Skip to content

Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2019 Memo

MemorandumTshivenda HLGrade 12201929 pages

Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the November 2019, 29 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREIDI YA 12 TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL) BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2) LARA 2019 TSUMBAN¶ILA YA U MAKA MARAGA: 80 Tsumbanµila iyi ya u maka i na masia¾ari a 29. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI • Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki. • Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma. • Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza vhukoni/ndeme yazwo. MAGA A U ¹OLA/MAKA 1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/ ¼i¿walwa.) 2. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha KHETHEKANYO YA A (vhurendi ho randelwaho) kha vha make/¾ole phindulo mbili fhedzi dza u thoma. 3. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he dza rathi (nganea na foluku¼oo) na/kana n½a dzo¾he (»irama), kha vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma kha khethekanyo i¿we na i¿we, tenda a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu. 4. Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya vhuvhili. 5. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona yone, kha vha make/¾ole vha tshi tevhedza memorandamu. 6. Arali vhukhakhi ha mupele¾o vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make sa zwone. 7. Mbudziso ndapfu/dza maanea: Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane. Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola maanea a vhalingiwa. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka 8. Mbudziso pfufhi: Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe, vha songo ½ea nda¾iso. 9. Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. 10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/ ¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga. 11. Phindulo dza mbudziso pfufhi dzi tea u ¾oliwa/makiwa nga vhusedzi hu tshi dzhielwa nzhele mbofho dzo tshewaho/dzhiwaho kha dzulo ¼a u linganyisa memorandamu. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: VHURENDI VHURENDI HO RANDELWAHO MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU MULONDO WA LUFU – WMR Sigwavhulimu KUAVHELWE KWA MARAGA Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:  Maraga dza 6 ndi dza mbuno.  Maraga 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila heyi: o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6 o Maraga 3 arali mbuno dzi 4 o Maraga 2 arali mbuno dzi 3 o Maraga 1 arali mbuno dzi 2 o Maraga 0–1arali mbuno dzi 0–1 - Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. - Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. - Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi MULONDO WA LUFU Marangaphanµa Vhu»ipfi ha tshirendo ndi vhupfa/vhupfiwa/¼imudi ¼ine murendi a vha kha¼o musi a tshi khou ¿wala tshirendo tshawe. Ndima/Tshitanza tshi vhumbwa nga mitaladzi/vese hu tshi tevhekanywa mihumbulo yo fhambanaho uri i vhofhekane. Murendi u shumisa ndima/tshitanza u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo. Mutevhetsindo ndi u elela ha madungo a maipfi kha mitaladzi/vese ya tshirendo. Mutevhetsindo u nga vha u ¾avhanyaho arali mafhungo a tshirendo a ane a takadza kana wa ongolowa arali hu tshi rendwa zwine zwa vhaisa/pfisa vhu¾ungu. Mbuno Ndima/Tshitanza tsha 1: • Murendi u vhaiswa nga mpfu dza vhathu vhe vha tsigwa vha fela ngomu mugodini. Tshi ½a½isaho uhu u vhaisala ndi tsha uri avho vhathu a vho ngo wanala, zwa sumba uri mimuya yavho a yo ngo awela vhunga na u vhulungwa vha songo vhulungwa. Vhu¾ungu uvhu vhu ¾ana mutevhetsindo u ongolowaho ngauri madungo a maipfi a buletshedzwa nga u ongolowa. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka Ndima/Tshitanza tsha 2: • Murendi u pfela vhu¾ungu na avho vho salaho vha tshi khou µi isa phan»a na u shuma vhunga na vhone vha tshi dzula vho vhaisala na u tshuwa musi vha tshi humbula zwo bvelelaho kha avho vha¿we. Mbilu dzavho dzi dzula dzi mu¾anani, vha vho nga u shuma havho ndi u dzikisa mimuya ya avho vho lovhelaho migodini. Madungo a maipfi na mitaladzi/vese na henefha ndi zwi buletshedzwaho nga u ongolowa. Ndima/Tshitanza tsha 3: • Murendi u µirindidza nga ¼a uri vhutshilo vhu zwanµani zwa Mudzimu. • Murendi u vhaisala na u pfa vhu¾ungu musi a tshi vhona uri ro¾he a ri na maan»a a u thivhela lufu. Vho¾he vho shumaho kale na vhane vha kha µi µo shuma vha »o fhedza vho lovha vhunga u fa hu nyimele ine a hu na ane a nga i tinya kana u i thivhela. Hezwi u zwi bvisela khagala nga maipfi/madungo a elelaho nga u ongolowa u sumbedza u pfa vhu¾ungu/vhavha. Ndima/Tshitanza tsha 4: • Murendi u bvisela vhupfiwa hawe khagala uri zwo¾he zwi tshilaho zwi µo livhana na lufu. Murendi afha u pfa vhu¾ungu o humbula uri vho lovhelaho mugodini vho pfa vhu¾ungu vhuhulu musi vha tshi zhakiwa vha fela ngomu. Izwi zwo¾he zwi khwa¾hisedzwa nga mutevhetsindo u ongolowaho. Magumo Murendi o kona u shumisa ndima/zwitanza na mutevhetsindo u bveledza vhuµipfi ha tshirendo itshi musi a tshi sumbedza u pfela vhu¾ungu vhathu vho felaho mugodini wa malasha wa Kitwe ngei Rhodesia musi u tshi dilika. [10] MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu 2.1 ·iedzamuthu/·ifanyamuthu/·imuthufhadzi.√Murendi u shumisa 'mbilu' i tshi vho ita mushumo wa u µuµumela une wa itwa nga muthu a tshilaho.√ (2) 2.2 Murendi u sumbedza uri vhathu vha ita nga nungo dzo¾he vha tshi itela uri vha wane zwithu zwi vha takadzaho zwa ¼ino shango.√√ (2) 2.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu kha vha µibvise kha u funesa miµifho ya shango, vha ¾oµe u takadza Mudzimu ane a vha na maanµa a u tshidza mimuya yavho/Vhathu kha vha litshe u lwela madzanga a ¼ino shango vhunga zwi tshi ri khakhisa lutendoni lwashu. [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka 2.4 Ndi vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu/Murendi u pfiswa vhu¾ungu nga u vhona vhathu vha tshi ungeledzwa nga miµifho ya shango, vha vho hangwa/furalela Mudzimu.√√ (2) 2.5 Ee. Ndi a tendelana nae ngauri murendi u tama vhathu vha tshi ¾utshela madzanga a ¼ino shango, vha ¾oµe tshilidzi tsha Mudzimu. KANA Hai. A thi tendelani nae ngauri vha hone vhathu vhane vha vha na o¾he madzanga a he¼i shango, fhedzi vha tshi µi tshila nga nµila ine ya takadza Mudzimu. [Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.]√√ (2) [10] MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI A SI ENE – LR Ndlovu 3.1 Ndi ¼itotesi/khanedza.