Economics Grade 10 P2 Gauteng November 2020 QP (Afr)

Downloaded from hlayiso.com GAUTENGSE DEPARTEMENT VAN ONDERWYS PROVINSIALE EKSAMEN NOVEMBER 2020 GRAAD 10 EKONOMIE (VRAESTEL 2) TYD: 2 uur PUNTE: 150 14 bladsye b.o.

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE (VRAESTEL 2) 2 GRAAD 10 INSTRUKSIES EN INLIGTING 1. Beantwoord DRIE vrae soos volg in die ANTWOORDBOEK:  AFDELING A: VERPLIGTEND.  AFDELING B: Beantwoord TWEE van die drie vrae.  AFDELING C: Beantwoord EEN van die twee vrae. 2. Beantwoord slegs die vereiste getal vrae. Oortollige antwoorde sal NIE nagesien word NIE. 3. Beantwoord die vrae in volsinne en maak seker dat die formaat, inhoud en konteks van jou antwoord ooreenstem met die kognitiewe vereistes van die vrae. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik word. 5. Skryf die nommer van die vraag bo-aan elke antwoord neer. 6. Lees die vrae aandagtig deur. 7. Begin elke vraag op ʼn NUWE bladsy. 8. Los 2 – 3 reëls oop tussen onderafdelings van vrae. 9. Gebruik slegs swart of blou ink. 10. Nie-programmeerbare sakrekenaars mag gebruik word. 11. Skryf netjies en leesbaar. b.o.

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE (VRAESTEL 2) 3 GRAAD 10 AFDELING A (VERPLIGTEND) VRAAG 1: MEERVOUDIGEKEUSE VRAE 30 PUNTE – 20 MINUTE 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde vir die volgende vrae gegee. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A – D) langs die vraagnommer (1.1.1 – 1.1.8) in die ANTWOORDBOEK neer. 1.1.1 Goedere wat gebruik kan word om ʼn ander te vervang. A Komplementêre goedere B Ekonomiese goedere C Substituut goedere D Vrye goedere 1.1.2 Nut wat die verbruiker verdien deur addisionele eenhede van ʼn produk te verbruik. A Totale nut B Marginale nut C Waarde nut D Ekonomiese nut 1.1.3 Die kombinasie van geproduseerde goedere weerspieël die maksimum nut van die verbruiker. A Allokeringsdoeltreffendheid B Produktiewe doeltreffendheid C Pareto-doeltreffendheid D Gekombineerde doeltreffendheid 1.1.4 Wanneer die hoeveelheid van ʼn spesifieke goed wat voorsien word, groter is as die vraag na daardie spesifieke goed. A Markewewig B Markmislukking C Marksurplus D Marktekorte b.o.

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE (VRAESTEL 2) 4 GRAAD 10 1.1.5 Formele vergaderings tussen vakbondverteenwoordigers en die werkgewers. A Kollektiewe bedinging B Bedingingsraad C Werkplekforums D KVBA (CCMA) 1.1.6 Watter effek sal meganisasie op arbeid hê as daar ʼn toename in die gebruik van masjiene vir produksie is? A Afname in vraag na arbeid B Toename in die vraag na arbeid C Afname in die aanbod van arbeid D Arbeid sal ongeaffekteer wees 1.1.7 Die monetêre en fiskale beleid wat deur die regering gebruik word vorm deel van die ... -beleid. A groei B aanbodkant C vraagkant D NEDLAC 1.1.8 Die organisasie wat verantwoordelik is vir die publikasie van arbeidsmagnavorsing in Suid-Afrika. A SAID B Statistieke Suid-Afrika C Departement van Arbeid D Menseregtekommissie van Suid-Afrika (8 x 2) (16) b.o.

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE (VRAESTEL 2) 5 GRAAD 10 1.2 Kies ʼn beskrywing uit KOLOM B wat ooreenstem met ʼn item in KOLOM A. Skryf slegs die letter (A – I) langs die vraagnommer (1.2.1 – 1.2.8) in die ANTWOORDBOEK neer. KOLOM A KOLOM B 1.2.1 Komplementêre A Ekonomiese toestand waar goedere hulpbronne nie verskuif kan word om een individu beter af te maak sonder 1.2.2 Onvolmaakte mark om ten minste een ander individu slegter af te maak nie 1.2.3 Pareto-doeltreffendheid B Goedere wat saam met ander 1.2.4 Oortollige aanbod van goedere gebruik word arbeid C Beskerm werknemers van alle 1.2.5 Wet op Basiese sektore ongeag of hulle in ʼn vakbond Diensvoorwaardes is of nie 1.2.6 Breë-basis Swart D Goedere wat in plaas van ander Ekonomiese goedere gebruik kan word Bemagtiging E Strategie wat gebruik word om 1.2.7 Arbeidshof arbeidsmagdeelname van gemarginaliseerde groepe te verhoog 1.2.8 Herverdeling van inkomste F Die hantering van arbeidsgeskille soos onbillike ontslag G Verkopers van goedere het die mag om pryse vas te stel H Oordrag van inkomste en welvaart van sommige individue aan ander deur middel van sosiale meganismes soos belasting, liefdadigheid, welsyn, openbare dienste, grondhervorming en monetêre beleid I Wanneer die aanbod vir arbeid meer is as die vraag na arbeid in ʼn spesifieke sektor (8 x 1) (8) b.o.

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE (VRAESTEL 2) 6 GRAAD 10 1.3 Gee EEN term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommer (1.3.1 – 1.3.6) in die ANTWOORDBOEK neer. (Geen afkortings en akronieme word toegelaat nie) 1.3.1 Die motorbedryf is ʼn voorbeeld van hierdie tipe onvolmaakte mark 1.3.2 Die maksimum bedrag wat ʼn verbruiker bereid is om vir ʼn goed of diens te betaal 1.3.3 Die laagste prys wat verbruikers van ʼn produk aan die eienaar van ʼn produk moet betaal 1.3.4 Mense tussen die ouderdomme van 15 en 65 wat bereid en in staat is om te werk 1.3.5 ʼn Vereniging om werkers te help onderhandel met werkgewers oor lone, ure, voordele en ander werksomstandighede 1.3.6 Die proses waarin die regering eienaarskap van ondernemings in die private sektor oorneem (6 x 1) (6) TOTAAL AFDELING A: 30 b.o.

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE (VRAESTEL 2) 7 GRAAD 10 AFDELING B Beantwoord enige TWEE van die volgende drie vrae uit hierdie afdeling in die ANTWOORDBOEK. VRAAG 2: MIKRO-EKONOMIE 40 PUNTE – 30 MINUTE 2.1 Beantwoord die volgende vrae. 2.1.1 Noem TWEE vereistes vir die vestiging van ʼn mark. (2 x 1) (2) 2.1.2 Wat is die wet van vraag? (1 x 2) (2) 2.2 Bestudeer die volgende spotprent en beantwoord die vrae wat volg. Ek is so bly dit is die Ek wens daar was nog enigste kruideniers- ʼn kruidenierswinkel. winkel! [Bron: https://thetechpanda.com/] 2.2.1 Identifiseer die markstruktuur wat deur die spotprent geïllustreer word. (1) 2.2.2 Gee EEN voorbeeld van ʼn mark in Suid-Afrika met slegs een verskaffer. (1) 2.2.3 Hoe kan verbruikers in die spotprent voordeel trek uit ʼn tweede kruidenierswinkel? (2) 2.2.4 Verduidelik kortliks die term oligopolie. (2) 2.2.5 Identifiseer die kriteria wat gebruik word om ʼn markstruktuur te bepaal. (4) b.o.

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE (VRAESTEL 2) 8 GRAAD 10 2.3 Bestudeer die volgende scenario en beantwoord die vrae wat volg. Mnr. Sibanda is die hoof van die Sibanda-huishouding. Hy bepaal hoeveel van die huishouding se inkomste aan kos en klere bestee kan word. Nadat hy na die begroting gekyk het, maak hy die volgende gevolgtrekking: Voedselitems Kledingstukke 30 10 25 13 15 20 5 35 2.3.1 Hoeveel voedselitems kan gekoop word as mnr. Sibanda 20 kledingstukke koop? (1) 2.3.2 Volgens die tabel, hoeveel kledingstukke sal verbeur word as mnr. Sibanda besluit om 25 voedselitems in plaas van 15 te koop? (1) 2.3.3 Wat is die doel van ʼn begrotingslyn? (2) 2.3.4 Identifiseer een kenmerk van onverskilligheidskurwes. (2) 2.3.5 Gebruik die inligting in die tabel hierbo en teken die onverskilligheidskurwe vir die Sibanda-huishouding. (4) 2.4 Onderskei tussen direkte en indirekte belasting. (8) 2.5 Beskryf die eksterne faktore wat die posisie van ʼn Produksiemoontlikheids- kurwe affekteer. (8) [40] b.o.

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE (VRAESTEL 2) 9 GRAAD 10 VRAAG 3: KONTEMPORÊRE EKONOMIESE KWESSIES 40 PUNTE – 30 MINUTE 3.1 Beantwoord die volgende vrae. 3.1.1 Noem enige TWEE arbeidswette in Suid-Afrika. (2x1) (2) 3.1.2 Wat is die belangrikheid van die Werkloosheidsversekeringsfonds? (1x2) (2) 3.2 Bestudeer die volgende artikel en beantwoord die vrae wat volg. Vakbond-bekommernisse vertraag Cell C se CCMA-proses DURBAN – “Die artikel 189-konsultasieproses by Cell C wat deur die KVBA (Kommissie vir Versoening, Bemiddeling en Arbitrasie) gefasiliteer is, is Vrydag vertraag weens klagtes wat georganiseerde arbeid gelewer het,” het die maatskappy gesê. Cell C, Suid-Afrika se derde grootste telekommunikasiemaatskappy, het ʼn artikel 189-konsultasieproses begin met die Inligtingskommunikasietegnologie Unie (ICTU), die meerderheidsunie in sy bedrywighede, oor sy voorgestelde plan om 40 persent van sy personeel te verminder. "Cell C is van mening dat die ICTU vertragingstaktieke in hierdie proses gebruik," het die maatskappy gesê. [https://www.iol.co.za/business-report/companies/trade-union-concerns-delay- cell-c-ccma-process-50485416] 3.2.1 Hoeveel werkers sal volgens die voorstel van Cell C hul werk verloor? (1) 3.2.2 Gee een voorbeeld van ʼn vakbond wat in die artikel genoem word. (1) 3.2.3 Wat is die belangrikheid van die Wet op Basiese Diensvoorwaardes? (2) 3.2.4 Noem een moontlike rede vir die voorgestelde werksbesnoeiings deur Cell C. (2) 3.2.5 Waarom is dit voordelig vir ʼn werknemer om by ʼn vakbond aan te sluit? (4) b.o.

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE (VRAESTEL 2) 10 GRAAD 10 3.3 Bestudeer die volgende uittreksel en beantwoord die vrae wat volg. Jong professionele persoon kry ʼn loopbaanhupstoot van PSETA Een van die organisasies wat jong professionele persone in die openbare sektor in staat stel om professionele rekeningkundige aanwysings te kry, is PSETA. In hul laaste inname van leerlingskappe (2018/2019) vir gegradueerdes en professionele persone in die openbare sektor het een gelukkige jong dame, Asanda Nojilana, gesien hoe haar loopbaan ʼn hupstoot kry nadat sy aansoek gedoen het vir ʼn leerlingskap om ʼn Rekeningkundige Tegnikus [RT (SA)] professionele rekeningkundige benaming te volg, aangebied deur die Suid-Afrikaanse Instituut vir Geoktrooieerde Rekenmeesters (SAIGR). Die Publieke Dienste Sektor Onderwys- en Opleidingsowerheid is een van die 21 Sektorale Onderwys- en opleidingsowerhede wat gevestig is ingevolge artikel 9 (1) en (2) van die Wet op Vaardigheidsontwikkeling (Nr. 97 van 1998 soos gewysig). Die Wet op Vaardigheidsontwikkeling is die wet wat dit vir ons moontlik maak en rigting gee as ʼn Sektorale Onderwys- en opleidingsowerheid, soos uiteengesit in artikel 10 van die wet. [https://mg.co.za/special-reports/2020-07-08-young-professional-gets-a-career-boost- from-pseta/] 3.3.1 Waarvoor staan die afkorting PSETA? (1) 3.3.2 Volgens die uittreksel, watter individue sal baat vind by leerlingskappe wat PSETA aanbied? (1) 3.3.3 Verduidelik wat ʼn leerlingskap is. (2) 3.3.4 Waarom is vaardigheidsontwikkeling so belangrik? (2) 3.3.5 Verduidelik kortliks TWEE fokusareas van die regering om die ongelykhede van die verlede aan te spreek. (4) 3.4 Onderskei tussen enige TWEE tipes werkloosheid. (8) 3.5 Bepaal die funksies van die Kommissie vir Versoening, Bemiddeling en Arbitrasie (KVBA). (8) [40] b.o.

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE (VRAESTEL 2) 11 GRAAD 10 VRAAG 4: MIKRO-EKONOMIE EN KONTEMPORÊRE EKONOMIESE KWESSIES 40 PUNTE– 30 MINUTE 4.1 Beantwoord die volgende vrae. 4.1.1 Noem TWEE regeringsvlakke in Suid-Afrika. (2 x 1) (2) 4.1.2 Beskryf die term nut. (1 x 2) (2) 4.2 Bestudeer die volgende grafiek en beantwoord die vrae wat volg. Produksiemoontlikheidskurwe van ʼn elektroniese vervaardiger Selfone Tablette 4.2.1 Identifiseer die punt op die grafiek waar optimale produksie van selfone en tablette plaasvind. (1) 4.2.2 Wat gebeur by punt C? (1) 4.2.3 Waarom is die Produksiemoontlikheidskurwe belangrik vir vervaardigers? (2) 4.2.4 Verduidelik waarom ons nie kombinasie D kan produseer nie. (2) 4.2.5 Teken ʼn grafiek wat illustreer hoe die PMK geaffekteer sal word as ons meer tablette kan vervaardig sonder om die produksie-uitset van selfone te beïnvloed. (4) b.o.

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE (VRAESTEL 2) 12 GRAAD 10 4.3 Lees die volgende uittreksel en beantwoord die vrae wat volg. Makhura gee ʼn uiteensetting van die beste-en slegste geval werkscenario’s vir Gauteng Personeelskrywer 20 Mei 2020 “Die Covid-19 inperking het ