Economics Grade 10 P1 Gauteng November 2023 Memo (Afrikaans)

Downloaded from hlayiso.com PROVINSIALE EKSAMEN NOVEMBER 2023 GRAAD 10 NASIENRIGLYNE EKONOMIE (VRAESTEL 1) 21 bladsye

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 AFDELING A (VERPLIGTEND) VRAAG 1 1.1 MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE 1.1.1 D ̶ Sakesiklusse ✓✓ 1.1.2 A ̶ absolute skaarsheid ✓✓ 1.1.3 B ̶ ʼn Toename in openbare besteding ✓✓ 1.1.4 B ̶ variasies in voorraadvlakke ✓✓ 1.1.5 C ̶ geboortesyfer- en sterftesyfer. ✓✓ 1.1.6 D ̶ Geboortes- en sterftekoerse is baie hoog. ✓✓ 1.1.7 B ̶ immigrante. ✓✓ 1.1.8 C ̶ Sanksies ✓✓ (8 x 2) (16) 1.2 PASITEMS 1.2.1 C ̶ Grond, kapitaal, arbeid en entrepreneurskap ✓ 1.2.2 E ̶ Goedere wat gebruik word in die produksie van ander goedere en dienste ✓ 1.2.3 A ̶ Geld wat die kringloop binnegaan ✓ 1.2.4 G ̶ Die laagste punt van ʼn sakesiklus ✓ 1.2.5 B Mense beweeg van plek tot plek vir kos, water en weiding ✓ 1.2.6 H ̶ Regeringsaksies om ekonomiese aktiwiteite te swaai ✓ 1.2.7 D ̶ ʼn Praktyk om ʼn land se mag uit te brei deur kolonisasie van ander nasies of gebiede ✓ 1.2.8 F ̶ Omstandighede waarin lede van die arbeidsmag sonder werk is ✓ (8 x 1) (8) 2

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 1.3 GEE DIE KONSEP 1.3.1 Ceteris Paribus ✓ 1.3.2 Geleentheidskoste ✓ 1.3.3 Geslote ekonomie ✓ 1.3.4 Globalisering ✓ 1.3.5 Vakbond ✓ 1.3.6 Arbeidsmag deelname koers ✓ (6 x 1) (6) TOTAAL AFDELING A: 30 3

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 AFDELING B Beantwoord TWEE van die drie vrae uit hierdie afdeling in die ANTWOORDBOEK. VRAAG 2: MAKRO-EKONOMIE 40 PUNTE – 30 MINUTE 2.1 Beantwoord die volgende vrae. 2.1.1 Noem die TWEE breë benaderings tot Ekonomie. • Makro ✓ • Mikro ✓ • Monetaristies ✓ • Keynesiaans ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 1) (2) 2.1.2 Waarom is Ekonomie ʼn belangrike vak vir beleidmakers om te bestudeer? Ekonomiese beginsels kan toegepas word op ʼn wye reeks beleidskwessies soos belasting, handel, onderwys, gesondheidsorg, omgewingsbeskerming en armoedevermindering. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1 x 2) (2) 2.2 DATARESPONS 2.2.1 Noem die tak van Ekonomie wat handel oor nasionale aggregate. Makro-ekonomie ✓ (1) 2.2.2 Wat is tak van Ekonomie studeer hoe lae-inkomste lande ekonomiese welvaart kan bereik? Ontwikkelingsekonomie ✓ (1) 2.2.3 Beskryf die kortliks die term omgewingsekonomie. Omgewingsekonomie is die studie van die ekonomiese belangrikheid van die omgewing vir volhoubare ekonomiese groei en ontwikkeling. ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.2.4 Hoe hou Wiskunde verband met Ekonomie? • Wiskunde speel ʼn deurslaggewende rol in Ekonomie aangesien dit gereedskap verskaf om ekonomiese verhoudings te ontleed en voorspellings oor ekonomiese gedrag te maak. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 4

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 2.2.5 Waarom moet mense Ekonomie oorweeg wanneer hulle ʼn loopbaan kies? • Ekonomie is ʼn veld wat nou gekoppel is aan openbare beleid en besluitneming. ✓✓ • Ekonomie-gegradueerdes werk aan kwessies wat ʼn beduidende impak op die samelewing het soos armoede, ongelykheid, omgewingsvolhoubaarheid en internasionale ontwikkeling. ✓✓ • Ekonomie is ʼn veelsydige veld wat gegradueerdes voorsien van ʼn wye reeks vaardighede en kennis wat op baie verskillende beroepsrigtings toegepas kan word. ✓✓ • Ekonomie-gegradueerdes is goed voorbereid vir loopbane in finansies, konsultasie, openbare beleid, data-analise, navorsing en vele ander velde. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Enige 2 x 2) (4) 2.2 DATA RESPONS 2.3.1 Identifiseer EEN duursame verbruikersgoed in die illustrasie hierbo. • Fiets ✓ • Mikrogolfoond ✓ • Yskas ✓ (Enige 1 x 1) (1) 2.3.2 Noem EEN basiese behoefte van ʼn huishouding. • Kos ✓ • Water ✓ • Skuiling ✓ • Klere ✓ (Enige 1 x 1) (1) 2.3.3 Beskryf kortliks die term verbruik. Verbruik is die gebruik van goedere en dienste deur huishoudings. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.3.4 Waarom is ʼn toename in verbruik nodig vir ekonomiese groei? • ʼn Toename in verbruik sal tot verhoogde vraag na goedere en dienste lei, wat weer tot hoër vlakke van produksie, indiensneming en ekonomiese groei kan lei. ✓✓ • Wanneer daar ʼn toename in verbruikersvraag is, is besighede meer geneig om in die uitbreiding van hul produksiekapasiteit te belê om aan die vraag te voldoen. ✓ (Enige 1 x 2) (2) 5

