Economics Grade 11 P1 Gauteng June 2024 Memo (Afrikaans)

Downloaded from hlayiso.com PROVINSIALE EKSAMEN JUNIE 2024 GRAAD 11 NASIENRIGLYNE EKONOMIE (VRAESTEL 1) 22 bladsye

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 AFDELING A (VERPLIGTEND) VRAAG 1 1.1 MEERVOUDIGEKEUSE-VRAE 1.1.1 B – reële loon wat die werker elke week ontvang. ✓✓ 1.1.2 A – entrepreneur ✓✓ 1.1.3 C – G + I + X > S + M + T ✓✓ 1.1.4 D – in die kapitaalmark ✓✓ 1.1.5 B – belasting op produkte byvoeg en subsidies op produkte aftrek ✓✓ 1.1.6 A – beheerde ✓✓ – 1.1.7 D – private eienaars ✓✓ 1.1.8 C – tersiêre ✓✓ (8 x 2) (16) 1.2 PASITEMS 1.2.1 G – wette, soos die EEA, SEB en AA saam met SETA's is ingestel. ✓ 1.2.2 D – natuurlike hulpbronne moet getransformeer word om dit nuttig vir verbruik te maak. ✓ 1.2.3 E – Dien as ʼn skakel tussen huishoudings en firmas wat surplusgeld het, en ander in die ekonomie wat fondse benodig ✓ 1.2.4 H – wanneer geld bygedra word tot die ekonomie se vermoë om verbruikersgoedere en -dienste te vervaardig ✓ 1.2.5 A – gee inligting aan verbruikers en produsente om produksie of verbruik te verhoog of te verminder ✓ 1.2.6 B – sluit kommersiële en professionele dienste in ✓ 1.2.7 F – ʼn totaal wat verkry word deur bruto bedrae by te tel ✓ 1.2.8 C – die staat se beplande inkomste en uitgawes vir die boekjaar ✓ (8 x 1) (8) 2

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 1.3 GEE DIE TERM 1.3.1 Vry goedere ✓ 1.3.2 Lekkasie ✓ 1.3.3 Sentraal beplande ekonomie ✓ 1.3.4 Nie ekonomies aktief ✓ 1.3.5 Spesialisering van arbeid ✓ 1.3.6 Intermediêre goedere/kapitaalgoedere ✓ (6 x 1) (6) TOTAAL AFDELING A: 30 3

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 AFDELING B Beantwoord enige TWEE van die drie vrae in hierdie afdeling in die ANTWOORDBOEK. VRAAG 2: MAKRO-EKONOMIE 2.1 Beantwoord die volgende vrae. 2.1.1 Noem TWEE komponente van kapitaal. • Fisiese ✓ • Finansiële ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 1) (2) 2.1.2 Hoe beïnvloed ʼn toename in inkomstebelasting die geldvloei van ʼn land? • Dit kan lei tot ʼn kapitaalvlug, waar beleggingsfondse uit die land vloei, wat moontlik binnelandse belegging en ekonomiese groei kan verminder. ✓✓ • Wanneer daar ʼn toename in inkomstebelasting is, veroorsaak dit ʼn negatiewe vermenigvuldiger effek. ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1 x 2) (2) 2.2 DATARESPONS 2.2.1 Identifiseer die produksiefaktor in die statistieke hierbo. • Arbeid ✓ (1) 2.2.2 In watter van die drie kategorieë hierbo sal marginaliseringsgroepe val? • Nie-ekonomies Aktief/Ander NEA/Moedelose werksoekers/Laaste kategorie ✓ (1) 2.2.3 Beskryf kortliks die term formele sektor. • Die formele sektor is die deel van die Suid-Afrikaanse ekonomie wat alle formele ondernemings insluit wat hul belasting betaal en gereguleer word. Die formele sektor sluit die bekendste private ondernemings in. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 4

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 2.2.4 Wat sal vereis word vir ʼn persoon om van ongeskoolde arbeid na geskoolde arbeid te beweeg? • Geskoolde arbeid vereis ʼn mate van formele opleiding en kundigheid wat ongeskoolde arbeid nie vereis nie. ✓✓ • Diegene in die kategorie ongeskoolde arbeid kan in die halfgeskoolde of geskoolde kategorie inbeweeg as hulle formele opleiding ondergaan. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.2.5 Waarom is intellektuele eiendom belangrik? • Intellektuele eiendom moedig individue en organisasies aan om tyd, moeite en hulpbronne te belê in die skep van nuwe idees, uitvindings en artistieke werke deur te verseker dat hulle die vrugte van hul harde werk kan pluk deur eksklusiewe regte en eienaarskap. ✓✓ • Deur wetlike beskerming aan intellektuele eiendom te bied, skep dit ʼn omgewing wat navorsings- en ontwikkelingsaktiwiteite stimuleer. Hierdie aktiwiteite lei tot vooruitgang in tegnologie, medisyne en ander velde, wat uiteindelik die samelewing as geheel bevoordeel. ✓✓ • Maatskappye met sterk intellektuele eiendomsportefeuljes het dikwels ʼn mededingende voordeel, wat beleggers, vennote en kliënte lok en hulle in staat stel om wêreldwyd mee te ding. ✓✓ • Deur skeppers en uitvinders toe te laat om hul intellektuele eiendom te lisensieer, kan hulle hul kennis met ander deel terwyl hulle beheer oor die gebruik en kommersialisering daarvan behou. ✓✓ • Intellektuele eiendom beskerm tradisionele kennis, volkskunde en inheemse kulturele uitdrukkings. Dit verseker dat hierdie unieke kulturele bates gerespekteer, bewaar en aan toekomstige geslagte oorgedra word, terwyl onvanpaste of ongemagtigde gebruik voorkom word. ✓✓ • Oor die algemeen is intellektuele eiendom noodsaaklik vir die bevordering van kreatiwiteit, die dryf van innovasie, die stimulering van ekonomiese groei en die behoud van waardevolle kennis en kultuur. ʼn Toename in marginale belastingkoerse het ʼn dempende effek op die vermenigvuldiger in ʼn ekonomie. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 5

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 2.3 DATARESPONS 2.3.1 Gee EEN voorbeeld van ʼn nie-duursame goed • Voedsel ✓ • Drankies ✓ • Wasmiddel ✓ • Skottelgoedseep ✓ • Papierprodukte soos papierborde ✓ (Aanvaar enige voorbeeld van ʼn verbruikersgoed.) (1) 2.3.2 Noem EEN ander item wat gebruik word om BBU te bereken. • Staatsuitgawes ✓ • Besigheidsbeleggingsbesteding/Bruto vastekapitaalvorming ✓ • Netto uitvoere ✓ (1) 2.3.3 Beskryf kortliks die term Bruto Toegevoegde Waarde. • BTW is die uitset van die land minus die intermediêre verbruik, wat die verskil tussen bruto uitset en netto uitset is. ✓✓ OF BTW is ʼn maatstaf van die bydrae tot die BBP wat deur ʼn individuele produsent, bedryf of sektor gemaak word. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.3.4 Watter aanpassing moet aan huidige pryse gemaak word om ʼn ware weerspieëling van BBP(E)-groei te wees? • BBP teen huidige pryse weerspieël nie die effek wat inflasie op pryse gehad het nie. Daarom moet die pryse omgeskakel word na konstante pryse. ✓✓ • ʼn Inflasieaanpassing moet gemaak word om die effek van inflasie op die huidige pryse te verwyder. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.3.5 Waarom is die besteding aan nie-duursame goedere meer as die spandering aan semi-duursame en duursame goedere? • Nie-duursame goedere is produkte wat slegs een of slegs ʼn paar keer gebruik kan word voordat hulle hul ekonomiese waarde verloor en dus meer gereeld gekoop word. ✓✓ • Nie-duursame goedere word grootliks verteenwoordig deur noodsaaklike goedere soos kruideniersware, wat verbruikers moet koop ongeag die huidige ekonomiese situasie. ✓✓ (2 x 2) (4) 6

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 2.4 Verduidelik kortliks die toeganklikheid, deur bemagtiging, van die ekonomies gemarginaliseerde groep. • Beleide wat kleinsake-ontwikkeling bevorder, burokratiese rompslomp verminder en mentorskap- en netwerkgeleenthede bied, deur ʼn bemagtigende omgewing te skep, ondersteun entrepreneurskap en innovasie en toeganklikheid van die ekonomies gemarginaliseerdes. ✓✓ • Inklusiwiteit om toeganklikheid vir die ekonomies gemarginaliseerdes te verseker, sluit die aanspreek van sistemiese hindernisse en diskriminasie in, asook die bevordering van geslagsgelykheid en die omhelsing van diversiteit in alle aspekte van die samelewing. ✓✓ • Sedert 1994 is wette ingestel om die regte van alle werknemers te beskerm, byvoorbeeld die wet op Swart Ekonomiese Bemagtiging en die Wet op Gelyke Indiensneming van 1998. ✓ • Die hoofdoel van BBSEB is die insluiting van swart mense, naamlik swart Afrikane, Indiërs en Kleurlinge wat Suid-Afrikaanse burgers is, in die ekonomie binne ʼn groter doelwit van nasionale bemagtiging wat gerig is op histories benadeelde mense soos swart vroue, die jeug, landelike gemeenskappe en gestremdes. ✓✓ • Regstellende aksie beleide het ook die verteenwoordiging van vroue verhoog op gebiede wat tradisioneel deur mans oorheers is, soos die wetenskap, politiek en besigheid oorheers is. ✓✓ • Die Wet op Vaardigheidsontwikkeling bied aan besighede ʼn stewige raamwerk om leerstrategieë ten opsigte van vaardigheidsontwikkeling te implementeer met behulp van SETAS wat die Suid-Afrikaanse arbeidsmag se vaardighede in die primêre, sekondêre en tersiêre sektore sal verbeter. ✓✓ • Die uitgebreide Openbare Werke-program is die grootste werkskeppingsinisiatief wat die ontwikkeling van jong, gemarginaliseerde mense deur opleiding en kapasiteit bevorder. ✓✓ • Die Nasionale Jeugagentskap help persone tussen 16 en 25 wat hul opleiding wil voltooi deur hulle van deeltydse werk te voorsien. ✓✓ • Die Menslike Hulpbronontwikkelingstrategie help om vlakke van armoede, werkloosheid en ongelykheid te beveg deur middel van hul Anti-armoede- inisiatief en -programme, sowel as goed ontwikkelde toelae en beter dienslewering aan armes. ✓✓ • Die toeganklikheid van die ekonomies gemarginaliseerde groep in Suid-Afrika word gedoen deur individue wat ekonomies benadeel is, te bemagtig deur hulle te voorsien van die gereedskap, hulpbronne en geleenthede wat nodig is om hindernisse te oorkom en ekonomiese onafhanklikheid te bereik. ✓✓ • Bemagtiging neem verskeie vorme aan, soos die verskaffing van onderwys- en vaardigheidsopleidingsprogramme wat individue toerus met bemarkbare vaardighede en kennis. Dit kan hulle in staat stel om die arbeidsmark te betree, hul eie besighede te begin of toegang tot hoër betalende werksgeleenthede te kry. ✓✓ • Toegang tot finansiële dienste en hulpbronne speel ʼn rol in die bemagtiging van die ekonomies gemarginaliseerdes. Deur mikrofinansieringsinisiatiewe, lenings met lae rente of toelaes te verskaf, kan individue toegang tot kapitaal verkry en hul eie ondernemings begin of uitbrei. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4 x 2) (8) 7

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 2.5 Waarom hef die regering belasting? • Hulle hef direkte en indirekte belasting om staatsinkomste te verhoog om staatsuitgawes soos die betaling van salarisse van staatsamptenare te finansier. ✓✓ • Hulle hef direkte indirekte belasting om openbare goedere en dienste soos gesondheidsdienste en onderwys te verskaf. ✓✓ • Hulle hef indirekte belasting om die verbruik van sekere produkte soos sigarette te ontmoedig. ✓✓ • Hulle hef indirekte belasting om die produksie van skadelike produkte en die vrystelling van kweekhuisgasse in die atmosfeer te verminder/om die omgewing te beskerm deur groenbelasting te hef om besoedeling te verminder. ✓✓ • Hulle hef direkte en indirekte belasting om maatskaplike dienste op munisipale vlak te lewer. ✓✓ • Om eksterne koste vir die gebruik van ʼn openbare toeristeterrein ✓✓ te verhaal, byvoorbeeld Robbeneiland. ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (8) [40] VRAAG 3: MAKRO-EKONOMIE 3.1 Beantwoord die volgende vrae. 3.1.1 Noem enige TWEE hoof ekonomiese aktiwiteite in die moderne samelewing. • Produksie ✓ • Verbruik ✓ • Handel ✓ (2 x 1) (2) 3.1.2 Waarom kan ʼn arm persoon gelukkiger in ʼn bevelstelsel wees? • ʼn Arm persoon sal ʼn meer gelyke verdeling van inkomste, volle indiensneming en volle toegang tot maatskaplike dienste ervaar. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1 x 2) (2) 8

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 3.2 DATARESPONS 3.2.1 Identifiseer die ekonomiese stelsel wat hierbo geïllustreer word. • Gemengde ekonomiese stelsel ✓ (1) 3.2.2 Hoe word pryse in ʼn markekonomie bepaal? • Markkragte/vraag en aanbod ✓ (1) 3.2.3 Beskryf kortliks die term sosialisme. • Sosialisme is ʼn ekonomiese en politieke stelsel gebaseer op kollektiewe, gemeenskaplike of openbare eienaarskap van die produksiemiddele. ✓ OF Sosialisme is ʼn sosiale en ekonomiese leerstelling wat vra vir openbare eerder as private eienaarskap of die beheer van eiendom en natuurlike hulpbronne. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.2.4 Waarom is daar ʼn gebrek aan innovasie in ʼn sentraal beplande ekonomie? • Innovasie is moeilik in ʼn sentraal beplande ekonomie omdat ondernemings met ʼn samelewingsbedienende motief werk en nie ʼn winsmakende motief nie en daarom geen aansporing het om innoverende maniere te vind om produksiekoste te verlaag/of mededingend te wees nie. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.2.5 Hoe is eiebelang voordelig vir ʼn ekonomie? Eiebelang is een van die belangrikste dryfkragte in ʼn markekonomie aangesien: • Besighede gedryf word om goedere en dienste teen ʼn minimum koste te produseer om maksimum winste te behaal en verbruikers koop goedere teen laer pryse. ✓✓ • Hulle ook gedryf word om skaars hulpbronne te gebruik om slegs die goedere en dienste te produseer wat die samelewing die meeste wil hê, om allokatiewe doeltreffendheid te bereik.  • Besighede probeer om winste te maksimeer of verliese te minimaliseer en dit lei tot ekonomiese groei. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 9

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 3.3 DATARESPONS 3.3.1 Identifiseer die mees ontwikkelde land uit die grafieke hierbo. • Land A ✓ (1) 3.3.2 Noem EEN aktiwiteit wat in die primêre sektor gevind word. • Verbouing van landbouprodukte ✓ • Bewerking/Ontginning van minerale ✓ • Versameling van bosbou en visserye ✓ (1) 3.3.3 Beskryf kortliks die term ontginnende bedrywighede. • Ontginnende bedrywighede is aktiwiteite in die primêre sektor waar ons nie kan terugkeer na die natuur wat daaruit geneem is nie, soos mynbou en visvang. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.3.4 Waarom word watervoorsiening in die sekondêre sektor gekategoriseer? • Dit is in die sekondêre sektor waar natuurlike hulpbronne soos water verander word tot ʼn vorm wat vir menslike gebruik geskik is. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.3.5 Wat sal die effek van meer kapitaalintensiewe tegnieke in die primêre sektor op indiensneming hê? • Die aanvaarding van kapitaalintensiewe tegnieke kan die behoefte aan handearbeid in die primêre sektor verminder. ✓✓ • Soos masjiene en die tegnologie sekere take oorneem, kan daar ʼn afname wees in die aantal werkers wat in tradisionele rolle werksaam is. ✓✓ • Daar kan egter ook ʼn toename in die vraag wees na individue wat vaardig is in die bedryf, instandhouding en herstel van die nuwe toerusting, wat moontlik nuwe werksgeleenthede in verwante velde kan skep. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 10

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 3.4 Bespreek kortliks hoe vervaardiging tot die ekonomie bydra. • Vervaardiging is ʼn belangrike komponent van die sekondêre sektor van die ekonomie. Dit behels die transformasie van grondstowwe tot voltooide goedere deur verskeie prosesse wat gepaard gaan, met behulp van masjinerie, arbeid en tegnologie. ✓✓ • Werkskepping: Vervaardiging bied werksgeleenthede vir ʼn groot aantal mense, wat wissel van geskoolde arbeiders tot ingenieurs en tegnici. ✓ • Vervaardiging bied dikwels stabiele en goed betaalde werksgeleenthede, wat bydra tot algehele ekonomiese groei en maatskaplike ontwikkeling. ✓✓ • Ekonomiese groei: Deur goedere te produseer, voeg vervaardiging waarde by tot grondstowwe en komponente, genereer inkomste en dra by tot BBP- groei. ✓✓ • Dit stimuleer ook ander sektore soos vervoer, logistiek en dienste, wat ʼn vermenigvuldiger-effek in die ekonomie skep. ✓ • Innovasie en tegnologiese vooruitgang: Die vervaardigingsektor is bekend daarvoor dat dit innovasie en tegnologiese vooruitgang aandryf. ✓✓ • Dit belê in navorsing en ontwikkeling, wat lei tot die ontwikkeling van nuwe produkte, verbeterde produksietegnieke en verhoogde doeltreffendheid. ✓✓ • Uitvoerpotensiaal: Vervaardiging dien dikwels as ʼn bron van uitvoerverdienste, die bevordering van internasionale handel en die versterking van ʼn land se betalingsbalans. ✓✓ • Lande met mededingende vervaardigingsektore kan munt slaan uit die wêreldwye vraag deur hul produkte uit te voer. ✓✓ • Industriële ontwikkeling: ʼn Sterk vervaardigingsbasis is noodsaaklik vir industriële ontwikkeling, aangesien dit lande in staat stel om hul ekonomieë te diversifiseer, afhanklikheid van invoer te verminder en selfvoorsiening te bou om aan binnelandse eise te voldoen. ✓✓ • Om mededingend te bly, pas vervaardigers aan by tegnologiese vooruitgang, omhels outomatisering en digitalisering, fokus op gehaltebeheer en bevorder innovasie. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4 x 2) (8) 3.5 Ontleed die noodsaaklikheid van die staatsbesteding om in ʼn vryemarkekonomie. • In ʼn vryemarkekonomie is regerings nodig om ʼn wetlike en sosiale raamwerk te verskaf, mededinging te handhaaf, openbare goedere en dienste te verskaf, inkomste te herverdeel, regstelling van eksternaliteite en die stabilisering van die ekonomie. ✓✓ • Staatsbesteding aan infrastruktuur soos paaie en hawens is nodig om ʼn omgewing te skep waarin sake doeltreffend kan funksioneer, wat nodig is vir ekonomiese groei. ✓✓ • Die meerderheid regeringsprojekte in ʼn vryemarkekonomie verskaf direkte werk aan diegene wat nie ʼn inkomste het nie. • Staatsbesteding dra by tot ʼn toename in die totale vraag wat ekonomiese groei kan veroorsaak. ✓✓ 11

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 • Uitgawes aan gesondheid en onderwys sal bydra tot die verbetering van produktiwiteit van die land se arbeidsmag. ✓✓ • In ʼn vryemarkekonomie kan armoedevlakke verminder word deur staatsbesteding aan maatskaplike welsynsprogramme soos ouderdomspensioene en kindertoelaes. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4 x 2) (8) [40] VRAAG 4: MAKRO-EKONOMIE 4.1 Beantwoord die volgende vrae. 4.1.1 Noem enige TWEE reële vloeie in ʼn geslote ekonomie. • Produksiefaktore ✓ • Goedere en dienste ✓ (2 x 1) (2) 4.1.2 Waarom is arbeid ʼn belangrike deel van produksie? • Produksie vereis fisiese en geestelike inspanning wat deur arbeid verskaf word. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1 x 2) (2) 4.2 DATARESPONS 4.2.1 Identifiseer enige deelnemer in die ekonomie uit die uittreksel hierbo. • Huishoudings ✓ • Regering ✓ (1) 4.2.2 Noem die kontantinspuiting wat deur die begrotingskantoor voorgestel word. • Staatsbesteding ✓ (1) 4.2.3 Beskryf kortliks die term bruto binnelandse produk. • Bruto binnelandse produk (BBP) is die totale markwaarde van al die voltooide goedere en dienste wat binne ʼn land se grense in ʼn spesifieke tydperk geproduseer word. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 12

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 4.2.4 Waarom word invoere nie by huishoudelike uitgawes ingesluit nie? • Besteding aan BBP is die totale waarde van besteding aan goedere en dienste wat binne die grense van ʼn land geproduseer word. Dit sluit invoere uit aangesien invoere in die res van die wêreld geproduseer word, maar sluit uitvoere in aangesien uitvoere binne die grense van die land geproduseer word. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 4.2.5 Hoe sal meer besteebare inkomste vir huishoudings BBP-groei ondersteun? • Verbruikersbesteding: Wanneer mense meer besteebare inkomste het, is hulle meer geneig om hul besteding aan goedere en dienste te verhoog. ✓✓ • Hierdie verhoogde besteding stimuleer die vraag, wat tot hoër produksie en verkope lei, wat weer ekonomiese groei ondersteun. ✓✓ • Belegging: Besteebare inkomste kan ook vir beleggingsdoeleindes aangewend word. Individue met hoër besteebare inkomste is meer geneig om in besighede, aandele, eiendomme of ander finansiële instrumente te belê. ✓✓ • Hierdie beleggings verskaf kapitaal aan besighede, wat hulle in staat stel om bedrywighede uit te brei, nuwe produkte te ontwikkel, meer werknemers aan te stel en uiteindelik by te dra tot ekonomiese groei. ✓✓ • Besparing en kapitaalvorming: Mense met besteebare inkomste kan kies om ʼn gedeelte daarvan te spaar, wat tot die vorming van kapitaal bydra. ✓✓ • Banke en finansiële instellings gebruik hierdie spaargeld om lenings aan besighede en individue vir verskeie doeleindes te verskaf, soos om nuwe ondernemings te begin, onderwys te finansier of huise aan te koop wat ekonomiese groei help dryf deur belegging en entrepreneurskap te fasiliteer. ✓✓ • Vraag na dienste: Besteebare inkomste verhoog nie net die vraag na goedere nie, maar ook vir dienste. Verhoogde besteebare inkomste stel individue in staat om meer te spandeer op gesondheidsorg, onderwys, ontspanningsaktiwiteite, reis, uiteet en ander dienste. ✓✓ • Die groei in dienstesektore skep werksgeleenthede, genereer inkomste en ondersteun die algehele ekonomie. ✓✓ • Innovasie en entrepreneurskap: Hoër besteebare inkomste kan innovasie en entrepreneurskap ondersteun. Wanneer individue meer finansiële sekuriteit het, is hulle dalk meer bereid om risiko's te neem en entrepreneursondernemings na te streef. ✓✓ • Dit kan lei tot die skepping van nuwe besighede, produkte en dienste, wat innovasie, mededinging en ekonomiese groei bevorder. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2 x 2) (4) 13

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 4.3 DATARESPONS 4.3.1 Noem die hoofdeelnemer in die ekonomiese stelsel wat in die tekenprent hierbo getoon word. • Regering✓ (1) 4.3.2 Watter ekonomiese stelsel word in Suid-Afrika gebruik? • ʼn Gemengde-ekonomiese stelsel (1) 4.3.3 Beskryf kortliks die term kapitalisme. • Kapitalisme los die basiese ekonomiese probleme op van “wat”, “hoe” en “vir wie” om deur die markmeganisme te produseer. ✓✓ • ʼn Ekonomiese stelsel waarin die interaksies van verbruikers en sakeondernemings die pryse van goedere en dienste vrylik bepaal met beperkte staatsinmenging. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 4.3.4 Hoe is die markekonomie “selfregulerend”? • Die prysmeganisme koördineer die ekonomiese aktiwiteite. ✓✓ • Verbruikers en produsente kom bymekaar om op mekaar se behoeftes te reageer. ✓✓ • Verbruiker se vryheid van keuse rig die tipes en hoeveelhede goedere. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 4.3.5 Hoe beoog ʼn sentraal beplande ekonomie om gelyke verdeling van inkomste te bewerkstellig? • Deur die staat te laat besluit oor wat geproduseer moet word, hoe dit geproduseer moet word en vir wie dit geproduseer moet word.  • Die stelsel laat nie private eienaarskap van hulpbronne toe nie, maar die regering beheer al die hulpbronne tot gelyke voordeel van alle burgers. • Werkers word slegs basiese salarisse betaal om hul behoeftes te voorsien in plaas van die bevordering van ʼn luukse leefstyl. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4 x 2) (4) 14

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 4.4 Verduidelik kortliks die volgende vergelyking: BBI = lone + wins + rente. • Wanneer ons hierdie drie komponente optel – lone, winste en rente – kry ons die bruto binnelandse inkomste (BBP Y). Hierdie vergelyking bied ʼn algehele maatstaf van die inkomste wat binne ʼn land se ekonomie gegenereer word en dit help ekonome om ekonomiese groei en produktiwiteit te ontleed en te vergelyk. ✓✓ • Lone verteenwoordig die inkomste wat werkers verdien in ruil vir hul arbeid. ✓✓ • Dit sluit salarisse, lone en ander vorme van vergoeding in wat aan individue vir hul werk betaal word. ✓✓ • Winste verwys na die inkomste wat besighede verdien nadat alle uitgawes, insluitend lone en bedryfskoste, afgetrek is. ✓✓ • Dit verteenwoordig die opbrengs op belegging vir sake-eienaars en aandeelhouers. ✓✓ • Rente verteenwoordig die inkomste wat individue of besighede verdien uit die uitleen van geld of munt slaan uit beleggings. ✓✓ • Dit sluit rentebetalings op lenings, effekte en ander finansiële instrumente in. ✓✓ (4 x 2) (8) (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) 4.5 Ondersoek vryemarkoriëntasie en mededingendheid as riglyne vir ontwikkeling in Suid-Afrika. • Vryemark verwys na ʼn ekonomiese stelsel gebaseer op die beginsels van vraag en aanbod, waar pryse en verbruiksbesluite deur individue en besighede eerder as die regering bepaal word. ✓ • In ʼn vryemarkekonomie word besighede gedryf deur mededinging, innovasie en doeltreffendheid wat ekonomiese groei kan stimuleer en ontwikkeling moontlik kan maak. ✓✓ • ʼn Vryemarkstelsel moedig entrepreneurskap, belegging en handel aan, wat lei tot ekonomiese groei, ontwikkeling en welvaart. ✓ • ʼn Vryemarkoriëntasie bied geleenthede vir diversifikasie, ekonomiese uitbreiding en armoedeverligting. ✓ • Deur entrepreneurskap te bevorder en hindernisse vir toegang te verwyder, kan ʼn vryemarkekonomie besigheidsgroei, werkskepping en inkomstegenerering stimuleer. ✓✓ • Mededinging moedig besighede aan om voortdurend na verbetering te streef, wat tot innovasie en produkte en dienste van hoër gehalte lei. ✓✓ • ʼn Mededingende ekonomie lok beleggings, stimuleer werkskepping en moedig volhoubare ekonomiese ontwikkeling aan. ✓✓ • Om mededingendheid te verbeter, moet faktore soos infrastruktuurontwikkeling, toegang tot finansiering, gehalte-onderwys en vaardigheidsopleiding en regulatoriese hervormings oorweeg word, wat ontwikkeling sal aanwakker. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (8) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 15

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 AFDELING C Beantwoord enige EEN van die twee vrae in hierdie afdeling in die ANTWOORDBOEK. VRAAG 5: MAKRO-EKONOMIE • Bespreek natuurlike hulpbronne as produksiefaktor onder die volgende opskrifte. - Eienskappe (12) - Belangrikheid (10) - Faktore wat huur beïnvloed (4) (26 punte) • Verduidelik hoe kapitaalverdieping die lewenstandaard van die bevolking sal verhoog. (10 punte) INLEIDING Natuurlike hulpbronne verwys na die natuurlike lewende en nie-lewende elemente van die Aarde-stelsel – soos water, grond, plante, diere, ekosisteme en minerale – wat die ekonomie en ander menslike aktiwiteite dryf. ✓✓ (Aanvaar enige ander relevante inleiding.) (Maks. 2) LIGGAAM: HOOFDEEL EIENSKAPPE Natuurlike hulpbronne is skaars: • Natuurlike hulpbronne is skaars in verhouding tot mense se eise en die kwaliteit wat benodig word vir die produksieproses. ✓✓ • Daar is nie genoeg natuurlike hulpbronne in die wêreld van die vereiste gehalte om alles te maak wat die mens wil hê nie. ✓✓ • Plante groei relatief vinnig terug, maar dit neem die Aarde miljoene jare om oliereserwes te vervang. ✓✓ Natuurlike hulpbronne het ʼn prys: • Vir mense om natuurlike hulpbronne te gebruik, moet hulle daarvoor betaal. ✓✓ • As ʼn ekonomiese goed is die vergoeding (prys/betaling) vir natuurlike hulpbronne huur. ✓✓ • Die huur sal bepaal word deur die kwaliteit en hoeveelheid van die natuurlike hulpbronne. ✓✓ 16

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 Ongelyke verspreiding van natuurlike hulpbronne • Natuurlike hulpbronne is nie eweredig versprei oor alle lande nie, byvoorbeeld, SA het groot neerslae goud en ander minerale hulpbronne, terwyl Japan nie daaroor beskik nie. ✓✓ • Die surplus van hulpbronne in een land en die skaarste daaraan in ʼn ander land lei tot internasionale handel tussen lande. ✓✓ • Internasionale handel sal ontwikkel wanneer een land oortollige produkte na ander lande uitvoer en ander items invoer wat nodig is. ✓✓ • Lande verdien ʼn inkomste uit uitvoere en moet vir invoere betaal. Waardetoevoeging tot natuurlike hulpbronne • Die meeste natuurlike hulpbronne is nie nuttig in hul natuurlike vorm nie. ✓✓ • Dit moet verander of getransformeer word om dit nuttig te maak vir menslike gebruik, byvoorbeeld hout moet deur ʼn produksieproses in meubels omskep word. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Maks. 12) BELANGRIKHEID VAN NATUURLIKE HULPBRONNE: Om as insette te dien om goedere en dienste te produseer • Geen produksie is moontlik sonder die hulpbronne wat uit die natuur kom nie, byvoorbeeld grond, water, diere en plante. Olie word byvoorbeeld gebruik om petrol en gas te produseer. ✓✓ Om geleenthede vir internasionale handel te bied • Wanneer ʼn land ʼn oorskot van ʼn bepaalde natuurlike hulpbron het, kan hulle dit uitvoer. ✓✓ • Lande wat nie ʼn spesifieke natuurlike hulpbron het nie, kan dit invoer. ✓✓ Landbou, bosbou en visserye • Die landbou-, bosbou- en visserysektore is van kardinale belang vir Suid-Afrika se sosio-ekonomiese ontwikkeling. ✓✓ • Die Departement van Landbou, Bosbou en Visserye se sleutelprioriteite is dus belyn om armoede te verlig, werk te skep en voedselsekerheid te verbeter. Dit is ʼn belangrike deel van S.A. se ekonomie. ✓✓ Mynbou • S.A. het ʼn groot verskeidenheid minerale hulpbronne van hoë gehalte en in aansienlike hoeveelhede. ✓✓ • Goud verskaf die land se grootste mineraalinkomste – S.A. verdien miljoene hieruit. ✓✓ • Steenkool en platinum is die naas belangrikste en die mynboubedryf het duisende in diens en skep sodoende werksgeleenthede. ✓✓ • Volgens die Wêreld Ekonomiese Forum (WEF) moet die mynbousektor gesien word as die belangrikste rolspeler in die toekomstige ekonomiese ontwikkeling in Afrika. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Maks. 10) 17

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 FAKTORE WAT HUUR BEÏNVLOED • Vraag en aanbod – as die natuurlike hulpbron skaars is, of die vraag hoog is, sal die huur hoër wees. ✓✓ • Geografie - gunstige klimaatstoestande en ʼn bereikbare afstand aan hoofmarkte sal hoër huurkoste tot gevolg hê. ✓✓ • Kwaliteit en tegnologie – hoe beter die gehalte van die natuurlike hulpbron, hoe hoër sal die huur wees. ✓✓ (Maks. 4) (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (Maks. 26) (ʼn Maksimum van 8 punte mag toegeken word vir (blote lys van/voorbeelde) ADDISIONELE GEDEELTE Verduidelik hoe kapitaalverdieping die lewenstandaard van die bevolking sal verhoog. • Kapitaalverdieping vind plaas wanneer die hoeveelheid kapitaal per werker verhoog word, dit wil sê wanneer die toename in kapitaalvoorraad hoër is as die toename in die arbeidsmag. ✓✓ • Dit sou byvoorbeeld impliseer dat wanneer die aantal werkers van 20 tot 40 toeneem, die werkgewer in ʼn verdere 20 grawe belê om ʼn totaal van 30 skopgrawe te gee. ✓✓ • Dit verhoog die kapitaal-tot-arbeid-verhouding van 2 : 1 (of 4 : 2) tot 4 : 3. ✓✓ • Dit sal die span werkers in staat stel om meer werk te verrig en sy doeltreffendheid te verhoog. ✓✓ • Dus, kapitaalverdieping lei tot reële ekonomiese groei wat die lewenstandaard van die bevolking sal verhoog. ✓✓ • Dit is omdat dit lei tot ʼn hoër reële BBP en hoër BBP per kapita. ✓✓ (Aanvaar enige ander relevante korrekte antwoord.) (Maks. 10) (ʼn Maksimum van 2 punte mag toegeken word vir blote lys van feite) GEVOLGTREKKING Dit bly van kritieke belang dat sakesiklusse duidelik gemonitor moet word deur die beskikbare aanwysers, beleidmakers moet vinnig optree deur monetêre en fiskale instrumente te gebruik om onstabiliteit in die ekonomie te voorkom.  (Aanvaar enige ander hoër-orde gevolgtrekking.) (Maks. 2) 18

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 AFDELING C Beantwoord enige EEN van die twee vrae in hierdie afdeling in die ANTWOORDBOEK. Jou antwoord sal soos volg geassesseer word: PUNTE- STRUKTUUR VAN OPSTEL TOEKENNING Inleiding Die inleiding is ʼn laer-orde reaksie. • ʼn Goeie beginpunt sou wees om die hoofkonsep wat verband hou met die vraagonderwerp te definieer. • MOENIE enige deel van die vraag in die inleiding insluit NIE. Maks. 2 • MOENIE enige deel van die inleiding in die liggaam herhaal NIE. • Vermy dit om in die inleiding te noem wat in die liggaam geen bespreek. Liggaam Hoofdeel: Bespreek in detail/In-diepte bespreking/Ondersoek/ Bespreek krities/Ontleed/Vergelyk/Evalueer/Onderskei/ Verduidelik/Teken ʼn grafiek en verduidelik/Gebruik die grafiek Maks. 26 gegee en verduidelik/Voltooi die gegewe grafiek/Assesseer/ Debatteer ʼn Maksimum van 8 punte mag vir opskrifte/ voorbeelde toegeken word. Bykomende deel: Bespreek krities/Evalueer/Evalueer krities/ Debatteer/Lei af/Vergelyk/Onderskei/Interpreteer/Hoe?/Stel voor Maks. 10 ʼn Maksimum van 2 punte mag vir blote noem van feite toegeken word. Gevolgtrekking Enige hoër-orde gevolgtrekking behoort die volgende in te sluit: • ʼn Kort opsomming van wat bespreek is sonder die herhaling van enige feite wat reeds genoem is. • Enige mening of waardeoordeel oor die feite wat bespreek is Maks. 2 • Bykomende ondersteuningsinligting om die bespreking/ analise te versterk. • ʼn Teenstrydige standpunt met motivering, indien nodig. • Aanbevelings TOTAAL 40 19

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 VRAAG 6 • Bespreek, in detail, die ekonomiese belang van die tersiêre sektor. (26 punte) • Wat is die ekonomiese belangrikheid van vervoer? (10 punte) INLEIDING Tersiêre sektor is die sektor wat betrokke is by die fasilitering van die vloei van goedere en dienste vanaf produsente na verbruikers. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante inleiding.) (Maks. 2) LIGGAAM: HOOFDEEL Dra by tot die BBP ✓ • Die sektor dra 62% van die totale BBP van Suid-Afrika by. ✓✓ • In die huidige tegnologiese omgewing word voorspel dat die groei in die tersiêre sektor in die toekoms ʼn nog groter rol in die BBP-bydrae sal speel. ✓✓ • Die werklike getalle van die tersiêre sektor se bydrae tot die BBP kan onderskat word. ✓✓ • Baie noodsaaklike dienste word nie ingesluit nie, soos die diens van tuisteskeppers en dienste wat deur besighede vir hulself in die primêre en sekondêre sektor gelewer word, byvoorbeeld rekenaardienste, boekhouding en opleiding. ✓ Bydrae tot indiensneming ✓ • Hierdie sektor oorheers indiensneming, wat 60% van die totale indiensneming uitmaak. ✓✓ • Werksgeleenthede word geskep vir alle vlakke van arbeid, insluitend ongeskoolde arbeiders, ✓✓ byvoorbeeld skoonmakers, halfgeskoolde werkers, soos masjienoperateurs en hoogs geskoolde werkers soos tandartse en onderwysers. ✓ • Baie Suid-Afrikaanse entrepreneurs kies om hul eie ondernemings in die tersiêre sektor te begin. ✓✓ Bydrae tot uitvoere ✓ • Die tersiêre sektor voer ʼn aansienlike aantal dienste na die buiteland uit in die vorm van vrag, versekering, vervoer, reis, tantieme, lisensiegeld en dienste soos kommunikasie. ✓✓ • Lande voer ook dienste uit. ✓✓ Bydrae tot ekonomiese groei ✓ • Die groei in die tersiêre sektor was baie groter as dié van die primêre sektor en van die sekondêre sektor. ✓✓ • Oor hierdie tydperk was die tersiêre sektor die enjin van groei wat die ander sektore getrek het. ✓✓ 20

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 Bron van inkomste vir die staat ✓ • Maatskappye moet belasting betaal aan die Suid-Afrikaanse Ontvanger van Inkomste (SAID). ✓✓ • Hierdie geld word gebruik om basiese dienste aan Suid-Afrikaners te lewer ✓✓ byvoorbeeld infrastruktuur (paaie, behuising, openbare vervoer) en welsynsdienste. ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (26 punte) (Ken ʼn maksimum van 8 punte toegeken word vir blote lys van opskrifte/ subopskrifte/voorbeelde) ADDISIONELE GEDEELTE Wat is die ekonomiese belangrikheid van vervoer? • Vervoer speel ʼn deurslaggewende rol in die ekonomie deur die beweging van goedere, mense en dienste te vergemaklik. ✓✓ • Handel: Doeltreffende vervoerstelsels maak die gladde vloei van goedere en dienste plaaslik en internasionaal moontlik. ✓✓ • Deur produsente, verskaffers en verbruikers te verbind, vergemaklik vervoernetwerke handel en kommersiële aktiwiteite, wat bydra tot ekonomiese groei en ontwikkeling. ✓✓ • Marktoegang: Betroubare en bekostigbare vervoerinfrastruktuur bied ondernemings beter toegang tot markte. ✓✓ • Dit stel hulle in staat om kliënte in afgeleë gebiede te bereik, hul kliëntebasis uit te brei en nuwe geleenthede vir groei te benut. ✓✓ • Werkskepping: Die vervoersektor skep self werksgeleenthede. Dit vereis ʼn uiteenlopende reeks werkers, insluitende bestuurders, logistieke personeel, pakhuispersoneel, instandhoudingspanne en administratiewe ondersteuning. ✓✓ • Daarbenewens stel vervoer ander bedrywe in staat om te funksioneer, wat lei tot indirekte werkskepping in sektore soos vervaardiging en dienste. ✓✓ • Streeksontwikkeling: Goed ontwikkelde vervoernetwerke verbind landelike gebiede met stedelike sentrums en bied beter toegang tot hulpbronne, dienste en werksgeleenthede. ✓✓ • Dit help om streeksverskille te verminder en algehele ekonomiese inklusiwiteit te verbeter. ✓✓ • Internasionale mededingendheid: ʼn Robuuste vervoerinfrastruktuur verhoog ʼn land se internasionale mededingendheid, aangesien dit doeltreffende invoere en uitvoere moontlik maak, wat koste en tydsvertragings verminder. ✓✓ • Dit bevorder handelsverhoudinge, moedig buitelandse beleggings aan en versterk ʼn land se posisie in die wêreldmark. ✓✓ • Toerisme en gasvryheid: Vervoer is noodsaaklik vir die toerismebedryf. Dit stel toeriste in staat om tussen bestemmings te reis, besienswaardighede te besoek en toegang tot akkommodasie te verkry. ✓✓ 21

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 1) GRAAD 11 • ʼn Goed gekoppelde vervoerstelsel, insluitend lughawens, snelweë, spoorweë en openbare vervoer, kan toerisme verhoog, inkomste genereer en werk skep. ✓✓ • Voorsieningskettingdoeltreffendheid: Vervoer is ʼn integrale deel van die voorsieningsketting. Dit verseker dat grondstowwe, komponente en klaarprodukte op die regte tyd op die regte plek afgelewer word. ✓✓ • Doeltreffende vervoerlogistiek help om bedrywighede te stroomlyn, voorraadkoste te verminder en algehele produktiwiteit te verhoog. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (10 punte) ('n Maksimum van 2 punte mag toegeken word vir blote lys van feite) GEVOLGTREKKING Om die potensiële voordele van vervoer te benut, is dit belangrik vir regerings en besighede om in infrastruktuurontwikkeling te belê, vervoerbeleide en -regulasies te verbeter, tegnologiese innovasies te omhels en volhoubaarheid te prioritiseer om omgewingsimpakte te minimaliseer. ✓✓ OF Die tersiêre sektor is belangrik vir die ekonomie omdat dit al die dienste insluit wat die regering aan gemeenskappe lewer, asook persoonlike dienste wat deur die sakesektor aan individuele verbruikers gelewer word. ✓✓ (Aanvaar enige relevante hoër-orde gevolgtrekking.) (Max. 2) [40] TOTAAL AFDELING C: 40 TOTAAL: 150 22