Downloaded from hlayiso.com
GRADE 12
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
GIREIDI YA 12
TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)
BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)
LARA 2019
TSUMBAN¶ILA YA U MAKA
MARAGA: 80
Tsumbanµila iyi ya u maka i na masia¾ari a 29.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Skip to contentAll 2019 papers 





View all





Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2019 Memo
Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the November 2019, 29 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Tshivenda Hl · Grade 12 · November · 2019 · tshivenda. Memorandum, 29 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Tshivenda HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Tshivenda
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2019
- Exam period
- November
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 29
- File size
- 352.0 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 29
This exam
November 2019
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)10 marks
- Question 3U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)10 marks
- Question 4U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)10 marks
- Question 5U vhala na u lavhelesa (Reading and Viewing — non-literary)20 marks
- Question 7Vhurendi na Maṅwalwa a Bugu (Literature — Set Works)25 marks
- Question 9Vhurendi na Maṅwalwa a Bugu (Literature — Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI
• Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
• Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
khathihi na phanele ya u linga musi u ¾ola/maka hu sa athu u thoma.
• Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
vhukoni/ndeme yazwo.
MAGA A U ¹OLA/MAKA
1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa bugu/
¼i¿walwa.)
2. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
KHETHEKANYO YA A (vhurendi ho randelwaho) kha vha make/¾ole
phindulo mbili fhedzi dza u thoma.
3. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi
mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha
litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he dza rathi
(nganea na foluku¼oo) na/kana n½a dzo¾he (»irama), kha vha make/¾ole
fhedzi phindulo ya u thoma kha khethekanyo i¿we na i¿we, tenda a vha o
fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.
4. Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
vhuvhili.
5. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona yone, kha vha make/¾ole
vha tshi tevhedza memorandamu.
6. Arali vhukhakhi ha mupele¾o vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha
zwi make sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha make
sa zwone.
7. Mbudziso ndapfu/dza maanea:
Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi
tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene
mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole
nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane.
Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola
maanea a vhalingiwa.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
8. Mbudziso pfufhi:
Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
vha songo ½ea nda¾iso.
9. Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana
kha NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo
kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.
10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/
¾halutshedzo kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi
avhelwaho maraga.
11. Phindulo dza mbudziso pfufhi dzi tea u ¾oliwa/makiwa nga vhusedzi hu tshi
dzhielwa nzhele mbofho dzo tshewaho/dzhiwaho kha dzulo ¼a u linganyisa
memorandamu.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
VHURENDI HO RANDELWAHO
MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU
MULONDO WA LUFU – WMR Sigwavhulimu
KUAVHELWE KWA MARAGA
Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
Maraga dza 6 ndi dza mbuno.
Maraga 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila heyi:
o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6
o Maraga 3 arali mbuno dzi 4
o Maraga 2 arali mbuno dzi 3
o Maraga 1 arali mbuno dzi 2
o Maraga 0–1arali mbuno dzi 0–1
- Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
- Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
- Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi
MULONDO WA LUFU
Marangaphanµa
Vhu»ipfi ha tshirendo ndi vhupfa/vhupfiwa/¼imudi ¼ine murendi a vha kha¼o musi a
tshi khou ¿wala tshirendo tshawe. Ndima/Tshitanza tshi vhumbwa nga
mitaladzi/vese hu tshi tevhekanywa mihumbulo yo fhambanaho uri i vhofhekane.
Murendi u shumisa ndima/tshitanza u bveledza ¾halutshedzo ya tshirendo.
Mutevhetsindo ndi u elela ha madungo a maipfi kha mitaladzi/vese ya tshirendo.
Mutevhetsindo u nga vha u ¾avhanyaho arali mafhungo a tshirendo a ane a takadza
kana wa ongolowa arali hu tshi rendwa zwine zwa vhaisa/pfisa vhu¾ungu.
Mbuno
Ndima/Tshitanza tsha 1:
• Murendi u vhaiswa nga mpfu dza vhathu vhe vha tsigwa vha fela ngomu
mugodini. Tshi ½a½isaho uhu u vhaisala ndi tsha uri avho vhathu a vho ngo
wanala, zwa sumba uri mimuya yavho a yo ngo awela vhunga na u vhulungwa vha
songo vhulungwa. Vhu¾ungu uvhu vhu ¾ana mutevhetsindo u ongolowaho ngauri
madungo a maipfi a buletshedzwa nga u ongolowa.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
Ndima/Tshitanza tsha 2:
• Murendi u pfela vhu¾ungu na avho vho salaho vha tshi khou µi isa phan»a na u
shuma vhunga na vhone vha tshi dzula vho vhaisala na u tshuwa musi vha tshi
humbula zwo bvelelaho kha avho vha¿we. Mbilu dzavho dzi dzula dzi mu¾anani,
vha vho nga u shuma havho ndi u dzikisa mimuya ya avho vho lovhelaho
migodini. Madungo a maipfi na mitaladzi/vese na henefha ndi zwi
buletshedzwaho nga u ongolowa.
Ndima/Tshitanza tsha 3:
• Murendi u µirindidza nga ¼a uri vhutshilo vhu zwanµani zwa Mudzimu.
• Murendi u vhaisala na u pfa vhu¾ungu musi a tshi vhona uri ro¾he a ri na maan»a
a u thivhela lufu. Vho¾he vho shumaho kale na vhane vha kha µi µo shuma vha
»o fhedza vho lovha vhunga u fa hu nyimele ine a hu na ane a nga i tinya kana u i
thivhela. Hezwi u zwi bvisela khagala nga maipfi/madungo a elelaho nga u
ongolowa u sumbedza u pfa vhu¾ungu/vhavha.
Ndima/Tshitanza tsha 4:
• Murendi u bvisela vhupfiwa hawe khagala uri zwo¾he zwi tshilaho zwi µo livhana
na lufu. Murendi afha u pfa vhu¾ungu o humbula uri vho lovhelaho mugodini vho
pfa vhu¾ungu vhuhulu musi vha tshi zhakiwa vha fela ngomu. Izwi zwo¾he zwi
khwa¾hisedzwa nga mutevhetsindo u ongolowaho.
Magumo
Murendi o kona u shumisa ndima/zwitanza na mutevhetsindo u bveledza vhuµipfi
ha tshirendo itshi musi a tshi sumbedza u pfela vhu¾ungu vhathu vho felaho
mugodini wa malasha wa Kitwe ngei Rhodesia musi u tshi dilika. [10]
MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
MBILU I LILELA U GAVHA – WMR Sigwavhulimu
2.1 ·iedzamuthu/·ifanyamuthu/·imuthufhadzi.√Murendi u shumisa 'mbilu' i
tshi vho ita mushumo wa u µuµumela une wa itwa nga muthu a tshilaho.√ (2)
2.2 Murendi u sumbedza uri vhathu vha ita nga nungo dzo¾he vha tshi itela uri
vha wane zwithu zwi vha takadzaho zwa ¼ino shango.√√ (2)
2.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu kha vha µibvise kha u funesa
miµifho ya shango, vha ¾oµe u takadza Mudzimu ane a vha na maanµa a u
tshidza mimuya yavho/Vhathu kha vha litshe u lwela madzanga a ¼ino
shango vhunga zwi tshi ri khakhisa lutendoni lwashu.
[Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.] √√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
2.4 Ndi vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu/Murendi u pfiswa vhu¾ungu nga u vhona
vhathu vha tshi ungeledzwa nga miµifho ya shango, vha vho
hangwa/furalela Mudzimu.√√ (2)
2.5 Ee. Ndi a tendelana nae ngauri murendi u tama vhathu vha tshi ¾utshela
madzanga a ¼ino shango, vha ¾oµe tshilidzi tsha Mudzimu.
KANA
Hai. A thi tendelani nae ngauri vha hone vhathu vhane vha vha na o¾he
madzanga a he¼i shango, fhedzi vha tshi µi tshila nga nµila ine ya takadza
Mudzimu.
[Kana zwi¿wevho zwi pfalaho.]√√ (2)
[10]
MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
A SI ENE – LR Ndlovu
3.1 Ndi ¼itotesi/khanedza.√Murendi u khou khwa¾hisedza uri a hu na
murangaphanµa na muthihi ane a µo bveledza ¼ino shango nga nnµani ha
mutingati wa ri½e ro¾he ri dzulaho kha¼o.√ (2)
3.2 Murendi u sumbedza uri Vho-Nelson Mandela mushumo wavho wa u µisa
mbofholowo kha vhathu vha ¼a Afrika Tshipembe vho u phetha/kona/
khunyeledza.√√ (2)
3.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu kha vha µishumele vha litshe u
itelwa/shumelwa/½ewa/kanzwiwa nga vharangaphanµa/vhavhusi vhavho.√√ (2)
3.4 Ndi vhuµipfi ha u pfa vhu¾ungu/dinalea/Murendi u pfiswa vhu¾ungu nga u
vhona vhathu vha sa ¾oµi u shuma, vha tshi lindela u tou ½ewa tshelede nga
phuresidennde wa shango/muvhuso.√√ (2)
3.5 Ee. Ndi a tendelana nae ngauri:
- Murendi u tama vhathu vha tshi µishumela vha litsha u lavhelela thuso i
bvaho kha muvhuso/Vho-Thabo Mbeki vhe vha vha vha tshi tou vha
murangaphanµa wa shango.
