GRADE 12
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
GIREIDI YA 12
TSHIVEN¶A LUAMBO LWA HAYANI (HL)
BAMMBIRI ·A VHUVHILI (P2)
LARA 2024
TSUMBAN¶ILA YA U MAKA
MARAGA: 80
Tsumbanµila iyi ya u maka i na masia¾ari a 29.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Skip to contentAll 2024 papers 





View all





Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2024 NSC Memo
Grade 12 Tshivenda HL Paper 2 memorandum from the November 2024 NSC, 29 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Tshivenda Hl · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · tshivenda. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- Tshivenda HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Tshivenda
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2024
- Exam period
- November 2024 NSC
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 29
- File size
- 394.7 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 29
This exam
November NSC 2024
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Vhurendi na Maṅwalwa a Bugu (Literature — Set Works)10 marks
- Question 3Vhurendi na Maṅwalwa a Bugu (Literature — Set Works)20 marks
- Question 4Vhurendi na Maṅwalwa a Bugu (Literature — Set Works)10 marks
- Question 5Vhurendi na Maṅwalwa a Bugu (Literature — Set Works)10 marks
- Question 7Vhupo ha luambo na milayo (Language Structures and Conventions)25 marks
- Question 9Vhupo ha luambo na milayo (Language Structures and Conventions)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 2 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
TSIVHUDZO KHA VHA¹OLI/VHAMAKI
• Memorandamu uyu i tou vha tsumban»ila fhedzi ya u thusa vha¾oli/vhamaki.
• Memorandamu u tea u thoma wa dzulelwa dzulo nga vho¾he vha kwameaho
khathihi na phanele ya u linga musi u maka hu sa athu u thoma.
• Phindulo dza vhalingiwa dzi tea u eliwa nga u angaredza zwi tshi tevhedza
vhukoni/ndeme yazwo.
MAGA A U ¹OLA/MAKA
1. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzi fhiraho tshivhalo tsho tiwaho, kha
vha make/¾ole fhedzi phindulo ya u thoma. (Mulingiwa ha tei u fhindula
mbudziso ndapfu na mbudziso pfufhi u bva kha lushaka luthihi lwa
bugu/¼i¿walwa.)
2. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a u bva kha
KHETHEKANYO YA A, (vhurendi ho randelwaho), kha vha make/¾ole
phindulo mbili fhedzi dza u thoma.
3. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso ndapfu mbili kana mbudziso pfufhi
mbili kha KHETHEKANYO dza B na C, kha vha make/¾ole ya u thoma vha
litshe ya vhuvhili. Arali mulingiwa o fhindula mbudziso dzo¾he n½a, kha
vha make phindulo ya u thoma kha KHETHEKANYO i¿we na i¿we, tenda
a vha o fhindula mbudziso nthihi pfufhi na nthihi ndapfu.
4. Arali mulingiwa a nga fhindula phindulo mbili hune ya u thoma ya vha yo
khakhea ngeno ya vhuvhili i yone, kha vha make ya u thoma vha litshe ya
vhuvhili.
5. Arali phindulo dzi songo nomboriwa nga ngona, kha vha make/¾ole vha tshi
tevhedza memorandamu.
6. Arali vhukhakhi ha mupele¾o vhu tshi nga khakhisa ¾halutshedzo, kha vha
zwi make/¾ole sa vhukhakhi. Arali zwi sa khakhisi ¾halutshedzo, kha vha
make sa zwone.
7. Mbudziso ndapfu/dza maanea:
Arali maanea/phindulo ndapfu ya nga vha pfufhi kha tshivhalo tsha maipfi
tsho tiwaho, vha songo ½ea nda¾iso, ngauri o no »i dzula o »iha¾ula ene
mu½e. Arali phindulo ya lapfesa u fhirisa mpimo, kha vha sedzuluse/¾ole
nga ho teaho nyimele nahone vha songe mutumba na vha¾oli vhahulwane.
Kha vha shumise rubriki dza u linga dzi re kha Aphendikisi ya A na B u ¾ola
maanea a vhalingiwa.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 3 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
8. Mbudziso pfufhi:
Arali mulingiwa a songo shumisa zwi»evhe musi o humbelwa uri a khouthe,
vha songo ½ea nda¾iso.
9. Kha mbudziso dzo vuleaho, hu songo avhelwa maraga kha EE/HAI, kana kha
NDI A TENDA/A THI TENDI. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo kha
zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.
10. Hu songo avhelwa maraga kha NDI NGOHO/A SI ZWONE kana NDI
MBUNO/KUHUMBULELE KWAWE. Thikhedzo/Khwa¾hisedzo/¾halutshedzo
kha zwi vhe zwone zwi dzhielwaho nzhele kana zwi avhelwaho maraga.
11. Phindulo dza mbudziso pfufhi dzi tea u ¾oliwa/makiwa nga vhusedzi hu tshi
dzhielwa nzhele mbofho dzo tshewaho/dzhiwaho kha dzulo ¼a u linganyisa
memorandamu.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 4 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA A: VHURENDI
VHURENDI HO RANDELWAHO
MBUDZISO YA 1: VHURENDI – MBUDZISO NDAPFU
'MIHUMBULOLUTSHETSHE' – AA Mphaga
KUAVHELWE KWA MARAGA
Maraga dzi avhelwe nga n»ila yone:
▪ Maraga dza 6 ndi dza mbuno.
▪ Maraga dza 4 ndi dza luambo. Dzone dzi avhelwe nga n»ila heyi:
o Maraga 4 arali mbuno dzi 5–6
o Maraga 3 arali mbuno dzi 4
o Maraga 2 arali mbuno dzi 3
o Maraga 1 arali mbuno dzi 2
o Maraga 0–1 arali mbuno dzi 0–1
'MIHUMBULOLUTSHETSHE' – AA Mphaga
- Kha vha shumise mbuno dzi tevhelaho, kha dzi¿we dzo ½ewaho, sa
tsumban»ila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola mbudziso iyi. Vhupfiwa ha
vhalingiwa vhu nga fhambana zwi tshi ya nga kunyanyutshele na kupfesesele
kwavho kwa tshirendo.
- Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka
mbudziso iyi.
Marangaphanµa
¹halutshedzo ndi zwine tshirendo tsha amba zwone. Figara dza muambo ndi maipfi,
mafurase, mafhungo ane a µisa zwifanyiso mihumbuloni ya vhavhali musi vha tshi
vhala tshirendo. Ndima/tshitanza tshi vhumbwa nga mitaladzi/vese.
Mbuno
- Kha ndima/tshitanza tsha 1, murendi u shumisa figara ya muambo ya ¼ifanyisi u
bvisela khagala uri muthu ane a humbula sa ¿wana ha na vhuimo, ha na nµivho
ya zwine vhutshiloni a tea u ita. Muthu onoyo mihumbulo yawe i ima fhethu
huthihi i tshi tevhela zwenezwo zwi no khou itea nga tshifhinga tshenetsho.
- Kha ndima/tshitanza tsha 2, murendi u shumisa figara ya ¼imethafore u
¾alutshedza uri muthu a no nga ¿wana nga kuhumbulele, ha thakhei nahone
arali a kaidzwa ha lengi u hangwa, a dovha a ita zwe a kaidzelwa zwone.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 5 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
- Kha ndima ya 3, murendi u shumisa ¼imethafore, u bvisela khagala ¾halutshedzo
ya uri muthu a humbulaho sa ¿wana ndi tsilu, ha koni u µibvisa kha nyimele ine
ya khou mu isa khomboni/khakhathini.
- Kha ndima/tshitanza tsha 4, murendi u shumisa ¼iedzamuthu/¼imuthufhadzi a
tshi ¾oµa u ¾alutshedza uri muthu a re na mihumbulo i no nga ya ¿wana ha koni
u µihumbulela kana u vhona uri u khomboni/khakhathini. Muthu onoyo u ¾oµa
u tsivhudzwa nga vha¿we tshifhinga tsho¾he.
Magumo
Murendi o kona u shumisa figara dza muambo dzi ngaho mafanyisi, mamethafore,
maedzamuthu/mamuthufhadzi u bvisela khagala ¾halutshedzo ya uri muthu ane a
humbula sa ¿wana, ha na vhuimo ndi tsilu/tshiµahela nahone ha thakhei. [10]
MBUDZISO YA 2: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
'PHAN¶A RI A YA' – NM Musehane
2.1 Tshirendo itshi ndi tsha lushaka lwa a¼egori.√Ngauri tshi khou bvisela
khagala ngoho dza vhutshilo.√ (2)
2.2 Maipfi 'miphogoli na zwipuku' a sumbedza zwikhukhulisi/zwithu zwi
ofhisaho/zwikhakhisi zwi shushaho kha vhutshilo.√√ (2)
2.3 Murendi u tama u bveledza muhumbulo wa uri naho hu na vhathu vhane
vha neta/kon»elwa, vha re na fulufhelo vha songo neta/litsha, kha vha bvele
phanµa na zwine vha tenda khazwo.√√ (2)
2.4 Mutevhetsindo wa u ongolowa,√u dzumbulula vhuµipfi ha u vhaisala/pfa
vhu¾ungu.√ (2)
2.5 Ee, zwi a tendisea. Ngauri arali muthu a shuma o µifunga u fhedza o wana
zwivhuya, ngeno vha¼a vhane vha teledza vha tshi fhedza nga u sa wana
tshithu/hu na tsumbo nnzhi dza vho wanaho zwavhuµi nga ¿wambo wa u
fungelela vha sa sedzi murahu.√√ (2)
[10]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 6 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 3: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
'TSHIFHUFHANI' – DN ¸enzhelele
3.1 Tshirendo itshi ndi e¼edzhi.√ Ngauri tshi khou amba nga vhatambi vha bola
ya milenzhe vha shango ¼a Zambia vho lovhelaho lwanzheni.√ (2)
3.2 Ipfi 'khuba' ¼i amba uri tshifhufhane tsho hwala vhatambi vha bola ya
milenzhe vha Zambia.√√ (2)
3.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri lufu lu bvelela hu¿we na hu¿we nahone
kha muthu mu¿we na mu¿we hu sa sedzwi maimo kana vhukoni.√√ (2)
3.4 Mutevhetsindo u ongolowaho, wo dzikaho√ u dzumbulula mudi/vhuµipfi
ha murendi ha u pfa vhu¾ungu.√ (2)
3.5 Ee, zwi a tendisea, ngauri vhutshiloni vhathu vha a lovhelwa nga vhathu
vha re tsini navho, vhane vha vha funesa fhedzi vha a tenda u fhumudzea
na u ¾ovhowa uri vha kone u bvela phanµa na vhutshilo.√√ (2)
[10]
MBUDZISO YA 4: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
'MPHE VHULISA' – LR Ndlovu
4.1 Tshirendo itshi ndi ¼iriki,√ ngauri murendi uyu u sumbedza u funa na u
takalela u vha murangaphan»a wa lushaka.√ (2)
4.2 Murendi u khou ¾oµa maanµa na vhu¾ali zwine ngazwo a µo kona u ranga
lushaka phanµa.√√ (2)
4.3 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri u ranga phanµa lushaka zwavhu»i zwi
¾oµa murangaphanµa o tou bebelwaho nahone a re na vhu¾ali a sa lweli
maimo.√√ (2)
4.4 Mutevhetsindo wa u ongolowa,√ u dzumbulula vhuµipfi ha u pfa
vhu¾ungu/dinalea.√ (2)
4.5 Ee, zwi a tendisea, ngauri shangoni arali hu na dzikhakhathi, hu si na
mulalo, hu tea u vha na vhathu vhane vha µiimisela u lwa na u fhelisa
dzenedzo khakhathi uri hu vhe na mulalo, lushaka lu dzule nga dakalo.√√ (2)
[10]
NA
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 7 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
VHURENDI VHU SONGO RANDELWAHO (HA KHOMBEKHOMBE)
MBUDZISO YA 5: VHURENDI – MBUDZISO PFUFHI
'U SONGO SENDELA' – NA Milubi
5.1 Ndi khaesura,√ hu na u awelanyana ha dovha ha bvelwa phan»a na u
renda/hu khou khwa¾hisedzwa ndeme ya zwine zwa khou ambiwa.√ (2)
5.2 Ndi ¼imethafore.√ Murendi u buletshedza uri zwithu zwine wa khou zwi
vhona a si zwa vhukuma ndi zwa u vhulaha.√ (2)
5.3 Ndi vhu»ipfi ha u pfa vhu¾ungu.√ Murendi u khou pfa vhu¾ungu musi a
tshi vhona vhathu vha tshi »idzhenisa kha zwa shango zwi vha vhaisaho.√ (2)
5.4 Ndivho ndi ya uri muthu u tea u farelela kha zwivhuya zwe a nanga, a
songo tenda u shanduka.√√ (2)
5.5 Ndi a tendelana nae. Muthu ane a vha na lutendo na fhulufhelo kha zwine
a zwi pfesesa ho ngo tea u shandukiswa nga nyimele.√√ (2)
[10]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA A: 30
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 8 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA B: NGANEA/FOLUKU·OO
NGANEA
MBUDZISO YA 6: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo na Luambo: maraga dza 10 dzo avhelwa nga n»ila hei:
- Arali e kha khoudu 5 u wana maraga 8–10
- Arali e kha khoudu 4 u wana maraga 6–7
- Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 4–5
- Arali e kha khoudu 2 u wana maraga 2–3
- Arali e kha khoudu 1 u wana maraga 0–1
ADENDAMU
• Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi.
• Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
• Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/ maka
mbudziso iyi.
Marangaphanµa
Vhaanewa/vhabvumbedzwa ndi vhathu vha kholekhole vhane mu¿wali a vha
shumisa u bveledza ndivho dzo fhambanaho. Vhaanewa vha a khethekanywa vha
bva tshaka tharu, hu na muanewa dendele, mupikisi na mulu¾anyi/mukonanyi.
Ndivho ndi zwo¾he zwine mu¿wali a tama u zwi swikela nga mafhungo a bugu yawe
zwine zwa thusa vhavhali na u vha kaidza kana u vha ¾u¾uwedza vhutshiloni havho.
U kona u ¾anganedza nyimele, u ¾honifha, u farisana, u hangwelana na u sa
nyefulana ndi dzi¿we dza ndivho dzine mu¿wali a tama u dzi pfukisela kha vhavhali
nga mafhungo a bugu yawe.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 9 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
Mbuno
Vho Madilaga
• Mu¾a u fanela u pfesesa na u ¾anganedza uri vhutshiloni u nga bvelelwa nga
zwivhuya kana zwivhi. Naho Vho Luvhani vho vha vhe kha vhuteamu¾a, Vho
Madilaga vha mangala u vhifha muvhilini havho zwe vha vha vha songo zwi
humbula uri zwi µo ralo.
• Ndi zwa ndeme uri mu¾ani vhokhotsi vha tea u tikana na vhafarisi vhavho
musi vhe kha nyimele dzo¾he dzi sa leluwi. Vho Madilaga vha sumbedza u sa
tikedza mufarisi wavho Vho Luvhani musi vha tshi beba Tshifhiwa e na ¼ino.
Vha sumbedza uri ndi mafhungo a mufarisi wavho e e¾he.
• Khotsi na mme ndi zwavhuµi vha tshi sumbedzana ¾hompho uri mulalo u
dzule u hone mu¾ani. Vho Madilaga vha dzulela u sema na u hofhola mufarisi
wavho phanµa ha vhana, zwa sia hu si na mulalo mu¾ani.
• Mvelele ya Tshivenµa ya uri mu¾a a si wa muthihi a yo ngo fa. Vho Madilaga
vha tendela khaladzi avho Vho Mainganye na khaladzi a Vho Luvhani Vho
Muvhi vha tshi thusedza u tandulula thaidzo dzavho dza muµini wavho.
Vho Luvhani
• Vhabebi vha tea u tikedza vhana vhavho tshifhinga tsho¾he. Vho Luvhani a vha
tendi u sa tikedza ¿wana wavho Tshifhiwa naho shango na khotsi awe vha tshi
mu furalela, vha konµelela vha tshi mu lwela ho¾he-ho¾he. Vha vhidza vha
siviki na Vho Nicholson vha tshi ¾oµou kupula samba ¼i re kha ¿wana wavho.
Vha pfulutshela Polokwane vha tshi ¾oµou tsireledza ¿wana wavho uri a aluwe
o vhofholowa.
Vho Ana
• Vhathu kha ri litshe u nyefulana na u kolelana. Izwi ri zwi vhona musi Vho
Ana vha tshi semana uri ¿wana wavho a songo tamba na Tshifhiwa wa shenga
ngauri a luma ¿wana wavho, tshilonda tsha hone a tshi nga fholi.
• ºanga a si dzo¾he dzine dza thusa vhathu, dzi¿we dzi a zwifha na u kuµanya
vhathu dzi¾hoho zwi songo fanela. Vho Ana vha ya ¿angani u vhonisa nga
murahu ha u lu¿wa ha zwibudzana zwavho nga mmbwa muµini wa Vho
Madilaga. Vhone na ¿anga yavho vha wanedzwa khoroni ya Vho Madilaga vha
tshi khou bwela phamba. Vho Madilaga vha fhedza nga u vha hwelela musanda
he vha livhana na ¾hamu ya u lifhiswa.
Vho Madilaga, Vho Luvhani na Vho Ana
• U hangwelana ndi mutheo u µisaho mulalo. Vho Luvhani vha hangwela munna
wavho Vho Madilaga ha vha na mulalo mu¾ani. Mu¾a wa ha Madilaga u
hangwelana na Vho Ana ha vha na vhushaka havhuµi ha vhadzulisani.
Magumo
Muanetsheli o zwi konesa u shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa u swikela vhunzhi
ha ndivho dzawe kha nganea iyi. U kona u ¾anganedza nyimele, u ¾honifha, u
farisana, u hangwelana na u sa nyefulana ndi dzi¿we dza ndivho dze mu¿wali a
dzi swikela nga u shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa. [25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 10 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 7: NANDI NDI SHENGA? – MBUDZISO PFUFHI
7.1 - Vho Luvhani vho ¾aniwa sa mufumakadzi a re na tshidzumbe.
- Vho Luvhani vho ¾anwa sa mufumakadzi wa muhaga a sa tendi u
kundwa nga thaidzo.
- Vho ¾anwa sa mufumakadzi a re na vhu»ifhinduleli.
- Vho ¾anwa sa mufumakadzi ane a ¾honifha mvelele ya hawe ya
Tshiven»a.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√ (2)
7.2 Ndi khu»ano ya nga ngomu.√ Ngauri u lila havho hu khou vha »isela
mihumbulo mivhili ya uri ndi hone vha tshi khou ¾aliwa kana ndi khole-
khole/ndi hone u pha»alala ha mu¾a wavho na.√ (2)
7.3 Muanetsheli u khou sumbedza uri hu na vhathu vhane vha ita zwithu, musi
zwithu zwo no vhifha vha vho fhedza vha si tsha kona u zwi imela sa zwe
zwa itea kha Vho Madilaga.√√ (2)
7.4 Musi Vho Luvhani vha tshi vhudza mukalaha wavho Vho Madilaga uri a
vha khou vha ¾ala, ri zwi vhona magumoni musi mu¾a u tshi dovha hafhu
wa vhuelelana.√√ (2)
7.5 - Vhupo ha Polokwane ndi »oroboni hune mu¿we na mu¿we u sedza
zwawe zwine zwa thusa Tshifhiwa uri a tshile o vhofholowa.√
- Ho mu thusa uri a kone u isa pfunzo dzawe phan»a nga vhu»ifhulufheli
hu si na u nyefulwa.√ (2)
7.6 Masiandaitwa o vha a uri:
- Vho Luvhani vha fhedza vha tshi dzhia tsheo ya u pfulutshela
Polokwane vha vha sia vha vho¾he.
- Mu»i wa ha Madilaga u fhedza u tshi kwashekana/u tshi balangana.
- Vho Luvhani vha alusa vhana vha vho¾he vha si na mutikedzi.
[Mbuno MBILI dzi pfalaho] √√ (2)
7.7 Mu¿wali u shumisa Vho Mmboneni u sumbedzisa uri:
- Vhutshiloni hu na vhathu vha sa ¾o»i zwa dzinndwa/dzikhakhathi/
zwisolo.
- Muthu ha ngo tea u sokou »idzhenisa kha mafhungo a vhatsinda/ane a si
mu kwame nga maan»a arali e mushumi.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√ (2)
7.8 Muhumbulo muhulwane ndi wa u tsivhudza vhabebi/lushaka uri kha ri
¾anganedze zwithu zwo¾he na nyimele dzo¾he dzine ra ¾angana nadzo/U
kaidza vhokhotsi uri vha litshe mafhungo a u sa tikedza vhafunwa vhavho
kha nyimele ifhio na ifhio.√√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 11 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
7.9 Vho Luvhani ndi mufumakadzi wa u kon»elela ngeno Vho Madilaga vha si
na muya wa u kon»elela/Vho Luvhani ndi mufumakadzi a sa fari muthu
nga mbilu ngeno Vho Madilaga vha sa koni u hangwela/Vho Madilaga vha
na tshi¾uhu ngeno Vho Luvhani vha na mbilu yavhu»i.√√ (2)
7.10 - Vho Ana vha ¾anwa sa mufumakadzi ane a funesa mafhungo a mi»ini ya
vha¿we. Ri vha pfa vha tshi ¾o»ou »ivha kha Vho Mmboneni uri ndi
vhonnyi vhe vha vha vho »a ha Madilaga.√
- Vha ¾anwa sa mufumakadzi ane a kola. Ri vha pfa vha tshi kolela
Tshifhiwa vha tshi ri ndi shenga.√ (2)
7.11 - Ndo vha ndi tshi »o ¾uwa nda vha sia vha vho¾he.
- Ndo vha ndi tshi »o ya kha vhashumelavhapo uri vha nthuse.
- Ndo vha ndi tshi »o amba na vhafunzi uri vha ri itele thabelo.
- Ndo vha ndi tshi »o vha ¾ala.
[Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√ (3)
7.12 Ee, ndi vhona zwo tea ngauri:
- Vho Madilaga a vha tshe na ndavha na Vho Luvhani.
- Vha vha vha tshi khou tsireledza ¿wana wavho Tshifhiwa ane vhone
khotsi vha si mu ¾o»e.
- Vho Madilaga a vha khou tsireledza mu¾a wavho kha u vhaiswa havho
nga shango.
KANA
Hai, ndi vhona zwi songo tea ngauri:
- Vha tea u vha vhudza sa musi vha munna wavho.
- Nga mvelele ya Tshiven»a mufumakadzi ha ngo tea u sokou dzhia tsheo
a songo thoma a vhudza munna wawe.
- Nga Tshivenμa ¾hoho ya mu»i ndi ene ambadzifhele.
[Maraga MBILI kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 12 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 8: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo na Luambo: maraga dza 10 dzo avhelwa nga n»ila hei:
- Arali e kha khoudu 5 u wana maraga 8-10
- Arali e kha khoudu 4 u wana maraga 6-7
- Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 4-5
- Arali e kha khoudu 2 u wana maraga 2-3
- Arali e kha khoudu 1 u wana maraga 0-1
ADENDAMU
• Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi.
• Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
• Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/ maka
mbudziso iyi.
Marangaphan»a
Vhaanewa/vhabvumbedzwa ndi vhathu vha kholekhole vhane mu¿wali a vha
shumisa u bveledza ndivho dzo fhambanaho. Vhaanewa vha a khethekanywa vha
bva tshaka tharu, hu na muanewa dendele, mupikisi na mulu¾anyi/mukonanyi.
Ndivho ndi zwo¾he zwine mu¿wali a tama u zwi swikela nga mafhungo a bugu yawe
zwine zwa thusa vhavhali na u vha kaidza kana u vha ¾u¾uwedza vhutshiloni havho.
U fhulufhedzea, u hangwelana, u farisana/tikana, u ¾utshela kule na zwiphiri ndi
dzi¿we dza ndivho dzine mu¿wali a tama u dzi pfukisela kha vhavhali nga
mafhungo a bugu yawe.
Mbuno
Vho-Loshani na Vho-Maria
• U fhulufhedzea kha mufunwa wau ndi zwa ndeme ngauri zwa shaea hu vha na
zwililo na u shenganya ma½o mu¾ani, zwa ingwa nga mvelelo dzi sa takadzi.
Vho- Loshani na Maria a vha fhulufhedzei kha vhafunwa vhavho. Vho-Loshani
a vha fhulufhedzei kha Vho-Josephine ngeno Maria na ene a sa fhulufhedzei
kha Aifheli. Mvelelo dzazwo dzi µisa mavengo, malwadze, u µidzhenisa kha
zwikambi, u pfuluwa kha yo¾he heyi mi¾a
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 13 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
• U fhulufhedzea kha khonani yau ndi zwavhuµi vhukuma. Vho-Loshani a vha
fhulufhedzei kha Aifheli khonani yavho. Vha funana na u khakhisa Maria
mufunwa wa Aifheli vha fhedza nga u mu pometshedza mihwalo i si yawe.
Hezwi zwi fhedza zwi tshi tshinya vhukonani havho na Aifheli.
• Mulalo a u vhi hone kha ane a tshila e na tshiphiri. Vho-Loshani na Maria vha
vhonala vhe na mazhuluzhulu musi Vho-Loshani vha tshi humbelwa nga Aifheli
uri vha vhe murangaphanµa wa u dzudzanya munyanya wawe. Maria u
kombetshedza uri munyanya u ¾avhanye mihwalo i sa athu vhonala. Maria na
Vho-Loshani a vha pfesesi/¾anganedzi u funana ha Musatondwa na Rotondwa.
• Naho zwa dzhia tshifhinga tshilapfu, tshiphiri tshi¿we na tshi¿we tshi µo fhedza
tsho bvela khagala. Hu µo vha na zwi¿we kana vha¿we vhane vha µo thusa uri
zwi bvele khagala. Tshiphiri tsha Vho-Loshani na Maria tshi bvela khagala nga u
funana ha Musatondwa na Rotondwa vhe vha ¾anganywa nga pfunzo dza
yunivesithi. Izwi zwi ita uri zwi µivhee uri ndi vhana vha khotsi muthihi ane a
vha Vho-Loshani.
Vho-Josephine
• U kutela tshiphiri na vhuaµa a si zwavhuµi ngauri zwi fhedza zwi tshi u
¾anutshela iwe mu½e wazwo. Izwi ri zwi vhona musi Vho-Josephine vha tshi
dzumba vhuaµa ha munna wavho Vho-Loshani ha u µivha uri Maria u na
thumbu ya vhone Vho-Loshani. Izwi zwi ita uri vha sa vhe na mutakalo wavhuµi
nge vha vho vha na mutsiko wa malofha.
Vho-Loshani, Vho-Maria na Vho-Josephine
• Tshiphiri tshi tshi bvela khagala tshi vha na mvelelo dzi sa ¾anganedzei. U
µivhea zwauri Rotondwa na Musatondwa ndi vhana vha Vho-Loshani zwi µisa
zwithu zwi si zwavhuµi vhutshiloni ha Vho-Loshani, Maria na Vho-Josephine.
Vho-Loshani vha pfulutshela Shakadza na u µi½ekedzela zwikambi, Maria na
Vho-Josephine vha farwa nga malwadze/mitsiko.
• U hangwelana zwi fha¾a mulalo, zwa ita uri vho khakhelanaho vha bvele phanµa
na vhutshilo vha hangwe zwa murahu. Aifheli u fhedza a tshi hangwela musadzi
wawe Maria naho o mu khakhela nga u funana na khonani yawe Vho-Loshani
vhe vha fhedza vho mu ½ea muhwalo. Aifheli u fhedza a tshi tevhela musadzi
wawe hayani hawe a vhuya nae.
Magumo
Mu¿wali o zwi konesa u shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa u swikela vhunzhi ha
ndivho dzawe kha nganea iyi. U sa fhulufhedzea, u hangwelana, u ¾utshela kule na
zwiphiri na u farisana ndi dzi¿we dza ndivho dze mu¿wali a dzi swikela nga u
shumisa vhaanewa/vhabvumbedzwa. [25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 14 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 9: ISHA ·A MI¹ODZI – MBUDZISO PFUFHI
9.1 - Vho-Aifheli vho ¾aniwa sa munna ane a funa u bveledzisa shango ¼a
hawe.
- Vho-Aifheli vho ¾anwa sa munna a funaho shango ¼a hawe.
- Vha ¾anwa sa munna a sa dzhieliho vha¿we vhathu fhasi.
- Vha ¾anwa sa munna o »alaho lufuno kha musadzi wawe.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√ (2)
9.2 Ndi khu»ano ya nga ngomu.√Ngauri kuambele kwa Maria ku sumbedza u
tima-tima uri zwi nga itea vha fhedza vha sa »o pfulutshela ¹hohoyan»ou
saizwi munna wawe a tshi tou nga ha khou zwi dzhiela n¾ha/ha zwi
takaleli.√ (2)
9.3 Muanetsheli u khou sumbedza uri hu na vhathu vhane arali zwithu zwine
zwa khou ambiwa vha sa zwi takaleli vha fhindula nga n»ila ya u sa ¾o»a u
vhaisa, sa zwe Aifheli a ita kha Maria a sa ¾o»i u mu vhaisa.√√ (2)
9.4 Musi Maria a tshi vhudza munna wawe Aifheli uri ene u tama u dzula
¹hohoyan»ou, ri zwi vhona magumoni musi zwi tshi vho bvela khagala uri
ho vha hu mafhungo a u shavha uri tshiphiri tshi »o bvela khagala uri
Rotondwa ndi ¿wana wa Vho-Loshani.√√ (2)
9.5 - Vhupo ha Folovho»we ndi vhupo ha mahayani hune vhathu vho
dzulelana nahone vha a »ivhana lune zwi a leluwa uri ngoho i ¾avhanye u
wanala.√
- Ndi hune vhathu vha ¾o»ou »ivha zwa mi»ini ya vha¿we na zwisolo.√ (2)
9.6 Masiandaitwa o vha a uri:
- Musatondwa u fhedza o ¿ala hayani.
- Musatondwa u fhedza o malana na khaladzi awe Rotondwa.
- Musatondwa u fhedza a tshi khou penga
- Vho-Loshani vha fhedza vho pfulutshela Shakadza nga dzone ¾honi
- Vho Loshani vha fhedza vho vha tshidakwa.
[Mbuno MBILI dzi pfalaho] √√ (2)
9.7 Mu¿wali u shumisa Vho-Denga u sumbedzisa uri:
- Vhutshiloni hu na vhafumakadzi vhane vha vha mihaga na u kona u
kon»elela naho vha tshi tambuzwa nga vhafunwa vhavho.
- Hu na vhafumakadzi vhane vha vha vhashumi vha biko lune vha kona
na u ¾un»ela vhana vhavho vha si na muthusi.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho] √√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 15 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
9.8 Muhumbulo muhulwane ndi wa uri u sa fhulufhedzea kha dzikhonani kana
mbinganoni/kha vhafunwa, zwi na masiandaitwa a si avhu»i/u dzumba
zwiphiri zwi na masiandaitwa a si avhu»i ngauri zwi a fhedza zwo
wanala.√√ (2)
9.9 Maria ndi mufumakadzi a no »idzhiela n¾ha ngeno Aifheli a sa »idzhieli
n¾ha/Maria ndi mufumakadzi a re na mazwifhi ngeno Aifheli a na ngoho/
Maria ha fhulufhedzei ngeno Aifheli a tshi fhulufhedzea.√√ (2)
9.10 - Ndi muthu a sa fhulufhedzei, izwo ri zwi vhona a sa fulufhedzei kha
Aifheli we a vha o fhulufhedzisana nae uri u »o mu mala ngeno ene a
vho funana na Vho-Loshani.√
- Ndi muthu a sa ambi ngoho, u pometshedza Aifheli mihwalo i si yawe a
tshi tou vha na vhu¾anzi ho¾he uri ndi mihwalo ya Vho-Loshani.√ (2)
9.11 - Ndo vha ndi tshi »o vha ¾ala nda bvela phan»a na vhutshilo hanga.
- Ndo vha ndi tshi »o ¾uwa nda vha sia vha vho¾he.
- Ndo vha ndi tshi »o ya kha vhashumelavhapo uri vha nthuse.
- Ndo vha ndi tshi »o vhudza Aifheli uri Vho-Loshani vho tshinya
mufunwa wawe Maria.
[Maraga THARU kha mbuno THARU dzi pfalaho.]√√√ (3)
9.12 Ee, ndi vhona zwo tea ngauri:
- Musatondwa o vha o no vhifhiswa muvhilini nga Rotondwa
- Ndi mulandu wa vhabebi vhe vha si ambe ngoho u bva mathomoni.
- Vho vha vha tshi funana.
KANA
Hai, ndi vhona zwi songo tea ngauri:
- Nga mvelele ya Tshiven»a vhana vha khotsi a vho ngo tea u malana.
- Ndi vhu¾udzi u funana na khaladzi.
- Vho vha vho vhudzwa ngoho vha tea u litshana/¾alana.
[Maraga MBILI kha mbuno MBILI dzi pfalaho.]√√ (2)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 16 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
FOLUKU·OO
KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – RV Tshikovhi
MBUDZISO YA 10: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO (MBUDZISO
NDAPFU)
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo na Luambo: maraga dza 10 dzo avhelwa nga n»ila hei:
- Arali e kha khoudu 5 u wana maraga 8-10
- Arali e kha khoudu 4 u wana maraga 6-7
- Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 4-5
- Arali e kha khoudu 2 u wana maraga 2-3
- Arali e kha khoudu 1 u wana maraga 0-1
ADENDAMU
• Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi.
• Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
• Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/ maka
mbudziso iyi.
Marangaphan»a
Ndivho ndi zwine mu¿wali a tama u zwi swikela nga ma¿walwa a sialala. Mu¿wali
u shumisa lungano, tshikho»o na mirero uri a kone u µivhadza vhathu
(Vhavenµa)uri vha bva ngafhi na u ¾oµa u bvisela khagala maitele kwao a u
vhumba mikhwa yavhuµi.
Mbuno
• Lungano lwa u swika ha Vhaven»a kha ¼a Afrika Tshipembe, mu¿wali u ¾oµa uri
vhathu/Vhaven»a vha vhe na nµivho ya hune vha bva hone hune ha vha Afrika-
kati.
• U tama u pfukisela nµivho kha vhathu nga ha mipfuluwo i sumbedzaho uri vho
bva Afrika-kati vha µa Matshona/Zimbabwe he vha fhedza vho pfulutshela
Dza¾a hune na ½amusi vha tshe henefho.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 17 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
• Mu¿wali nga lungano ulu u tama Vhavenµa vha tshi µivha vharangaphan»a
vhavho, vha katelaho vhe vha takuwa navho.Vho takuwa na Mambo we a
tevhela Bele-¼a-Mambo (Dambanyika)
• Uyu ene o dzama ha dzhena Dyambeu, ha µa Ramabulana we a tevhelwa nga
Patrick Mphephu. Hezwi zwo¾he ndi nµivho i thusaho u thivhela mivhango na u
ita uri Vhavenµa vha µirwe khana nga u µivha hune vha bva hone na mahosi
avho.
• Lungano ulu lu ita uri vha¿we vhathu vha µivhe hune Vhavenµa vha wanala
hone ½amusi, hune ha vha Devhula ha shango ¼a Afrika Tshipembe, vunμuni ¼a
Limpopo, ngeno kha ma¿we mavunμu vha sa tou vha vhanzhi-vho lini, u fana na
Gauteng, North West na Mpumalanga.
• Tshikho»o tsha Vhalaudzi vha Lwamondo, mu¿wali u ¾o»a vhavhali vha tshi
vha na nµivho ya uri Vhalaudzi ndi vhahali vhukuma nndwani, a vha lwi na
magoswi.
• Matshilele a Vhalaudzi a hanedzana na vhurangaphanµa ha vhathu vha
tshifumakadzini.
• U ya nga hetshi tshikhoµo, muthu ha tei u µitika nga mu¿we, muthu u ima nga
e¾he vhutshiloni.
• Tshikhoµo hetshi tshi ¾oµa vhathu vha tshi tshila vha tshi luvha
vharangaphanµa vhavho. U µishumela na u thusa vha sa koni nga u vha sikela
mishumo.
• Tshikhoµo tshenetshi, tshi sumbedza vhubvo ha lushaka lwa Vhalaudzi hune ha
vha Lwamondo. Afha tshi khou ¾oµa vhathu vha tshi vha na nµivho na u vhona
zwi zwa ndeme u µivha hune lushaka lwa bva hone.
• Murero wa u thoma, 'khangala mbili a dzi dzuli muina muthihi' mu¿wali u tama
vhathu vha tshi vha na nµivho ya uri vha songo tenda kana u tendela vhadzia u
funa khakhathi vha tshi dzula fhethu huthihi ngauri a hu nga vhi na mulalo, i µo
dzula i tshi lwiwa.
• Murero wa vhuvhili, 'funguvhu ¼o ri thi laiwi ¼a fhira mu»i ¼o kovhela' mu¿wali u
¾oµa u pfukisela nµivho ya ngeletshedzo na u kaidza uri muthu kha thetshelese
vha¿we vha tshi mu tsivhudza u itela uri a si dzhene khomboni/khakhathini.
Magumo
Mu¿wali o kona u shumisa ma¿walwa a sialala, ane a vha lungano, tshikhoµo na
mirero u ½ea nµivho Vhavenµa nga ha vhubvo havho, matshilele avho, na u
ombedzela matshilele a fha¾aho mvumbo dzavhuµi. [25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 18 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 11: KHUVHANGANYO YA FOLUKU·OO – MBUDZISO PFUFHI
MBUDZISO YA 11 – MBUDZISO PFUFHI
PHINDULO DZA TSHIPI¶A TSHA: LUNGANO
11.1 Ndi khuµano ya nnµa.√ Vha¿we vhathu vha ri lufu lu songo vha hone
ngeno vha¿we vha tshi ri nga lu vhe hone.√ (2)
11.2 Maipfi aya a ¾ana tshipiµa tsha magumo a lungano√ ngauri muanetsheli wa
lungano u khou vhudza vhathetshelesi uri u anetshelwa na u bvumelwa zwo
guma.√ (2)
11.3 Mafhungoni aya muanetsheli u ¾ana luaviavi lu tshi takalela u ita zwe lwa
laedzwa u fhira ma¿we madzanga/Luaviavi lu ¾anwa sa muthu ane a
fulufhedzea,√ ngauri lwo isa mulaedza he lwa vha lwo rumiwa hone.√ (2)
11.4 Masiandaitwa ndi a uri vhathu vha songo tshila u ya hoya, vha tea u fa /kha
hu vhe na lufu.√√ (2)
11.5 Vhathu vho vha vho lavhelela uri µongololo ngauri ¼i a ¾avhanya u tshimbila
u fhira luaviavi, ¼i µo vha ¼one ¼ine ¼a µo swikisa mulaedza wa uri vhathu
vha songo lovha, ha vho thoma luaviavi u swikisa mulaedza wa uri vhathu
vha songo tshila tsho¾he.√√ (2)
11.6 Vhathu vha songo nyadza muthu vho sedza mbonalo yawe kana zwine a
vha zwone ngauri ¼i¿we »uvha u »o vha mangadza o ita zwivhuya.√√ (2)
11.7 - U swikisa mulaedza u lenga
- U tenda u fhirelwa nga luaviavi ngeno ¼i tshi tshimbila nga u ¾avhanya u
lu fhira.
- U ungwa nga zwi¼iwa ¼o hangwa zwe ¼a rumelwa.
- U sa vha na muhumbulo wa uri ¼i tea u ita zwo¾he zwe ¼a laedzwa ¼i sa
athu u ita zwi¿we zwa thungo.
[ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho] √√√ (3)
PHINDULO DZA TSHIBVELEDZWA TSHA D: VHURENDI HA SIALALA
(TSHIKHO¶O)
11.8 Murendi u ¾o»a u bvisela khagala uri vha ha Tshikovhi ndi vhathu vhane
vha vha na mafunda, a vha ½ei zwithu zwi¾uku vha ½ea zwihulwane/zwa
maimo.√√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 19 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
11.9 I dzumbulula zwauri vha ha Tshikovhi ndi vhathu vha re na
milayo/mikhwa/mulalo vhane vha ¾u¾uwedza uri vhathu vha songo
tshimbila vhusiku ngauri vha nga huvhadzwa/vhulahwa nga mavemu/
zwivhanda.√√ (2)
11.10 Muhumbulo muhulwane ndi wa u ¾oµa u sumbedza uri vhathu vha ha
Tshikovhi a vha na tse»a, vha tou vha na vhuluvha kha vhathu na
vharangaphan»a.√√ (2)
11.11 Murendi u ¾oµa uri vhudza uri vha lushaka lwa ha Tshikovhi vha luvha
musanda wa Nzhelele (Ramabulana Mphephu) ndi masingo.√√ (2)
11.12 - Ndi nga khoµa uri vha ha Tshikovhi ndi vhathu vha mafunda, vha a ½ea
vhathu zwithu zwa ndeme sa kholomo hu si zwi¾uku sa vhuswa.
- Ndi vhathu vha re na milayo ngauri a vha ¾u¾uwedzi vhathu u tshimbila
vhusiku/fhethu hu songo tsireledzeaho.
- Ndi vhathu vho nakaho, vha ndeme tshitshavhani, vho khetheaho ngauri
vha a µikhetha musi vhe vhathuni.
- Vha a londa vhana na u hulisa mahosi ngauri vha a lela na u ½ea ¾hoµea
dzine vhathu vha dzi ¾oµa.
KANA
- Ndi sasaladza uri ndi lushaka lu no ofhisa vhunga lu tshi µibadekanya na
tshi½oni tsha gwitha vhunga ¼i tshi µivhelwa zwithu zwi si zwavhuµi kha
mvelele yashu.
- Ndi sasaladza uri a vha ¾o»i u »iba»ekanya na vha¿we vhathu, vha ¾o»a
u dzula nga tshavho.
[Mbuno MBILI dzi pfalaho]√√ (2)
[25]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA B: 25
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 20 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA C: ¶IRAMA
U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana
MBUDZISO YA 12: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo na Luambo: maraga dza 10 dzo avhelwa nga n»ila hei:
- Arali e kha khoudu 5 u wana maraga 8-10
- Arali e kha khoudu 4 u wana maraga 6-7
- Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 4-5
- Arali e kha khoudu 2 u wana maraga 2-3
- Arali e kha khoudu 1 u wana maraga 0-1
ADENDAMU
• Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi.
• Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
• Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/ maka
mbudziso iyi.
ADENDAMU
Marangaphanµa
Vhatambi ndi vhathu khumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza
»irama yawe. Milaedza ndi tsivhudzo dzine mu¿wali wa »irama a tama u eletshedza
vhavhali/vha¾aleli. Kha »irama iyi mu¿wali u shumisa mu¾a wa ha ¸efefe u
eletshedza vhathu u sa lema vhana.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 21 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
Mbuno
Vho-¸efefe
• Vhokhotsi vha songo tendela vhana vha tshi tshimbila vhusiku. Vho-¸efefe
vha kaidza Mashudu vha tshi mu kaidzela dzema ¼awe ¼a u tshimbila na u
vhuya vhusiku. Vha ita na u mu rwa nga n¾hani ha honoho u vhuya hawe
vhusiku.
• Vhokhotsi kha vha ¾u¾uwedze na u sumbedza vhana vhavho ndeme ya u
futelela zwa tshikolo uri vha konou vha na vhumatshelo havhu»i. Vho-¸efefe
vha ¾o»ou »ivha uri Mashudu u khou shuma hani tshikoloni. Vha dovha hafhu
vha mu vhudza nga ha ndeme ya u dzhena tshikolo.
• Vhanna kha vha farisane na vhafumakadzi vhavho kha u alusa vhana vhavho.
Vho-¸efefe vha lingedza u farisana na mufumakadzi wavho kha u hulisa vhana
vhavho ngeno Vho-Mari¾a vha tshi kokodzela thungo vha sa vha tikedzi.
• Vhokhotsi vha songo tenda u laulwa nga vhana na vhafumakadzi vhavho. Vho-
¸efefe vha lwa na zwithu zwo khakheaho zwi no itwa nga Vho-Mari¾a na
¿wana wavho Mashudu. Vha hanedzana na zwine Vho-Mari¾a vha ita zwa u
lema ¿wana. Vha hanedzana na zwine Mashudu a ita zwo khakheaho.
Vho-Mari¾a
• Vhomme kha vha litshe u lema vhana vhavho vha vhasidzana sa musi vhe
vhone tsumban»ila khavho. Vho-Mari¾a vha kundelwa u vha tsumban»ila kha
¿wana wavho Mashudu nga u mu lema. Vha mu tendela a tshi vhuya vhusiku,
vha mu shumela o dzula a sa iti tshithu, madzuloni a uri vha mu ¾u¾uwedze
kha zwa tshikolo vhone vha mu ¾u¾uwedza uri a ite zwa u funana na vhatukana
vhanzhi. Vho-Mari¾a vha dovha hafhu vha vha tsumbo mmbi kha ¿wana
wavho Mashudu. Izwi ri zwi vhona musi vha tshi mu vhudza uri vha »o sema
mudededzi Vho-Ludwevha nge vha mu ½ea nda¾iso musi a songo ita mushumo
wa tshikolo.
• Vhafumakadzi kha vha farisane na vhanna vhavho zwi tshi »a kha kualusele
kwa vhana sa musi vha vhone ¾hoho dza mi»i. Vho-Mari¾a a vha farisani na
munna wavho Vho-¸efefe musi vha tshi kaidza Mashudu kha u vhuya hawe
vhusiku, u sa funesa vhatukana, u sa ita mishumo ya hayani na u sa ita
mishumo ya tshikolo.
• Vhafumakadzi kha vha ¾honifhe vhanna vhavho
Vho-Mari¾a a vha ¾honifhi munna wavho musi a tshi vha eletshedza uri vha
songo lema ¿wana Mashudu. Vha semana na munna wavho phan»a ha vhana
zwine zwa sumbedza u sa vha na ¾honifho.
• Vhomme vha songo tendela vhana vha tshi ita zwine vha funa ngauri vha »o
fhedza vha tshi ri sola na u ri shandukela matshelo. Vho-Mari¾a vha tendela
Mashudu a tshi ita zwine a funa hune a vho fhedza a tshi vho vha shandukela
na u vha sola uri ndi vhone vho itaho uri a »iwane a kha tshiimo tshine a vha
khatsho, nahone ngavhe a thetshelese khotsi awe. U a vha semekanya a vha
vhudza na uri vha tou vha muloi.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 22 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
Khwa¾hisani na Mashudu
• Vhana kha vha thetshelese na u ¾honifha vhabebi vhavho musi vha tshi vha ½ea
ndayo. Khwa¾hisani u tevhela ndaela dzine a ½ewa nga khotsi awe Vho-¸efefe
zwi sumbedzaho ¾honifho. U thetshelesa khotsi awe musi vha tshi mu vhudza
uri u tea u kon»elela tshikolo. Mashudu u nanga u sa thetshelesa khotsi awe
vhane vha mu sumbedza n»ila kwayo, a thetshelesa mme awe Vho-Mari¾a
vhane vha khou mu xedza. Mashudu u vhuya vhusiku hayani, ha iti mishumo
ya hayani, ha funi zwa tshikolo, u funesa vhatukana.
• Vhaswa kha vha dzhene tshikolo uri vha konou vha na vhumatshelo havhu»i.
Khwa¾hisani u takalela mafhungo a tshikolo lune ra vhona na henengei
tshikoloni a tshi vhewa na vhurangaphan»a ha ki¼asi, mudzulaphan»a wa
dibeithi na YCM. Mashudu ha takaleli mafhungo a u dzhena tshikolo. Ha iti
mishumo ya tshikolo nahone u ita na u »ilwadza musi a tshi tea u ya
tshikoloni. U dovholola murole muthihi nga n¾hani ha honohu u sa funa hawe
tshikolo.
Magumo
Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa vhatambi vha mu¾a wa ha ¸efefe u fhirisa
milaedza ya uri u lema, u sa thetshelesa, u sa farisana sa mu¾a zwo khakhea. Kha
»irama iyi hu na zwinzhi zwe mu¿wali a gudisa vha¾aleli/vhathetshelesi. [25]
MBUDZISO YA 13: U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – MBUDZISO
PFUFHI
U LEMA HU FHIRA U LOTSHELWA – IP Demana
13.1 - Mulalo o olwa sa musidzana a re na mikhwa nahone o vu»aho.√
- O olwa sa musidzana a songo lemalaho.√ (2)
13.2 Tshine tsha khou vhanga u sa an»ana nga nyambo vhukati ha Mashudu na
Mulalo ndi musi Mulalo a sa tendelani na Mashudu nga n»ila ine mme awe
vha mu lema ngayo ngeno ene a tshi vhona hu si na tsho khakheaho.√√ (2)
13.3 U sumbedza mudzedze wa tshifhinga tsha zwino.√ Ngauri ndi hune ra
wana vhasidzana vha tshi amba nga vha¾hannga vhane vha funana navho.√ (2)
13.4 Mme a Mashudu vha lema vhana ngeno mme a Mulalo vha sa lemi
vhana/Mme a Mashudu a vho ngo funzea ngeno mme a Mulalo vho
funzea.√√ (2)
13.5 Aironi ya »irama ndi musi ri½e sa vhavhali ri tshi »ivha zwauri Lufuno u
khou yo ¾aliwa nga Mashudu ngeno ene a sa »ivhi tshithu.√√ (2)
13.6 Zwi ita uri Mashudu a fhedze a tshi khou xelelwa nga vhumatshelo hawe
musi vha tshi mu ¾u¾uwedza u funa vhatukana a sa iti zwa tshikolo.√√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 23 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
13.7 - Ndivho ya mu¿wali ndi ya uri vhutshiloni hu na vhathu vhane vha
fhulufhedzea kha khonani dzavho.
- Na uri shangoni hu na vhathu vha si na tshidzumbe.
[Mbuno MBILI dzi pfalaho] √√ (2)
13.8 Mu¿wali u shumisa ndango ya tshi¾eidzhi nga nµila heyi, a tshi ¾oµa u
sumbedza uri Mulalo ha khou kholwa zwine zwa khou ambiwa nga
Mashudu zwa uri ene na mme awe vha amba mafhungo a u funana hawe na
vhatukana/u khou akhamadzwa ngauri Mashudu na mme awe vha amba
mafhungo a u funana hawe na vhatukana.√√ (2)
13.9 Ndi vhu»ipfi ha u takala,√ ngauri vha takalela mafhungo ane a ambiwa nga
Mulalo, a pfalaho a a ¿wana ane a bva mu¾ani u re na milayo hune vhana
vha gudiswa mikhwa na vhu»ifhinduleli.√ (2)
13.10 Mulalo u bva mu¾ani u re na mulayo hune vhabebi vho¾he vha a farisana
musi zwi tshi »a kha u alusa vhana.√√ (2)
13.11 Ee/Zwo tea ngauri:
- Sa khonani yawe u tea u mu vhudza arali hu na zwithu zwo iteaho zwi
kwamaho ene Mashudu.
- Zwe Lufuno a ita zwa u funana na mu¿we musidzana ngeno a tshi
funana na khonani ya ene Mulalo zwo khakhea.
- Zwo tea ngauri zwine Mulalo a khou amba ndi ngoho.
KANA
Hai/A zwo ngo tea ngauri:
- Zwe a ita ndi u lu¾anya Mashudu na Lufuno.
- Mulalo a nga fhedza a tshi lu¾ana na Lufuno.
- Zwe zwa itiwa Mashudu nga Lufuno a zwi mu kwami.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2)
13.12 Ndi a mu pfela vhu¾ungu ngauri:
- Lufuno u khou rwelwa musidzana wawe.
- Tshibio o vha o tea o vhudza Lufuno ngoho ya uri Mashudu o tou mu
ambisa.
- Mashudu ndi ene ane a khou vha lu¾anya.
- Arali ho vha hu si Mulalo we a lu¾anya Mashudu na Lufuno ndi musi
Lufuno a songo vhuya a rwiwa nga Tshibio.
- Vho vha vho tea vho tou amba mafhungo u fhirisa uri vha tou lwa.
KANA
A thi mu pfeli vhu¾ungu ngauri:
- Lufuno o tou »irwisa nga Tshibio nge a mu levhela.
- Na ene u funesa vhasidzana.
- O »irwisa ngauri ha fhulufhedzei kha vhasidzana.
[ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.]√√√ (3)
[25]
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 24 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
TSHILWAVHUSIKU – TT Mudau
MBUDZISO YA 14: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO NDAPFU
KHA VHA DZHIELE NZHELE: Vha shumise adendamu iyi khathihi na rubriki i re
mafhedziseloni.
Maraga dza mbuno: 15
Maraga dza tshivhumbeo na luambo: 10
Maraga dza tshivhumbeo na luambo dzi avhelwe nga n»ila i tevhelaho:
o Tshivhumbeo na Luambo: maraga dza 10 dzo avhelwa nga n»ila hei:
- Arali e kha khoudu 5 u wana maraga 8-10
- Arali e kha khoudu 4 u wana maraga 6-7
- Arali e kha khoudu 3 u wana maraga 4-5
- Arali e kha khoudu 2 u wana maraga 2-3
- Arali e kha khoudu 1 u wana maraga 0-1
ADENDAMU
• Izwi hu tou vha mutheo wa u ¾ola/maka mbudziso iyi. Zwi tevhelaho kha zwi
shumiswe sa tsumbanµila/maga a u thusedza musi vha tshi ¾ola/maka mbudziso
iyi.
• Vhalingiwa vha nga ½ekedza tsumbo/vhupfiwa/mbuno dzo angalalaho vhukuma
musi vha tshi tikedza makumedzwa/vhuimo/kuvhonele kwavho.
• Kha vha shumise rubriki i re kha sia¾ari ¼a u fhedza musi vha tshi ¾ola/maka
mbudziso iyi.
ADENDAMU
Marangaphanµa
Vhatambi ndi vhathu khumbulelwa vhane mu¿wali a vha shumisa u bveledza
»irama yawe. Milaedza ndi tsivhudzo dzine mu¿wali wa »irama a tama u eletshedza
vhavhali/vha¾aleli. Kha »irama iyi mu¿wali u shumisa Maforo¾ereke u eletshedza uri
vhathu kha vha litshe u kandekanya pfanelo dza vha¿we vhathu.
Mbuno
Maforo¾ereke
• Ri tea u thanyela vhathu vhane vha »a sa vhafhiri vha gondo. Khosi
Tshilwavhusiku u swielela Maforo¾ereke kha shango ¼awe vhe vha humbela u
swielelwa lwa tshifhinga nyana vha fhedza vha si tsha ¾o»a u fhira.
• Ri tea u thanyela vhathu vha no dzhia zwithu zwa vha¿we vhathu nga vhufhura.
Nga murahu ha musi Maforo¾ereke vho swielelwa nga vhadzulapo vha
Swongozwi, vho vha vha si tsha funa u ¾uwa vha vho tou »ihahedza kha shango
¼a vha¿we. Vha dzhara¾ela shango ¼a Swongozwi vha songo tendelana na vha½e
vha¼o.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 25 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
• Mu¿wali u eletshedza uri vhathu vha songo kandekanya pfanelo dza vha¿we
vhathu. Vhadzulapo vha Swongozwi vha a rwiwa nga Maforo¾ereke ngeno vha
songo tshinya tshithu. Mphelekedzeni u rwiwa nga Maforo¾ereke lwe a fhedza o
sia vhathu/lovha.
• Vhathu kha vha litshe u ita zwine vha funa kha shango ¼a vha¿we vha songo
wana thendelo. Vhadzulapo a vha tsha tendelwa u tshimbila hu¿we na hu¿we
kha shango ¼avho. Izwi zwi itiswa nga u ri Maforo¾ereke vha dzhara¾ela shango
¼a Swongozwi vha tshi itela pfulo yavho nahone vha songo tendelana na vha½e
vha¼o.
• Vhatholi kha vha ¾utshele mafhungo a u tambudza vhashumi musi vha
mishumoni. Maforo¾ereke vha tambudza vhashumeli vhavho vha tshi vha ita
dziphuli. Ntsieni u rwiwa nga Maforo¾ereke musi kholomo ine a khou i hama yo
raha khamelo.
• Vharangaphan»a/vhabebi kha vha vhe tsumbo kha vhathu vhane vha khou vha
ranga phan»a ngauri vhatevheli vhavho vha nga fhedza vha tshi edzisela zwiito
zwenezwo. Kolie, ¿wana wa Luka u vhidza vhathu vhatswu uri ndi 'dzikafir'. U
vhudza khotsi awe uri ho dzhena kafir a tshi amba Mphelekedzeni. U amba izwi
sa zwe a pfa kha khotsi awe Luka.
• Vhanna vha tea u thetshelesa ngeletshedzo dza vhafumakadzi vhavho. Ledia a
tshi lingedza u vhudza munna wawe Luka uri vha pfuluwe Luka ha mu
thetshelesi. Izwi zwi ita uri Ledia na ma¿we Maforo¾ereke vha lozwe vhutshilo
havho musi vha tshi tsho¾elwa nga Tshilwavhusiku na mmbi yawe.
• Vhokhotsi vha songo tenda u laulwa nga vhana vhavho. Luka u nyadza khotsi
awe musi a tshi vhudza khotsi awe Oubaas Piet uri zwine vha khou amba zwi
ambiwa nga zwikalaha nahone kha vha litshe u mu ¾a¾isa kha zwine a khou
amba.
• Zwo khakhea u vha na muya wa tshi¾alula na u nyefula dzi¿we tshaka.
Maforo¾ereke vha ¾alula na u nyefula vhathu vhatswu lune vha sa vha dzhie sa
vhathu. Oubaas Piet u ri a si vhathu ndi thuri ngeno Luka a tshi ri ndi
dziphukha.
• Vhathu kha ri »igudise u amba ngoho. Maforo¾ereke vha zwifha vha tshi ri
Mphelekedzeni o wanala a tshi khou tswa khuhu dzavho hu uri ene na mmbwa
dzawe vho vha vha tshi khou vhilimedza muvhu»a.
• Vhathu kha vha ¾utshele muya wa vhufhura. Maforo¾ereke vha lingedza u fhura
Tshilwavhusiku na mmbi yawe musi vha tshi ¾o»ou rengiselwa kushangonyana
kha shango ¼a Swongozwi nga kholomo tha½u.
Magumo
Mu¿wali wa »irama iyi o kona u shumisa Maforo¾ereke u fhirisa milaedza ya uri u
kandekanya pfanelo dza vha¿we u fana na lunyadzo, tshi¾alula, u tambudza zwo
khakhea. Kha »irama iyi hu na zwinzhi zwe mu¿wali a gudisa vha¾aleli/
vhathetshelesi. [25]
KANA
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 26 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
MBUDZISO YA 15: TSHILWAVHUSIKU – MBUDZISO PFUFHI
15.1 - Luka o olwa sa munna a re na tshi¾uhu.√
- O olwa sa munna a sa funi vhathu vharema.√ (2)
15.2 Tshine tsha khou vhanga u sa an»ana nga nyambo vhukati ha Maforo¾ereke
na vhadzulapo vha Swongozwi ndi zwa musi Maforo¾ereke vha tshi khou
pomokiwa nga vhadzulapo uri vha khou vha tambudzela vhana vhavho
khathihi na u vha vhulaha ngeno Maforo¾ereke vha sa vhoni hu na tsho
khakheaho sa musi vha tshi ri vha khou tswelwa khuhu dzavho.√√ (2)
15.3 Ndi mudzedze wa tshifhinga tsha kale.√ Hune shango ¼a vha ¼i tshi vhuswa
nga mahosi vhane na musi hu tshi sengwa mafhungo ha rumelwa na
magota.√ (2)
15.4 Luka u na tshi¾uhu ngeno Derek a na muya wa u pfela vhathu vhu¾ungu.√√ (2)
15.5 Aironi ya »irama ndi musi ri½e sa vhavhali ri tshi »ivha zwauri
Tshilwavhusiku u khou ruma vha»in»a vhawe u ¾hasela Maforo¾ereke
vhusiku ngeno vhone vha sa »ivhi na tshithu.√√ (2)
15.6 Zwi ita uri hu vhe na dzinndwa vhukati havho na Tshilwavhusiku na mmbi
yawe he ha fhedza hu na u lozwea ha vhutshilo kha vhathu vhanzhi.√√ (2)
15.7 - Ndivho ya mu¿wali ndi ya uri vhutshiloni hu na vhathu vhanzhi vha
dzhenaho khakhathini nga u fhulufhela vhathu vha sa vha »ivhi.√
- Arali vhadzulalpo vha farana vha a kona u vha tshithu tshithihi vha a
kona u bveledza tshipikwa.√ (2)
15.8 Mu¿wali u shumisa ndango ya tshi¾eidzhi nga nµila heyi, a tshi ¾oµa u
sumbedza uri mmbi ya Tshilwavhusiku i khou ya nndwani/yo »iimisela u
lwa.√√ (2)
15.9 Ndi vhu»ipfi ha u dinalea,√ ngauri Luka u na lunyadzo kha vha½e vha
shango.√ (2)
15.10 Siangane ya vhupo ha mahayani Swongozwi hune khosi i dzhiwa u ri ndi
yone ine ya vha na maan»a a u vhusa na u tsireledza, ndi zwone zwi itaho
uri Khosi Tshilwavhusiku a ¾hasele Maforo¾ereke.√√ (2)
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 27 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
15.11 Ee, zwo tea ngauri:
- Tshilwavhusiku o tou »iitela nga u vha swielela.
- O vha litsha vha tshi dzula tshifhinga tshilapfu kha shango ¼awe.
KANA
Hai, a zwo ngo tea ngauri:
- A si shango ¼avho vho tou swielelwa.
- A hu na shango ¼ine ¼a rengiswa nga kholomo ¾hanu.
[ZWIVHILI fhedzi zwi pfalaho.]√√ (2)
15.12 Ndi a mu pfela vhu¾ungu ngauri:
- U khou vhaiswa/tambudzwa kha shango ¼awe.
- Vhathu vhane vha khou mu khakhela ndi vhe a vha thusa.
- O vhulahelwa vhana na vhadzulapo vhawe vha tambudzwa.
KANA
A thi mu pfeli vhu¾ungu ngauri:
- O tou funa nga u vha swielela.
- O vha o tea o vha vhudza uri vha fhire tshifhinga tshi tshe hone.
- U na u fhulufhelesa vhathu a sa vha »ivhi.
[ZWIRARU fhedzi zwi pfalaho.]√√√ (3)
[25]
¹HANGANYELO YA KHETHEKANYO YA C: 25
MARAGAGU¹E: 80
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 28 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ¹OLA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: VHURENDI [MARAGA: 10]
Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili Tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona
linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU 5–6 4 3 2 0–1
-Tsenguluso yo nwelelaho -U sumbedza u pfesesa na u -Tsenguluso i fushaho/ -Tsenguluso ya ¾hoho i sa -A hu na u pfeseswa ha
Tsenguluso ya ¾hoho Tshidziki ya ¾hoho sengulusa ¾hoho nga nµila linganelaho ya ¾hoho fushi ¾hoho
tsha mafhungo/u -Mbuno dzo angalalaho dzi yone -Hu na dzi¿we mbuno -Hu na tshaedzo khulwane -A hu na thikhedzo u bva
khwa¾hisedza nga vhu¾anzi na gobolaho; hu na -Phindulo ndi yo faredzaho dzavhuµi dzi tikedzaho ya mbuno dzi tikedzaho kha tshirendo
kupfesesele kwa tshibveledzwa khwa¾hisedzo yo dziaho u zwidodombedzwa zwi ¾hoho ¾hoho -Mugudi ha na nµivho ya
bva kha tshirendo khagala -Naho dzi¿we dza mbuno -Kupfesesele kwa fhasi kwa lushaka lwa ¼i¿walwa
-U pfesesa ha n¾hesa ha -Mbuno dzi pfadzaho dzo dzo tikedzwa, hu µi vha na lushaka lwa ¼i¿walwa (vhurendi) na tshirendo
lushaka lwa ¼i¿walwa ½ekedzwa, naho dzi¿we vhu¾anzi vhu sa tendiseiho (vhurendi) na tshirendo
ZRN=6 (vhurendi) na tshirendo dzadzo dzi songo tou -U pfesesa ha mutheo ha
tikedzwa u swika henefho lushaka lwa ¼i¿walwa
-U pfesesa ha lushaka lwa (vhurendi) na tshirendo
¼i¿walwa (vhurendi) na
tshirendo
MARAGA DZA 6
TSHIVHUMBEO NA 4 3 2 1 0-1
LUAMBO -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu µi vha na vhu¿we -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tsho
lunzhedzanaho tsho¾he khagala na mbuno dzi vhukhakhi ha tshivhumbeo pulaniwa lwo khakheaho khakhea tsho¾he
Tshivhumbeo, thevhekano i -Mbuno dzo lundwa tevhelelanaho lu pfadzaho -Maanea/Phindulo i shaedza -Mbuno a dzo ngo -Vhukhakhi vhunzhisa ha
pfadzaho na ku½ekedzelwe tshidele nahone dza -Thevhekano ya mbuno i a thevhekano yo fha¾eaho ya dzudzanywa lu pfadzaho luambo na tshitaila
kwa mafhungo bveledzwa zwi khagala pfadza kupfesesele na -Vhukhakhi ha luambo
Luambo, thouni na tshitaila tsho¾he -Luambo, thouni na ndunzhendunzhe vhu khagala
zwo shumiswaho kha -Luambo, tshitaela, na tshitaela vhunzhi zwo -Luambo lwo faredza -Thouni na tshitaila a zwo
maanea/phindulo ndapfu thouni zwo vhibva, zwi a lulama vhukhakhi vhu si gathi, ngo tea
¾okonya, nahone zwo thouni na tshitaela hunzhi
lulama zwo tea
TL=4 -A hu na vhukhakhi vhu
vhonalaho ha girama,
mupele¾o na zwiga zwa u
MARAGA 4 vhala
THANYELANI: Arali mulingiwa a sa dzhiela zwi re ngomu lwa tsho¾he a ¿wala maanea, kha vha mu avhele maraga dza 0 kha zwi re
ngomu, tshivhumbeo na luambo.
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa Iyani kha sia¾ari ¼i tevhelaho
Tshiven»a Luambo lwa Hayani (HL)/P2 29 DBE/Lara 2024
NSC – Tsumbanµila ya u maka
KHETHEKANYO YA B NA C: RUBRIKI YA U ¹OLA/MAKA MAANEA A ·ITHERETSHA – PHINDULO NDAPFU: NGANEA/FOLUKU·OO NA ¶IRAMA
[MARAGA: 25]
Khritheria Vhukoni ha n¾hesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona
linganelaho/vhu fushaho
ZWI RE NGOMU 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3
-Phindulo ya -U sumbedza u pfesesa na -U pfesesa ¾hoho lwo -U pfesesa ¾hoho lwa u -U pfesesa hu¾uku¾uku ha
Tsenguluso ya ¾hoho ma¾hakhe¾hakheni/n¾hesa u sengulusa ¾hoho nga linganelaho/hu songo tou phuphuledza; a hu ¾hoho
Tshidziki tsha mafhungo/u : 14–15 nµila yone goµombelaho; a si zwo¾he tou vha na zwi¿we -Ndingedzo yo
khwa¾hisedza nga vhu¾anzi Phindulo ya -Phindulo ndi yo zwi¾alusi zwo zwi¾alusi zwo rembeµaho/i songo
na kupfesesele kwa ma¾hakheni/n¾ha: 12–13 faredzaho dodombedzwaho senguluswaho nga khwa¾haho ya u fhindula
tshibveledzwa -Tsenguluso yo nwelelaho zwidodombedzwa zwi -Hu na dzi¿we mbuno dzi vhuµalo mbudziso
ya ¾hoho khagala tikedzaho ¾hoho -Mbuno ¾hukhu dzi -Makumedzwa ha tendisei
MARAGA 15 -Mbuno dzo angalalaho -Mbuno dzi¿we dzi -Ma¿we makumedzwa o tikedza ¾hoho na kathihi
dzi gobolaho; hu na pfadzaho dzo ½ekedzwa, tikedzwa, fhedzi vhu¾anzi -Makumedzwa a -Mugudi ha na nµivho ya
khwa¾hisedzo yo dziaho naho dzi¿we dzadzo dzi a vhu tendisei tshifhinga tshimbilelanaho ndi lushaka lwa ¼i¿walwa kana
u bva kha tshibveledzwa songo tou tikedzwa u tsho¾he ma¾uku¾uku tshibveledzwa
ZRN= 15 -U pfesesa ha n¾hesa ha swika henefho -U pfesesa ¼i¿walo na -U pfesesa hu¾uku ha
lushaka lwa ¼i¿walwa na -Hu na vhu¾anzi ha u tshibveledzwa hu songo ¼i¿walwa na -
tshibveledzwa pfesesa lushaka lwa fhelelaho tshibveledzwa
¼i¿walwa na tshibveledzwa
TSHIVHUMBEO NA 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1
LUAMBO -Tshivhumbeo tsho -Tshivhumbeo tshi re -Hu na vhu¿we vhu¾anzi -Tshivhumbeo tsho -U shaea ha tshivhumbeo
lunzhedzana tsho¾he khagala na makumedzwa ha tshivhumbeo pulaniwa nga nµila yo tsho pulaniwaho zwi
Tshivhumbeo, thevhekano i -Marangaphanµa na a tevhelelanaho lu -U pfadza na khakheaho khakhisa thevhekano ya
pfadzaho na ku½ekedzelwe magumo ndi zwa n¾hesa pfadzaho ndunzhendunzhe zwi µi -Makumedzwa ho ngo ¼ikumedzwa
kwa mafhungo -Makumedzwa o -Marangaphanµa na vha hone, fhedzi zwo vhekanywa nga nµila i -Vhukhakhi ha luambo na
Luambo, thouni na tshitaila vhekanywa zwavhuµi magumo na dzi¿we phara faredza vhukhakhi pfadzaho tshitaila zwi itisa uri
zwo shumiswaho kha nahone a bveledzwa zwi zwo dzudzanywa nga -Hu na vhukhakhi vhu -Vhukhakhi ha luambo phindulo iyi i kundelwe u
maanea/phindulo ndapfu khagala nµila yo faranaho vhonalaho ha luambo; vhu khagala swikelela
-Luambo, tshitaela, na -U tevhekana hu pfadzaho thouni na tshitaila hunzhi -Thouni na tshitaela a -Thouni na tshitaela a zwo
MARAGA 10 thouni zwo vhibva, zwi a ha makumedzwa zwo tea zwo ngo tea ngo tea
¾okonya, nahone zwo -Luambo, thouni na -Phara hunzhi dzo lulama -Phara dzo khakhea -Phara dzo khakhea
TL=10 lulama tshitaela hunzhi zwo
lulama
MARAGANYANGAREDZI 20–25 15–19 10–14 5–9 0–4
Vhu½e ha khanµiso ho vhaledzwa
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P1 November 2024 NSC Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P3 November 2024 NSC Question Paper

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2019 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2018 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 November 2018 Memo

Memorandum
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2017 Memo
More from Grade 12 Tshivenda HL

Annual teaching plan
Gr 12 TshiVenda HL ATP 2023 24

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P1 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
Tshivenda HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper

Question paper