha zwi¼iwa u tea u sedza fhethu ho kunaho. A vhuya a sa vhe na vhulondo, a hu na vhuiwa. Khaedu iyo i khou tshinyadzela vhoramabindu vha¾uku. 7 Vhaswa vha no takalela zwa vhulimi, u wana na vhone vha tshi zwi thoma 45 vha tshe vha¾uku nga u µithomela zwigade zwa miroho. Zwenezwo musi vhulimi hawe vhu tshi khou mu an»a u a rengisa mi¿we nga u ralo u a vha mulimi wa biko musi a tshi aluwa. Vhulimi vhu thusa vhukuma kha u tshela nµala na u dovha hafhu u sikela vha¿we vhaswa mishumo. Muswa a no µilimela u a µithusa ngauri zwi¼iwa zwine a ¼a zwi vha zwi na pfushi 50 vhukuma, zwi ita uri a vhe na mutakalo wavhuµi. Mulimi arali a si na fhethu hune a nga lima hone u a humbela vha re na masimu kana mabulasi ane vha sa a shumise, vha mu hadzima uri a a shumise siani ¼a ndimo a tshi badela masheleni. 8 Ri na vhaswa vhane vha bindudza nga u dobela mashika o la¾iwaho ane a 55 vha mapu¼asi¾iki, mabammbiri na maboµelo. Vhaswa avha vha buba nga matshelonitsheloni vha tshi ya hune ha la¾wa mathukhwi nga vhadzulapo na magoloi, hu hone u µifunga kha u µisikela mishumo. Khaedu ndi ya musi vhe henengei, vha tshi gidimela ¼igoloi, ¼a u hwala mashika vha nga vha sa kandwa. Naho zwo ralo vhathu avha vha a kona u ¾unµela mi¾a yavho nga 60 masheleni ane vha a wana vho ya vha kalisa kha vhabikululi. 9 Arali vhaswa vho¾he vha ima nga milenzhe u lwa na nµala shango ¼i a lala zwa dovha hafhu zwa fhungudza vhugevhenga. Vhaswa ni tea u kon»elela u dzhena tshikolo no sedzavho na mabu»o a u »isikela mishumo, hu si u lindela u tholwa fhedzi. Kha ri fha¾e shango ¼ashu ro¾he ro tou futelela. 65 [Tshi bva kha: Thimu ya Vha¾oli] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 5 DBE/2023 SC/NSC TSHIBVELEDZWA TSHA B A B [Tshi bva kha: Google images] MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A 1.1 Vhalani mitaladzi ya 1–3. Ndi zwifhio zwine zwa ita uri vhaswa vha vhonale vha tshi tambula? (2) 1.2 Vhalani phara ya 2. Bulani zwithu ZWIVHILI zwine zwa itwa nga vhaswa vhane vha vha na vhubva. (2) 1.3 Vhalani phara ya 3. Sumbedzani khaedu ine vhaswa vha ¾angana nayo nga murahu ha musi vho vuledza pfunzo dzavho. (2) 1.4 Vhalani mitaladzi ya 24–27. Bviselani khagala maitele ane a ¾u¾uwedza vha¿we vhaswa u »iwana vho bvelela vhutshiloni? (2) 1.5 Musi no vhala mafhungo aya ni vhona u ufhio mulaedza une mu¿wali a ¾oµa u u rumela kha vhaswa? (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 6 DBE/2023 SC/NSC 1.6 Kha mutaladzi wa 30 hu na murero. 'I¾ali kholomo hu tshi vuswa i µivusaho.' Sumbedzani u ri murero uyu u kwama hani kupfesesele kwa½u kwa mafhungo a re kha phara ya 4. (2) 1.7 Vhalani phara ya 5. Mafhungo e na vhala afha kha phara iyi a ni »isela ¾hu¾huwedzo-»e muhumbuloni? (1) 1.8 Vhalani phara ya 6. Ndi afhio masiandaitwa ane a nga vhangea arali mu½e wa bindu a sa ¾hogomeli fhethu hune bindu ¼awe ¼a vha hone? (2) 1.9 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Vhalani mitaladzi wa 48–49: ' ... kha u tshela nµala.' Mu¿wali u sumbedzisa u ri u ... A tshimbila vha tshi ¾oµa nµala. B ya hune nµala ya vha hone. C µiwanela zwi¼iwa. D µiwanela thaidzo. (1) 1.10 Vhalani phara ya 7. Ni a tendelana na na kuhumbulele kwa mu¿wali musi no sedza mafhungo a iyi phara. Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI. (2) 1.11 U ya nga kupfesesele kwa½u ni vhona hu tshi nga itwa mini u ¾u¾uwedza vhaswa vha »a»iswaho nga nyimele ya u sa wana mushumo? Bulani ZWIVHILI. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 7 DBE/2023 SC/NSC MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA B 1.12 Ndi zwifhio zwine mufodi wa izwi zwifanyiso a khou ¾o»a u ri ¾anela zwone? Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.13 ¹alelani zwifanyiso zwo¾he tsha A na B, ndi dzifhio khaedu dzine vhathu vha re kha izwi zwifanyiso vha nga ¾angana nadzo. (2) 1.14 No ¾alela zwifanyiso izwi, ni vhona hu tshi nga itwa mini u thivhela iyi nyimele. Tikedzani phindulo ya½u. (2) 1.15 Tshifanyiso tsha A tshi kwama hani vhu»ipfi ha½u sa mu¾aleli? (2) MBUDZISO: TSHIBVELEDZWA TSHA A NA TSHA B 1.16 U ya nga kuvhonele kwa½u, ni vhona hu na vhu¾umani vhu pfadzaho vhune ha vha hone vhukati ha mafhungo a re kha TSHIBVELEDZWA TSHA A na TSHA B? Tikedzani phindulo ya½u. (2) ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 8 DBE/2023 SC/NSC KHETHEKANYO YA B: MANWELEDZO/SAMARI MBUDZISO YA 2: U NWELEDZA NGA MAIPFI A¸U Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA C uri ni µo kona u ¿wala manweledzo no µisendeka khatsho. Nweledzani nga phara fhedzi, ni tshi sumbedza vhu¾ali ha u shumiswa ha mu»agasi zwavhu»i. THANYELANI: Ni lavhelelwa u ita zwi tevhelaho: 1. Nweledzani nga maipfi a½u hune zwa konadzea. 2. ºwalani phara yo lunzhedzanaho tshidele. 3. Manweledzo a½u a faredze mbuno dza SUMBE dzi kha PHARA nga maipfi a sa fhiri 90. 4. ¹hoho: A ni lavhelelwi u dzhenisa ¾hoho ya manweledzo. 5. Sumbedzani tshivhalo tsha maipfi mafheloni a manweledzo a½u. TSHIBVELEDZWA TSHA C U SHUMISA MU¶AGASI LWA VHU¹ALI Vhuria ndi khala¿waha ya phepho ine ya ¾oµa masheleni o vhalaho uri vhathu vha kone u µitsireledza kha phepho. Vhathu vha tea u µigudisa u shumisa mu»agasi nga nµila ya vhu¾ali. Musi vhaswa vha tshi ora hithara kana mulilo u bveledzwaho nga muµagasi zwi ita uri i kokodze dziyunithi nnzhi kavhili kana kararu kha mutengo wo µoweleaho une wa shumiswa musi hu tshilimo. Zwi nga thusa vhukuma u ora masana a µuvha musi ¼o ¾avha u fhirisa u ora hithara. Kha hu vhe na tshifhinga tshine gizara ya u vhilisa maµi ya ¾oliwa nga vho masithesele vho gudelaho zwa muµagasi, u itela u vhona arali i tshi bvuµisa maµi. Arali ya bvuµisa maµi zwi ita uri i dzule i tshi shela maµi a u rothola lune i µo dzula i tshi vhila lu sa gumi, lune zwa vho »o ¼a mu»agasi lwo kalulaho. Vhabebi vha tea u ¾u¾uwedza vhana vhavho u shumisa khuni kha u vhasa mulilo wa u ora, u bika na u dudedza maµi zwi nga thusa vhukuma u fhungudza kushumisele kwa mu»agasi. Vha¼a vha re na fhethu ha u vhasa mulilo ngomu nµuni vha tou µiphi½a ngauri afho nµuni hu vha hu na vhududo. Ano maµuvha vhunzhi ha zwithu zwi shuma nga muµagasi. Vhaswa kha vha tsivhudzwe u fhungudza zwi¿we zwa zwishumiswa nga u tsima pu¼aka dzine a dzi khou shuma, dzi fungwe fhedzi dzi tshi ¾oµa u shumiswa. Mavhone o fhungudzwaho maanµa kha u shumisa muµagasi ndi one a no themendelwa. Musi ri tshi renga mavhone ndi khwi½e u vhudzisa ayo a sa shumisesi muµagasi Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 9 DBE/2023 SC/NSC Nga zwifhinga izwi zwa