- A si zwavhuµi u wana/½ewa tshelede ye ra si tou i shumela.
KANA
Hai. A thi tendelani nae ngauri:
- Vha hone vhathu vhane vha tea u tou ½ewa magavhelo ngauri a vha koni u
µishumela sa vhaaluwa, vhaholefhali vha sa koniho tshithu na vho¾he
vhana vha zwisiwana.
- Ndi vhuµifhinduleli ha muvhuso u thusa vhadzulapo vha shango.
[Zwivhili zwi pfalaho.]√√ (2)
[10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
NTENDELE NDI VHE TSUMBAN¶ILA – FR Modau
4.1 ·iedzamuthu/·ifanyamuthu/·imuthufhadzi.√ Murendi u shumisa mvalo dzi
tshi vho ita mushumo wa u sengisa une wa itwa nga vhathu vha tshilaho.√ (2)
4.2 Murendi u sumbedza uri o no tshenzhela/vhona zwinzhi vhutshiloni/o no
thanya/¾alifha.√√ (2)
4.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri vhathu/vhaswa kha vha thetshelese
ngeletshedzo dza vhathu vho no tshenzhemaho/vhahulwane vhutshiloni uri
vha kone u kunda thaidzo nnzhi.√√ (2)
4.4 Ndi ha u pfa vhu¾ungu.√Murendi u pfiswa vhu¾ungu nga u vhona vhaswa
vha sa thetshelesi vhathu vhahulwane musi vha tshi vha laya, vhone vha
bvela phanµa na u nwa halwa.√ (2)
4.5 Ee. Ndi a tendelana nae:
- Muthu u fanela u µifara zwavhuµi ngauri vhutshilo ha miµifho a vhu
fheli.
- U wana vhumatshelo ha khwi½e zwi ¾oµa pfunzo.
[Mbuno mbili dzi pfalaho. Arali mulingiwa a µisa kuhumbulele ku
hanedzaho izwi, vha¾oli kha vha zwi sedzuluse.]√√ (2)
[10]
NA
VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)
MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
NGOHO NDO ZWI VHONA – W Silidi
5.1 Murendi u ¾oµa u bvisela khagala uri mu¿we na mu¿we u µo fa hu sa
sedzwi vhuvha kana zwine a vha nazwo/a ita/Vhathu vha a fana.√√ (2)
5.2 Murendi u ombedzela/khwa¾hisedza maanµa a lufu uri a hu na a re na
maanµa kha ri½e vha tshilaho ane a nga kunda lufu, ro¾he vha tshilaho ri µo
fhedza ro lovha.√√ (2)
5.3 Ndivho ya murendi ndi ya uri mu¿we na mu¿we u µo fa.√√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
5.4 Murendi u shumisa khaesura/khoma√ a tshi ¾oµa u fhandekanya
mihumbulo mivhili ine ya tevhekana/tshimbilelana/u khwa¾hisedza (2)
muhumbulo une wa khou ambiwa/u awedza murendi.√
5.5 Ee/Ndi a ima nae ngauri:
- A hu na a no kunda lufu.
- Lufu a lu na tshi¾alula.
[Maraga mbili kha mbuno mbili dzi pfalaho. Arali mulingiwa a µisa
kuhumbulele ku hanedzaho izwi, vha¾oli kha vha zwi sedzuluse.]√√ (2)
[10]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO
NGANEA
MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2
• Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
• Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
• Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi.
Marangaphan»a
Siangane ndi nyimele/maitele/kuhumbulele/kuvhonele kwa zwithu zwine zwa shela
mulenzhe nga vhuhulu kha kutshilele kana mvumbo dza vhaanewa. Fhethuvhupo
ndi vhupo/fhethu hune mafhungo a khou bvelela hone hu tshi katelwa na tshifhinga
tshine zwiitei zwa khou itea ngatsho. Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa vhane
mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a nganea yawe. Kha nganea iyi
mu¿wali u shumisa siangane na fhethuvhupo u bvisela khagala kutshilele kwa Vho-
Madilaga na Vho-Luvhani.
Mbuno
Kha nganea iyi ri na fhethuvhupo ho fhambanaho hune ra vhona na siangane ya
hone, zwi tshi kwama kutshilele kwa Vho-Madilaga na Vho-Luvhani.
• Mu¾ani musi nganea i tshi thoma ri pfa kuhumbulele kwa uri a hu tsha ¾oµea
¿wana wa vhu½a muµini wa Vho-Madilaga, nge vha vho vhudza mufumakadzi
wavho Vho-Luvhani uri vhavho vhana vho lingana. Fhethu ndi mahayani/Venµa
¼a musalauno.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
• Ki¼iniki hu µivhelwa uri vhafumakadzi vha a ¾olwa nga vhaongi uri a vho ngo
gonya miri naa. Hu dovha hafhu ha vha na mushumelavhapo ane a thusa vhathu
vha re na thaidzo. Afho ki¼iniki ndi he Vho-Luvhani vha wana uri vho vhifha
muvhilini, vha vho thoma u vha na thaidzo ya uri vho vhudzwa uri ¿wana ha tsha
¾oµea. Vho-Luvhani vho ri u ¾hukhula tshililo vha vho thuswa nga
mushumelavhapo wa henefho ki¼iniki.
• Mafhungo a vhuimana ha Vho-Luvhani o sinyusa Vho-Madilaga lwe vha vho
thoma dzikhakhathi na u lu¾ana mu¾ani. Vhunga vhomakhadzi na vhomalume
vhe na vhupfiwa, Vho-Luvhani vho vhudza thaidzo yavho Vho-Mainganye na
khaladzi avho Vho-Muvhi uri vha wane thuso ya uri Vho-Madilaga vha pfesese
mihwalo iyo.
• Sibadela ndi he Vho-Luvhani vha vhofholowa hone. Henefho ndi he Vho-Luvhani
vha beba ¿wana a re na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha. Mafhungo ayo o »o hashwa na kha
dziradio nge a vha tshimangadzo kha lushaka. Izwi zwo alusa thaidzo ya Vho-
Luvhani na Vho-Madilaga.
• Muvhunduni wa Tshandebvu ndi vhupo ha mahayani hune vha hone vhathu
vhane vha kha µi vha na vhutendatenda ha uri ¿wana ane a bebwa e na ¼i½o ndi
shenga. Thaidzo ya Vho-Madilaga i ½a½a u hula nge vha humbula uri ¿wana uyo
ndi shenga ngauri o bebwa e na ¼i½o ¼ithihi ¼a n¾ha. Samba ¼a uri mu¾ani wa
Vho-Madilaga ho bebwa ¿wana wa shenga ¼o »o ¾anganya muvhundu wo¾he wa
Tshandebvu. Hezwi zwi ho¾efhadza mu¾a wa Vho-Madilaga.
• Mu¾anganoni wa khoro ya vhadzulapo vhurangaphan»a ha shango hu vhidza
mu»ivhi wa zwa tsedzuluso Vho-Nicholson uri vha ½ee vhathu tsivhudzo/
ngeletshedzo/n»ivho nga ha mafhungo a musi ¿wana a tshi nga bebwa e na ¼i½o.
Naho zwo ralo, Vho-Madilaga a vho ngo ¾anganedza ¿wana wavho Tshifhiwa. A
vho ngo shandukisa kuhumbulele kwavho.
• Muµini wa muhura wa Vho-Madilaga hu na Vho-Ana vhane vha phaµaladza
samba ¼a uri Tshifhiwa ndi shenga, zwe zwa vhaisa Vho-Luvhani. Nyimele ine ra i
¾anelwa afha ndi ya uri kanzhi vhahura a vha pfani. Samba ¼a u bebwa ha ¿wana e
na ¼i½o ¼o shanduka tshigo»o kha Vho-Ana, lwe zwa ita uri vha dzulele u go»a vha
mu¾a wa ha Madilaga ngazwo.
• Polokwane he Vho-Luvhani vha pfulutshela hone ndi vhuponi ha µoroboni hune
vhathu vha hone a vha na vhutendatenda ha uri ¿wana ane a bebwa e na ¼i½o ndi
shenga, nahone a hu na ane a µidzhenisa kha mafhungo a mu¾ani wa mu¿we.
Ku¿we kuhumbulele ndi kwa uri vhuponi ha µoroboni hu a wanala pfunzo
yavhuµi. Vho-Luvhani vho »o kombetshedzea u renga nn»u Polokwane vha tshi
itela u shavhisa ¿wana wavho kha samba ¼a uri ndi shenga. Vho-Madilaga vho sala
hayani vhe na mushumi, zwa vho ita uri vha si vhe na tshifhinga tsha u alusa
¿wana wavho Tshifhiwa. Tshifhiwa o vha ¿wana a konaho tshikoloni, lwe a ½ewa
na bazari.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
• ºangani ndi hune vhathu vha tendaho kha zwa vhuloi vha ya u thuswa musi vhe
na zwo vha dinaho. Henefho ndi he Vho-Ana vha ya u ¾oµa thuso musi
mbudzana dzavho dzo lu¿wa nga mmbwa dza Vho-Madilaga, ngauri vho vha tshi
ri mmbwa dzo lumaho mbudzana dzavho ndi shenga ¼avho Tshifhiwa. Mafhungo
ayo o »o vusa phambano vhukati ha Vho-Madilaga na Vho-Ana, musi ho wanala
maine na Vho-Ana ngomu khoroni ya mu»i wa Vho-Madilaga vha tshi khou shela
mishonga.
• Germany ndi hone hune ra vhona Tshifhiwa zwi tshi mu nakela. Afha ndi fha¼a
he Tshifhiwa a phasa digirii ya masi¾asi ya vhuinzhiniara, a dovha a wana
mushumo kha khamphani ya Mercedes Benz. Vho-Madilaga vho »o yavho na
Germany, vho no vha muthu a ¾anganedzaho ¿wana wavho/o shandukisaho
kuhumbulele kwawe.
• Mu¾ani wa Vho-Madilaga ho dzudzanywa vhu¾ambo ha u pembelela/takalela u
ambara gaweni ha Tshifhiwa. Vhu¾amboni uho Vho-Nicholson vha khwa¾hisedza
uri Tshifhiwa a si shenga, lwe zwa vho shandukisa kuhumbulele kwa vhathu
khathihi na vhone mukalaha Vho-Madilaga uri nangoho Tshifhiwa a si shenga.
Vho-Madilaga na Vho-Luvhani vho mbo µi farelana mu¾a wa vhuyelelana sa zwi¼a
mulovha, ¼a vha ¼a maladze.
Magumo
Mu¿wali o kona u shumisa siangane na fhethuvhupo u bvisela khagala kutshilele
kwa Vho-Madilaga na Vho-Luvhani. Kha Vho-Madilaga ro vhona munna a re na
tshi¾uhu fhedzi ane a tenda u shandukiswa nga nyimele na tshifhinga a vho pfesesa
na u ¾anganedza zwe a vha a sa zwi ¾anganedzi, ngeno Vho-Luvhani vho ¾anwa sa
mufumakadzi ane a imedzana na nyimele u swika vha tshi i kunda. [25]
MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI
7.1 Thaidzo i vhangwa nge Vho-Luvhani vha vhifha muvhilini ngeno hu si na
thendelano na mukalaha wavho.√√ (2)
7.2 U lu¾ana hohu ho bveledza u fhandekana ha mu¾a uyu na u pfuluwa ha
Vho-Luvhani vha vho alusa vhana vhavho (na Tshifhiwa) vho no vha
Polokwane.√√ (2)
7.3 Vho ¾anwa sa muthu a sa pfesesi/wa tshi¾uhu/a no funa dzikhakhathi, a sa
pfeli mufumakadzi wawe vhu¾ungu/a sa koni u ¾anganedza nyimele/vha
dzulela u semana/wa mbiti.
[Zwivhili fhedzi zwi pfalaho] √√ (2)
7.4 Tshihulwane tsho vhangaho khuµano ndi u bebwa ha ¿wana Tshifhiwa e na
¼ino/U µihwala ha Vho-Luvhani.√ Khuµano iyi ndi ya nnµa√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
7.5 Vho-Madilaga vho vha vho lavhelela uri Tshifhiwa ha nga tendi u ¾uwa
navho musi a tshi ya u ambara gaweni ¼awe ¼a pfunzo ngei Germany ngauri
vho vha vha songo mu ¾anganedza na u mu tikedza u bva vhu¾ukuni hawe
u swika hune a vha hone, fhedzi-ha zwo iteaho ndi zwauri o vha hangwela a
dovha a tenda uri vha ye na mme awe musi a tshi ya u ambara gaweni ¼awe
¼a pfunzo.√√
KANA
Ro vha ri sa lavheleli/humbuli uri ¼iga ¼e Vho-Madilaga vha vho dzhia ¼a u
¾amba ¿wana wavho Tshifhiwa vha nga ¼i shandukisa, fhedzi vho shanduka
vha vho fhedza nga u ya Germany musi Tshifhiwa a tshi ambara gaweni.
[Maraga MBILI kha kuhumbulele ku pfalaho.]√√ (2)
7.6 Ndi fhethu hune vhathu vha kha µi tenda kha zwa shenga/vhuloi na
dzi¿anga, ndi ngazwo Vho-Ana vha tshi langwa nga kutshilele na maitele
avho nga zwenezwo zwine vha tenda khazwo.√√ (2)
7.7 Ee/A a fusha. Zwi a tendisea uri vhathu vho lu¾anaho sa munna na
mufumakadzi vha µi fhedza vho farelana/khotsi a nga ¾amba ¿wana nga
zwi¿we-vho matshelo vha µi dovha vha ¾anganedzana vha farelana.
KANA
Hai/Ha fushi. Zwi a konµa uri mufumakadzi o tambudzwaho nga u ra¼a a
dovhe a farele munna wawe/ºwana o ¾ambiwaho nga khotsi u bva
vhu¾ukuni u swika a tshi fhedza tshikolo zwi a konµa uri a nga dovha a
¾anganedza khotsi awe.
[Maraga MBILI kha kuhumbulele ku pfalaho.]√√ (2)
7.8 Muhumbulo muhulwane une mu¿wali a tama u u bveledza ndi wa uri
vhathu ri tea u ¾anganedza nyimele dzo¾he dzine ra ¾angana nadzo
vhutshiloni nahone ri tea u tikedzana uri ri kone u kunda/Vhuholefhali a
vhu tei u vhonwa sa samba, i tou vha nyimele ine muthu mu¿we na mu¿we
a nga kha µi µiwana e khayo.√ Izwi ri zwi vhona musi Vho-Madilaga na
vhadzulapo vha Tshandebvu vha tshi hana u ¾anganedza Tshifhiwa we vha
ri ndi shenga vha litsha u mu tikedza na mme awe Vho-Luvhani, he a
fhedza nga u bvelela vhathu vha vho µisola kha zwe vha mu ita.√√
[Maraga NTHIHI kha muhumbulo muhulwane na MBILI kha thikhedzo] (3)
7.9 Vho-Madilaga vha na mbiti/vha tevhela mafhungo a nµilani/a vha koni u
¾anganedza nyimele/a vha pfi mu¿we muthu/vha na tshi¾uhu.√ Vho-
Luvhani ndi mufumakadzi o vuµaho/a no kona u konµelela nyimele dzi
vhavhaho/a funaho mu¾a wawe/a no hangwela vho mu khakhelaho. √ N½e
ndi funa Vho-Luvhani ngauri ndi mufumakadzi wa vhulenda/a funaho mu¾a
wawe/a no hangwela vho mu khakhelaho/a sa langwi nga mbiti na
mafhungo a nµila.√
[Maraga MBILI kha phambano ya mvumbo, na NTHIHI ya u takalela] (3)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
7.10 Ee/Ndi a tendelana nae ngauri Tshifhiwa ha ngo ¾amba khotsi awe na musi
vha songo mu tikedza, o ¾uwa navho Germany vhunga musi hu tshi
ambarwa magaweni zwi tshi tea u vha hu na thikhedzo ya vhabebi vho¾he.
Tshifhiwa o vha a tshi itela u shandukisa kuhumbulele kwa khotsi awe vhe
vha vha vha tshi tenda uri nangoho ndi shenga.
KANA
Hai/A thi tendelani nae ngauri Tshifhiwa o vha o tea o ¾uwa na mme awe
vhe vha mu tikedza u bva vhu¾ukuni hawe u swika a tshi bvelela, ngeno
Vho-Madilaga hu si na zwe vha ita zwa u mu tikedza nga nnµa ha u mu ½ea
mutsiko nga u ima na shango na u sa mu ¾anganedza.√√ (2)
7.11 • Ndo vha ndi tshi »o humbela pfarelo kha muzwala wanga Vho-Luvhani.
• Ndo vha ndi tshi »o ¾utshela maitele anga a u funesa mafhungo na u sola
vha¿we.
• Ndo vha ndi tshi »o rembuluwa nda humbela pfarelo na kha vhafunzi
Vho-Boshoto.
• Ndo vha ndi tshi µo ya kha vhahulwane vha lushaka uri vha ye u
nkhumbetshela pfarelo mu¾ani wa ha Madilaga.
• Na zwi¿we-vho zwi pfalaho.
[Maraga tharu kha mbuno tharu dzi pfalaho] √√√ (3)
[25]
MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2
• Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
• Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
• Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
Marangaphan»a
Siangane ndi nyimele/maitele/kuhumbulele/kuvhonele kwa zwithu zwine zwa shela
mulenzhe nga vhuhulu kha kutshilele kana mvumbo dza vhaanewa. Fhethuvhupo
ndi vhupo/fhethu hune mafhungo a khou bvelelela hone hu tshi katelwa na
tshifhinga tshine zwiitei zwa khou itea ngatsho. Vhaanewa ndi vhathukhumbulelwa
vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza mafhungo a nganea yawe. Kha nganea iyi
mu¿wali u shumisa siangane na fhethuvhupo u bvisela khagala kutshilele kwa mu¾a
wa Vho-Loshani na mu¾a wa Aifheli ¸etshipate.
Mbuno
• Fhethuvhupo ha ino bugu ndi Folovhoµwe mahayani/Venµa ¼a musalauno hune ra
wana uri vhathu vho dzulelana.
• Vhu¾ama vhu re hone vhukati ha Vho-Loshani na Aifheli ndi hone ho fha¾aho
siangane ya iyi bugu.
• Aifheli o vha muthu we a vha a tshi shumisa goloi ya Vho-Loshani u yo vhona
musidzana wawe Maria. Nga u fhulufhela Vho-Loshani sa khonani yawe, vha
dovha vha vha shaka ¼awe, o vha a tshi vha tendela vha tshi fhelekedza Maria vhe
vhavhili ene o sala. Vho-Loshani vho vha vha tshi ita vha tshi ya mu¾ani wa ha
Maria vha si na Aifheli. Nyimele heyi/siangane yo ita uri Vho-Loshani na Maria
vha vho thoma vhushaka ha u funana.
• Hezwi zwo ita uri Vho-Loshani vha vho thoma u sa fhulufhedzea kha khonani na
shaka ¼avho Aifheli.
• Nyimele ya u vhifha ha Maria muvhilini yo µaµisa Vho-Loshani nge vha µivha uri
vha nga si mu male vho sedza vhukonani, vhushaka na u shavha uri shango ¼i µo
vha vhonela ngafhi. Hezwi zwo ita uri Vho-Loshani na Maria vha dzumbe
kutshilele kwavho kwa vhukwila nga u pometshedza Aifheli mihwalo iyo.
• Nyimele ya u fhulufhela Vho-Loshani na u funesa Maria yo ita uri Aifheli a tende
iyo mihwalo, a ita na u zwi takalela.
• Vhupo he Aifheli a vha a tshi dzula khaho ho ¾u¾uwedza uri Aifheli a humbule u
vhingana na Maria nga mutshato vhunga zwo vha zwi zwithu zwo µoweleaho na u
¾anganedzea kha uvho vhupo.
• U bebwa ha Rotondwa na Musatondwa mi¾ani iyi mivhili ine vhabebi vha hone
vha vha dzikhonani zwo ita uri vhana vha aluwe vha tshi takalelana.
• U dzhena havho Yunivesithi nthihi zwo ita uri vha µowelane vha vhe miraµo ya
SCM vho¾he. Rotondwa a nangwa sa murangaphanµa he vho¾he vha vho
¾anganedza Murena. Izwi zwo ita uri tshifhinga tshinzhi vha µiwane vhe vho¾he,
nyimele iyi ya vho ¾u¾uwedza uri vha funane.U funana havho zwo swikisa kha uri
vha khakhisane nge vha si µivhe uri vha dzikhaladzi.
• Mvelele yavho sa Vhavenµa, i hanedzana na uri vhana vha dzofha ¼ithihi vha
malane. Izwi zwo ita uri musi vha tshi µivhadza vhabebi vhavho, Vho-Loshani
na Maria vha tou dadadzela kule. Aifheli ene nga u sa µivha o zwi ¾anganedza zwa
vho sia a tshi nga u vho fhambana na musadzi wawe.
• Hezwi zwo ita uri Maria na Vho-Loshani nga u µiwana vhe kha nyimele heyi i
hanedzanaho na mvelele, vha ambulule tshiphiri tsha uri Rotondwa na
Musatondwa ndi dzikhaladzi, ngauralo vha nga si malane.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
• Vho-Loshani nga ¾honi vho fhedza nga u pfulutshela Shakadza, vha µidzhenisa
kha zwikambi. Maria o hwala mabuto a ya hayani a µi tou dovha a tevhelelwa a
vhuya.
• Rotondwa na Musatondwa vho fhedza vho malana vha ya vha dzula Tshipise.
Musatondwa nga mutsiko a tshi vhofholowa a vho thoma u pandamedza zwisusu.
Magumo
Mu¿wali o kona u shumisa siangane na fhethuvhupo u ¾u¾uwedza kutshilele kwo
bvaho kwa Vho-Loshani na Maria kwa u sa fhulufhedzea kwe kwa fhedza kwo
vhanga thaidzo khulu. Masiandaitwa a izwi o hambelwa na nga vhana, zwa vho
vhanga mi¾odzi i si na mufhumudzi. [25]
MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI
9.1 Thaidzo i vhangwa nga Musatondwa na Rotondwa vhane vha vha vhana
vha dzofha ¼ithihi vha tshi ¾oµou malana, ngeno vha sa zwi µivhi uri ndi
dzikhaladzi/Thaidzo yo vhangwa nga u sa fulufhedzea ha Vho-Loshani na (2)
Vho-Maria zwi tshi kwama vhushaka havho.√√
9.2 Maria o fhedza o vhudza munna wawe ngoho nga u tou mu ¿walela
vhurifhi, a fhedza a ya hayani ha hawe sa zwe a zwi amba musi a tshi bula
uri Rotondwa na Musatondwa vha nga si malane vhuhulu ene a nga tou
fhedza o fhelelwa nga vhuhadzi/Tshiphiri tsha u khakhisana ha Vho-
Loshani na Maria tsho fhedza tsho bvela khagala.√√ (2)
9.3 Vho-Loshani vha ¾anwa sa muthu wa mazwifhi/vhumbulu/u sa
fhulufhedzea,√ ngauri vha khou hana vhana vha tshi malana vha tshi ri ndi
mashaka ngeno ngoho i ya uri ndi vhana vhavho/vha tshi zwi µivha uri a
vho ngo fhulufhedzea kha khonani yavho nge vha anµana na musidzana
wawe vha mu ½ea mihwalo.√ (2)
9.4 Khuµano khulwane i vhangwa nga bomepome ¼a thumbu ¼e Vho-Loshani na
Maria vha kuputshedza Aifheli.√ Ndi lushaka lwa khuµano ya ngomu
ngauri i ½ea vhathu mutsiko muhulu ngeno vha sa tendi u bvisela ngoho
khagala.√ (2)
9.5 Maria o vha o lavhelela uri Aifheli a tshi tou µivha tshiphiri tsha uri
Rotondwa a si ¿wana wawe ndi wa Vho-Loshani, u µo mbo µi mu halifhela
tsho¾he a sa tsha funa na u mu vhona. Hone-ha, zwo iteaho ndi zwauri
Aifheli o mu hangwela vha dovha vha dzula vho¾he sa munna na
musadzi.√√ (2)
9.6 Folovho»we ndi vhupo ha mahayani hune vhathu vha a tenda kha zwa
vhuloi. U wanala ha vhakegulu vha tshi khou gidima ngomu dzhara¾ani ya
kereke, zwo ita uri vhathu vha humbule uri ndi vhaloi vho tou tshelwa.√√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
9.7 A a fusha. Tshiphiri tshe tsha vha tshi vhukati ha Vho-Loshani, Maria na
Vho-Josephina tsha u dzumba uri Rotondwa na Musatondwa ndi vhana vha
Vho-Loshani, tsho ri u bvela khagala na mafhungo a si tsha gonya, ha vho
tutuwa ma¼isambilu a malwadze, na u ¾alana kha miraµo ya iyo mi¾a.
[Kuhumbulele kwo fhambanaho na ukwu ku sedzuluswe.] √√ (2)
9.8 Muhumbulo muhulwane wa iyi nganea ndi wa uri u sa fhulufhedzea
mbinganoni na kha dzikhonani na mashaka hu tshi katelwa na u ita
zwiphiri zwi elanaho na zwa u funana, zwi na masiandaitwa a si avhuµi√
izwi ra zwi vhona musi Vho-Loshani na Maria vha tshi zwi ita, zwa vho
fhedza zwo µisa vhuleme vhu si na vhukono vhukati ha mi¾a iyi, sa
malwadze, u malana ha vhana nga tshavho, ¾halano, nz.√√
[Maraga NTHIHI kha muhumbulo muhulwane, na maraga MBILI dza
thikhedzo.] (3)
9.9 Maria ha fhulufhedzei zwi tshi ya kha sia ¼a mbingano, u a zwifha nahone u
na tshiphiri tsho livhaho kha u vhaisa mufunwa wawe.√
Aifheli ndi munna o lugaho, a fhulufhedzeaho mbinganoni, a no kona u
¾anganedza nyimele dzi konµaho na u hangwela, a sa tevhedzi mafhungo a
nµila.√ Ndi funa Aifheli ngauri u a fhulufhedzea, u a hangwela, ha tevheli
zwitshele/u ima na ngoho/u ¾anganedza nyimele.√
[Maraga MBILI kha mbambedzo ya mvumbo, na NTHIHI ya u takalela.] (3)
9.10 Ee/Ndi a tendelana nae ngauri mafhungo a musi hu tshi ambiwa tshiphiri
tsha u sa fhulufhedzea mbinganoni nga maanµa ho no vha na ¿wana nga
vhukati a a ofhisa, lwe Maria a humbula uri a tou vhudza Aifheli ¼i¿we
µuvha hu nga vha na khakhathi, ha vuwa nndwa ine i nga swikisa Maria
lufuni/Zwo vha zwo tea ngauri a hu na tshi no dzumbama shangoni.
KANA
Hai/A thi tendelani nae ngauri o vha o tea o µi tou dzula na tshiphiri
tshawe u swikela.
[Maraga mbili kha mbuno i pfalaho.]√√ (2)
9.11 • Ndo vha ndi tshi »o hana u malwa nga Aifheli saizwi ndo mu khakhela.
• Ndo vha ndi tshi »o amba ngoho kha Aifheli uri ndi tshile ndi na mulalo.
• Ndo vha ndi tshi »o vhudza vhathu vhahulwane/vhashumelavhapo uri
vha n½ee ngeletshedzo.
• Ndo vha ndi tshi µo humbela pfarelo kha Aifheli.
• Ndo vha ndi tshi »o vhudza Rotondwa ngoho ya uri Vho Loshani ndi
vhone khotsi awe.
[Mbuno tharu dzi pfalaho.] √√√ (3)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
FOLUKU·OO
KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi
MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2
• Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi.
• Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
• Vhalingiwa vhalavhelelwa u nanga zwibveledzwa zwo teaho u bva buguni yavho u
itela u khwa¾hisedza ¼ikumedzwa ¼ine ¼a khou sengulusiwa.
• Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi.
Marangaphan»a
Ndi ngoho ma¿walwa a sialala a na mushumo wa u kaidza na u tsivhudza vhathu uri
vha thanyele zwithu zwo dzumbamaho zwine zwa nga vha dzhenisa khakhathini
khulu. Khaedu dza vhutshilo dzine dza ri kunga/kunda ri fanela u dzi ¾alifhela uri ri
tinye khombo dzine dza nga vhangea. Izwi ri zwi vhona kha lungano, tshikho»o na
mirero zwe mu¿wali a zwi ½etshedza, zwo ri µiselaho pfunzo khulu vhutshiloni.
Mbuno
[Afha vhalingi vho ½ea tsumbo dzavho, vhalingiwa vha nga µi shumisa tsumbo dzo
fhambanaho na idzi, tenda dza vha dzi tshi khwa¾hisedza ¼ikumedzwa.]
• Nga lungano lwa Vhatukana vha no shanduka, mu¿wali u ¾ana vhasidzana vha
kungeaho nga u vhona lunako vha funa vha¾hannga vha mbo µi vha ¾ahela vha si
tsha vhudza/µivhadza vhabebi vhavho.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
o Vhasidzana vha ya u dzula µakani na vhanna vhavho.
o Vhabebi hayani vha sala vhe kha gaµa ¼a u ¾oµa vhana vhavho.
o Vhasidzana vha ungwa nga u ½ewa ½ama nga vhanna vhavho.
o Vhanna vhavho vha vha sumbedza lufuno lwa khole-khole, ngeno vhe na
tshidzumbe tsha u nonisa avho vhasidzana uri vha fhedze vho vha ¼a.
o Vhatukana vho vha vha tshi shanduka vha vha dzindau vha ya u zwima, vho
fhira nga kha muvhuµa.
o Muvhuµa wo ½ea vhasidzana tsivhudzo ya uri vha ¾oµa u vhulawa na uri
vhanna vhavho vha a shunduka vha vha dzindau, vhone vha si tende nga u
vha fhulufhela vhanna vhavho.
o Vhasidzana vho kholwa nge mu¿we wavho a vha ¾hanzi ya ma¾o.
o Vhasidzana vho vhona khombo iyi vha vho shavha vha tshi khou thuswa nga
muvhuµa.
o Khombo iyi vho ¾angana nayo nga n¾hani ha u tenda u fhurea vha tevhela
vhathu vhane vha si vha µivhe.
• Tshikho»o tsha sialala tsha Makwinµa a Tshiungani, murendi u ¾ana uri vhathu
vha Tshiungani vho vhea fhulufhelo ¼avho kha zwifho zwa havho.
o Lwaphungu hu dzhena vhana vha musanda fhedzi, arali muthu a ya a si
mukololo u a ¾angana na khombo khulu kana a si tsha vhuya.
o Fhethu afho hu µivhelwa madambi fhedzi vhana vha musanda vha bammbela
hone.
o Vhathu vha hone vha rerela zwavhuµi zwi ita uri hu wanale zwi¼iwa zwinzhi.
o Tshikona tsha lila, nyamabuli i ita uri Tshiungani hu vhe na maµi ane a thusa
vhathu.
• Tsumbo dza mirero asidzi: 1. Dangani ¼a fobvu a hu dzhenwi.
2. Funguvhu ¼o ri thilaiwi ¼a fhira muµi ¼o kovhela.
• Murero wa u thoma: Dangani ¼a fobvu a hu dzhenwi. Mu¿wali u ¾ana uri muthu a
songo µibaµekanya na vhathu vhavhi ngauri na ene u µo fhedza o guda zwithu
zwivhi/o wela khomboni, zwo ralo kha lungano lwa Vhatukana vha u shanduka na
kha tshikhoµo tsha Makwinµa a Tshiungani.
• Murero wa vhuvhili: Funguvhu ¼o ri thilaiwi ¼a fhira muµi ¼o kovhela.
Mu¿wali u eletshedza vhathu uri muthu ane a si pfe musi a tshi laiwa u µo
dzhena khomboni. Kha lungano lwa Vhatukana vha no shanduka, vhasidzana vho
eletshedzwa nga muvhuµa vhone vha si tende nge vha vha vho fhulufhela vhanna
vhavho. Kha tshikhoµo tsha Makwinµa a Tshiungani ri khou wana vhathu vho¾he
vho kaidzwa uri zwifhoni hu dzhena vhakololo fhedzi vhone vho zwi tevhedza
zwa ita uri shango ¼a Tshiungani ¼i wane zwivhuya.
Magumo
Mu¿wali o kona u shumisa lungano, tshirendo tsha sialala na mirero u bvisela
khagala uri ma¿walwa a sialala a na mushumo wa u tsivhudza vhathu uri vha »ivhe
uri shangoni hu na zwithu zwo dzumbamelaho vhathu zwine vha fanela u zwi
thanyela uri vha si dzhene khakhathini. Mu¿wali u bveledza izwi zwo¾he nga u
shumisa lungano lwa Vhatukana vha no shanduka na tshikhoµo tsha Makwinµa a
Tshiungani na mirero iyo mivhili. [25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO
PFUFHI
PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA C: LUNGANO
11.1 Tsho vhangaho uri avha vhana vha pfuke ndaela ndi u
hanedzana/kuhumbulele kwe uyu mutukana a µa nakwo kwa uri vha fare
nµila ndenya.√√ (2)
11.2 - Muvhuµa u tshi lamulela vha¼a vhana nge wa ri kha ri thome ri lidze
mbila ri tshine ro takalela ½ama yavhuµi u tshi ¾oµa uri vha shavhe.
- Muvhuµa u humbela u tshimbila phanµa u tshi itela uri u shavhe.
- Muvhuµa u dzhena mulindini we phanµa wa vha u musekene, wone wa
bva wa gonya muri, phukha dzo no fhelela wa fukedza.
[Zwivhili fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2)
11.3 Ndaela ya makhulu ya uri vha bve nga nµila tsekene i na vhushaka ngauri
makhulu vho vha vha tshi zwi »ivha uri kha n»ila ndenya hu na zwithu zwi
si zwavhu»i/phukha dze dza vha dzi tshi ¼a vhathu.√√ (2)
11.4 Phukha dzo dinalea/sinyuwa dza vho ¾oµa u vhulaha muvhuµa ngauri wo
dzi kundisa ½ama yavhuµi.√√ (2)
11.5 Muvhuµa wo vha wo fanela u wone wo vhulawaho fhedzi ho vho »o
vhulawa phukha dze dza vha dzi songo lavhelelwa uri dzi µo fa.√√ (2)
11.6 Mulaedza ndi wa uri vhathu kha vha tevhedzele ndaela dzine vha ½ewa nga
vho no µivha khombo dzine vha nga ¾angana nadzo arali vha songo pfa.√√ (2)
11.7 Ee/Ndi a vha pfela vhu¾ungu.
• Vho ¾oµa u ¼iwa nga phukha.√
• Vho dzhia tsheho ya vhuhana nge vha si µivhe khombo ine vha nga
¾angana nayo nga u litsha ndaela ya makhulu.√
• U fa nga u vhulawa zwi a vhavha.√
• Vhabebi vhavho vho vha vha tshi µo vha vho xelelelwa nga vhana
vhavho.√
[Zwiraru fhedzi zwi pfalaho.] (3)
NA
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA D: VHURENDI HA SIALALA
(TSHIKHO¶O)
11.8 Ipfi 'Thovhele' ¼i dzumbulula vhuhosi vhuhulwane vhu re na maanµa
mahulu nahone hune ha tea u ¾honifhiwa na u thetsheleswa nga misanda na
vhalanda vho¾he.√√ (2)
11.9 Tshigarukela.√ Tshi shuma u vhidzelela/tsivhudza/khoµa.√ (2)
11.10 Mutaladzi uyo u sumbedza uri muthu uyo ha levhelwi ngauri u na maanµa
mahulu a u kona u µilwela lune a nga huvhadza uyo a mu levhelaho.√√ (2)
11.11 Tshikhoµo itshi tshi sumbedza vhu¾ali, maanµa, maano na vhuhali zwine
ngazwo Thovhele Rammbuµa na vhalanda vhawe vha kona u
µitsireledza.√√ (2)
11.12 - Khombo ya u tsa nga matembele ndi ya uri a ¾hukhuwa u nga wa, wa
lovha.
- Bakoni u nga wana zwivhanda zwa u huvhadza/vhulaha.
- Bakoni u nga kha µi patwa u si tsha kona u bva.
- Bakoni hu nga vha hu na maµi ane muthu a nga nwela khothe a lovha.
[Maraga mbili kha mihumbulo mivhili yo dziaho.]√√ (2)
[25]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana
MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2
• Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
• Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
• Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi.
Marangaphan»a
Muhumbulo muhulwane wa bugu ndi zwine mu¿wali a tama ri tshi µivha zwone
kana u guda zwone. Zwiwo ndi zwiitei/nyito dzine dza bveledzwa nga vhaanewa
µiramani. Mu¿wali u ri µisela zwiwo zwo fhambanaho nahone zwo farekanaho a tshi
itela u bvisela khagala muhumbulo muhulwane. ¶iramani iyi mu¿wali o shumisa
zwiwo zwo fhambanaho a tshi itela u ¾ana vhunde¿wa ha Mashudu zwe zwa fhedza
zwo vha na masiandaitwa a si avhuµi.
Mbuno
• Musi Mashudu a tshi vhuya vhusiku khotsi awe vha tshi lingedza u mu kaidza
mme awe Vho-Mari¾a vha a mu imelela vha ri a litshiwe a tambe na vha¿we.
• Musi Vho-¸efefe vha tshi lingedza u kaidza Mashudu nga u tou mu rwa musi vho
pfa nga Khwa¾hisani uri u vho ita zwa vhatukana, Vho-Mari¾a vha a vha sema vha
ita na u vha vhudza uri vha vhenga Mashudu vha funa Khwa¾hisani. Vho-¸efefe
vha lu¾ana na mufumakadzi wavho Vho-Mari¾a musi vha tshi lingedza u vha
kaidzela u lema havho ¿wana Mashudu.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
• Vho-Mari¾a vha sasaladza Khwa¾hisani musi a tshi lingedza u vha eletshedza uri
vha songo lema Mashudu nga u mu itela mishumo ya hayani hu si na zwine a
khou ita.
• Vho-Mari¾a vha bikela Mashudu na u mu itela tie ene o dzula a tshi khou pennda
½ala. Musi Khwa¾hisani a tshi lingedza u mu kaidza mme awe vha a mu imelela.
• Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza Mashudu uri a fune vha¾hannga vhanzhivhanzhi sa
Lufuno, Tshibio na Tsa¿wani.
• Vho-Mari¾a vha lema Mashudu nga u mu tendela a tshi dzhenisa vhatukana
muµini vha ita na u vha bikela zwi¼iwa na u vha rengela zwiambaro.
• Vho-Mari¾a vha sema Vho-Ludwevha mudededzi wa Mashudu nge vha mu rwa a
songo ita mushumo wa tshikolo. Vho-¸efefe vha tshi lingedza u kaidza Mashudu
nga ¿wambo wa u sa ita mushumo wa tshikolo Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza
Mashudu uri a tou µiwanela munna wa garaba a shavhele nae tshikhuwani.
• Mashudu u ¾angana na Tsa¿wani wa garaba we a mu fhulufhedzisa uri u µo mu
mala. Vho-Mari¾a vha ¾u¾uwedza Mashudu uri a mu ¾ahele nga u ¾avhanya a
shavhele tshikhuwani.
• Vho-Mari¾a vha se¿wa nga Mashudu musi vha tshi lingedza u mu thivhela uri a
songo tsha ¾uwa na Tsa¿wani tshikhuwani nge vha vha na mu¼oro wa musi a tshi
khou vhulawa nga u tou ¾havhekanyiwa. Mashudu u vutshela mme awe a ri ndi
vhone vho mu lemaho, o vha a tshi µo vha o ita zwa tshikolo. Ene o fhedza o
¾ahela Tsa¿wani naho mme awe vha songo tenda.
• Vho-Mari¾a vho fhedza nga u guma philisi vha lovha ngeno Mashudu a tshi
thulwa nga goloi musi a tshi khou gidimedzwa nga mufumakadzi wa Tsa¿wani a
fhedza o lovha.
Magumo
Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa zwiwo zwo fhambanaho u bveledza
muhumbulo muhulwane wa u lemala ha Mashudu. U lunzhedzana ha zwiitei izwi
zwi ita uri mu¾oµo muhulwane wa nganea iyi u bvele khagala nahone u tendisee.
Nangoho u lema hu fhira u lotshelwa. [25]
MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
PFUFHI
13.1 Mulalo u ¾anwa e musidzana a re na zwitshele na u lu¾anya vhathu.√
Ngauri u vhudza Mashudu uri o vhona Lufuno e na mu¿we musidzana
zwine zwa lu¾anya.√ (2)
13.2 Tshe tsha vhanga nndwa vhukati ha Khwa¾hisani na Mashudu ndi nge
Khwa¾hisani a edzisa u kaidza Mashudu uri a litshe vhubva vhune a vho
tou bikelwa zwi¼iwa nga mme awe.√√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
13.3 Mufhindulano u re hone vhukati ha Vho-Mari¾a na Mashudu afho
mafhungoni wo vha na ¾hu¾huwedzo ya uri Mashudu a fune vhatukana
vhanzhivhanzhi lune a vho fhedza o ¾ahela Tsa¿wani we a vha e na
musadzi wawe/zwo ita uri Mashudu a vhe phiranawe ya nde¿wa.
[Maraga MBILI kha mbuno i pfalaho.]√√ (2)
13.4 Mafhungo aya a na vhushaka na u µivhulaha ha Vho-Mari¾a ngauri u
¾u¾uwedza havho Mashudu kha u funa vhatukana hune ra hu vhona afha,
zwo fhedza zwo vha ¼a ¾hoho musi a tshi vho hana u vha thetshelesa a mbo
¾ahiswa nga Tsa¿wani we a mbo µi ¾uwa nae tshikhuwani.√√ (2)
13.5 Mafhungo aya a ¾ana tshifhinga tsha musalauno √ hune ra wana mme
Vho-Mari¾a na ¿wana Mashudu vha tshi dzula fhasi vha tshi amba nga ha u
funa vhatukana na u mu bikela ene o dzula, zwe kale nga mvelele yashu
zwa vha zwi siho.√ (2)
13.6 Kutshilele kwa Mashudu ku vhaisa/dina/pfisa vhu¾ungu Khwa¾hisani, √
ngauri ha khou dzhena tshikolo, ha koni u shuma mishumo ya hayani,
tshawe ndi u funa vhatukana vha sa fheli.√ (2)
13.7 Tsa¿wani o shumiswa u itela uri hu khunyelele tshipikwa/ndivho ya
mu¿wali ya uri vhunde¿wa vhu na masiandaitwa a si avhuµi.√ Nga hovhu
vhushaka ha Mashudu na Tsa¿wani zwo fhedza zwo vhulaisa mme na
¿wana.√√ (3)
13.8 Vho-Ludwevha Vho-Mari¾a
- Vha ¾oµa mishumo ya tshikolo. - A vha vhoni ndeme ya tshikolo
- Vha kaidza Mashudu. - A vha kaidzi Mashudu.
- A vha lemi Mashudu. - Vha a lema Mashudu.
- Vha a konµelela u se¿wa. - Vha a sema Vho-Ludwevha.
- Vho funzea/dzhena tshikolo. - A vho ngo funzea.
Mulingiwa a nga fha u fhambana ha u kuµana he ha vha hone vhukati ha
Vho-Ludwevha na Vho-Mari¾a.
[Maraga MBILI kha mihumbulo mivhili i hanedzanaho.] √√ (2)
13.9 Mathomoni a µirama iyi ri wana Vho-Mari¾a vha tshi simesa u lema ¿wana
Mashudu ha vha u µibwela khunµa vhunga vhunde¿wa uvhu ho mbo µi
endelela. A zwi mangadzi musi ri tshi vho wana Mashudu na mme vha tshi
vho welwa nga vhulombo ha lufu ngei magumoni a bugu hu u itela uri zwi
vhonale uri avha vhavhili vho tou µiretshela tshifu vhone vha½e tshe tsha
fhedza tsho vha tsiga/¼a ¾hoho.
[Maraga THARU kha ¾halutshedzo i pfalaho.]√√√ (3)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
13.10 Ee/Zwo tea.
• Sara u funa He¼eni a tshi dzula a si na muhadzinga.
• Sara u funa vhutshilo ha ngoho vhu si na tshidzumbe.
• Sara sa khadzi zwo tea a tshi dzhenelela kha mafhungo a khaladzi awe.
• Sara u vhona Mashudu o µa u pwasha muµi wa khaladzi awe.
KANA
Hai/A zwi ngo tea.
• Sara o vha o tea a songo amba ngauri mafhungo ayo a a lu¾anya.
• Sara o vha o tea a songo amba mafhungo a sa mu kwami ngauri ndi u vha
na zwitshele.
• Sara o vha o tea o ¾anganedza Mashudu sa musadzi wa khaladzi awe/
muhalivho wawe.
• Sara o vha o tea o vhudza vhathu vhahulwane uri vha dzudzanye
mafhungo ayo.
[ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.] √√√ (3)
13.11 • Ndo vha ndi tshi µo dzula fhasi na munna wanga ra tandulula thaidzo.
• Ndo vha ndi tshi µo ya kha vhathu vhahulwane vha lushaka uri vha
nthuse kha u dzudzanya mafhungo a mu¾a wanga.
• Ndo vha ndi tshi µo ya kha mushumelavhapo u wana ngeletshedzo kha
mafhungo aya.
• Ndo vha ndi tshi µo dzula fhasi na Mashudu ra ambedzana nga mulalo.
• Nga mvelele ya Tshiven»a, ndo vha ndi tshi µo ¾anganedza Mashudu sa
muhadzinga wanga.
[Maraga MBILI kha mihumbulo mivhili yo dziaho.] √√ (2)
[25]
TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau
MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10.
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo: (Mathomo, mutumbu, magumo) – maraga dza 6
o Luambo: maraga 4 dzo avhelwa nga n»ila hei:
o Arali e kha khritheria 4–5 u wana maraga 4
o Arali e kha khritheria 3 u wana maraga 3
o Arali e kha khritheria 1–2 u wana maraga 2
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
• Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi. Fhedzi-ha, kha vha tendele phindulo dzo fhambanaho, dza vhusiki nahone
dzi ¾anaho kuhumbulele na kusengulusele kwa vhudzivha.
• Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
• Kha vha shumise rubriki i re mafhedziseloni musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi.
Marangaphan»a
Muhumbulo muhulwane wa bugu ndi zwine mu¿wali a tama ri tshi µivha zwone
kana u guda zwone. Zwiwo ndi zwiitei/nyito dzine dza bveledzwa nga vhaanewa
µiramani. Mu¿wali u ri µisela zwiwo zwo fhambanaho nahone zwo farekanaho a tshi
itela u bvisela khagala muhumbulo muhulwane. ¶iramani iyi mu¿wali u shumisa
zwiwo zwo fhambanaho zwe maforo¾ereke vha zwi ita zwo livhisaho kha u
kandekanya pfanelo dza vhadzulapo vha Swongozwi zwe zwa fhedza zwo vha na
masiandaitwa a si avhuµi.
Mbuno
• U µihahedza ha vhatshena kha shango ¼a Swongozwi ngeno vho vha vha tshi nga
vha khou fhira, zwo sumbedza lunyadzo na u sa fhulufhedzea.
• Musi vhatshena vha tshi vho dzhara¾ela shango ¼a Swongozwi uri vhadzulapo vha
si tsha kona u hu shumisa kha u zwima na pfulo vha songo tendelana na
vhadzulapo, zwo sumba u kandekanya pfanelo dza vha½e vha mavu/shango.
• U rwiwa ha vhadzulapo nga maforo¾ereke vha songo tshinya tshithu zwi
sumbedza u kandekanya pfanelo dza vhathu.
• U vhulawa ha vhadzulapo nga maforo¾ereke nge vha sera µira¾a vha songo
tendelwa zwo sumba u pfuka pfanelo dza vhathu.
• U shumiswa ha vha¾hannga na vhasidzana kha u ka maµi vha tshi kela vhatshena
vha sa vha holeli zwi sumba u ita vhathu dziphuli na u sa ¾honifha pfanelo
dzavho.
• Musi maforo¾ereke vha tshi humbela u engedzelwa shango nga kholomo ¾hanu
zwi sumbedza vhufhura na u dzhia vha½e vha shango sa vhathu vha si na ndeme/
nµivho.
• Vhadzulapo vha Swongozwi vha fara mi¾angano minzhi yo fhambanaho vha tshi
lingedza u tandulula thaidzo dzine vha vha nadzo hu u ¾oµa u lwela pfanelo
dzavho.
• Maforo¾ereke vho vha vha tshi shushedza vhathu vho rumelwaho nga Thovhele
Tshilwavhusiku u µa u lingedza u tandulula thaidzo, nge vha vha shushedza nga u
vha sumba nga zwigidi. Hezwi ndi u nyadza pfanelo ya tsireledzo ya vhathu
• Vho-Thovhele Tshilwavhusiku na vhalanda vhavho nga u vhona maforo¾ereke a
sa pfesesi vho fhedza vho dzhia ¼iga ¼a u tou lwa nga mapfumo. Muthu u na
pfanelo ya u lwela zwi re zwawe.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
• Vho-Thovhele Tshilwavhusiku na mmbi yavho vho fhedza vho dzhenela
maforo¾ereke vhusiku vha vhulaha vhanna na vhafumakadzi hu tshi katelwa na
vhana nga vhunzhi. Izwi ndi masiandaitwa a musi vha¿we vha tshi kandekanya
pfanelo dza vha¿we.
Magumo
Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa zwiwo zwo fhambanaho u bveledza
muhumbulo muhulwane wa uri u dzhielwa na u kandekanywa ha pfanelo dza
vhathu zwi a vha na masiandaitwa a si avhuµi. Mu¿wali o kona u bvisela khagala
ngoho iyi nga u lunzhedza zwiwo/zwiitei zwo livhisaho kha u wa ha ndingedzo dza u
kandeledza pfanelo dza vharema nga nµila ya makhaulambilu. [25]
MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI
15.1 Luka u sumbedzwa sa munna a re na swili/a µihudzaho/a dovha a vha na
vengo kha vharema/u na vhufhura.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2)
15.2 Tshi vhangaho nndwa vhukati ha Vho-Gangashe na Derek ndi tsha uri
Vhavenµa vho sinyutshela u vhulawa ha vhana vhavho/na u dzhielwa
shango nga maforo¾ereke.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2)
15.3 Nyambedzano i re afho n¾ha i fhedza yo ¾u¾uwedza nndwa vhukati ha
Vhavenµa na maforo¾ereke nge ha si vhe na nyanµano vhukati ha zwigwada
izwi zwivhili.√√ (2)
15.4 - U rwiwa ha Ntsieni zwo sinyusa Thovhele na vhalanda vhawe.
- Vha dovha vha humbula u bva pfumo ¼a u lwa na maforo¾ereke.
- Zwo vhanga nndwa ye ha vho vhulawa maforo¾ereke manzhi.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.] √√ (2)
15.5 Mafhungo aya a ¾ana tshifhinga tsha kale.√ Ngauri mafhungo aya a ¾ana
µivhazwakale ya musi maforo¾ereke vha tshi dzhavhula vha µihahedza
mavuni a si avho.√ (2)
15.6 Kutshilele kwa maforo¾ereke ku vhaisa/dina/sinyusa/¾ungufhadza Thovhele
Tshilwavhusiku,√ngauri vha khou rwa na u vhulaha vhana vhavho na u sa
tsha ¾oµa u fhira shangoni ¼avho.√ (2)
15.7 Ndivho ndi ya u ¾ana vhuvhi/tshi¾uhu tshe vhatshena vha ita vha tshi fhura/
dzhavhula mavu/shango kha vharema.√ Izwi zwo vha na masiandaitwa a si
avhuµi vhunga zwo bveledza vhuswina, dzinndwa na mpfu dzo
ho¾efhadzaho shango ¼ino.
[Maraga NTHIHI kha ndivho na MBILI kha ¾halutshedzo i pfalaho.]√√ (3)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
15.8 Vho -Nyaphophi Lydia
- Vha ¾u¾uwedza nndwa. - Ha funi zwa dzinndwa.
- Vha sanda zwiito zwa maforo¾ereke. - U sanda u dzula na vharema.
[Maraga MBILI kha mbambedzo NTHIHI i pfalaho.]√√ (2)
15.9 Magumo a µirama iyi a musi hu tshi vha na dzinndwa a na vhushaka na
mathomoni he ra vhona magota na Thovhele Tshilwavhusiku vha tshi
gungula na u dinwa nga zwiito zwa maforo¾ereke zwa u tambudza na u
fhura vha½e vha shango.
[Maraga THARU kha ¾halutshedzo i pfalaho.] √√√ (3)
15.10 Hai/A zwo ngo tea.
• A si Ntsieni, ndi kholomo yo rahaho khamelo, hu si lutamo lwa Ntsieni.
• Ntsieni a hu na tshe a khakha tshone kha u tevhuwa ha mafhi.
• Ntsieni o vha o tea o tou kaidzwa na u ½ewa ngeletshedzo ya kufarele
kwa khamelo, hu si nga u tou rwiwa lu shushaho.
• Pfanelo dza Ntsieni dza u shuma o tsireledzea a sa tambudzwi dzo
kandekanyiwa.
[ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.]√√√ (3)
15.11 • Ndo vha ndi tshi µo ya kha vhahulwane vha lushaka uri vha nthuse kha
u dzudzanya mafhungo a lufu lwa ¿wananga.
• Ndo vha ndi tshi µo ya kha mushumelavhapo u wana ngeletshedzo.
• Ndo vha ndi tshi µo vhiga mulandu mapholisani na ha Thovhele.
[Maraga MBILI kha mihumbulo mivhili yo dziaho.]√√ (2)
[25]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25
MARAGAGU¹E: 80
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – MBUDZISO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10]
Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona
linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
-Tsenguluso yo -U sumbedza u pfesesa -Tsenguluso i fushaho/ -Tsenguluso ya ¾hoho i -A hu na u pfeseswa ha
Tsenguluso ya ¾hoho nwelelaho ya ¾hoho na u sengulusa ¾hoho linganelaho ya ¾hoho sa fushi ¾hoho
Tshidziki tsha mafhungo/u -Mbuno dzo angalalaho nga nµila yone -Hu na dzi¿we mbuno - Hu na tshaedzo -A hu na thikhedzo u
khwa¾hisedza nga vhu¾anzi dzi gobolaho; hu na -Phindulo ndi yo dzavhuµi dzi tikedzaho khulwane ya mbuno bva kha tshirendo
na kupfesesele kwa khwa¾hisedzo yo dziaho faredzaho ¾hoho dzi tikedzaho ¾hoho -Mugudi ha na nµivho
tshibveledzwa u bva kha tshirendo zwidodombedzwa zwi -Naho dzi¿we dza mbuno -Kupfesesele kwa fhasi ya lushaka lwa ¼i¿walwa
-U pfesesa ha n¾hesa ha khagala dzo tikedzwa, hu µi vha kwa lushaka lwa (vhurendi) na tshirendo
MARAGA 6 lushaka lwa ¼i¿walwa -Mbuno dzi pfadzaho na vhu¾anzi vhu sa ¼i¿walwa (vhurendi) na
(vhurendi) na tshirendo dzo ½ekedzwa, naho tendiseiho tshirendo
dzi¿we dzadzo dzi -U pfesesa ha mutheo ha
songo tou tikedzwa u lushaka lwa ¼i¿walwa
swika henefho (vhurendi) na tshirendo
-U pfesesa ha lushaka
lwa ¼i¿walwa (vhurendi)
na tshirendo
TSHIVHUMBEO NA -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu µi vha na vhu¿we -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tsho
LUAMBO lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha pulaniwa lwo khakhea tsho¾he
-Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu tshivhumbeo khakheaho -Vhukhakhi vhunzhisa
Tshivhumbeo, thevhekano tshidele nahone dza pfadzaho -Maanea/Phindulo i -Mbuno a dzo ngo ha luambo na tshitaila
i pfadzaho na bveledzwa zwi khagala -Thevhekano ya mbuno i shaedza thevhekano yo dzudzanywa lu
ku½ekedzelwe kwa tsho¾he a pfadza fha¾eaho ya kupfesesele pfadzaho
mafhungo -Luambo, tshitaela, na -Luambo, thouni na na ndunzhendunzhe -Vhukhakhi ha luambo
Luambo, thouni na thouni zwo vhibva, zwi a tshitaela vhunzhi zwo -Luambo lwo faredza vhu khagala
tshitaila zwo shumiswaho ¾okonya, nahone zwo lulama vhukhakhi vhu si gathi, -Thouni na tshitaila a
kha maanea/phindulo lulama thouni na tshitaela zwo ngo tea
ndapfu -A hu na vhukhakhi vhu hunzhi zwo tea
vhonalaho ha girama,
MARAGA 4 mupele¾o na zwiga zwa u
vhala
MARAGANYANGAREDZI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Downloaded from hlayiso.com
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 29 DBE/Lara 2019
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA NA ¶IRAMA NA FO·OKU·OO
[MARAGA: 25]
Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona
linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Phindulo ya -U sumbedza u pfesesa na -U pfesesa ¾hoho lwo -U pfesesa ¾hoho lwa u -U pfesesa hu¾uku¾uku ha
Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa: u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ¾hoho
Tshidziki tsha mafhungo/u 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we -Ndingedzo yo
khwa¾hisedza nga vhu¾anzi Phindulo ya -Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo
na kupfesesele kwa ma¾hakheni/n¾ha: 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula
tshibveledzwa -Tsenguluso yo nwelelaho zwidodombedzwa zwi -Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso
ya ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho -Mbuno ¾hukhu dzi -Makumedzwa ha tendisei
MARAGA 15 -Mbuno dzo angalalaho -Mbuno dzi¿we dzi -Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho na kathihi
dzi gobolaho; hu na pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi -Makumedzwa a -Mugudi ha na nµivho ya
khwa¾hisedzo yo dziaho naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi lushaka lwa ¼i¿walwa kana
u bva kha tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku tshibveledzwa
-U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho -U pfesesa ¼i¿walo na -U pfesesa hu¾uku ha
lushaka lwa ¼i¿walwa na -Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na
tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa
¼i¿walwa natshibveledzwa
TSHIVHUMBEO NA 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
LUAMBO -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu na vhu¿we vhu¾anzi -Tshivhumbeo tsho -U shaea ha tshivhumbeo
lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tsho pulaniwaho zwi
Tshivhumbeo, thevhekano i -Marangaphanµa na a tevhelelanaho lu -U pfadza na khakheaho khakhisa thevhekano ya
pfadzaho na ku½ekedzelwe magumo ndi zwa n¾hesa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi µi -Makumedzwa ho ngo ¼ikumedzwa
kwa mafhungo -Makumedzwa o -Marangaphanµa na vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i -Vhukhakhi ha luambo na
Luambo, thouni na tshitaila vhekanywa zwavhuµi magumo na dzi¿we phara faredza vhukhakhi pfadzaho tshitaila zwi itisa uri
zwo shumiswaho kha nahone a bveledzwa zwi zwo dzudzanywa nga -Hu na vhukhakhi vhu -Vhukhakhi ha luambo phindulo iyi i kundelwe u
maanea/phindulo ndapfu khagala nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; vhu khagala swikelela
-Luambo, tshitaela, na -U tevhekana hu pfadzaho thouni na tshitaila hunzhi -Thouni na tshitaela a -Thouni na tshitaela a
MARAGA 10 thouni zwo vhibva, zwi a ha makumedzwa zwo tea zwo ngo tea zwo ngo tea
¾okonya, nahone zwo -Luambo, thouni na -Phara hunzhi dzo lulama -Phara dzo khakhea -Phara dzo khakhea
lulama tshitaela hunzhi zwo
lulama
MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2019 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2018 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2016 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2012 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2009 Memo

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 1 November 2019 Question Paper
More from Grade 12 Tshivenda HL

Annual teaching plan
Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023 24

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P2 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper

Question paper