√Murendi u khou khwa¾hisedza uri a hu na murangaphanµa na muthihi ane a µo bveledza ¼ino shango nga nnµani ha mutingati wa ri½e ro¾he ri dzulaho kha¼o.√ (2) 3.2 Murendi u sumbedza uri Vho-Nelson Mandela mushumo wavho wa u µisa mbofholowo kha vhathu vha ¼a Afrika Tshipembe vho u phetha/kona/ khunyeledza.√√ (2) 3.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu kha vha µishumele vha litshe u itelwa/shumelwa/½ewa/kanzwiwa nga vharangaphanµa/vhavhusi vhavho.√√ (2) 3.4 Ndi vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu/dinalea/Murendi u pfiswa vhu¾ungu nga u vhona vhathu vha sa ¾oµi u shuma, vha tshi lindela u tou ½ewa tshelede nga phuresidennde wa shango/muvhuso.√√ (2) 3.5 Ee. Ndi a tendelana nae ngauri: - Murendi u tama vhathu vha tshi µishumela vha litsha u lavhelela thuso i bvaho kha muvhuso/Vho-Thabo Mbeki vhe vha vha vha tshi tou vha murangaphanµa wa shango. - A si zwavhuµi u wana/½ewa tshelede ye ra si tou i shumela. KANA Hai. A thi tendelani nae ngauri: - Vha hone vhathu vhane vha tea u tou ½ewa magavhelo ngauri a vha koni u µishumela sa vhaaluwa, vhaholefhali vha sa koniho tshithu na vho¾he vhana vha zwisiwana. - Ndi vhuµifhinduleli ha muvhuso u thusa vhadzulapo vha shango. [Zwivhili zwi pfalaho.]√√ (2) [10] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI NTENDELE NDI VHE TSUMBAN¶ILA – FR Modau 4.1 ·iedzamuthu/·ifanyamuthu/·imuthufhadzi.√ Murendi u shumisa mvalo dzi tshi vho ita mushumo wa u sengisa une wa itwa nga vhathu vha tshilaho.√ (2) 4.2 Murendi u sumbedza uri o no tshenzhela/vhona zwinzhi vhutshiloni/o no thanya/¾alifha.√√ (2) 4.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu/vhaswa kha vha thetshelese ngeletshedzo dza vhathu vho no tshenzhemaho/vhahulwane vhutshiloni uri vha kone u kunda thaidzo nnzhi.√√ (2) 4.4 Ndi ha u pfa vhu¾ungu.√Murendi u pfiswa vhu¾ungu nga u vhona vhaswa vha sa thetshelesi vhathu vhahulwane musi vha tshi vha laya, vhone vha bvela phanµa na u nwa halwa.√ (2) 4.5 Ee. Ndi a tendelana nae: - Muthu u fanela u µifara zwavhuµi ngauri vhutshilo ha miµifho a vhu fheli. - U wana vhumatshelo ha khwi½e zwi ¾oµa pfunzo. [Mbuno mbili dzi pfalaho. Arali mulingiwa a µisa kuhumbulele ku hanedzaho izwi, vha¾oli kha vha zwi sedzuluse.]√√ (2) [10] NA VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE) MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI NGOHO NDO ZWI VHONA – W Silidi 5.1 Murendi u ¾oµa u bvisela khagala uri mu¿we na mu¿we u µo fa hu sa sedzwi vhuvha kana zwine a vha nazwo/a ita/Vhathu vha a fana.√√ (2) 5.2 Murendi u ombedzela/khwa¾hisedza maanµa a lufu uri a hu na a re na maanµa kha ri½e vha tshilaho ane a nga kunda lufu, ro¾he vha tshilaho ri µo fhedza ro lovha.√√ (2) 5.3 Ndivho ya murendi ndi ya uri mu¿we na mu¿we u µo fa.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka 5.4 Murendi u shumisa khaesura/khoma√ a tshi ¾oµa u fhandekanya mihumbulo mivhili ine ya tevhekana/tshimbilelana/u khwa¾hisedza (2) muhumbulo une wa khou ambiwa/u awedza murendi.√ 5.5 Ee/Ndi a ima nae ngauri: - A hu na a no kunda lufu. - Lufu a lu na tshi¾alula. [Maraga mbili kha mbuno mbili dzi pfalaho. Arali mulingiwa a µisa kuhumbulele ku hanedzaho izwi, vha¾oli kha vha zwi sedzuluse.]√√ (2) [10] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO NGANEA MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4 o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3 o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2 • Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. • Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. • Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Siangane ndi nyimele/maitele/kuhumbulele/kuvhonele kwa zwithu zwine zwa shela mulenzhe nga vhuhulu kha kutshilele kana mvumbo dza vhaanewa. Fhethuvhupo ndi vhupo/fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone hu tshi katelwa na tshifhinga tshine zwiitei zwa khou itea ngatsho. Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a nganea yawe. Kha nganea iyi mu¿wali u shumisa siangane na fhethuvhupo u bvisela khagala kutshilele kwa Vho- Madilaga na Vho-Luvhani. Mbuno Kha nganea iyi ri na fhethuvhupo ho fhambanaho hune ra vhona na siangane ya hone, zwi tshi kwama kutshilele kwa Vho-Madilaga na Vho-Luvhani. • Mu¾ani musi nganea i tshi thoma ri pfa kuhumbulele kwa uri a hu tsha ¾oµea ¿wana wa vhu½a muµini wa Vho-Madilaga, nge vha vho vhudza mufumakadzi wavho Vho-Luvhani uri vhavho vhana vho lingana. Fhethu ndi mahayani/Venµa ¼a musalauno. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka • Ki¼iniki hu µivhelwa uri vhafumakadzi vha a ¾olwa nga vhaongi uri a vho ngo gonya miri naa. Hu dovha hafhu ha vha na mushumelavhapo ane a thusa vhathu vha re na thaidzo. Afho ki¼iniki ndi he Vho-Luvhani vha wana uri vho vhifha muvhilini, vha vho thoma u vha na thaidzo ya uri vho vhudzwa uri ¿wana ha tsha ¾oµea. Vho-Luvhani vho ri u ¾hukhula tshililo vha vho thuswa nga mushumelavhapo wa henefho ki¼iniki. • Mafhungo a vhuimana ha Vho-Luvhani o sinyusa Vho-Madilaga lwe vha vho thoma dzikhakhathi na u lu¾ana mu¾ani. Vhunga vhomakhadzi na vhomalume vhe na vhupfiwa, Vho-Luvhani vho vhudza thaidzo yavho Vho-Mainganye na khaladzi avho Vho-Muvhi uri vha wane thuso ya uri Vho-Madilaga vha pfesese mihwalo iyo. • Sibadela ndi he Vho-Luvhani vha vhofholowa hone. Henefho ndi he Vho-Luvhani vha beba ¿wana a re na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha. Mafhungo ayo o »o hashwa na kha dziradio nge a vha tshimangadzo kha lushaka. Izwi zwo alusa thaidzo ya Vho- Luvhani na Vho-Madilaga. • Muvhunduni wa Tshandebvu ndi vhupo ha mahayani hune vha hone vhathu vhane vha kha µi vha na vhutendatenda ha uri ¿wana ane a bebwa e na ¼i½o ndi shenga. Thaidzo ya Vho-Madilaga i ½a½a u hula nge vha humbula uri ¿wana uyo ndi shenga ngauri o bebwa e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha. Samba ¼a uri mu¾ani wa Vho-Madilaga ho bebwa ¿wana wa shenga ¼o »o ¾anganya muvhundu wo¾he wa Tshandebvu. Hezwi zwi ho¾efhadza mu¾a wa Vho-Madilaga. • Mu¾anganoni wa khoro ya vhadzulapo vhurangaphan»a ha shango hu vhidza mu»ivhi wa zwa tsedzuluso Vho-Nicholson uri vha ½ee vhathu tsivhudzo/ ngeletshedzo/n»ivho nga ha mafhungo a musi ¿wana a tshi nga bebwa e na ¼i½o. Naho zwo ralo, Vho-Madilaga a vho ngo ¾anganedza ¿wana wavho Tshifhiwa. A vho ngo shandukisa kuhumbulele kwavho. • Muµini wa muhura wa Vho-Madilaga hu na Vho-Ana vhane vha phaµaladza samba ¼a uri Tshifhiwa ndi shenga, zwe zwa vhaisa Vho-Luvhani. Nyimele ine ra i ¾anelwa afha ndi ya uri kanzhi vhahura a vha pfani. Samba ¼a u bebwa ha ¿wana e na ¼i½o ¼o shanduka tshigo»o kha Vho-Ana, lwe zwa ita uri vha dzulele u go»a vha mu¾a wa ha Madilaga ngazwo. • Polokwane he Vho-Luvhani vha pfulutshela hone ndi vhuponi ha µoroboni hune vhathu vha hone a vha na vhutendatenda ha uri ¿wana ane a bebwa e na ¼i½o ndi shenga, nahone a hu na ane a µidzhenisa kha mafhungo a mu¾ani wa mu¿we. Ku¿we kuhumbulele ndi kwa uri vhuponi ha µoroboni hu a wanala pfunzo yavhuµi. Vho-Luvhani vho »o kombetshedzea u renga nn»u Polokwane vha tshi itela u shavhisa ¿wana wavho kha samba ¼a uri ndi shenga. Vho-Madilaga vho sala hayani vhe na mushumi, zwa vho ita uri vha si vhe na tshifhinga tsha u alusa ¿wana wavho Tshifhiwa. Tshifhiwa o vha ¿wana a konaho tshikoloni, lwe a ½ewa na bazari. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka • ºangani ndi hune vhathu vha tendaho kha zwa vhuloi vha ya u thuswa musi vhe na zwo vha dinaho. Henefho ndi he Vho-Ana vha ya u ¾oµa thuso musi mbudzana dzavho dzo lu¿wa nga mmbwa dza Vho-Madilaga, ngauri vho vha tshi ri mmbwa dzo lumaho mbudzana dzavho ndi shenga ¼avho Tshifhiwa. Mafhungo ayo o »o vusa phambano vhukati ha Vho-Madilaga na Vho-Ana, musi ho wanala maine na Vho-Ana ngomu khoroni ya mu»i wa Vho-Madilaga vha tshi khou shela mishonga. • Germany ndi hone hune ra vhona Tshifhiwa zwi tshi mu nakela. Afha ndi fha¼a he Tshifhiwa a phasa digirii ya masi¾asi ya vhuinzhiniara, a dovha a wana mushumo kha khamphani ya Mercedes Benz. Vho-Madilaga vho »o yavho na Germany, vho no vha muthu a ¾anganedzaho ¿wana wavho/o shandukisaho kuhumbulele kwawe. • Mu¾ani wa Vho-Madilaga ho dzudzanywa vhu¾ambo ha u pembelela/takalela u ambara gaweni ha Tshifhiwa. Vhu¾amboni uho Vho-Nicholson vha khwa¾hisedza uri Tshifhiwa a si shenga, lwe zwa vho shandukisa kuhumbulele kwa vhathu khathihi na vhone mukalaha Vho-Madilaga uri nangoho Tshifhiwa a si shenga. Vho-Madilaga na Vho-Luvhani vho mbo µi farelana mu¾a wa vhuyelelana sa zwi¼a mulovha, ¼a vha ¼a maladze. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa siangane na fhethuvhupo u bvisela khagala kutshilele kwa Vho-Madilaga na Vho-Luvhani. Kha Vho-Madilaga ro vhona munna a re na tshi¾uhu fhedzi ane a tenda u shandukiswa nga nyimele na tshifhinga a vho pfesesa na u ¾anganedza zwe a vha a sa zwi ¾anganedzi, ngeno Vho-Luvhani vho ¾anwa sa mufumakadzi ane a imedzana na nyimele u swika vha tshi i kunda. [25] MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI 7.1 Thaidzo i vhangwa nge Vho-Luvhani vha vhifha muvhilini ngeno hu si na thendelano na mukalaha wavho.√√ (2) 7.2 U lu¾ana hohu ho bveledza u fhandekana ha mu¾a uyu na u pfuluwa ha Vho-Luvhani vha vho alusa vhana vhavho (na Tshifhiwa) vho no vha Polokwane.√√ (2) 7.3 Vho ¾anwa sa muthu a sa pfesesi/wa tshi¾uhu/a no funa dzikhakhathi, a sa pfeli mufumakadzi wawe vhu¾ungu/a sa koni u ¾anganedza nyimele/vha dzulela u semana/wa mbiti. [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho] √√ (2) 7.4 Tshihulwane tsho vhangaho khuµano ndi u bebwa ha ¿wana Tshifhiwa e na ¼ino/U µihwala ha Vho-Luvhani.√ Khuµano iyi ndi ya nnµa√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka 7.5 Vho-Madilaga vho vha vho lavhelela uri Tshifhiwa ha nga tendi u ¾uwa navho musi a tshi ya u ambara gaweni ¼awe ¼a pfunzo ngei Germany ngauri vho vha vha songo mu ¾anganedza na u mu tikedza u bva vhu¾ukuni hawe u swika hune a vha hone, fhedzi-ha zwo iteaho ndi zwauri o vha hangwela a dovha a tenda uri vha ye na mme awe musi a tshi ya u ambara gaweni ¼awe ¼a pfunzo.√√ KANA Ro vha ri sa lavheleli/humbuli uri ¼iga ¼e Vho-Madilaga vha vho dzhia ¼a u ¾amba ¿wana wavho Tshifhiwa vha nga ¼i shandukisa, fhedzi vho shanduka vha vho fhedza nga u ya Germany musi Tshifhiwa a tshi ambara gaweni. [Maraga MBILI kha kuhumbulele ku pfalaho.]√√ (2) 7.6 Ndi fhethu hune vhathu vha kha µi tenda kha zwa shenga/vhuloi na dzi¿anga, ndi ngazwo Vho-Ana vha tshi langwa nga kutshilele na maitele avho nga zwenezwo zwine vha tenda khazwo.√√ (2) 7.7 Ee/A a fusha. Zwi a tendisea uri vhathu vho lu¾anaho sa munna na mufumakadzi vha µi fhedza vho farelana/khotsi a nga ¾amba ¿wana nga zwi¿we-vho matshelo vha µi dovha vha ¾anganedzana vha farelana. KANA Hai/Ha fushi. Zwi a konµa uri mufumakadzi o tambudzwaho nga u ra¼a a dovhe a farele munna wawe/ºwana o ¾ambiwaho nga khotsi u bva vhu¾ukuni u swika a tshi fhedza tshikolo zwi a konµa uri a nga dovha a ¾anganedza khotsi awe. [Maraga MBILI kha kuhumbulele ku pfalaho.]√√ (2) 7.8 Muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza ndi wa uri vhathu ri tea u ¾anganedza nyimele dzo¾he dzine ra ¾angana nadzo vhutshiloni nahone ri tea u tikedzana uri ri kone u kunda/Vhuholefhali a vhu tei u vhonwa sa samba, i tou vha nyimele ine muthu mu¿we na mu¿we a nga kha µi µiwana e khayo.√ Izwi ri zwi vhona musi Vho-Madilaga na vhadzulapo vha Tshandebvu vha tshi hana u ¾anganedza Tshifhiwa we vha ri ndi shenga vha litsha u mu tikedza na mme awe Vho-Luvhani, he a fhedza nga u bvelela vhathu vha vho µisola kha zwe vha mu ita.√√ [Maraga NTHIHI kha muhumbulo muhulwane na MBILI kha thikhedzo] (3) 7.9 Vho-Madilaga vha na mbiti/vha tevhela mafhungo a nµilani/a vha koni u ¾anganedza nyimele/a vha pfi mu¿we muthu/vha na tshi¾uhu.√ Vho- Luvhani ndi mufumakadzi o vuµaho/a no kona u konµelela nyimele dzi vhavhaho/a funaho mu¾a wawe/a no hangwela vho mu khakhelaho. √ N½e ndi funa Vho-Luvhani ngauri ndi mufumakadzi wa vhulenda/a funaho mu¾a wawe/a no hangwela vho mu khakhelaho/a sa langwi nga mbiti na mafhungo a nµila.√ [Maraga MBILI kha phambano ya mvumbo, na NTHIHI ya u takalela] (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka 7.10 Ee/Ndi a tendelana nae ngauri Tshifhiwa ha ngo ¾amba khotsi awe na musi vha songo mu tikedza, o ¾uwa navho Germany vhunga musi hu tshi ambarwa magaweni zwi tshi tea u vha hu na thikhedzo ya vhabebi vho¾he. Tshifhiwa o vha a tshi itela u shandukisa kuhumbulele kwa khotsi awe vhe vha vha vha tshi tenda uri nangoho ndi shenga. KANA Hai/A thi tendelani nae ngauri Tshifhiwa o vha o tea o ¾uwa na mme awe vhe vha mu tikedza u bva vhu¾ukuni hawe u swika a tshi bvelela, ngeno Vho-Madilaga hu si na zwe vha ita zwa u mu tikedza nga nnµa ha u mu ½ea mutsiko nga u ima na shango na u sa mu ¾anganedza.√√ (2) 7.11 • Ndo vha ndi tshi »o humbela pfarelo kha muzwala wanga Vho-Luvhani. • Ndo vha ndi tshi »o ¾utshela maitele anga a u funesa mafhungo na u sola vha¿we. • Ndo vha ndi tshi »o rembuluwa nda humbela pfarelo na kha vhafunzi Vho-Boshoto. • Ndo vha ndi tshi µo ya kha vhahulwane vha lushaka uri vha ye u nkhumbetshela pfarelo mu¾ani wa ha Madilaga. • Na zwi¿we-vho zwi pfalaho. [Maraga tharu kha mbuno tharu dzi pfalaho] √√√ (3) [25] MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4 o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3 o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2 • Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. • Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. • Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka Marangaphan»a Siangane ndi nyimele/maitele/kuhumbulele/kuvhonele kwa zwithu zwine zwa shela mulenzhe nga vhuhulu kha kutshilele kana mvumbo dza vhaanewa. Fhethuvhupo ndi vhupo/fhethu hune mafhungo a khou bvelelela hone hu tshi katelwa na tshifhinga tshine zwiitei zwa khou itea ngatsho. Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a nganea yawe. Kha nganea iyi mu¿wali u shumisa siangane na fhethuvhupo u bvisela khagala kutshilele kwa mu¾a wa Vho-Loshani na mu¾a wa Aifheli ¸etshipate. Mbuno • Fhethuvhupo ha ino bugu ndi Folovhoµwe mahayani/Venµa ¼a musalauno hune ra wana uri vhathu vho dzulelana. • Vhu¾ama vhu re hone vhukati ha Vho-Loshani na Aifheli ndi hone ho fha¾aho siangane ya iyi bugu. • Aifheli o vha muthu we a vha a tshi shumisa goloi ya Vho-Loshani u yo vhona musidzana wawe Maria. Nga u fhulufhela Vho-Loshani sa khonani yawe, vha dovha vha vha shaka ¼awe, o vha a tshi vha tendela vha tshi fhelekedza Maria vhe vhavhili ene o sala. Vho-Loshani vho vha vha tshi ita vha tshi ya mu¾ani wa ha Maria vha si na Aifheli. Nyimele heyi/siangane yo ita uri Vho-Loshani na Maria vha vho thoma vhushaka ha u funana. • Hezwi zwo ita uri Vho-Loshani vha vho thoma u sa fhulufhedzea kha khonani na shaka ¼avho Aifheli. • Nyimele ya u vhifha ha Maria muvhilini yo µaµisa Vho-Loshani nge vha µivha uri vha nga si mu male vho sedza vhukonani, vhushaka na u shavha uri shango ¼i µo vha vhonela ngafhi. Hezwi zwo ita uri Vho-Loshani na Maria vha dzumbe kutshilele kwavho kwa vhukwila nga u pometshedza Aifheli mihwalo iyo. • Nyimele ya u fhulufhela Vho-Loshani na u funesa Maria yo ita uri Aifheli a tende iyo mihwalo, a ita na u zwi takalela. • Vhupo he Aifheli a vha a tshi dzula khaho ho ¾u¾uwedza uri Aifheli a humbule u vhingana na Maria nga mutshato vhunga zwo vha zwi zwithu zwo µoweleaho na u ¾anganedzea kha uvho vhupo. • U bebwa ha Rotondwa na Musatondwa mi¾ani iyi mivhili ine vhabebi vha hone vha vha dzikhonani zwo ita uri vhana vha aluwe vha tshi takalelana. • U dzhena havho Yunivesithi nthihi zwo ita uri vha µowelane vha vhe miraµo ya SCM vho¾he. Rotondwa a nangwa sa murangaphanµa he vho¾he vha vho ¾anganedza Murena. Izwi zwo ita uri tshifhinga tshinzhi vha µiwane vhe vho¾he, nyimele iyi ya vho ¾u¾uwedza uri vha funane.U funana havho zwo swikisa kha uri vha khakhisane nge vha si µivhe uri vha dzikhaladzi. • Mvelele yavho sa Vhavenµa, i hanedzana na uri vhana vha dzofha ¼ithihi vha malane. Izwi zwo ita uri musi vha tshi µivhadza vhabebi vhavho, Vho-Loshani na Maria vha tou dadadzela kule. Aifheli ene nga u sa µivha o zwi ¾anganedza zwa vho sia a tshi nga u vho fhambana na musadzi wawe. • Hezwi zwo ita uri Maria na Vho-Loshani nga u µiwana vhe kha nyimele heyi i hanedzanaho na mvelele, vha ambulule tshiphiri tsha uri Rotondwa na Musatondwa ndi dzikhaladzi, ngauralo vha nga si malane. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka • Vho-Loshani nga ¾honi vho fhedza nga u pfulutshela Shakadza, vha µidzhenisa kha zwikambi. Maria o hwala mabuto a ya hayani a µi tou dovha a tevhelelwa a vhuya. • Rotondwa na Musatondwa vho fhedza vho malana vha ya vha dzula Tshipise. Musatondwa nga mutsiko a tshi vhofholowa a vho thoma u pandamedza zwisusu. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa siangane na fhethuvhupo u ¾u¾uwedza kutshilele kwo bvaho kwa Vho-Loshani na Maria kwa u sa fhulufhedzea kwe kwa fhedza kwo vhanga thaidzo khulu. Masiandaitwa a izwi o hambelwa na nga vhana, zwa vho vhanga mi¾odzi i si na mufhumudzi. [25] MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI 9.1 Thaidzo i vhangwa nga Musatondwa na Rotondwa vhane vha vha vhana vha dzofha ¼ithihi vha tshi ¾oµou malana, ngeno vha sa zwi µivhi uri ndi dzikhaladzi/Thaidzo yo vhangwa nga u sa fulufhedzea ha Vho-Loshani na (2) Vho-Maria zwi tshi kwama vhushaka havho.√√ 9.2 Maria o fhedza o vhudza munna wawe ngoho nga u tou mu ¿walela vhurifhi, a fhedza a ya hayani ha hawe sa zwe a zwi amba musi a tshi bula uri Rotondwa na Musatondwa vha nga si malane vhuhulu ene a nga tou fhedza o fhelelwa nga vhuhadzi/Tshiphiri tsha u khakhisana ha Vho- Loshani na Maria tsho fhedza tsho bvela khagala.√√ (2) 9.3 Vho-Loshani vha ¾anwa sa muthu wa mazwifhi/vhumbulu/u sa fhulufhedzea,√ ngauri vha khou hana vhana vha tshi malana vha tshi ri ndi mashaka ngeno ngoho i ya uri ndi vhana vhavho/vha tshi zwi µivha uri a vho ngo fhulufhedzea kha khonani yavho nge vha anµana na musidzana wawe vha mu ½ea mihwalo.√ (2) 9.4 Khuµano khulwane i vhangwa nga bomepome ¼a thumbu ¼e Vho-Loshani na Maria vha kuputshedza Aifheli.√ Ndi lushaka lwa khuµano ya ngomu ngauri i ½ea vhathu mutsiko muhulu ngeno vha sa tendi u bvisela ngoho khagala.√ (2) 9.5 Maria o vha o lavhelela uri Aifheli a tshi tou µivha tshiphiri tsha uri Rotondwa a si ¿wana wawe ndi wa Vho-Loshani, u µo mbo µi mu halifhela tsho¾he a sa tsha funa na u mu vhona. Hone-ha, zwo iteaho ndi zwauri Aifheli o mu hangwela vha dovha vha dzula vho¾he sa munna na musadzi.√√ (2) 9.6 Folovho»we ndi vhupo ha mahayani hune vhathu vha a tenda kha zwa vhuloi. U wanala ha vhakegulu vha tshi khou gidima ngomu dzhara¾ani ya kereke, zwo ita uri vhathu vha humbule uri ndi vhaloi vho tou tshelwa.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka 9.7 A a fusha. Tshiphiri tshe tsha vha tshi vhukati ha Vho-Loshani, Maria na Vho-Josephina tsha u dzumba uri Rotondwa na Musatondwa ndi vhana vha Vho-Loshani, tsho ri u bvela khagala na mafhungo a si tsha gonya, ha vho tutuwa ma¼isambilu a malwadze, na u ¾alana kha miraµo ya iyo mi¾a. [Kuhumbulele kwo fhambanaho na ukwu ku sedzuluswe.] √√ (2) 9.8 Muhumbulo muhulwane wa iyi nganea ndi wa uri u sa fhulufhedzea mbinganoni na kha dzikhonani na mashaka hu tshi katelwa na u ita zwiphiri zwi elanaho na zwa u funana, zwi na masiandaitwa a si avhuµi√ izwi ra zwi vhona musi Vho-Loshani na Maria vha tshi zwi ita, zwa vho fhedza zwo µisa vhuleme vhu si na vhukono vhukati ha mi¾a iyi, sa malwadze, u malana ha vhana nga tshavho, ¾halano, nz.√√ [Maraga NTHIHI kha muhumbulo muhulwane, na maraga MBILI dza thikhedzo.] (3) 9.9 Maria ha fhulufhedzei zwi tshi ya kha sia ¼a mbingano, u a zwifha nahone u na tshiphiri tsho livhaho kha u vhaisa mufunwa wawe.√ Aifheli ndi munna o lugaho, a fhulufhedzeaho mbinganoni, a no kona u ¾anganedza nyimele dzi konµaho na u hangwela, a sa tevhedzi mafhungo a nµila.√ Ndi funa Aifheli ngauri u a fhulufhedzea, u a hangwela, ha tevheli zwitshele/u ima na ngoho/u ¾anganedza nyimele.√ [Maraga MBILI kha mbambedzo ya mvumbo, na NTHIHI ya u takalela.] (3) 9.10 Ee/Ndi a tendelana nae ngauri mafhungo a musi hu tshi ambiwa tshiphiri tsha u sa fhulufhedzea mbinganoni nga maanµa ho no vha na ¿wana nga vhukati a a ofhisa, lwe Maria a humbula uri a tou vhudza Aifheli ¼i¿we µuvha hu nga vha na khakhathi, ha vuwa nndwa ine i nga swikisa Maria lufuni/Zwo vha zwo tea ngauri a hu na tshi no dzumbama shangoni. KANA Hai/A thi tendelani nae ngauri o vha o tea o µi tou dzula na tshiphiri tshawe u swikela. [Maraga mbili kha mbuno i pfalaho.]√√ (2) 9.11 • Ndo vha ndi tshi »o hana u malwa nga Aifheli saizwi ndo mu khakhela. • Ndo vha ndi tshi »o amba ngoho kha Aifheli uri ndi tshile ndi na mulalo. • Ndo vha ndi tshi »o vhudza vhathu vhahulwane/vhashumelavhapo uri vha n½ee ngeletshedzo. • Ndo vha ndi tshi µo humbela pfarelo kha Aifheli. • Ndo vha ndi tshi »o vhudza Rotondwa ngoho ya uri Vho Loshani ndi vhone khotsi awe. [Mbuno tharu dzi pfalaho.] √√√ (3) [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka FOLUKU·OO KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4 o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3 o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2 • Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. • Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. • Vhalingiwa vhalavhelelwa u nanga zwibveledzwa zwo teaho u bva buguni yavho u itela u khwa¾hisedza ¼ikumedzwa ¼ine ¼a khou sengulusiwa. • Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Ndi ngoho ma¿walwa a sialala a na mushumo wa u kaidza na u tsivhudza vhathu uri vha thanyele zwithu zwo dzumbamaho zwine zwa nga vha dzhenisa khakhathini khulu. Khaedu dza vhutshilo dzine dza ri kunga/kunda ri fanela u dzi ¾alifhela uri ri tinye khombo dzine dza nga vhangea. Izwi ri zwi vhona kha lungano, tshikho»o na mirero zwe mu¿wali a zwi ½etshedza, zwo ri µiselaho pfunzo khulu vhutshiloni. Mbuno [Afha vhalingi vho ½ea tsumbo dzavho, vhalingiwa vha nga µi shumisa tsumbo dzo fhambanaho na idzi, tenda dza vha dzi tshi khwa¾hisedza ¼ikumedzwa.] • Nga lungano lwa Vhatukana vha no shanduka, mu¿wali u ¾ana vhasidzana vha kungeaho nga u vhona lunako vha funa vha¾hannga vha mbo µi vha ¾ahela vha si tsha vhudza/µivhadza vhabebi vhavho. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka o Vhasidzana vha ya u dzula µakani na vhanna vhavho. o Vhabebi hayani vha sala vhe kha gaµa ¼a u ¾oµa vhana vhavho. o Vhasidzana vha ungwa nga u ½ewa ½ama nga vhanna vhavho. o Vhanna vhavho vha vha sumbedza lufuno lwa khole-khole, ngeno vhe na tshidzumbe tsha u nonisa avho vhasidzana uri vha fhedze vho vha ¼a. o Vhatukana vho vha vha tshi shanduka vha vha dzindau vha ya u zwima, vho fhira nga kha muvhuµa. o Muvhuµa wo ½ea vhasidzana tsivhudzo ya uri vha ¾oµa u vhulawa na uri vhanna vhavho vha a shunduka vha vha dzindau, vhone vha si tende nga u vha fhulufhela vhanna vhavho. o Vhasidzana vho kholwa nge mu¿we wavho a vha ¾hanzi ya ma¾o. o Vhasidzana vho vhona khombo iyi vha vho shavha vha tshi khou thuswa nga muvhuµa. o Khombo iyi vho ¾angana nayo nga n¾hani ha u tenda u fhurea vha tevhela vhathu vhane vha si vha µivhe. • Tshikho»o tsha sialala tsha Makwinµa a Tshiungani, murendi u ¾ana uri vhathu vha Tshiungani vho vhea fhulufhelo ¼avho kha zwifho zwa havho. o Lwaphungu hu dzhena vhana vha musanda fhedzi, arali muthu a ya a si mukololo u a ¾angana na khombo khulu kana a si tsha vhuya. o Fhethu afho hu µivhelwa madambi fhedzi vhana vha musanda vha bammbela hone. o Vhathu vha hone vha rerela zwavhuµi zwi ita uri hu wanale zwi¼iwa zwinzhi. o Tshikona tsha lila, nyamabuli i ita uri Tshiungani hu vhe na maµi ane a thusa vhathu. • Tsumbo dza mirero asidzi: 1. Dangani ¼a fobvu a hu dzhenwi. 2. Funguvhu ¼o ri thilaiwi ¼a fhira muµi ¼o kovhela. • Murero wa u thoma: Dangani ¼a fobvu a hu dzhenwi. Mu¿wali u ¾ana uri muthu a songo µibaµekanya na vhathu vhavhi ngauri na ene u µo fhedza o guda zwithu zwivhi/o wela khomboni, zwo ralo kha lungano lwa Vhatukana vha u shanduka na kha tshikhoµo tsha Makwinµa a Tshiungani. • Murero wa vhuvhili: Funguvhu ¼o ri thilaiwi ¼a fhira muµi ¼o kovhela. Mu¿wali u eletshedza vhathu uri muthu ane a si pfe musi a tshi laiwa u µo dzhena khomboni. Kha lungano lwa Vhatukana vha no shanduka, vhasidzana vho eletshedzwa nga muvhuµa vhone vha si tende nge vha vha vho fhulufhela vhanna vhavho. Kha tshikhoµo tsha Makwinµa a Tshiungani ri khou wana vhathu vho¾he vho kaidzwa uri zwifhoni hu dzhena vhakololo fhedzi vhone vho zwi tevhedza zwa ita uri shango ¼a Tshiungani ¼i wane zwivhuya. Magumo Mu¿wali o kona u shumisa lungano, tshirendo tsha sialala na mirero u bvisela khagala uri ma¿walwa a sialala a na mushumo wa u tsivhudza vhathu uri vha »ivhe uri shangoni hu na zwithu zwo dzumbamelaho vhathu zwine vha fanela u zwi thanyela uri vha si dzhene khakhathini. Mu¿wali u bveledza izwi zwo¾he nga u shumisa lungano lwa Vhatukana vha no shanduka na tshikhoµo tsha Makwinµa a Tshiungani na mirero iyo mivhili. [25] Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA C: LUNGANO 11.1 Tsho vhangaho uri avha vhana vha pfuke ndaela ndi u hanedzana/kuhumbulele kwe uyu mutukana a µa nakwo kwa uri vha fare nµila ndenya.√√ (2) 11.2 - Muvhuµa u tshi lamulela vha¼a vhana nge wa ri kha ri thome ri lidze mbila ri tshine ro takalela ½ama yavhuµi u tshi ¾oµa uri vha shavhe. - Muvhuµa u humbela u tshimbila phanµa u tshi itela uri u shavhe. - Muvhuµa u dzhena mulindini we phanµa wa vha u musekene, wone wa bva wa gonya muri, phukha dzo no fhelela wa fukedza. [Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) 11.3 Ndaela ya makhulu ya uri vha bve nga nµila tsekene i na vhushaka ngauri makhulu vho vha vha tshi zwi »ivha uri kha n»ila ndenya hu na zwithu zwi si zwavhu»i/phukha dze dza vha dzi tshi ¼a vhathu.√√ (2) 11.4 Phukha dzo dinalea/sinyuwa dza vho ¾oµa u vhulaha muvhuµa ngauri wo dzi kundisa ½ama yavhuµi.√√ (2) 11.5 Muvhuµa wo vha wo fanela u wone wo vhulawaho fhedzi ho vho »o vhulawa phukha dze dza vha dzi songo lavhelelwa uri dzi µo fa.√√ (2) 11.6 Mulaedza ndi wa uri vhathu kha vha tevhedzele ndaela dzine vha ½ewa nga vho no µivha khombo dzine vha nga ¾angana nadzo arali vha songo pfa.√√ (2) 11.7 Ee/Ndi a vha pfela vhu¾ungu. • Vho ¾oµa u ¼iwa nga phukha.√ • Vho dzhia tsheho ya vhuhana nge vha si µivhe khombo ine vha nga ¾angana nayo nga u litsha ndaela ya makhulu.√ • U fa nga u vhulawa zwi a vhavha.√ • Vhabebi vhavho vho vha vha tshi µo vha vho xelelelwa nga vhana vhavho.√ [Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] (3) NA Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA D: VHURENDI HA SIALALA (TSHIKHO¶O) 11.8 Ipfi 'Thovhele' ¼i dzumbulula vhuhosi vhuhulwane vhu re na maanµa mahulu nahone hune ha tea u ¾honifhiwa na u thetsheleswa nga misanda na vhalanda vho¾he.√√ (2) 11.9 Tshigarukela.√ Tshi shuma u vhidzelela/tsivhudza/khoµa.√ (2) 11.10 Mutaladzi uyo u sumbedza uri muthu uyo ha levhelwi ngauri u na maanµa mahulu a u kona u µilwela lune a nga huvhadza uyo a mu levhelaho.√√ (2) 11.11 Tshikhoµo itshi tshi sumbedza vhu¾ali, maanµa, maano na vhuhali zwine ngazwo Thovhele Rammbuµa na vhalanda vhawe vha kona u µitsireledza.√√ (2) 11.12 - Khombo ya u tsa nga matembele ndi ya uri a ¾hukhuwa u nga wa, wa lovha. - Bakoni u nga wana zwivhanda zwa u huvhadza/vhulaha. - Bakoni u nga kha µi patwa u si tsha kona u bva. - Bakoni hu nga vha hu na maµi ane muthu a nga nwela khothe a lovha. [Maraga mbili kha mihumbulo mivhili yo dziaho.]√√ (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO NDAPFU KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4 o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3 o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2 • Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. • Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. • Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Muhumbulo muhulwane wa bugu ndi zwine mu¿wali a tama ri tshi µivha zwone kana u guda zwone. Zwiwo ndi zwiitei/nyito dzine dza bveledzwa nga vhaanewa µiramani. Mu¿wali u ri µisela zwiwo zwo fhambanaho nahone zwo farekanaho a tshi itela u bvisela khagala muhumbulo muhulwane. ¶iramani iyi mu¿wali o shumisa zwiwo zwo fhambanaho a tshi itela u ¾ana vhunde¿wa ha Mashudu zwe zwa fhedza zwo vha na masiandaitwa a si avhuµi. Mbuno • Musi Mashudu a tshi vhuya vhusiku khotsi awe vha tshi lingedza u mu kaidza mme awe Vho-Mari¾a vha a mu imelela vha ri a litshiwe a tambe na vha¿we. • Musi Vho-¸efefe vha tshi lingedza u kaidza Mashudu nga u tou mu rwa musi vho pfa nga Khwa¾hisani uri u vho ita zwa vhatukana, Vho-Mari¾a vha a vha sema vha ita na u vha vhudza uri vha vhenga Mashudu vha funa Khwa¾hisani. Vho-¸efefe vha lu¾ana na mufumakadzi wavho Vho-Mari¾a musi vha tshi lingedza u vha kaidzela u lema havho ¿wana Mashudu. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka • Vho-Mari¾a vha sasaladza Khwa¾hisani musi a tshi lingedza u vha eletshedza uri vha songo lema Mashudu nga u mu itela mishumo ya hayani hu si na zwine a khou ita. • Vho-Mari¾a vha bikela Mashudu na u mu itela tie ene o dzula a tshi khou pennda ½ala. Musi Khwa¾hisani a tshi lingedza u mu kaidza mme awe vha a mu imelela. • Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza Mashudu uri a fune vha¾hannga vhanzhivhanzhi sa Lufuno, Tshibio na Tsa¿wani. • Vho-Mari¾a vha lema Mashudu nga u mu tendela a tshi dzhenisa vhatukana muµini vha ita na u vha bikela zwi¼iwa na u vha rengela zwiambaro. • Vho-Mari¾a vha sema Vho-Ludwevha mudededzi wa Mashudu nge vha mu rwa a songo ita mushumo wa tshikolo. Vho-¸efefe vha tshi lingedza u kaidza Mashudu nga ¿wambo wa u sa ita mushumo wa tshikolo Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza Mashudu uri a tou µiwanela munna wa garaba a shavhele nae tshikhuwani. • Mashudu u ¾angana na Tsa¿wani wa garaba we a mu fhulufhedzisa uri u µo mu mala. Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza Mashudu uri a mu ¾ahele nga u ¾avhanya a shavhele tshikhuwani. • Vho-Mari¾a vha se¿wa nga Mashudu musi vha tshi lingedza u mu thivhela uri a songo tsha ¾uwa na Tsa¿wani tshikhuwani nge vha vha na mu¼oro wa musi a tshi khou vhulawa nga u tou ¾havhekanyiwa. Mashudu u vutshela mme awe a ri ndi vhone vho mu lemaho, o vha a tshi µo vha o ita zwa tshikolo. Ene o fhedza o ¾ahela Tsa¿wani naho mme awe vha songo tenda. • Vho-Mari¾a vho fhedza nga u guma philisi vha lovha ngeno Mashudu a tshi thulwa nga goloi musi a tshi khou gidimedzwa nga mufumakadzi wa Tsa¿wani a fhedza o lovha. Magumo Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa zwiwo zwo fhambanaho u bveledza muhumbulo muhulwane wa u lemala ha Mashudu. U lunzhedzana ha zwiitei izwi zwi ita uri mu¾oµo muhulwane wa nganea iyi u bvele khagala nahone u tendisee. Nangoho u lema hu fhira u lotshelwa. [25] MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO PFUFHI 13.1 Mulalo u ¾anwa e musidzana a re na zwitshele na u lu¾anya vhathu.√ Ngauri u vhudza Mashudu uri o vhona Lufuno e na mu¿we musidzana zwine zwa lu¾anya.√ (2) 13.2 Tshe tsha vhanga nndwa vhukati ha Khwa¾hisani na Mashudu ndi nge Khwa¾hisani a edzisa u kaidza Mashudu uri a litshe vhubva vhune a vho tou bikelwa zwi¼iwa nga mme awe.√√ (2) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka 13.3 Mufhindulano u re hone vhukati ha Vho-Mari¾a na Mashudu afho mafhungoni wo vha na ¾hu¾huwedzo ya uri Mashudu a fune vhatukana vhanzhivhanzhi lune a vho fhedza o ¾ahela Tsa¿wani we a vha e na musadzi wawe/zwo ita uri Mashudu a vhe phiranawe ya nde¿wa. [Maraga MBILI kha mbuno i pfalaho.]√√ (2) 13.4 Mafhungo aya a na vhushaka na u µivhulaha ha Vho-Mari¾a ngauri u ¾u¾uwedza havho Mashudu kha u funa vhatukana hune ra hu vhona afha, zwo fhedza zwo vha ¼a ¾hoho musi a tshi vho hana u vha thetshelesa a mbo ¾ahiswa nga Tsa¿wani we a mbo µi ¾uwa nae tshikhuwani.√√ (2) 13.5 Mafhungo aya a ¾ana tshifhinga tsha musalauno √ hune ra wana mme Vho-Mari¾a na ¿wana Mashudu vha tshi dzula fhasi vha tshi amba nga ha u funa vhatukana na u mu bikela ene o dzula, zwe kale nga mvelele yashu zwa vha zwi siho.√ (2) 13.6 Kutshilele kwa Mashudu ku vhaisa/dina/pfisa vhu¾ungu Khwa¾hisani, √ ngauri ha khou dzhena tshikolo, ha koni u shuma mishumo ya hayani, tshawe ndi u funa vhatukana vha sa fheli.√ (2) 13.7 Tsa¿wani o shumiswa u itela uri hu khunyelele tshipikwa/ndivho ya mu¿wali ya uri vhunde¿wa vhu na masiandaitwa a si avhuµi.√ Nga hovhu vhushaka ha Mashudu na Tsa¿wani zwo fhedza zwo vhulaisa mme na ¿wana.√√ (3) 13.8 Vho-Ludwevha Vho-Mari¾a - Vha ¾oµa mishumo ya tshikolo. - A vha vhoni ndeme ya tshikolo - Vha kaidza Mashudu. - A vha kaidzi Mashudu. - A vha lemi Mashudu. - Vha a lema Mashudu. - Vha a konµelela u se¿wa. - Vha a sema Vho-Ludwevha. - Vho funzea/dzhena tshikolo. - A vho ngo funzea. Mulingiwa a nga fha u fhambana ha u kuµana he ha vha hone vhukati ha Vho-Ludwevha na Vho-Mari¾a. [Maraga MBILI kha mihumbulo mivhili i hanedzanaho.] √√ (2) 13.9 Mathomoni a µirama iyi ri wana Vho-Mari¾a vha tshi simesa u lema ¿wana Mashudu ha vha u µibwela khunµa vhunga vhunde¿wa uvhu ho mbo µi endelela. A zwi mangadzi musi ri tshi vho wana Mashudu na mme vha tshi vho welwa nga vhulombo ha lufu ngei magumoni a bugu hu u itela uri zwi vhonale uri avha vhavhili vho tou µiretshela tshifu vhone vha½e tshe tsha fhedza tsho vha tsiga/¼a ¾hoho. [Maraga THARU kha ¾halutshedzo i pfalaho.]√√√ (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka 13.10 Ee/Zwo tea. • Sara u funa He¼eni a tshi dzula a si na muhadzinga. • Sara u funa vhutshilo ha ngoho vhu si na tshidzumbe. • Sara sa khadzi zwo tea a tshi dzhenelela kha mafhungo a khaladzi awe. • Sara u vhona Mashudu o µa u pwasha muµi wa khaladzi awe. KANA Hai/A zwi ngo tea. • Sara o vha o tea a songo amba ngauri mafhungo ayo a a lu¾anya. • Sara o vha o tea a songo amba mafhungo a sa mu kwami ngauri ndi u vha na zwitshele. • Sara o vha o tea o ¾anganedza Mashudu sa musadzi wa khaladzi awe/ muhalivho wawe. • Sara o vha o tea o vhudza vhathu vhahulwane uri vha dzudzanye mafhungo ayo. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3) 13.11 • Ndo vha ndi tshi µo dzula fhasi na munna wanga ra tandulula thaidzo. • Ndo vha ndi tshi µo ya kha vhathu vhahulwane vha lushaka uri vha nthuse kha u dzudzanya mafhungo a mu¾a wanga. • Ndo vha ndi tshi µo ya kha mushumelavhapo u wana ngeletshedzo kha mafhungo aya. • Ndo vha ndi tshi µo dzula fhasi na Mashudu ra ambedzana nga mulalo. • Nga mvelele ya Tshiven»a, ndo vha ndi tshi µo ¾anganedza Mashudu sa muhadzinga wanga. [Maraga MBILI kha mihumbulo mivhili yo dziaho.] √√ (2) [25] TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re mafhedziseloni. Maraga dza mbuno: 15. Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10. Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho: o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6 o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei: o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4 o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3 o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka • Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha. • Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho. • Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso iyi. Marangaphan»a Muhumbulo muhulwane wa bugu ndi zwine mu¿wali a tama ri tshi µivha zwone kana u guda zwone. Zwiwo ndi zwiitei/nyito dzine dza bveledzwa nga vhaanewa µiramani. Mu¿wali u ri µisela zwiwo zwo fhambanaho nahone zwo farekanaho a tshi itela u bvisela khagala muhumbulo muhulwane. ¶iramani iyi mu¿wali u shumisa zwiwo zwo fhambanaho zwe maforo¾ereke vha zwi ita zwo livhisaho kha u kandekanya pfanelo dza vhadzulapo vha Swongozwi zwe zwa fhedza zwo vha na masiandaitwa a si avhuµi. Mbuno • U µihahedza ha vhatshena kha shango ¼a Swongozwi ngeno vho vha vha tshi nga vha khou fhira, zwo sumbedza lunyadzo na u sa fhulufhedzea. • Musi vhatshena vha tshi vho dzhara¾ela shango ¼a Swongozwi uri vhadzulapo vha si tsha kona u hu shumisa kha u zwima na pfulo vha songo tendelana na vhadzulapo, zwo sumba u kandekanya pfanelo dza vha½e vha mavu/shango. • U rwiwa ha vhadzulapo nga maforo¾ereke vha songo tshinya tshithu zwi sumbedza u kandekanya pfanelo dza vhathu. • U vhulawa ha vhadzulapo nga maforo¾ereke nge vha sera µira¾a vha songo tendelwa zwo sumba u pfuka pfanelo dza vhathu. • U shumiswa ha vha¾hannga na vhasidzana kha u ka maµi vha tshi kela vhatshena vha sa vha holeli zwi sumba u ita vhathu dziphuli na u sa ¾honifha pfanelo dzavho. • Musi maforo¾ereke vha tshi humbela u engedzelwa shango nga kholomo ¾hanu zwi sumbedza vhufhura na u dzhia vha½e vha shango sa vhathu vha si na ndeme/ nµivho. • Vhadzulapo vha Swongozwi vha fara mi¾angano minzhi yo fhambanaho vha tshi lingedza u tandulula thaidzo dzine vha vha nadzo hu u ¾oµa u lwela pfanelo dzavho. • Maforo¾ereke vho vha vha tshi shushedza vhathu vho rumelwaho nga Thovhele Tshilwavhusiku u µa u lingedza u tandulula thaidzo, nge vha vha shushedza nga u vha sumba nga zwigidi. Hezwi ndi u nyadza pfanelo ya tsireledzo ya vhathu • Vho-Thovhele Tshilwavhusiku na vhalanda vhavho nga u vhona maforo¾ereke a sa pfesesi vho fhedza vho dzhia ¼iga ¼a u tou lwa nga mapfumo. Muthu u na pfanelo ya u lwela zwi re zwawe. Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka • Vho-Thovhele Tshilwavhusiku na mmbi yavho vho fhedza vho dzhenela maforo¾ereke vhusiku vha vhulaha vhanna na vhafumakadzi hu tshi katelwa na vhana nga vhunzhi. Izwi ndi masiandaitwa a musi vha¿we vha tshi kandekanya pfanelo dza vha¿we. Magumo Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa zwiwo zwo fhambanaho u bveledza muhumbulo muhulwane wa uri u dzhielwa na u kandekanywa ha pfanelo dza vhathu zwi a vha na masiandaitwa a si avhuµi. Mu¿wali o kona u bvisela khagala ngoho iyi nga u lunzhedza zwiwo/zwiitei zwo livhisaho kha u wa ha ndingedzo dza u kandeledza pfanelo dza vharema nga nµila ya makhaulambilu. [25] MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI 15.1 Luka u sumbedzwa sa munna a re na swili/a µihudzaho/a dovha a vha na vengo kha vharema/u na vhufhura. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) 15.2 Tshi vhangaho nndwa vhukati ha Vho-Gangashe na Derek ndi tsha uri Vhavenµa vho sinyutshela u vhulawa ha vhana vhavho/na u dzhielwa shango nga maforo¾ereke. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2) 15.3 Nyambedzano i re afho n¾ha i fhedza yo ¾u¾uwedza nndwa vhukati ha Vhavenµa na maforo¾ereke nge ha si vhe na nyanµano vhukati ha zwigwada izwi zwivhili.√√ (2) 15.4 - U rwiwa ha Ntsieni zwo sinyusa Thovhele na vhalanda vhawe. - Vha dovha vha humbula u bva pfumo ¼a u lwa na maforo¾ereke. - Zwo vhanga nndwa ye ha vho vhulawa maforo¾ereke manzhi. [ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.] √√ (2) 15.5 Mafhungo aya a ¾ana tshifhinga tsha kale.√ Ngauri mafhungo aya a ¾ana µivhazwakale ya musi maforo¾ereke vha tshi dzhavhula vha µihahedza mavuni a si avho.√ (2) 15.6 Kutshilele kwa maforo¾ereke ku vhaisa/dina/sinyusa/¾ungufhadza Thovhele Tshilwavhusiku,√ngauri vha khou rwa na u vhulaha vhana vhavho na u sa tsha ¾oµa u fhira shangoni ¼avho.√ (2) 15.7 Ndivho ndi ya u ¾ana vhuvhi/tshi¾uhu tshe vhatshena vha ita vha tshi fhura/ dzhavhula mavu/shango kha vharema.√ Izwi zwo vha na masiandaitwa a si avhuµi vhunga zwo bveledza vhuswina, dzinndwa na mpfu dzo ho¾efhadzaho shango ¼ino. [Maraga NTHIHI kha ndivho na MBILI kha ¾halutshedzo i pfalaho.]√√ (3) Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka 15.8 Vho -Nyaphophi Lydia - Vha ¾u¾uwedza nndwa. - Ha funi zwa dzinndwa. - Vha sanda zwiito zwa maforo¾ereke. - U sanda u dzula na vharema. [Maraga MBILI kha mbambedzo NTHIHI i pfalaho.]√√ (2) 15.9 Magumo a µirama iyi a musi hu tshi vha na dzinndwa a na vhushaka na mathomoni he ra vhona magota na Thovhele Tshilwavhusiku vha tshi gungula na u dinwa nga zwiito zwa maforo¾ereke zwa u tambudza na u fhura vha½e vha shango. [Maraga THARU kha ¾halutshedzo i pfalaho.] √√√ (3) 15.10 Hai/A zwo ngo tea. • A si Ntsieni, ndi kholomo yo rahaho khamelo, hu si lutamo lwa Ntsieni. • Ntsieni a hu na tshe a khakha tshone kha u tevhuwa ha mafhi. • Ntsieni o vha o tea o tou kaidzwa na u ½ewa ngeletshedzo ya kufarele kwa khamelo, hu si nga u tou rwiwa lu shushaho. • Pfanelo dza Ntsieni dza u shuma o tsireledzea a sa tambudzwi dzo kandekanyiwa. [ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.]√√√ (3) 15.11 • Ndo vha ndi tshi µo ya kha vhahulwane vha lushaka uri vha nthuse kha u dzudzanya mafhungo a lufu lwa ¿wananga. • Ndo vha ndi tshi µo ya kha mushumelavhapo u wana ngeletshedzo. • Ndo vha ndi tshi µo vhiga mulandu mapholisani na ha Thovhele. [Maraga MBILI kha mihumbulo mivhili yo dziaho.]√√ (2) [25] ¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25 MARAGAGU¹E: 80 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 -Tsenguluso yo -U sumbedza u pfesesa -Tsenguluso i fushaho/ -Tsenguluso ya ¾hoho i -A hu na u pfeseswa ha Tsenguluso ya ¾hoho nwelelaho ya ¾hoho na u sengulusa ¾hoho linganelaho ya ¾hoho sa fushi ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u -Mbuno dzo angalalaho nga nµila yone -Hu na dzi¿we mbuno - Hu na tshaedzo -A hu na thikhedzo u khwa¾hisedza nga vhu¾anzi dzi gobolaho; hu na -Phindulo ndi yo dzavhuµi dzi tikedzaho khulwane ya mbuno bva kha tshirendo na kupfesesele kwa khwa¾hisedzo yo dziaho faredzaho ¾hoho dzi tikedzaho ¾hoho -Mugudi ha na nµivho tshibveledzwa u bva kha tshirendo zwidodombedzwa zwi -Naho dzi¿we dza mbuno -Kupfesesele kwa fhasi ya lushaka lwa ¼i¿walwa -U pfesesa ha n¾hesa ha khagala dzo tikedzwa, hu µi vha kwa lushaka lwa (vhurendi) na tshirendo MARAGA 6 lushaka lwa ¼i¿walwa -Mbuno dzi pfadzaho na vhu¾anzi vhu sa ¼i¿walwa (vhurendi) na (vhurendi) na tshirendo dzo ½ekedzwa, naho tendiseiho tshirendo dzi¿we dzadzo dzi -U pfesesa ha mutheo ha songo tou tikedzwa u lushaka lwa ¼i¿walwa swika henefho (vhurendi) na tshirendo -U pfesesa ha lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na tshirendo TSHIVHUMBEO NA -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu µi vha na vhu¿we -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tsho LUAMBO lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha pulaniwa lwo khakhea tsho¾he -Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu tshivhumbeo khakheaho -Vhukhakhi vhunzhisa Tshivhumbeo, thevhekano tshidele nahone dza pfadzaho -Maanea/Phindulo i -Mbuno a dzo ngo ha luambo na tshitaila i pfadzaho na bveledzwa zwi khagala -Thevhekano ya mbuno i shaedza thevhekano yo dzudzanywa lu ku½ekedzelwe kwa tsho¾he a pfadza fha¾eaho ya kupfesesele pfadzaho mafhungo -Luambo, tshitaela, na -Luambo, thouni na na ndunzhendunzhe -Vhukhakhi ha luambo Luambo, thouni na thouni zwo vhibva, zwi a tshitaela vhunzhi zwo -Luambo lwo faredza vhu khagala tshitaila zwo shumiswaho ¾okonya, nahone zwo lulama vhukhakhi vhu si gathi, -Thouni na tshitaila a kha maanea/phindulo lulama thouni na tshitaela zwo ngo tea ndapfu -A hu na vhukhakhi vhu hunzhi zwo tea vhonalaho ha girama, MARAGA 4 mupele¾o na zwiga zwa u vhala MARAGANYANGAREDZI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 29 DBE/Lara 2019 NSC – Tsumbanµila ya u maka KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA NA ¶IRAMA NA FO·OKU·OO [MARAGA: 25] Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 -Phindulo ya -U sumbedza u pfesesa na -U pfesesa ¾hoho lwo -U pfesesa ¾hoho lwa u -U pfesesa hu¾uku¾uku ha Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ¾hoho Tshidziki tsha mafhungo/u 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we -Ndingedzo yo khwa¾hisedza nga vhu¾anzi Phindulo ya -Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo na kupfesesele kwa ma¾hakheni/n¾ha: 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula tshibveledzwa -Tsenguluso yo nwelelaho zwidodombedzwa zwi -Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso ya ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho -Mbuno ¾hukhu dzi -Makumedzwa ha tendisei MARAGA 15 -Mbuno dzo angalalaho -Mbuno dzi¿we dzi -Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho na kathihi dzi gobolaho; hu na pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi -Makumedzwa a -Mugudi ha na nµivho ya khwa¾hisedzo yo dziaho naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi lushaka lwa ¼i¿walwa kana u bva kha tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku tshibveledzwa -U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho -U pfesesa ¼i¿walo na -U pfesesa hu¾uku ha lushaka lwa ¼i¿walwa na -Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa ¼i¿walwa natshibveledzwa TSHIVHUMBEO NA 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 LUAMBO -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu na vhu¿we vhu¾anzi -Tshivhumbeo tsho -U shaea ha tshivhumbeo lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tsho pulaniwaho zwi Tshivhumbeo, thevhekano i -Marangaphanµa na a tevhelelanaho lu -U pfadza na khakheaho khakhisa thevhekano ya pfadzaho na ku½ekedzelwe magumo ndi zwa n¾hesa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi µi -Makumedzwa ho ngo ¼ikumedzwa kwa mafhungo -Makumedzwa o -Marangaphanµa na vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i -Vhukhakhi ha luambo na Luambo, thouni na tshitaila vhekanywa zwavhuµi magumo na dzi¿we phara faredza vhukhakhi pfadzaho tshitaila zwi itisa uri zwo shumiswaho kha nahone a bveledzwa zwi zwo dzudzanywa nga -Hu na vhukhakhi vhu -Vhukhakhi ha luambo phindulo iyi i kundelwe u maanea/phindulo ndapfu khagala nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; vhu khagala swikelela -Luambo, tshitaela, na -U tevhekana hu pfadzaho thouni na tshitaila hunzhi -Thouni na tshitaela a -Thouni na tshitaela a MARAGA 10 thouni zwo vhibva, zwi a ha makumedzwa zwo tea zwo ngo tea zwo ngo tea ¾okonya, nahone zwo -Luambo, thouni na -Phara hunzhi dzo lulama -Phara dzo khakhea -Phara dzo khakhea lulama tshitaela hunzhi zwo lulama MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4 Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa

Study this subject

More from Grade 12 Tshivenda HL

View all