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 2.3.5 Hoe beïnvloed skaarsheid die verbruikers se keuse? • Skaarste beperk die hulpbronne wat aan verbruikers beskikbaar is. ✓✓ • Aangesien hulpbronne skaars is, moet verbruikers besluit hoe om hul beperkte inkomste onder mededingende goedere en dienste toe te deel. ✓✓ • Hulle moet keuses maak op grond van hul voorkeure en die pryse van die goedere. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Enige 2 x 2) (4) 2.4 Beskryf die verskille tussen ekonomiese goedere en vrye goedere. Vrye goedere • Vrye goedere is goedere wat nut het, maar is so volop en het geen ekonomiese koste nie. ✓✓ • Hulle benodig geen moeite of hulpbronne om te verky nie, en het geen mark- of ruilwaarde nie. ✓✓ • Hierdie goedere kan nie as rykdom gereken word nie aangesien dit geen ekonomiese waarde het nie. ✓✓ • Voorbeelde van gratis goedere sluit in lug en sonskyn. ✓✓ Ekonomiese goedere • Ekonomiese goedere is goedere wat nut het, skaars is en ʼn positiewe ekonomiese waarde het. ✓✓ • Hulle is beperk in aanbod en vereis hulpbronne of moeite om te produseer of te verkry. ✓✓ • Ekonomiese goedere word in markte gekoop en verkoop en het markwaarde. ✓✓ • Hierdie goedere kan beskou word as deel van die rykdom van individue en organisasies. ✓✓ • Voorbeelde van ekonomiese goedere sluit in onder andere, kos en klere. ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Enige 4 x 2) (8) 6

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 2.5 Hoe beïnvloed skommelinge in die sakesiklus die vlak van werkloosheid? • Tydens die uitbreidingsfase neem ekonomiese aktiwiteit toe, en besighede brei produksie uit en stel bykomende werkers aan. ✓✓ • Omgekeerd, tydens die inkrimpingsfase neem werkloosheid toe namate ondernemings produksie verminder en werkers afdank. ✓✓ • Gedurende die piekfase kan indiensneming hoog bly, maar dit sal tipies begin afneem soos die ekonomie verlangsaam. ✓✓ • Tydens die trogfase is ekonomiese aktiwiteit op sy laagste punt, en besighede word gedwing om koste te sny en werkers af te lê. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4 x 2) (8) [40] VRAAG 3: EKONOMIESE STREWES 40 PUNTE – 30 MINUTE 3.1 Beantwoord die volgende vrae. 3.1.1 Noem TWEE Suid-Afrikaanse vakbonde. • NEHAWU (National Education, Health and Allied Workers Union) ✓ • NUMSA (Nasionale Unie van Metaalwerkers van Suid-Afrika) ✓ • NUM (Nasionale Unie van Mynwerkers) ✓ • COSATU (Kongres van Suid-Afrikaanse Vakbonde) ✓ • FEDUSA (Federasie van Vakbonde van Suid-Afrika) ✓ • NACTU (Nasionale Raad van Vakbonde) ✓ • AMCU (Association of Construction and Mineworker Unions). ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Enige 2 x 1) (2) 3.1.2 Waarom is ʼn vinnig groeiende bevolking ʼn uitdaging vir ontwikkelende nasies? ʼn Vinnig groeiende bevolking plaas ʼn druk op die beperkte hulpbronne van ontwikkelende nasies, wat kan lei tot tekorte en hoër pryse. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 7

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 3.2 DATARESPONS 3.2.1 Identifiseer die kwartaal met die laagste reële BBP-groei. K2 2020 ✓ (1) 3.2.2 Watter ekonomiese aanwyser word gebruik om ekonomiese groei te meet? Reële BBP ✓ (1) (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) 3.2.3 Beskryf kortliks die term bruto landse produk. Meet die waarde van alle finale goedere en dienste wat binne die grense van die land geproduseer word in ʼn gegewe tydperk, gewoonlik binne ʼn jaar. ✓✓ (2) 3.2.4 Waarom lei inspuitings tot ʼn toename in ekonomiese aktiwiteit? Inspuitings veroorsaak ʼn toename in ekonomiese aktiwiteit deur toenemende vraag, wat lei tot toenemende belegging, en die opheffing van vertroue in die ekonomie. ✓✓ (2) (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) 3.2.5 Wat is die oorsaak van die lae ekonomiese groeikoers in Suid-Afrika? • Die land is sterk aangewese op ʼn paar sektore, soos mynbou en landbou, en het lae vlakke van produktiwiteit en investering in ander sektore. ✓✓ • Hoë vlakke van ongelykheid lei tot sosiale en politieke onstabiliteit, wat investering en ekonomiese aktiwiteit kan ontmoedig. ✓✓ • Daar is ʼn gebrek aan duidelikheid en konsekwentheid in ekonomiese beleid, wat onsekerheid vir beleggers en besighede geskep het. ✓✓ • Suid-Afrika het streng arbeidswette en hoë minimum lone. Dit het die vermoë van ondernemings beperk om hul arbeidsmag aan te pas in reaksie op veranderinge in vraag en het bygedra tot hoë vlakke van werkloosheid. ✓✓ • Suid-Afrika se elektrisiteitsvoorsieningsbeperkings en swak vervoernetwerke beperk die land se vermoë om beleggings te lok. ✓✓ (4) (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Enige 2 x 2) 8

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 3.3 DATARESPONS 3.3.1 Gee EEN voorbeeld van mense wat ekonomies onaktief is. • Kinders onder die ouderdom van 16. ✓ • Bejaardes/Afgetrede mense. ✓ • Tuisteskeppers/Huisvrouens. ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1 x 1) (1) 3.3.2 Wat word verteenwoordig die bevolking tussen die ouderdom 15 – 64? • Dit verteenwoordig die ekonomies aktiewe bevolking. ✓ (1) 3.3.3 Beskryf kortliks die term onwillekeurige migrasie. • Die beweging van individue of groepe mense wat gedwing word om hul huise of lande teen hul wil te verlaat. ✓✓ OF • Wanneer mense beweeg as gevolg van enige omstandigheid wat dit vir hulle onveilig of onmoontlik maak om in hul plek van herkoms te bly. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.3.4 Waarom is die vinnige tempo van stedelike migrasie problematies vir die regering? • Migrasie lei tot digbevolkte informele nedersettings. ✓✓ • Krotbuurte wat ʼn massiewe vraag na behuising en infrastruktuur soos grond, paaie, gesondheidsklinieke noodsaak ✓✓ • Onbeheerde migrasie lei tot diensleweringsprobleme waar die vraag na elektrisiteit, watervoorsiening en ander dienste baie druk op die regering plaas. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Enige 1 x 2) (2) 3.3.5 Bereken die werkloosheidsyfer vir die 4de kwartaal van 2022. 7,8 𝑊𝑒𝑟𝑘𝑙𝑜𝑜𝑠ℎ𝑒𝑖𝑑𝑠𝑦𝑓𝑒𝑟 = 23,7 x 100 33% of 32,9% ✓✓ (2 x 2) (4) 9

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 3.4 Onderskei tussen ekonomiese groei en ekonomiese ontwikkeling. Ekonomiese groei • Dit is die toename in die produksie van goedere en dienste van ʼn land binne ʼn gegewe tydperk. ✓✓ • Dit word gemeet aan die reële BBP van een jaar na die ander. • Dit is gemoeid met goedere en dienste. ✓✓ (Maks 4) (2 x 2) Ekonomiese ontwikkeling • Dit is die verbetering in die lewenstandaard van die hele bevolking. • Dit is gemoeid met mense en menslike ontwikkeling. • Hanteer kwessies soos onderwys, geletterdheid, gesondheidsorg, indiensneming en omgewingsvolhoubaarheid. (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Maks 4) (2 x 2) (8) 3.5 Hoe beïnvloed die hoë immigrasiesyfers plaaslike lone? • As gevolg van die verhoogde aanbod van arbeid sal daar ʼn afname in die loonkoers wees. ✓✓ • Maar in Suid-Afrika is daar ʼn minimum loon wat deur die regering geïmplementeer word. ✓✓ • Sommige immigrante sal ʼn werksgeleentheid onder die minimum loonkoers aanvaar, wat die werkgewers geld spaar. ✓✓ • As werkgewers die minimum loon betaal, lei dit normaalweg daartoe dat minder mense in diens geneem word. ✓✓ • Daar sal meer mense wees wat hul dienste aanbied om in diens geneem te word. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4 x 2) (8) [40] 10

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 VRAAG 4: MAKRO-EKONOMIE EN EKONOMIESE STREWES 40 PUNTE – 30 MINUTE 4.1 Beantwoord die volgende vrae. 4.1.1 Noem enige TWEE fases van ʼn sakesiklus. • Herstel fase ✓ • Voorspoed fase ✓ • Resessie fase ✓ • Depressie fase ✓ (Enige 2 x 1) (2) 4.1.2 Hoekom migreer mense na stedelike gebiede? • Mense soek beter ekonomiese geleenthede. ✓✓ • Opsoek na ʼn beter lewenstandaard. ✓✓ • Op soek na werk. ✓✓ (Aanvaar enige ander relevante antwoord.) (Enige 1 x 2) (2) 4.2 DATARESPONS 4.2.1 Gee ʼn voorbeeld van ʼn samevallende aanwyser. • Werklike kleinhandelverkope ✓ • Produksie van duursame goedere, so ʼn voertuig ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Enige 1 x 1) (1) 4.2.2 Watter fase van ʼn sakesiklus het die hoogste werkloosheidsyfer? • Depressie ✓ (1) 4.2.3 Beskryf kortliks die term sakesiklus. • Die sakesiklus is ʼn opeenvolgende tydperk van toenemende en dalende ekonomiese aktiwiteit. ✓✓ (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (2) 4.2.4 Verduidelik die endogene siening van sakesiklusse. • Die endogene siening dat markte inherent onstabiel is en daarom staatsingryping nodig mag wees. ✓✓ • Die prysmeganisme slaag nie daarin om vraag en aanbod in markte te koördineer nie, en dit gee aanleiding tot opswaai en afswaai. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Enige 1 x 2) (2) 11

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 4.2.5 Hoe kan die Suid-Afrikaanse Reserwebank (SARB) proaktief optree om te keer dat die ekonomie in ʼn resessie verval? Die Reserwebank kan: • Pas die rentekoers (repokoers) afwaarts aan, wat lenings en krediet goedkoper sal maak en totale vraag sal stimuleer. ✓✓ • Verminder kontantreserwevereistes om meer geld by banke beskikbaar te stel vir lenings. ✓✓ • Koop sekuriteite in die ope mark om geld beskikbaar te maak vir lenings (oopmarktransaksies). ✓✓ • Oorreed handelsbanke om meer lenings toe te ken. ✓✓ • Verhoog die geldvoorraad. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4 x 2) (4) 4.3 DATARESPONS 4.3.1 Watter persentasie van die mense in Afrika is onder die ouderdom van 20? • 50% ✓ (1) 4.3.2 Volgens die spotprent, wat is die grootste aandrywer van bevolkingsgroei in Afrika? • Die vastelandse hoë geboortesyfer ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1) 4.3.3 Beskryf kortliks die term verstedeliking. • Verstedeliking verwys na die proses waardeur ʼn toenemende deel van ʼn land se bevolking in stedelike gebiede woon, wat lei tot die groei en uitbreiding van stede en dorpe. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 4.3.4 Hoekom is dit nodig om ʼn bevolkingsensus te doen? • ʼn Bevolkingsensus verskaf akkurate en bygewerkte inligting oor die grootte, samestelling en verspreiding van die bevolking. ✓✓ • Regerings gebruik bevolkingsyfers om hulpbronne, insluitend begrotingsfondse, aan verskillende streke of gemeenskappe toe te wys op grond van hul bevolkingsgrootte en behoeftes. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 12

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 4.3.5 Wat is die effek van ʼn hoë bevolkingsgroeikoers op die Suid- Afrikaanse ekonomie. • Verminder die inkomste per capita van alle burgers. ✓✓ • ʼn Groot bevolking skep die probleem van werkloosheid. ✓✓ • Voedseltekorte en ander maatskaplike dienste word ʼn groot probleem. ✓✓ • ʼn Hoë bevolkingsgroei vereis meer investering van die regering. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Enige 2 x 2) (4) 4.4 Bespreek die ouderdomsamestelling en geografiese verspreiding van die Suid-Afrikaanse arbeidsmag. Ouderdomsamestelling: • Die ouderdomsamestelling van die Suid-Afrikaanse arbeidsmag bestaan uit individue tussen die ouderdomme van 25 en 65, wat die werkende ouderdomsgroep verteenwoordig. ✓ • Daar is ʼn toenemende fokus op jeug indiensneming en pogings om meer jong mense in die arbeidsmag in te sluit. ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) Geografiese verspreiding: • Die geografiese verspreiding van die Suid-Afrikaanse arbeidsmag word deur verskeie faktore beïnvloed, insluitend historiese patrone van verstedeliking, ekonomiese ontwikkeling en streeksverskille. ✓✓ • Die meerderheid van die arbeidsmag is in stedelike gebiede gekonsentreer, veral in groot stede soos Johannesburg, Kaapstad en Durban. ✓✓ • Hierdie stedelike gebiede bied meer werksgeleenthede en toegang tot verskeie nywerhede en sektore. ✓✓ • Landelike gebiede het steeds ʼn beduidende deel van die arbeidsmag wat hoofsaaklik by landbou-aktiwiteite betrokke is. ✓✓ • Die geografiese verspreiding van die arbeidsmag word ook beïnvloed deur faktore soos migrasie, beskikbaarheid van werksgeleenthede en plaaslike ekonomiese ongelykhede. Sommige streke, soos Gauteng Provinsie, het ʼn hoër konsentrasie werksgeleenthede in vergelyking met ander provinsies. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (8) 13

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 4.5 Wat is ʼn paar oplossings wat gebruik kan word om omgewingsprobleme aan te spreek? • Bevorder die gebruik van hernubare energiebronne soos son-, wind-, hidro- en geotermiese krag. ✓✓ • Belê in navorsing en ontwikkeling van skoon energie tegnologieë. ✓✓ • Implementeer beleide en aansporings om die aanvaarding van skoon energie aan te moedig en afhanklikheid van fossielbrandstowwe te ontmoedig. ✓✓ • Verbeter energiedoeltreffendheid in nywerhede, geboue en vervoer. ✓✓ • Moedig afvalvermindering, herwinning en hergebruik aan. ✓✓ • Ontwikkel en handhaaf strenger regulasies oor afvalverwydering en - bestuur. ✓✓ • Belê in afvalbehandeling en herwinningsinfrastruktuur. ✓✓ • Leer en verhoog bewustheid onder die publiek oor behoorlike afvalbestuurspraktyke. ✓✓ • Ontwikkel en handhaaf streng omgewingstandaarde en regulasies oor nywerhede heen. ✓✓ • Implementeer effektiewe moniterings- en afdwingingsmeganismes om nakoming te verseker. ✓✓ • Moedig maatskappye aan om omgewingsvriendelike praktyke en tegnologieë aan te neem. ✓✓ • Verskaf aansporings en ondersteuning vir maatskappye wat volhoubare maatreëls implementeer. ✓✓ • Verbeter openbare vervoerstelsels om afhanklikheid van private voertuie te verminder. ✓✓ • Moedig die gebruik van elektriese voertuie aan en ondersteun die ontwikkeling van laai-infrastruktuur. ✓✓ • Implementeer maatreëls om verkeersopeenhopings te verminder en nie- gemotoriseerde vervoeropsies soos fietsry en stap te bevorder. ✓✓ • Inkorporeer volhoubare beginsels in stedelike beplanning, soos die skep van groen ruimtes, die verbetering van voetganger-infrastruktuur, en die bevordering van gemengde grondgebruik om pendelafstande te verminder. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Enige 4 x 2) (8) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 14

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 AFDELING C Beantwoord EEN van die twee vrae uit hierdie afdeling in die ANTWOORDBOEK. PUNTE- STRUKTUUR VAN OPSTEL TOEKENNING Inleiding Die inleiding is ʼn laer-orde reaksie. • ʼn Goeie beginpunt sal wees om die hoofkonsep wat verband hou met die vraagonderwerp te definieer. Maks. 2 • Moenie enige deel van die vraag by jou inleiding insluit nie. • Moenie enige deel van die inleiding in die liggaam herhaal nie. • Vermy om in die inleiding te noem wat jy in die liggaam gaan bespreek. Liggaam Hoof gedeelte: Bespreek in detail/In-diepte bespreking/ Maks. 26 Ondersoek/Bespreek krities/Ontleed/Vergelyk/Evalueer/ Onderskei/Differensieer/Verduidelik Bykomende deel: Gee eie mening/Bespreek krities/Evalueer/ Evalueer krities/Teken ʼn grafiek en verduidelik/Gebruik die grafiek wat gegee word en verduidelik/Voltooi die gegewe grafiek/ Maks. 10 Bereken/Lei af/Vergelyk/Verduidelik/Onderskei/Interpreteer/ Debatteer kortliks/Hoe/Stel voor Afsluiting Enige hoër-orde gevolgtrekking moet die volgende insluit: • ʼn Kort opsomming van wat bespreek is sonder om feite wat reeds genoem is te herhaal • Enige mening of waarde-oordeel oor die feite wat bespreek is Maks. 2 • Bykomende ondersteuningsinligting om die bespreking/analise te versterk • ʼn Teenstrydige standpunt met motivering, indien nodig • Aanbevelings TOTAAL: 40 15

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 VRAAG 5 MAKRO-EKONOMIE 40 PUNTE – 40 MINUTE • Bespreek, in detail, die 4 deelnemers van die kringloop van ʼn oop ekonomie en die interverwantskappe tussen hulle. (26 punte) • Hoe het lidmaatskap aan BRICS Suid-Afrika gehelp met sy buitelandse sektor handelsverhoudinge? (10 punte) INLEIDING Markte koördineer ekonomiese aktiwiteite en bepaal pryse vir goedere en dienste. ✓✓/ Die kringloopmodel is ʼn vereenvoudigde voorstelling van die interaksie tussen die deelnemers van die ekonomie. ✓✓ (Aanvaar enige ander relevante inleiding.) (Maks. 2) HOOF GEDEELTE In Ekonomie, verteenwoordig die sirkulêre vloeimodel die vloei van goedere, dienste en geld tussen vier hoofdeelnemers: huishoudings, firmas, die regering en die buitelandse sektor. ✓✓ Huishoudings ✓ • Huishoudings is die individue of groepe wat goedere en dienste verbruik en produksiefaktore (soos arbeid, grond en kapitaal) aan ondernemings verskaf. ✓✓ • Hulle ontvang inkomste uit hul deelname aan die produksieproses, hoofsaaklik in die vorm van lone, salarisse, huurgeld en winste. ✓✓ • Huishoudings ken hul inkomste toe aan verbruik, besparing en betaling van belasting. ✓✓ Onderlinge verwantskappe • Huishoudings tree op as verbruikers en koop goedere en dienste van firmas. ✓✓ • Hierdie verbruiksbesteding is ʼn deurslaggewende bron van inkomste vir ondernemings. ✓✓ • Huishoudings verskaf produksiefaktore aan ondernemings, soos arbeid. ✓✓ • In ruil daarvoor ontvang hulle inkomste in die vorm van lone, wat hulle dan vir verbruik of spaar kan gebruik. ✓✓ • Huishoudings betaal belasting aan die regering, wat help om openbare goedere en dienste te finansier. ✓✓ Firmas ✓ • Firmas, ook bekend as besighede of produsente, is die ekonomiese entiteite wat goedere en dienste produseer deur gebruik te maak van die produksiefaktore wat deur huishoudings verskaf word. ✓✓ • Maatskappye poog om inkomste te genereer deur die verkoop van hul produkte en om wins te maksimeer deur koste te beheer en produksie te optimaliseer. ✓✓ 16

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 Onderlinge verwantskappe • Firmas produseer goedere en dienste wat deur huishoudings verbruik word. ✓✓ • Hulle verskaf die goedere en dienste wat deur huishoudings gevra word en ontvang inkomste uit hul verkope. ✓✓ • Firmas gebruik arbeid en ander produksiefaktore wat deur huishoudings verskaf word, wat lone, salarisse en ander vorme van vergoeding betaal. ✓✓ • Firmas betaal belasting aan die regering, wat bydra tot staatsinkomste. ✓✓ Regering ✓ • Die regering speel ʼn deurslaggewende rol in die sirkulêre vloeimodel. Dit verskaf openbare goedere en dienste, reguleer ekonomiese aktiwiteite, en implementeer fiskale en monetêre beleid. ✓✓ • Regerings samel belasting in, maak uitgawes aan en herverdeel inkomste deur verskeie programme. ✓✓ Onderlinge verwantskappe • Die regering vorder belasting van beide huishoudings en firmas in, wat ʼn beduidende deel van die staatsinkomste uitmaak. ✓✓ • Hierdie belasting word gebruik om openbare goedere en dienste, soos infrastruktuur, onderwys, gesondheidsorg en verdediging te finansier. ✓✓ • Die regering koop goedere en dienste van firmas, soos verdedigingstoerusting of infrastruktuurprojekte. ✓✓ • Die regering implementeer fiskale beleide, soos belasting en staatsbesteding, wat die gedrag van huishoudings en firmas kan beïnvloed. ✓✓ Buitelandse Sektor ✓ • Die buitelandse sektor verteenwoordig ekonomiese transaksies tussen die binnelandse ekonomie en die res van die wêreld. Dit sluit invoere, uitvoere, buitelandse beleggings en internasionale lenings in. ✓✓ Onderlinge verwantskappe • Die buitelandse sektor voer goedere en dienste in wat deur firmas in die binnelandse ekonomie geproduseer word. ✓✓ • Dit verskaf inkomste aan plaaslike firmas en beïnvloed hul produksiebesluite. ✓✓ • Binnelandse firmas voer goedere en dienste uit na die buitelandse sektor, wat inkomste uit die buiteland genereer. ✓✓ • Die buitelandse sektor kan ook in plaaslike firmas belê, kapitaal verskaf en die binnelandse beleggingsomgewing beïnvloed. ✓✓ • Die sirkulêre vloeimodel illustreer die onderlinge verbondenheid van hierdie deelnemers, en beklemtoon hoe inkomste, goedere en dienste tussen hulle vloei. ✓✓ • Dit beklemtoon die interafhanklikheid van huishoudings, firmas, die regering en die buitelandse sektor in die funksionering van die algehele ekonomie. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Maks. 26) 17

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 BYKOMENDE DEEL Hoe het BRICS-lidmaatskap Suid-Afrika gehelp met sy buitelandse sektor handelsverhoudinge? • Om ʼn lid van BRICS te wees, bied Suid-Afrika geleenthede om handel en belegging met die ander lidlande te verbeter. ✓✓ • Dit kan lei tot verhoogde bilaterale handels- en beleggingsvloei, asook die verkenning van nuwe markte vir Suid-Afrikaanse goedere en dienste. ✓✓ • Suid-Afrika kan baat vind by groter toegang tot die groot en vinnig groeiende verbruikersmarkte van die ander BRICS-lande. ✓✓ • BRICS-lidmaatskap bevorder ekonomiese samewerking en samewerking tussen die lidlande. ✓✓ • Dit kan lei tot die deel van beste praktyke, kennis en kundigheid in verskeie sektore, insluitend tegnologie, infrastruktuur, landbou en finansies. ✓✓ • Sulke samewerking kan bydra tot ekonomiese ontwikkeling en mededingendheid in Suid-Afrika. ✓✓ • BRICS het finansiële instellings soos die Nuwe Ontwikkelingsbank (NDB) en die Kontingent Reserwe-reëling (CRA) gestig. ✓✓ • Hierdie instellings poog om finansiële ondersteuning en stabiliteit aan lidlande te verskaf, veral gedurende tye van ekonomiese krisis. ✓✓ • Suid-Afrika kan toegang verkry tot befondsing van hierdie instellings vir infrastruktuurprojekte en ander ontwikkelingsinisiatiewe. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Maks. 10) SLOT Die werklike impak van BRICS-lidmaatskap op Suid-Afrika se buitelandse sektorverhoudings sal afhang van verskeie faktore, insluitend die beleide en strategieë wat deur die Suid-Afrikaanse regering geïmplementeer word, die vlak van samewerking tussen BRICS-lande en die breër globale ekonomiese toestande. ✓✓ (Aanvaar enige ander relevante gevolgtrekking.) (Maks. 2) [40] 18

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 VRAAG 6: EKONOMIESE STREWES 40 PUNTE – 40 MINUTE • Bespreek, in detail, industriële ontwikkeling met die fokus op die volgende aspekte: o Meganisasie van produksie o Verstedeliking en migrasie (26 punte) • Hoe het die toestroming van immigrante bygedra tot die industriële ontwikkeling van Suid-Afrika? (10 punte) INLEIDING Nywerheidsontwikkeling is die bou en groei van nywerhede binne ʼn ekonomie deur die gebruik van nuwe tegnologieë wat werk makliker, vinniger en beter maak en lei tot ʼn toename in ʼn besigheid se uitset en ʼn toename in winste. ✓✓ (Aanvaar enige ander relevante inleiding) (Maks. 2) HOOF GEDEELTE Meganisasie van produksie • Die Industriële Revolusie was die oorgang na nuwe vervaardigingsprosesse. • Die manier waarop mense gewerk het en die manier waarop goedere vervaardig is, het verander. ✓✓ • Meganisasie, die gebruik van masjiene om die werk van diere of mense te doen, is in die vervaardigingsprosesse gebruik. ✓✓ • Die fabriekstelsel word gekenmerk deur ʼn ingewikkelde verdeling van arbeid, wat die organisasie van werk genoem word. ✓✓ • In hierdie stelsel is ʼn werker verantwoordelik vir ʼn taak in die produksielyn. ✓✓ • Handgereedskap is met meganiese gereedskap vervang. ✓✓ • Die verwerking van yster is ʼn goeie voorbeeld hiervan. ✓✓ • Voor meganisasie, moes baie werkers grootmaatmateriaal met grawe en kruiwaens hanteer. ✓✓ • Ná meganisasie, verwerk ʼn ysterertsverwerkingsaanleg 20 000 ton erts per dag, met twee skofte van vyf man elk. ✓✓ • Landbou-innovasie het beter boerderymetodes en -tegnieke ingesluit, wat grondvrugbaarheid en die kwaliteit van produkte verbeter het. ✓✓ • Voor meganisasie en fabrieke, is tekstiele hoofsaaklik in mense se huise gemaak met behulp van basiese toerusting. ✓✓ Verstedeliking en migrasie • Industrialisering het gelei tot die vestiging van stede rondom steenkoolvelde of fabrieke en naby belangrike hawens. ✓✓ • ʼn Aansienlike groei het gedurende hierdie tydperk plaasgevind in stedelike bevolkings aangesien mense van die platteland gestroom het om in die stede te woon en te werk. ✓✓ • Daar was ʼn groot aanvraag vir It-werkers om verskeie soorte werk by die fabrieke te doen. ✓✓ 19