vhuria lutamo lwa zwi¼iwa lu tou vhuya tsho¾he, ndi henefha hune wa wana vhana vha re zwikoloni zwa kule na mahayani vha tshi renga zwi¼iwa nga vhunzhi vha vhea kha tshixwatudzi. Tshixwatudzi a tsho ngo tewa u dzula tshi tshi vulwa zwi songo tea ngauri zwi ¼a mu»agasi. U shumisa shawara zwi nga ri leludzela vhutshilo zwa dovha zwa ri fhungudzela mbadelo kana u renga muµagasi munzhi. Musi ri tshi shumisa shawara zwi nga vha zwavhuµi u shumisa ¾hoho ine ya vha na mabuli ma¾uku a u shulula maµi. Vhahashu mu»agasi a ri koni u tshila u siho zwenezwo kha ri vhavhalele zwikwama zwashu nga u u shumisa nga vhulondo. Vhaswa, thusanani kha u fhungudza ndozwo ya masheleni zwikwamani zwa vhabebi. [Zwi bva kha:Thimu ya Vha¾oli] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 10 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 10 DBE/2023 SC/NSC KHETHEKANYO YA C: ZWIVHUMBEO NA MILAYO YA KUSHUMISELE KWA LUAMBO MBUDZISO YA 3: U SENGULUSA KHUNGEDZELO ¹alelani TSHIBVELEDZWA TSHA D uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA D MA¶IMA¶I! Tshi¼ogeni tshashu tshi ri: Ri dzimula »ora. Vha a ¾o»a u nwa maµi o kune saho? Ri hone ri½e vha ha MA¶IMA¶I a »ifhelelaho. Maµi ane ra bwa a bva a tshi tou thwee! Mitengo yashu i tou kokovha fhasi-fhasi thovhela. Ri wanala hanefha Vhuralala fhasi ha thavha. Vha tshi ri ¾o»a vha ri kwama kha 015 009 4532 kana vha ri ¿walela kha maµimaµi@gmail.com [Tshi bva kha http://www.google.images] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 11 DBE/2023 SC/NSC 3.1 U ya nga khungedzelo iyi, ndi ifhio ndivho ine mukungedzeli a ¾o»a u i bveledza? (2) 3.2 Vhalani ipfi asi¼i: 'MA¶IMA¶I.' Sumbedzani ndeme ya u shumisa khephusheni khungedzeloni iyi, ni dovhe ni ambe uri ndi ngani mu¿wali o shumisa ndovhololo kha ipfi i¼i? (2) 3.3 Kha khungedzelo iyi, hu na ipfi ¼i songo pele¾waho nga n»ila yone. ·i ¿waleni nga ngona ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 3.4 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Vhalani mutaladzi wa 3: 'Maµi ane ra bwa a bva a tshi tou thwee!' Mukungedzeli u amba u ri maµi a hone a a ... A vhavhesa. B dungesa. C rotholesa. D »ifhelela. (1) 3.5 Vhalani fhungo he¼i: 'Mitengo yashu i tou kokovha fhasi-fhasi' Ndi ngani muoli wa khungedzelo o shumisa luambo nga n»ila heyi? (1) 3.6 Nga kuvhonele kwa½u, ni vhona mukungedzeli o kona u swikelela ndivho yawe ya khungedzelo nga u shumisa zwifanyiso u isa mulaedza kha vha¾aleli? Tikedzani phindulo ya½u nga mbuno MBILI. (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 12 DBE/2023 SC/NSC MBUDZISO YA 4: U PFESESA ZWIºWE ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI ¹alelani TSHIBVELEDZWA TSHA E uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA E: KHATHUNI MUTHU WA 1 MUTHU WA 2 MUTHU WA 3 N½e ndo vhala zwe mu¾ahabvu A zwi pfali hezwo! Na Eheee! N½e hu vha sia vho laedza afha kha n½e ndi na mukovhe. pfi ndi vhale bugu. bammbiri dzavho. Mukomana wanga a Khotsimuhulu vho vha koni u ntsia nn»a. mmbaisa, ndo vha fulufhela! MUTHU WA 4 Zwo naka. Vhana vhanga vha »o fhedza tshikolo, matsina masheleni vho vha siela? [Vhubvo: New Madam and Eve Collection] 4.1 Ndi zwifhio zwine muoli wa khathuni iyi a khou ri ¾anela zwone? (2) 4.2 Vhalani mafhungo a MUTHU WA 3: Muoli o shumisa ipfi 'Khotsimuhulu.' Inwi ½eani pfanywa ya ipfi i¼o, ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼i pfalaho. (2) 4.3 Nangani phindulo yoneyone kha mutevhe wo ½ekedzwaho. Sedzani fhungo asi¼i: 'Vhana vhanga vha »o fhedza tshikolo, matsina masheleni vho vha siela?' MUTHU WA 4 kuambele kwawe ku sumbedza mbudziso ya rethoriki i buletshedzaho uri o takalela ... A vhathu vho »aho. B he vha dzula hone. C uri zwo¾he zwi ngonani. D A na C (1) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 13 DBE/2023 SC/NSC 4.4 Sedzulusani khathuni yo¾he nga vhuronwane. Sumbedzani zwi khagala phambano vhukati ha MUTHU WA 3 na MUTHU WA 4, no zwi livhanya na kushumisele kwavho kwa luambo. (2) 4.5 Vhalani mafhungo a MUTHU WA 3. Sumbedzani ndeme ya u shumisa tshigarukela mafhungoni ayo. (1) 4.6 Musi no ¾alela khathuni iyi nga u angaredza, ni vhona a afhio masiandaitwa ane a nga vhangea nga nyimele iyi? Khwa¾hisedzani phindulo ya½u. (2) [10] MBUDZISO YA 5: KUSHUMISELE KWA LUAMBO NGA N¶ILA YONE Vhalani TSHIBVELEDZWA TSHA F uri ni µo kona u fhindula mbudziso dzo µisendekaho khatsho. TSHIBVELEDZWA TSHA F VHATHU VHA SA LANGEI 1 Musi ri tshi swika tshi¾ediamu ro wana ho no vha na muduba mulapfulapfu. Vhaofisiri vha tsireledzo vho vha vho fara tsha u konµa nga ¿wambo wa vhathu vhe vha vha vha sa ¾oµi u langiwa. Musi vha tshi vhona zwo ralo, mu¿we wavho o mbo µi ¾avha mukosi a tshi khou shumisa khudzaipfi e: 'Vhathu vho¾he vha si na thikhithi kha vha mbo µi 5 ¾uwa zwinozwino.' Ndi muofisiri a songo sinyuwa zwone. Bonyongo ¼e ¼a vuwa ndo wana na vha sa koni u gwalaba vha tshi vho sokou fhufha- fhufha vha tshi zwi sa itei ndi zwenezwo. 2 Matsina khamera dzo vha dzi tshi khou foda zwo¾he. Khathihi fhedzi vhanna na vhafumakadzi vha gebisi dza lutombo vha vha vha tshi a ri 10 ta¿wi. Vho mbo tou longa mulilo vivhini vhunga hu songo tsha vha na nyan»ano, vha¾aleli vha mbo thoma u rwa mapholisa nga mabo»elo ngeno avha vha tshi khou thuntsha nga gulu dza raba uri vha balangane. Vhanzhi ho mbo vha u lilelwa nga tsimbi, thumbuni ya lukhohe ha mbo vha hayani havho. A vha tsha nga vha¼a vhe vha vha vha tshi fhufha 15 vhavhili vha sera. [Vhubvo: Thimu ya vha¾oli] 5.1 Vhalani mitaladzi ya 1–2: 'Musi ri tshi swika ... mulapfulapfu.' Topolani dzina gu¾e ni dovhe ni ¼i shumise fhungoni ¼e na tou »isikela. (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho

Downloaded from hlayiso.com Tshivenµa Luambo Lwa Hayani (HL)/P1 14 DBE/2023 SC/NSC 5.2 Kha mutaladzi wa 4 hu na ipfi '¾avha,' inwi ¼i shumiseni mafhungoni mavhili a pfalaho u sumbedza uri ¼i a kona u amba zwithu zwivhili zwo fhambanaho. (2) 5.3 Fhungo asi¼i: 'Khamera dzo vha dzi tshi khou foda zwo¾he.' Isani fhungo i¼i kha ¼iambaitwa. (2) 5.4 ·iambele/¼iidioma asi¼i: 'Vho mbo tou longa mulilo vivhini.' Sumbedzani uri ¼i kwama hani kupfesesele kwa½u afho he ¼a shumiswa kha mafhungo a phara ya 2. (2) 5.5 Fhungo asi¼i: 'Vhathu vho¾he vha si na thikhithi kha vha mbo »i ¾uwa zwinozwino.' Ndi muofisiri a songo sinyuwa zwone. Sumbedzani vhushaka vhukati ha luambo na maan»a a muambi no sedza fhungo i¼i. (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 30 MARAGAGU¹E: 70 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa