Downloaded from hlayiso.com
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2018
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
AMANQAKU: 80
IXESHA: iiyure 2½
Olu viwo lunamaphepha angama-31.
Skip to contentAll 2018 papers 





View all





isiXhosa HL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2018 QP
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the September Preparatory Exams 2018, 31 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Hl · Grade 12 · September Preparatory Exams · 2018. Question paper, 31 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Question paper
- Year
- 2018
- Exam period
- September Preparatory Exams
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 31
- File size
- 550.7 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 31
This exam
September Preparatory Exams 2018
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)35 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)25 marks
- Question 9Uncwadi / Literature (Set Works)25 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
IMIYALELO NENGCACISO
1. Funda imiyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.
2. Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile
yesiqulatho ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi
olufundisiweyo kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe
oza kuyiphendula.
3. Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:
ICANDELO A: iSihobe (30)
ICANDELO B: iNoveli (25)
ICANDELO C: iDrama (25)
4. Phendula imibuzo emiHLANU iyonke:
Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, omNYE kwiCANDELO B, nomNYE
kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo emiBINI
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: Ngumbuzo ONYANZELEKILEYO
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo omNYE.
5. UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO B (INOVELI/UNCWADI
LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA).
o Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
oyifundisiweyo.
o Phendula UMBUZO OSISINCOKO omNYE kunye NOMFUTSHANE
ube mNYE
Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B,
unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
Xa uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile
ukuba uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C.
Sebenzisa itshekhlisiti ukwenza oku.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 3
6. UBUDE BEEMPENDULO
o Imibuzo esisincoko yeSihobe kulindeleke ukuba iphendulwe
ngamagama ali-190–240.
o Imibuzo esisincoko yeNoveli/Uncwadi Lwemveli neDrama kulindeleke
ukuba iphendulwe ngamagama angama 340–390.
o Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
nangokusemxholweni.
7. Landela imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kweCANDELO ngaliNYE ngocoselelo.
8. Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe
ngayo kwiphepha loviwo.
9. Qala ICANDELO ngaliNYE kwiphepha ELITSHA.
10. Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:
ICANDELO A: Malunga nama-40 emizuzu
ICANDELO B: Malunga nama-55 emizuzu
ICANDELO C: Malunga nama-55 emizuzu
11. Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
ITHEYIBHILE YESIQULATHO
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI na imibuzo emiBINI.
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU INOMBOLO
YEPHEPHA
1. Iimbongi Umbuzo osisincoko 10 6
soncwadi
2. Ingoma kaVelaphi Umbuzo omfutshane 10 7
3. Ukwenziwa komkhonzi Umbuzo omfutshane 10 8
4. Umfikazi uCharlotte Umbuzo omfutshane 10 9
Manyhi Maxeke
KUNYE
Umbongo ongafundiswanga. Kunyanzelekile ukuba uwuphendule.
5. A! Zilimbola Umbuzo omfutshane 10 10
QAPHELA: Phendula umbuzo omNYE OSISINCOKO nombuzo omNYE
OMFUTSHANE. Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO
OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo omNYE
INOMBOLO
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU
YEPHEPHA
6. Inkaw’idliw’ilila Umbuzo osisincoko 25 11
soncwadi
7. Inkaw’idliw’ilila Umbuzo 25 13
omfutshane
8. Nyana wam! Umbuzo osisincoko 25 15
Nyana wam! soncwadi
9. Nyana wam! Umbuzo 25 17
Nyana wam! omfutshane
10. Ukhozi Umbuzo osisincoko 25 18
olumaphiko soncwadi
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 5
11. Ukhozi Umbuzo 25 19
olumaphiko omfutshane
OKANYE
12. Ubuncwane Umbuzo osisincoko 25 20
Boncwadi Soncwadi
Lwemveli
13. Ubuncwane Umbuzo 25 21
Boncwadi omfutshane
Lwemveli
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo omNYE.
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU INOMBOLO
YEPHEPHA
14. Buzani kubawo Umbuzo osisincoko 25 24
soncwadi
OKANYE
15. Buzani kubawo Umbuzo omfutshane 25 25
16 Indlal’ inamanyala - Umbuzo osisincoko 25 27
soncwadi
17 Indlal’ inamanyala Umbuzo omfutshane 25 27
QAPHELA: KUMACANDELO B no C, qiniseka ukuba uphendule umbuzo
OSISINCOKO OMNYE nombuzo omNYE OMFUTSHANE.
Nceda ungaphenduli imibuzo emiBINI ezizincoko okanye imibuzo
emiBINI emifutshane.
ULUHLU LOKUKHANGELA (ITSHEKHLISTI)
Kunyanzelekile ukuba ujongisise olu luhlu lulandelayo ukuze uqiniseke ukuba
ukhethe imibuzo ngendlela eyiyo.
ICANDELO AMANANI INANI LEMIBUZO TIKISHA
EMIBUZO EPHENDULWAYO NGASEZANTSI
A ISihobe(ISihobe 1–4 2
esifundisiweyo)
Isihobe (ISihobe 5 1
esingafundiswanga)
B Inoveli Noncwadi Lwemveli 6–13 1
(Umbuzo osisincoko
soncwadi OKANYE
omfutshane)
C Idrama( Umbuzo osisincoko 14–17 1
soncwadi OKANYE
omfutshane)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane
IMIYALELO
• Kweli CANDELO kubuzwe imibongo emiNE efundisiweyo nombongo omNYE
ongafundiswanga.
• Umviwa ulindeleke ukuba aphendule nayiphi na imibuzo emiBINI ebuzwe
kwimibongo OKANYE kwizibongo ezifundisiweyo; kunye nombuzo omNYE
kumbongo ongafundiswanga OKANYE isibongo esingafundiswanga.
QAPHELA: Umbuzo ongombongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE
ukuba uwuphendule. Qiniseka ukuba uphendule imibuzo
emiTHATHU kweli candelo.
Ubude bempendulo yombuzo osisincoko buphakathi kwe-190–240 amagama.
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
Phendula NAYIPHI NA imibuzo emiBINI.
UMBUZO 1 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula umbuzo osekwe kuwo.
Tyhila impixano kuvakalelo lwembongi ebonakala ngokuzoyikisela iimbongi
kumsebenzi wazo oethe-ethe kwimiqolo 1–5 kwanokuzithemba kwayo
ngokugqithisileyo kwakulo msebenzi mnye kwimiqolo ye-6 ukuya kowe-14. [10]
IIMBONGI – Z.S QANGULE
1 Nkedama ezaziwa ngokubhonga,
2 Mithombo ehlupha ngokubhanga,
3 Nzala yamagqirha ngokunuka,
4 Luhlobo lwamanxila ngokuthuka,
5 Ziphoxo zenkundla ukubhoxa,
6 Xholovane benkundla ukuxoxa,
7 Zazi zeembalo ukuprofithesha,
8 Makholwa endalo ukubhedesha,
9 Manyange anyanga izizwe,
10 Bavuseleli abatyala ubuzwe,
11 Zingxangxasi iingcamango zenu,
12 Yingxubevange ukugxagxaza kwenu,
13 Ndiphuma nani ngokutola,
14 Ndivuma nina ngokuhlola.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 7
UMBUZO 2 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
INGOMA KAVELAPHI – JJR JOLOBE
1 Ndiyeza, ndiyeza, sithandwa sam,
2 Ndiyeza ndikhwele iqegu lomlilo.
3 Ligqitha umoya waseNtla ngamendu.
4 Ndiyeza ngokuba ndiluva ubizo
5 Lwelizwe lobawo.
6 O! Ndiyazibona, sithandwa sam,
7 Iinduli kwanamathambeka elizwe,
8 Elimpangalala; siphuma ingqina,
9 Siland’ ekhondweni lexhama
10 Kwilizwe lobawo.
11 Ezants’ emgodini, sithandwa sam,
12 Lingabonakali nelanga nezulu,
13 Ndiyeva ingoma yomxhelo, iphuma
14 Kowakho umlomo, undibiza, sithandwa,
15 Kwilizwe lobawo.
16 Ndiyeza, ndiyeza, sithandwa sam,
17 Ungandilileli. Wupheze loo mhobe
18 Wosizi uhlab’ intliziyo. Ndiyazi
19 Olwakho uthando lolwami kuphela,
20 Kwilizwe lobawo.
21 Indoda kaloku, sithandwa sam,
22 Imelwe kuphath’ umhlakulo, nomfazi
23 Agcine intsapho, ukuze luzale
24 Olweth’ ulonwabo,Nojenti sithandwa,
25 Kwilizwe lobawo.
2.1 Lizisa yiphi intsingiselo igama elibhalwe ngqindilili kumqolo woku-1? (2)
2.2 Ludidi luni lombongo olu? Xhasa impendulo yakho. (2)
2.3 Xoxa uluvo oluthi lo mntu ithetha ngaye imbongi uyasiva isikhalo
sowakwakhe ngokwesitanza sesi-4. (2)
2.4 Kubethelela ngcinga ni ukusetyenziswa kwempinda ekupheleni kwesitanza
ngasinye salo mbongo? (2)
2.5 Nika umxholo walo mbongo. (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
UMBUZO 3 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
UKWENZIWA KOMKHONZI – JJR JOLOBE
1 Andisenakubuza ndisithi kunjani na
2 Ukukhanywa yintambo yedyokhwe emqaleni
3 Kuba ndizibonele kwinkabi yomqokozo,
4 Ubumfama bamehlo busukile ndagqala
5 Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
6 Kwinkatyana yedyokhwe.
7 Yabigudile intle, izalelw’ inkululo
8 Ingaceli nto mntwini izingca ngobunkomo.
9 Uthe umntu mayibanjwe iqeqeshwe, ithambe,
10 Ezilungiselela ngokunga uyasiza,
11 Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
12 Kwinkatyana yedyokhwe.
13 Inge ingamangala ikhusel’ ilungelo,
14 Yangqingwa yabiyelwa ngobulumko namava.
15 Amaqhinga oyisa kufunw’ iqobozeke.
16 Isizathu esihle singafihla ububi.
17 Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
18 Kwinkatyana yedyokhwe.
19 Irhintyelwe ngeentambo zayidla ebuntloko,
20 Yangxoliswa yakhatywa, kwaphathwa kulelezwa,
21 Injongo yona inye mayithwale idyokhwe.
22 Lolwezulu uqeqesho olujong’ umqeqeshwa,
23 Kuba ndikubonile ukwenziwa komkhonzi
24 Kwinkatyana yedyokhwe.
3.1 Lizisa yiphi intsingiselo igama elibhalwe ngqindilili kumqolo woku-1? (2)
3.2 Ludidi luni lombongo olu? Xhasa impendulo yakho. (2)
3.3 Xoxa uluvo oluthi imbongi iyakwamkela ukuphatheka kakubi kwale nkatyana
yedyokhwe ngokomqolo we-16. (2)
3.4 Kubethelela ngcinga ni ukusetyenziswa kwempinda kwimiqolo emibini
ekupheleni kwesitanza ngasinye salo mbongo? (2)
3.5 Nika umxholo wesi sicatshulwa sombongo. (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 9
UMBUZO 4 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE – SEK MQHAYI
‘Ndesuka ndingunina kwaSirayeli’ (Gwebi 5:7).
1 Shukumani bafazi;
2 Ushenxil’ uMamarhixirhixi;
3 Ufinyis’ amagruxu;
4 Ushenxil’ okad’ esakh’ umzi,
5 Egutyul’ iirhanga namanxila;
6 Egodus’ amahilihil’ agoduke;
7 Kubuy’ amadungudwan’ emazweni;
8 Itye lesiseko seTiyopiya!
9 Shukumani bafazi!
10 Igqibil’intomb’asemzini;
11 Igqibil’ intomb’aseLusuthu;
12 Umfazi wamaNywabe kwaGatyeni;
13 Ukhe wabek’ iinyawo kwelabaTswana;
14 Kusapho lukaKhama nolwabaRolweni;
15 Wabek’ amabele kubaThembu;
16 Kumabandla kaNdaba noZondwa;
17 ETyhalarha kwingcwaba likaNgangelizwe.
18 Maz’ emabele made yase-Afrika;
19 Okwanyis’ usapho lukaNtu luphela;
20 Azi nonyaka yaphusile nje;
21 Logangwa yintokazi kabani na?
22 Menzelen’ ilitye lokukhunjulwa;
4.1 Lizisa yiphi intsingiselo igama elibhalwe ngqindilili kumqolo wesibini? (2)
4.2 Ludidi luni lombongo olu? Xhasa impendulo yakho. (2)
4.3 Xoxa uluvo oluthi imbongi iyakwamkela ukufa kukaCharlotte ngokwesitanza
sesibini. (2)
4.4 Kubethelela ngcinga ni ukusetyenziswa kwempinda ekuqaleni
nasekupheleni kwesitanza sokuqala salo mbongo? (2)
4.5 Nika umxholo wesi sicatshulwa sombongo. (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: KUNYANZELEKILE UWUPHENDULE.
UMBUZO 5 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula imibuzo.
A! ZILIMBOLA! – M MBAMBO
1 Umntwan’ oyinkwenkwe yindoda,
2 Yintandane kowabo emaThileni.
3 Ziqhayisa ngay’ ezakowab’ iintombi.
4 Nonin’ uzingomb’ isifuba ngaye.
5 Sakukhula isithombo kulibhong’ emzini.
6 Yintlutha esizweni nasengqondweni.
7 Ngundize kubantwana ekuhlaleni.
8 Nkosi yam namhla kungawe ke,
9 Choko-choko elimabalabala eGwali,
10 Mbishiza lamahlath’ aseGwali,
11 Ntambanan’ emaphiko tyityimb’ emafini,
12 Sondel’ esibhakabhakeni ikhaya leenkwenkwezi-
13 A! Zilimbola!
14 A! Zilimbola!
15 Yinkcalankcala inkunz’ aseGwali,
16 Umjezula kakuhle gqitha ngeliso,
17 Ngomlomo le nkunzi iyabhodla,
18 Ibhodl’ iintshwembenxa zamagama,
29 Itsho ngezibhebhewula uncuthu.
20 Ciko lokuncokola, ciko lokuvuma-
21 Mv’ evum’ engaziwayo ingoma.
22 Nkunz’ inomcondo yaseGwali-
23 Mabandl’ akuloPhuthise nivile na?
24 Nditsho kuni mabandl’ aseGwali.
………………………………………
[Vukani madoda kusile: Izibongo zebanga le-12]
5.1 Nika iimpawu ezimbini ezibonisa ukuba sisibongo esi. (2)
5.2 Uphuhlisa ntoni umqolo wesi-5? (2)
5.3 Nika isafobe esifumaneka kumqolo we-12, uze uchaze nesikuphuhlisayo. (2)
5.4 Wahluke njani umqolo wama-20 kowama-21 ngokwesakhiwo? (2)
5.5 Uthini umongo wesitanza sesi-2. (2)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 11
ICANDELO B: INOVELI
IMIYALELO
• Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezintathu noNcwadi Lwemveli.
• Khetha umbuzo kwiNoveli/kuncwadi lwemveli olufundisiweyo.
• Kwinoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
OSISINCOKO SONCWADI nombuzo OMFUTSHANE,ukususela kumbuzo
wesi-6 ukuya kumbuzo we-13.
• Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI
(kwinoveli/ kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba
akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwidrama).
Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
(kwinoveli/Ncwadi Lwemveli)KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwidrama).
INOVELI
Phendula UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO 7
(UMBUZO OMFUTSHANE)
UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INKAWU IDLIW’ILILA – S KULA
Ukomelela/ukuqola komlinganiswa oyintloko kubonwa ngenani, ububanzi
nokuphakama kwemiqobo athe wahlangana nayo ebalini. Ngqina olu luvo
ngomlinganiswa onguThantaswa.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama
angama-340–390 (2–2½ amaphepha) [25]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE)
INKAWU IDLIW’ILILA: S KULA
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA A
‘Ngathi mdala kodwa nalaa bhuti apha kum. Inokuba ungaphezulu naphaya
kuMfuneko.’
‘Yinto eza kwenzani leyo? Uya kudla kudala ulibele kukulala nje! Zizanyamtya
zodwa ezilibala bubuthongo. Vuka sana! Ukuba angaze abhudele apha kum loo
Yangaphi, ndingamnika lonke uthando endinalo ahiliteke ingqondo lulo, ukuze
yena andinike yonke imali anayo,’ watsho ehleka uNomathamsanqa
owayengalilibali ngokwenene ithamsanqa likaThantaswa.
‘Ndiza kulala ndimfowunele ke sana. Kodwa ke ndixhalele nomfazi wakhe,’ atsho
uThantaswa.
‘Ebekunikela ntoni ke yena eli khadi kanti akakufuni ukufowunelwa?
Ukuba akamhloniphi umfazi wakhe, wena akungeni ndawo kuloo nto, kwaye
usengamkha ngophondo awele kude kuloo mzi wakhe. Uze usebenzise le
nombolo yeselula,’ wamcebisa ngelo uNomathamsanqa .
‘Enye into endiyixhaleleyo kukuba bonke oosomashishini ngoodlalani
abangadlulwa bhinqa. Kazi ndiza kuba ngowesingaphi na ke mna kwabafowunela
lo mfo ngelanga? Sonke sitsalwa sesi sipaji sakhe,’ watsho ehleka kancinci
uThantaswa.
‘Nokuba nibangaphi na, ukuba umntu ngamnye uyalifumana iqhosha
elingenantunja kugqityiwe.’ Wathi akutsho uNomathamsanqa, wahleka
uThantaswa.
‘Ubudenge endibenzileyo ke, Thami, kukuba andimnikanga umhlekazi ezam
iinombolo kuba ndidinwa kukufowunelwa ngabantu endingabafuniyo.
Ndisenokungamfumani kaloku lo mfo xa ndimfowunelayo kuba oosomashishini
basoloko bexakekile,’ watsho uThantaswa.
[Isahluko soku-1]
7.1 Ibe nagalelo lini idolophu yaseGcuwa kwingxaki yolwaphulo mthetho ekule
noveli. (2)
7.2 ‘Zizanyamtya zodwa ezilibele bubuthongo.’
La mazwi kaNomathamsanqa angumzekelo wolwimi oluchukumisayo
okanye oluqweqwedisayo? Xhasa impendulo yakho. (2)
7.3 ‘... watsho ehleka uNomathamsanqa owayengalilibali ngokwenene
ithamsanqa likaThantaswa’
Ingaba uNomathamsanqa wahlala embona njengonethamsanqa kubomi
bakhe bonke beli bali uThantaswa? Xhasa impendulo yakho. (2)
7.4 Ngqina ukuba umbhali umzobe ngokumayana uNomathamsanqa kwesi
sicatshulwa. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 13
7.5 ‘Ubudenge endibenzileyo ke, Thami ...’
Chaza isenzo sobudenge azenzileyo uThantaswa ngexesha ebetshintsha
ubunini bezinto zikaMsindisi kunye noMdlambila. (2)
7.6 Lo mxholwana uvezwa kwesi sicatshulwa uwuxhase njani lo mxholo
wobugewu ukule noveli? (2)
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
14 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
ISICATSHULWA B
Ukuba ngenene nangenyaniso bangabatyholwa kule nto, kufuneka senze ngabo
umzekelo. Kufuneka bawazi ukuba umthetho uyasebenza nakubantu bomthetho
uqobo,’ wangqina ngelo uNkomo.
Ngokwenene yathi ifika imini emaqanda, wabe uMfuneko noNqoza bebethwa
ngumoya elokishini. Ilishwa labo ke kukuba banqunyanyiswa ngaphandle
komvuzo wenyanga ngenxa yobunyekenyeke bezityholo zabo.
‘Inene uMfuneko lo unzulu,’ watsho uBhadula ebona uMnenga noNqoza
bephuma e-ofisini kaNjinga bemanyonywana.
‘Akanelanga nje kukuba nzulu, ungcolile, ngusathana wepolisa elingcolisa
inkonzo yesipolisa,’ wangqina watsho uGqazana.
‘Eyam ingqondo incamile namhlanje,’ watsho evuthulula izandla uBhadula
kukungabi nabhongo.
‘Sisigebengakazi somfazi esiya sikaYangaphi esifanelwe kukuya kuvalelwa
sodwa kwesimnyama isisele,’ watsho uGqazana.
‘ Ufanelwe sisihogo samanz’ abilayo!’ wagqibezela ngelo uBhadula.
Wathi nje ukuba asifulathele isikhululo samapolisa uMfuneko ukugxothwa kwabo,
wacofa inombolo kanomyayi kaThantaswa emxelela ukuba iliwa libheke umoya.
‘Bayive ngabani aba bantu into yokuba ubufuna ukubulala uMapheza?’ wabuza
exhalabile uThantaswa.
‘Ndikrokrela uMapheza buqu.’
‘Yena eyive ngabani njengokuba evuka ekufeni nje?’
‘Andikazi okwalo mzuzu kodwa ndiza kuzama nam ukwenza uphando ngaloo
nto.’
‘Wowu! Ingathi kusekude ukuphuma kule ndibongo njengokuba ndijongile. Icebo
lale ngoku lithini?’ wabuza ebukruquka uThantaswa.
‘Ndiseza kucinga kuba okwangoku andikemi kakuhle ngokwasengqondweni, koko
bendisithi mandikwazise nje loo nto.’
[Isahluko se-13]
7.7 Bubaluleke ngantoni ubukho bomlinganiswa onguMapheza kumxholo weli
bali? (2)
7.8 Akanelanga nje kukuba nzulu, ungcolile, ngusathana wepolisa
elingcolisa inkonzo yesipolisa,
Nika iimeko eziMBINI ezingqina ukuba uMfuneko ngenene unjengokuba
exelwa kule ntetho ingentla. (4)
7.9 Kuxesha nini emini emaqanda? (1)
7.10 ‘... bayive ngabani ukuba ubufuna ukubulala uMapheza?’ wabuza
exhalabile uThantaswa.
Ukuxhalaba kukaThantaswa kuzisa yiphi ingcinga? (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 15
7.11 ‘Wowu! Ingathi kusekude ukuphuma kule ndibongo njengokuba
ndijongile.’
Beka le ‘ndibongo’ azibona ekuyo uThantaswa kumxholo weli bali. (2)
7.12 ‘... watsho uBhadula ebona uMnenga noNqoza bephuma eofisini kaNjinga
bemanyonywana.’
Esi sicatshulwa sisifundisa ntoni ngesimo sikaNqoza? Xhasa impendulo
yakho. (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
16 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
UMBUZO 8 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
NYANA WAM! NYANA WAM! WK TAMSANQA
Ukomelela/ukuqola komlinganiswa oyintloko kubonwa ngenani, ububanzi
nokuphakama kwemiqobo athe wahlangana nayo ebalini. Ngqina olu luvo
ngomlinganiswa onguThole. [25]
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama
angama-340–390 (2–2½ amaphepha)
UMBUZO 9 (UMBUZO OMFUTSHANE)
NYANA WAM! NYANA WAM!- WK TAMSANQA
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA C
‘Peto khawenz’ into sisele, sizokuyicingela kakuhle le nja ukuba sithini na ngayo,’
yatsho le nto iphethe ivolo-volo kucaca ukuba nayo ngokwayo ngomnye
owagqitha indlu yoxolo ivaliwe, ibonakala kwasemehlweni apha ukuba kudala
igila imikhuba, ngumbulali mdala. Yathi ukuba itsho waphuma omnye wabo
wanga akayanga wabuya nomngxu wanika le nto imehlo abomvu. Kweziwa
negilasi yagalela yee qongqololo yacimela inyakamile, yavakala isithi, ‘Khuphani
iintambo nimqamangele ewodrobhini.’ Kwavulwa kwakuyo le wodrophu aza
kubotshelelwa kuyo kwakhutshwa iintambo waqanyangelwa ukusuka elunyaweni
ukuya kuthi ga entanyeni. Emva koko bamphamba-phamba ngeempama
bemtshicela, bemkhaba kwiindawo ezimbi nezinengozi emzimbeni engenakho
nokuthini ngenxa yokuqiniswa kweentambo ezazimbophile.
‘Thabathani isitulo nibeke ixesha kuso nilijongise phaya kuye alibone,’ yatsho le
nto, kwenziwa njalo kwangoko.
‘Uyalibona elo xesha?’ yabuza le nto.
‘Ewe ndiyalibona,’ watsho ukuphendula uThole. Yesuka enye yezi nkewu
yatsiba yatsho kakhulu ngempama isithi, ‘Yithi ewe ndiyalibona nkosi!’
‘Ewe ndiyalibona nkosi!’ uphindile watsho. Phambi kwakhe kwakubekwe la
maxesha makhulu kuthiwa zi-alarm clock.
‘Khawubophe izoli sikhe siyitshayele mtshan’ am,’ yatsho le nto kucaca ukuba
ngumakhonya kwesi sine imana ukuthunga kobu tywala inunusa amaqabane ayo.
Wakhupha intsangu omnye isongelwe ephepheni wabopha le zoli.
[Isahluko sesi-2]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 17
9.1 Ibe nagalelo lini idolophu yaseBhayi kwingxaki yokungakwazi ukuthatha
izigqibo ezizizo kukaThole kule noveli? (2)
9.2 ‘Yithi ewe ndiyalibona nkosi!’
La mazwi alo nqevu angumzekelo wolwimi oluchukumisayo okanye
oluqweqwedisayo? Xhasa impendulo yakho. (2)
9.3 ‘... sizokuyicingela kakuhle le nja’
Ingaba uThole wahlala eyile’nja’ abizwa ngayo kubomi bakhe bonke beli
bali? Xhasa impendulo yakho. (2)
9.4 Ngqina ukuba umbhali ubazobe ngokumayana aba nqevu kwesi
sicatshulwa. (2)
9.5 Chaza isenzo sobudenge asenzileyo uThole kwindlela yakhe eya
empumelelweni. (2)
9.6 Lo mxholwana uvezwa kwesi sicatshulwa uwuxhase njani lo mxholo
wobuqhawe bukaThole ukule noveli? (2)
KUNYE
ISICATSHULWA D
‘Asazi ke xhego lakuthi xa usithi senza iintsomi, intetho yesiXhosa ithi indaba
yotyelo ayikholi. Kungenzeka ukuba ubuye usingqinela nawe mhla wambona la
mfundisi. Ukuba bekuya ngokwam ngeba ndithi masiye ecaweni kule veki izayo,
uzibonele ngokwakho.’
‘Asazi mfo wam sakubona empilweni,’ watsho umntu omkhulu ukuphendula.
‘Kodwa ke bawo ulumkele ukugqobhoka mhla waya. Uyashumayela laa mfo
wasemzini. Ushumayele ngokuhlwa kwagqobhoka elinye ityathangubo elinje
ngawe lo.’
‘Leyo yogqobhoko into ayingekhe yandihlela ke mna, mfo wam.
Lelaphi elo tyathangubo?’
‘Leli sithi lelakuCentane. Lisebenza eGermiston kwaMaboya.’
Uthe ukuba athethe ngoCentane zaphela iindaba kumfo wasemaKwayini,
waphakama wambatha ingubo yakhe, waphuma wahamba.
Walala ngobo busuku ezimisele ukuba uza kuya ecaweni kwiveki elandelayo ade
ambone lo mfundisi ngawakhe amehlo. Ngayo loo veki lamkhathaza iphupha
lakhe lemihla ngemihla awathi waliphupha oko kwathi kwathethwa ngalo
mfundisi.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
18 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
Eli phupha lalimkhathaza liphupha awakha waliphupha kwiminyaka ekumashumi
amathathu eyadlulayo. Kodwa wayesithi akuliphupha isiganeko sezo ntsuku sibe
ngathi sesezolo, avuke ekhathazeke kakhulu.
Yaphela iveki. Kwangobusuku boMgqibelo, ixhego lalala lidibene nabafana
labaxelela ukuba bancede bangalishiyi ngengomso xa baya ecaweni. Yabavuyisa
kakhulu loo nto abafana. Okunene ngentsasa elandelayo bavuka balungisa
baphathelela ecaweni behamba nendoda enkulu.
9.7 Bubaluleke ngantoni ubukho bomlinganiswa onguThemba kumxholo weli
bali? (2)
9.8 ‘Uyashumayela laa mfo wasemzini.’
Nika iimeko eziMBINI ngaphandle kwale ikwesi sicatshulwa ezingqina
ukuba uMangaliso uyashumayela. (4)
9.9 Kuthetha ukuthini ukugqobhoka ngokwesicatshulwa? (1)
9.10 ‘Wayesithi akuliphupha isiganeko sezo ntsuku sibe ngathi sesezolo, avuke
ekhathazeke kakhulu.’
Kuzisa yiphi ingcinga ukuxhalaba kukaMkwayi akuphupha eli phupha? (2)
9.11 ‘Uthe ukuba athethe ngoCentane zaphela iindaba kumfo wasemaKwayini’
Beka lo Centane ugqiba iindaba zikaMkwayi kumxholo weli bali. (2)
9.12 Esi sicatshulwa sisifundisa ntoni ngesimo sikaThole sangaphambili? Xhasa
impendulo yakho. (2)
[25]
UMBUZO 10 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UKHOZI OLUMAPHIKO – N SAULE
Ukomelela/ukuqola komlinganiswa oyintloko kubonwa ngenani, ububanzi
nokuphakama kwemiqobo athe wahlangana nayo ebalini. Ngqina olu luvo
ngomlinganiswa onguMfazwe.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama
angama-340–390 (2–2½ amaphepha) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 19
UMBUZO 11 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UKHOZI OLUMAPHIKO: N SAULE
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA E
‘Ukuba ngenene abaya bafana babulewe nguFriday, ukubonile ke
ngokuqinisekileyo, kunjalo nje uza kuyisulela kuwe yonke le nto, nali negazi
lisitsho.’
‘Kuza kufuneka eze nobungqina kaloku Mfundisi.’
‘Abukho obugqithe obu busezinyaweni zakho. Umuncu na umthetho lo wakho
Mfazwe?’ Ndathula ndathi ndwanya, waqokela uMfundisi.
‘Linye icebo kwedini, kukuba uqhweshe.’ Ndenza ngathi andimvanga,
ndamjonga apha ebusweni.
‘Ukuba usindile ekubanjweni njengokuba sithetha nje, kuza kufuneka utsibe
imida yeli, ayikho enye indlela.
Mfazwe, uyayiva le nto ndiyithethayo?’
Kuphela kwento endingazanga ebomini bam ndiyicinge le yayithethwa
nguMfundisi Hlathi. Yinto endandiza kuyithini?
Ndandiza kuyiqala ngaphi khona ukuyithetha kuBawo noMa? Hayi, kungcono
ndibanjwe, ndibone ke ukuba ndiya kuphuma njani na etrongweni. Waba
ngathi uyayibona into eyicingayo ingqondo yam umfo wakwaThixo.
‘Ukuba ukhe wabanjwa, isigwebo siya kuba sinye, kukuxhonywa ukuba
akufelanga esiseleni njengoKK. Ngoku aza kuyeka amapolisa ukufunza
ngoFriday, aza kukuzingela ngokwawo sele enegunya eliqinisekisiweyo,
uyandiva Mfazwe?’ Ndathula andaphendula, engqondweni ndiphethu-phethula
amazwi ayendidibanisa nokufa.
Kwakukho nenye into eyayindixakile. Ngaphandle kokuba ndandizixhasa
ngomoya wam wonke iingcinga ezinxulumene nomzabalazo, ndide
ndikhuthaze nabanye kuzo, kwakungekho qela kwakunokuthiwa ndilimele kula
maqela omzabalazo ayevalwe umlomo ngurhulumente. Xa ndiwela imida
ngoku, ndiza kuthi ndiya kwabani?
[Isahluko 5]
11.1 Ibe nagalelo lini le lali yakwaQaka kwingxaki yokungabinabulungisa
nasimo kwesipolisa kule noveli? (2)
11.2 ‘Abukho obugqithe obu busezinyaweni zakho. Umuncu na umthetho
lo wakho Mfazwe?’
Amazwi kaMfundisi uHlathi angumzekelo wolwimi oluchukumisayo
okanye oluqweqwedisayo? Xhasa impendulo yakho. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
20 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
11.3 ‘Ngoku aza kuyeka amapolisa ukufunza ngoFriday, aza kukuzingela
ngokwawo’
Ingaba uMfazwe waphelela ekuzingelweni kubomi bakhe beli bali? Xhasa
impendulo yakho. (2)
11.4 Ngqina ukuba umbhali umzobe ngokumayana uMfazwe kwesi sicatshulwa. (2)
11.5 Chaza isenzo sobudenge azenzileyo uMfazwe malunga nobukho
bukaZubuye. (2)
11.6 Lo mxholwana uvezwa kwesi sicatshulwa uwuxhase njani lo mxholo
wobulungisa obunqabileyo ukule noveli? (2)
ISICATSHULWA F
Kuthe xa kukho umfulana endiwujongileyo nendandiqonda ukuba andizi kuwuwela
de ndifike kwindawo eshinyeneyo, ndabona ngaphesheya kwawo ityholo
lishukuma, ndisajonge leyo lasuka lahamba leza kum. Phethuthu ndajonga
ngasentabeni, kanti andivumisanga, satsho isithonga sompu phambi kwam.
Ndema bhunxe. Amaqakamba amapolisa amabini ayayame ngetyholwana
endijolise ngemipu engathethi. Ndandingene ndaphelela kwisabatha sawo.
Aphuma eza engangxamanga oku kanye kwabazingeli bengqinga inyamakazi
eyingozi. Ndaxhoma izandla ndazaneka entla kwentloko. Kwakuphelile ngam.
Ngelinye iliso ndandigxeleshe ityholo elihambayo lisiza nalo lingangxamanga.
Yayiyiveni yamapolisa igqunywe ngamahlahla. Yeza yeza yeza kumisa kude
kufuphi nam. Yayingamapolisa aseThongo, oko kubonakala kwisinxibo sawo
kunye nombala oqanda weveni. Kude kangaka nemida yawo, afuna ntoni? Ndema
andashukuma, andalaqaza, ndawathi ntshoo la mabini aphambi kwam.
Ndandilindele ukuva ndisithiwa hele entloko ngawayesiza ngasemva, kodwa
ndawabona edlula esima ecaleni kwamanye, yasisine ewonke, amathathu
amnyama nelinye elimhlophe, kungekho lithethayo,kujoliswe imipu kuphela.
‘Myekeni abaleke madoda sizokumdubula kakuhle. Baleka wena, qhwesha!’
Kwatsho eli lomlungu. Isimanga sezimanga, ndasuka andabi nalo novalo olu,
ndathula izandla, ndawajonga apha ebusweni, ndathula cwaka. Ndithe
ndakungaphenduli laqokela.
‘Uzincedile ngokungabaleki, kungenjalo ubuza kuba sisisulu sembumbulu.
Uzincedile nangokuzizisa oku apha kuthi. Kudala sikulandela, sibona kude kaloku.
11.7 Bubaluleke ngantoni ubukho bomlinganiswa onguFriday kumxholo weli
bali? (2)
11.8 ‘Kudala sikulandela, sibona kude kaloku.’
Nika iingongoma eziMBINI ezingqina ukuba uMfazwe kudala emlandela la
mapolisa. (4)
11.9 Kukuthini ukungena uphelele kwisabatha? (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 21
11.10 ‘Ndaxhoma izandla ndazaneka entla kwentloko. ‘
Sizisa yiphi ingcinga esi senzo sikaMfazwe? (2)
11.11 ‘‘Yayingamapolisa aseThongo ... Kude kangaka nemida yawo, afuna
ntoni?
Beka le ‘Thongo’ athetha ngayo uMfazwe kumxholo webali. (2)
11.12 Esi sicatshulwa sisifundisa ntoni ngesimo samapolisa sangaphambili?
Xhasa impendulo yakho. (2)
[25]
UMBUZO 12 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI SWANA
Xoxa ngexabiso leentsomi, izibongo, izaci namaqhalo,neengoma kwintlalo
kaNtu. Ingxoxo yakho ingaqalela kule ntsomi nombongo ongezantsi.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama340–
390. (2–2½ amaphepha) [25]
UMBUZO 13 (UMBUZO OMFUTSHANE)
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI: MMI SWANA
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi lwemveli zingezantsi, wandule uphendule
imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA G
INTSOMI KADELI NODELIWE
Kwahlala kwahlala kwayintsomi. Kwiinduli zaseLatakisa kwakukho abantwana
ababelekelana, uDeli noDeliwe. UDeli wayeyinkwenkwe, uDeliwe
eyintombazana. Abazali babethanda uDeli bengamthandi uDeliwe.
Babesithi uDeliwe mbi kuba wayenesifombo. Yayimhlupha le nto uDeliwe kuba
wayehlekwa nguDeli esithi bekufanele ukuba akangowakowabo kuba akuzange
kubekhi sifombo kowabo, siyaqala ukubakho ngoDeliwe. ‘Kunokwenzeka ukuba
wacholwa usemncinci wakhuliswa apha ekhaya,’ Wayehlal’ ahlale atsho uDeli
enkqonkqa eso sifombo.
Ngaminazana ithile uDeliwe wathunywa kwamakhulu. Naxa babedla
ngokuhamba bobabini noDeli, uDeli akazange afune ukuhamba naye esithi
iyamhlaza into yokuhamba naye eneli gongqo lisemqolo, waba uhamba yedwa
ngolo hlobo. Wahamba wahamba, emana ukuhlala phantsi kuba wayediniwe
kwaye kukude yaye indlela ifuna ukuba uyihambe nomntu. Wayeza kuyihamba
nabani ke uDeliwe? Wakha wahlala phantsi walila, wagixa wada wanesingqala.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
22 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
Esathule njalo ecinga, weva ilizwi elincinane lisitsho ngaphaya kwamawa. Wothuka
walaqaza uDeliwe akambona tu umntu othethayo ukuba uphi na. Eli lizwi lalivakala
ngathi lelentombazana. Naxa lalivakala kancinci yayivakala into eliyithethayo,
libugadlela xa lithetha.Waliva uDeliwe lisithi, ‘Deliwe, Deliwe!’ Wathula uDeliwe
exakwe kukusabela kuba engazi ukuba uza kusabela athini na. Lavakala ilizwi
kwakhona, ‘Deliwe! Deliwe!’ Wancuma eDeliwe waphendula, ‘Ndiyeva kuba
uyandibiza kodwa ndixakiwe yindlela yokusabela, ukuba ndithi, ‘hi-i-i ndibengathi
andinambeko’.
13.1 Ibe nagalelo lini indawo ekuthiwa yiLatakisa kwingxaki esontshwa ngumbalisi
wale ntsomi? (2)
13.2 Ngokokuyazi kwakho le ntsomi, saba yintoni isisombululo sale ngxaki
wayekuyo uDeliwe? (2)
13.3 Wakha wahlala phantsi walila,wagixa wada wanesingqala.
Bonisa uncedo lokusetyenziswa kohlobo lolandelelwano kolu baliso? (2)
13.4 Bubaluleke ngantoni ubukho bomlinganiswa onguDeliwe kumxholo weli bali? (2)
13.5 Nika zibe NTATHU iimpawu ezibonisa ukuba esi sicatshulwa sithathwe
kwintsomi. (3)
13.6 Chaza ukuba linyanise njani ngokwale ntsomi iqhalo elithi, ‘ akukho nzwana
ingenasiphako. (2)
13.7 Isimo sikaDeli kule ntsomi sikufundise ntoni? Xhasa impendulo yakho. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 23
ISICATSHULWA H
USILIMELA-INYANGA YOKUBALA IMINYAKA YOBUDODA
1 A! Silimela!
2 AmaNdlamb’ amatsha!
3 Hay’ amaNdlamb’ amatsha!
4 Hay’ amaNdlamb’ amatsha!
5 Inkos’ am, ngumtakaNdluzodaka,
6 Yindod’ ezalwa ngabantwana ababini:
7 Izalwa nguMakinana noNopasi.
8 UNopasi yintombi kaMon’umhlophe kaNtshunqe,
9 Umhlophe kaNtshuqe kwaBomvana.
10 NguLuhad’ igama lakhe,
11 Umbambo zemka zabuyelela:
12 Ngaphantsi kwelitye kuyoyikeka,
13 Kuba zilaph’iinzwana namadikazi.
14 Kulapho yaqala khon’ukugagana.
15 Yatshay’ impampile yasemLungwini;
16 Yatshay’ impampile yasemaXhoseni.
17 Yaw’ imikhuthuk’ amacal’ omabini.
18 Yarhox’ ekaNtsasana yasinga kwaQumrha.
19 Wee tyuu uNdluzodaka
20 Waya kutsho kuNdada kooVece kuXesimagqagala.
21 Bizan’ izizwe kuzokwabiwa iinkwenkwezi!
22 Iinkwenkwezi mazabiwe.
23 Nina beSuthu,
24 Thathan’uCanzibe’
25 Niya kwabelana namaTshawana nabaTshophi.
26 Nazo zonk’ eziny’iintlang’ ezinezishuba.
27 Nina bakwaZulu,
28 Thathan’amakroza,
29 Niya kwabelana namaSwazi namaTshophi namaTshangana
30 Neziny’iintlang’ ezingamajarha.
.......................................................................................
31 Siza kubambana ngeSilimela thina mabandla kaPhalo,
32 Yona nkwenkwez’enkulu,
33 Kuba yinkwenkwezi yokubal’iminyaka,
34 Yokubal’iminyaka yobudoda,
35 Iminyaka yobudoda.
36 Ncincilili!
37 Ncincilili!
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
24 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
13.8 Nika iimpawu zibe NTATHU zesibongo ezifumaneka kulo mhobe. (3)
13.9 Tyhila umfanekiso-ntelekelelo okumqolo we-15 ukuya ku17. (2)
13.10 Chonga isandi esenze imfanozandi kumqolo wama-25. (1)
13.11 Landa umnombo kaNdluzodaka ngokwalo mbongo. (2)
13.12 Ibaluleke ngantoni inkwenkwezi iSilimela kwintlalo yakwaXhosa? (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO B: 25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 25
ICANDELO C: IDRAMA
IMIYALELO
• Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukususela kumbuzo
14 ukuya kumbuzo 17.
• KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI
kunye NOMBUZO OMFUTSHANE.
• Khetha umbuzo ube MNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
(kwinoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwiDrama).
Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI
kwiCANDELO B (kwinoveli/Ncwadi lwemveli) KUNYANZELEKILE
ukuba akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C
(kwiDrama).
UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
BUZANI KUBAWO – WK TAMSANQA
UZwilakhe ngumlinganiswa oyintloko kule drama. Ngqina oku ngeempawu kunye
neziganeko ezisencwadini.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama
Angama-340–390 (2–2½ amaphepha) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
26 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zedrama uze uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA I
UZWILAKHE: Kowu, uyazi ukuba unyanisile. Yintombi loo nto, iyahlokoma
yonke le lali ngesimilo sayo esisulungekileyo. Nam
ndiyakungqinela mfazi. Kodwa ke ukumxelela kwethu masikhe
siyiyeke leyo yentombi, yofanela mhla amawethu ahlangana.
Okwangoku masimele nje ukuba kufuneka efune umfazi, kuba
hleze kuthi kanti amawethu aza kuyichasa le ntombi. Yena
ngokwakhe uGugulethu andiqondi ukuba angachasa, noko
ngumntwana osivayo, ongagqithiyo kwilizwi lethu.
UMAGABA: Ke ukuba amaHlubi ayayichasa , uthetha ukuba kothiwani?
UZWILAKHE: Andazi kaloku.
UMAGABA: Mna Zinkosi andikhathali nokuba umntu uchasa alale
ngomqolo phantsi, ndifuna intombi kaMcothama ize kurhuqa
amaJalimani kule nkundla nokuba sekumnyam’entla. Andazi
ke ukuba kukho umntu ongalawulwa ade alawulwe nangendlu
yakhe. Ukuba kukho umntu obona isiphako kwintombi
kaMcothama esingabonwayo sithi, akukho nto yoba
sisikade sethu eso. Akukho nzwana ingenasiphako kakade.
Kungcono ukuba sithi hayi ukuzenza kunokuba sithi hayi
ukwenziwa.
UZWILAKHE: Hayi Gabakazi seyikukubuza nje , yena umfana uza kuzeka
intombi kaMcothama. Loo nto ndiza kuyimela, andikhathali
nokuba umntu sele esithini. Ukuba ndithe uza kuzeka intombi
ethandwa ndim uza kwenza loo nto ke.
UMAGABA: Ndingavuya ukuba unokwenjenjalo Rhadebe, ndiyathemba ke
ukuba akuyi kujika kwinto oyithethileyo uzenze ixoki.
15.1 Ixesha ezimbalini libe nagalelo lini kulo mxholo wale drama. (2)
15.2 Caphula intetho kaMagaba ebonakalisa ukumsebenza ingqondo
uZwilakhe. (2)
15.3 Chaza indlela awaba sisikade ngayo uThobeka kweli khaya
ngokwamazwi abhalwe ngqindilili. (2)
15.4 ‘Loo nto ndiza kuyimela, andikhathali nokuba umntu sele esithini’
Ngqina ngezenzo eziBINI ukuba uZwilakhe wawalandela la mazwi akhe
angentla. (2)
15.5 Cacisa ukuba indlela yokubona umfazi kaGugulethu yahluka njani
kwekayise. (2)
15.6 Chaza umahluko phakathi kwalo Zwilakhe wale mini noZwilakhe wamhla
ngesigwebo setyala likaGugulethu lokubulala. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 27
ISICATSHULWA J
UGUGULETHU: Ndikho Jola! Ndikho Ngwanya! (Esukuma) Bawo!
Bawo! Uyaweva na la mazwi? Uyayibona na le nto?
UNOMAMPONDOMISE: Gugulethu ndange Hlubi! Ndange undange
okokugqibela ukuba ndingasayi kuze ndiphinde
ndangiwe mntu uyindoda naphakade ebomini bam.
Kum idakile into ebubomi kususela namhla. Ndange
Gugulethu! Ndange ugqibelise.
UGUGULETHU: Uxolo Jola, uxolo! (Emchiliza kancinci) Andisafanele
ukuba ndingasondela kuwe, likhulu isikizi endilenzileyo
emhlabeni phantsi, likhulu isikizi endilenzileyo
emazulwini phezulu, andisafanelwe kujongelwa lutho
ngumthinjana weAfrika, andisafanele kujongelwa lutho
kwanangumlisela. Sonke isidalwa esinengqondo
kususela namhlanje masindijongele phantsi. Kodwa
nina nonke nikhoyo kule nkundla buzani umbuzo nithi,
kwenzekeni na ngoku? Bekutheni na kuqala?
Ndoniphendula ndithi, ‘Buzani kubawo.’Bawo! Bawo!
Uyawabona na la masikizi? Kowu undenzile! Walenza
nesikizi.
UNOMAMPONDOMISE: Gugulethu! Gugulethu, nceda ndange Hlubi.
UGUGULETHU: Uxolo! Uxolo sithandwa.
UMANTYI: Gugulethu mange.
UNOMAMPONDOMISE: Gugulethu ndange sithandwa! Ndange
undikhulule. (Esondela kuye emwola ngezandla ,
ejonge kuyise nonina) Bawo! Bawo kodwa undixolele
na?
ULANGENI: Ndikuxolele Jola.
UNOMAMPONDOMISE : Usale kakuhle Jola ungakhathazeki ziindaba owothi
uzive emva koku. Usale kakuhle nawe Nyawuza
omhle, ixesha lifutshane kakhulu
ndihleli nani. Ndiziva ndingenakho ukuphinda ndihlale
nani konke.
(Eguquka ejonga ezintombini) Zintombi zeAfrika nonke
nikhoyo kule nkundla ndinishiya nala mazwi. Thembani
yonke into phantsi kwelanga kodwa hayi isidalwa
indoda.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
28 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
15.7 Chonga iimpawu zibeMBINI ezibonisa ukuba esi sicatshulwa sithathwe
kwidrama. (2)
15.8 Ngqina ukuba uMzamo ungumlinganiswa olikholwane likaGugulethu. (2)
15.9 Buthathaka buni abe nabo uZwilakhe obumkhokelele kwisiwo sakhe?
Xhasa impendulo yakho. (2)
15.10 Nika imiqobo ibemiBINI oluhlangene nayo uthando lukaGugulethu
noNomaMpondomise. (2)
15.11 Caphula amazwi kaGugulethu abonisa ukuba ukwimo yoqhankqalazo. (1)
15.12 ‘Usale kakuhle Jola ungakhathazeki ziindaba owothi uzive emva koku.’
Xela isiganeko esikrotyiswa kuso ngala mazwi kaNomaMpondomise
angentla. (2)
15.13 Ucinga ukuba le ncwadi isakufanele ukufundwa namhlanje? Xhasa
impendulo yakho. (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 29
UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INDLAL’INAMANYALA – M LAMATI
UMagrazula ngumlinganiswa oyintloko kule ncwadi. Ngqina oku ngeempawu
neziganeko ezisencwadini.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama
340–390. (2–2½ amaphepha) [25]
OKANYE
UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE)
Funda ezi zicatshulwa zedrama zilandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA K
MAMQHINEBE: Ndiyakrokra Siqhiwu ukuba eyona nto ndandikufundisela
yona wena, bubuciko obu, nkqi kona ukufumana umsebenzi.
SIQHIWU: Ngendikuva ngcono kodwa mama ukuba ubusithi: nkqi kona
ukufuna umsebenzi. Kaloku ndingayenza yonke into, kodwa
andingekhe ndiziqeshe.
MAMQHINEBE: Kakade ke Siqhiwu, uthi aba mabhalana baqeshayo kule nto
yale joyini yenu, abafuni kwenzelwa nto mhlawumbi?
SIQHIWU: Andazi. Ndaye andifuni nokwazi nokuba bayayifuna na
okanye hayi, kuba apha kuSiqhiwu abasayi kuze
bayifumane nokuba bangade bayifune ngamehlo abomvu.
MAMQHINEBE: Uthini na ngoku Siqhiwu kum’ apha?
SIQHIWU: Soze! Ndinyobe umntu, ndimnyobela amandla nengqondo
yam! Yilibale leyo into yona Qhinebe.
MAMQHINEBE: Hayi ke ngoku ndiza kungakuqondi nokuba
akuphungulekanga na.
SIQHIWU: Xa ndiphungulwa yintoni?
MAMQHINEBE: Xa abanye abantu bewufumana umsebenzi ngokunyoba,
yintoni enokukubangela ukuba wena unganyobi?
SIQHIWU: Khumbula mama ukuba wandifundisa kabuhlungu, ubopha
amabande. Ngoku uza kuphinda ubophe amabande, uzama
iimali zokunyoba umsebenzi?
MAMQHINEBE: Ewe tyhini! Abanye abantu aba beyenza nje loo nto,
kungokuba mna ndiza kungayenzi kuba ndiqatywe ntoni?
SIQHIWU: Hayi mama, ndicela siyiyeke le ngxoxo, kuba eyokunyoba
yona into, andisayi kuze ndiyenze naphakade. Amen.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
30 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2018)
17.1 Ibe nagalelo lini indlala kulo mxholo wale drama? (2)
17.2 Caphula amazwi kaMamQhinebe abonakalisa ukumsebenza ingqondo
uSiqhiwu. (2)
17.3 Chaza indlela awawabopha ngayo amabande uMamQhinebe ukuze
afunde uSiqhiwu. (2)
17.4 ‘Soze! Ndinyobe umntu, ndimnyobele amandla nengqondo yam!’
Ngqina ngezenzo eziBINI ukuba uSiqhiwu wawalandela la mazwi akhe
angentla. (2)
17.5 Cacisa ukuba indlela yokususa ikati eziko kaMagrazula neyomthetho
ziyidale njani impixano kulo mdlalo. (2)
17.6 Chaza umahluko phakathi kwalo Maqhikizane kuthethwa ngaye ngale
mini nowamhla ngesigwebo setyala lakhe lokunyobisa. (2)
ISICATSHULWA L
(Kusemini, ezilalini, kwaMamQhinebe. Kungena
uMamQhinebe noMaGatyeni,batya ulibo.)
MAGATYENI: Masithabathise, singalilindi ibhadi mfazi.
MAMQHINEBE: (Ehleka.) Andisavuyi nje xa seyinguwe ngoku ongxamileyo.
MAGATYENI: Uthi ndiza kuthini na Qhinebe? Kaloku, oko ndathi ndazalwa
ngumama notata, andizange ndiyalame engaka yona imali,
andisathethi ke ngokuyibamba nkamfu ngesi sam isandla.
MAMQHINEBE: Andivuyi, ndiyagcoloda ke Gatyeni xa kuthe kanti amayeza
kaMagrazula akubuyisele ezingqondweni.
MAGATYENI: Into nje endifuna ukuyicela kuwe Qhinebe yeyokuba ‘inkonzo
yona kufuneka kube kungona siyikhuthalele nyhani ngoku.
MAMQHINEBE: Andayiqondi ke ngoku le uyithethayo. Yintoni maan esiza kuya
kuyifuna enkonzweni ngoku siza kuba zizityebi nje?
MAGATYENI: Kanti ke, qaphela Qhinebe, ingantle kakhulu le nto yethu xa
sinokuyigquma ngezi bhatyi zomanyano.
MAMQHINEBE: Kodwa ingathi uhlab’ ukhangele Gatyeni.
MAGATYENI: Siza kuzingela kweliphi icala ke namhlanje?
MAMQHINEBE: Ulibele na ngoku? Ukho kaloku laa mfazi wakwaLink.
MAGATYENI: Unyanisile, besendifuna ukumlibala. Ibe luhle usana lwakhe.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
(EC/SEPTEMBA 2018) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 31
MAMQHINEBE: Kukho into endixhalabisayo kodwa kulo msebenzi wethu
Gatyeni. Abantwana aba bethu baza kuthi simana sisiya phi,
siyifumana phi khona le mali ingaka?
MAGATYENI: Mna sendinaso isisombululo kuleyo ingxaki.
MAMQHINEBE: Uthini na apha kum ngoku Gatyeni?
MAGATYENI: Siza kubaxelela ukuba sihamba eMzamba, apho siyiwina
khona yonke le mali.
MAMQHINEBE: Hayi ke kucacile ukuba lo msebenzi wethu usikelelekile xa
icebo lisuka nje lifumaneke lula ngolu hlobo.
17.7 Nika iimpawu zibeMBINI ezibonisa ukuba esi sicatshulwa sithathwe
kwidrama. (2)
17.8 Ngqina ukuba uPixie ngumlinganiswa onguValithuba kule drama. (2)
17.9 Buthathaka buni abe nabo uMagrazula obumkhokelele kwisiwo sakhe?
Xhasa impendulo yakho. (2)
17.10 Nika imiqobo ibe miBINI ahlangene nayo uMamQhinebe ekulobeleni
uMaGatyeni kumsebenzi wokuba iintsana. (2)
17.11 Caphula amazwi kaMaGatyeni abonisa ukuba uyinkintsela ngoku kulo
msebenzi. (1)
17.12 ‘Kukho into endixhalabisayo kodwa kulo msebenzi wethu Gatyeni’
Xela isiganeko esikrotyiswa kuso ngala mazwi kaMamQhinebe angentla. (2)
17.13 Ucinga ukuba le ncwadi isakufanele ukufundwa namhlanje? Xhasa
impendulo yakho. (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 September Preparatory Exams 2018 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P3 September Preparatory Exams 2018 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC June Exams 2018 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2018 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 Supplementary Exams 2018 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 September Preparatory Exams 2021 QP
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Memo

Memorandum