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 • Benewens interne migrasie, is die bevolking ook deur immigrasie en emigrasie- beïnvloed. ✓✓ • Soos die geleenthede in die industrialiserende gebiede mense van ander lande begin lok het, het meer as ʼn miljoen Engelse, Walliese en Skotse werkers in die agtiende eeu ook hul tuislande na oorsese bestemmings verlaat, hoofsaaklik na die kolonies. Behalwe die politieke en godsdienstige vlugtelinge, was die meeste van hulle op soek na beter ekonomiese geleenthede. ✓✓ • Teen 1900 het die mees geïndustrialiseerde lande ten minste 50% verstedelik. ✓✓ • Groot markte vir vervaardigde goedere het in die nuwe stede begin oopmaak. ✓✓ • Die lewensomstandighede van werkers in die stede was baie moeilik. ✓✓ • Lang werksure (tot 16 uur per dag) was algemeen. ✓✓ • In baie gevalle was koshuise oorvol en sonder behoorlike dreinering en watertoevoer. Vroue het baie lae lone verdien. ✓✓ • In Afrika was die oorgang van koloniale regeringstelsels na selfregering baie moeilik. ✓✓ • Die vinnige tempo van verstedeliking het nie tred gehou met toenemende ekonomiese aktiwiteite nie. (nie vergesel nie) ✓✓ • In Afrika, suid van die Sahara, was geskoolde arbeid, bestuursvaardighede noodsaaklik en kapitaal baie skaars. ✓✓ • Die meeste lande, behalwe Suid-Afrika, het nie ʼn sterk nie-industriële basis nie. Industrialisering vereis investering in infrastruktuur soos pad- en elektrisiteitsnetwerke en in arbeidsgehalte, sowel as in duur masjiene. ✓✓ • Suid-Afrika, en in ʼn mindere mate die destydse Suid-Rhodesië, het ʼn aansienlike vervaardigingsektor ontwikkel. ✓✓ • Afgesien van ʼn bietjie groei in die vervaardigingsektor in die destydse Belgiese Kongo, het die res van Afrika nie geïndustrialiseerd geraak nie. ✓✓ • In sommige lande het elite-groepe voordeel getrek wanneer eienaarskap van maatskappye ná onafhanklikheid aan plaaslike eienaars oorgedra is. ✓✓ (Maks. 26) BYKOMENDE DEEL Hoe het die toestroming van immigrante bygedra tot die industriële ontwikkeling van Suid-Afrika? • Immigrante het ʼn diverse en dikwels hoogs geskoolde arbeidsmag verskaf om nywerheidsontwikkeling in Suid-Afrika te ondersteun. ✓✓ • Baie immigrante beskik oor gespesialiseerde vaardighede en kundigheid wat in verskeie sektore in aanvraag is, insluitend ingenieurswese, gesondheidsorg, inligtingstegnologie en finansies. ✓✓ • Deur vaardigheidsgapings in die arbeidsmark te vul, het immigrante bygedra tot die groei en produktiwiteit van nywerhede. ✓✓ • Immigrante het ook ʼn deurslaggewende rol gespeel in entrepreneurskap en sakeontwikkeling in Suid-Afrika. ✓✓ • Baie migrante het besighede gevestig, wat wissel van kleinskaalse ondernemings tot groot korporasies, en daardeur werksgeleenthede geskep en tot ekonomiese groei bygedra. ✓✓ 20

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 10 • Hul entrepreneursgees en bereidwilligheid om risiko's te neem het gehelp om innovasie en mededinging in verskeie sektore te stimuleer. ✓✓ • Immigrante, veral dié met finansiële hulpbronne, het bygedra tot ekonomiese belegging in Suid-Afrika. ✓✓ • Hulle bring dikwels kapitaal uit hul tuislande of het toegang tot internasionale netwerke wat belegging kan vergemaklik. ✓✓ • Hierdie belegging was instrumenteel in die vestiging en uitbreiding van besighede, wat gelei het tot werkskepping, tegnologie-oordrag en industriële groei. ✓✓ • Die toestroming van immigrante het die oordrag van kennis, idees en tegnologiese vooruitgang na Suid-Afrika vergemaklik. ✓✓ • Immigrante bring uiteenlopende ervarings, kundigheid en internasionale perspektiewe, wat kan lei tot die bekendstelling van nuwe tegnologieë, bestuurspraktyke en innovasie. ✓✓ • Hierdie kennisuitruiling het nywerheidsektore positief beïnvloed, wat doeltreffendheid, mededingendheid en produktiwiteit verbeter het. ✓✓ • Immigrante het bygedra tot die uitbreiding van binnelandse markte in Suid-Afrika. • Met hul uiteenlopende agtergronde en kulturele bande met ander lande, het immigrante gehelp om internasionale handels- en beleggingsskakels te bevorder. ✓✓ • Hulle tree dikwels as tussengangers op, wat handel tussen Suid-Afrika en hul tuislande of ander streke vergemaklik. ✓✓ • Hierdie verhoogde markkonnektiwiteit het nuwe geleenthede vir Suid-Afrikaanse nywerhede oopgemaak om toegang tot wêreldmarkte te verkry en hul kliëntebasis uit te brei. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Maks. 10) SLOT Die geskiedenis van nywerheidsontwikkeling in Afrika het getuie van pogings om produksie te meganiseer en toon die beduidende neigings van verstedeliking en migrasie. Terwyl uitdagings voortduur, is vordering gemaak met die aanvaarding van meganisasie in landbou- en vervaardigingsektore. ✓✓ (Aanvaar enige ander relevante gevolgtrekking) (Maks. 2) [40] TOTAAL AFDELING C: 40 TOTAAL: 150 21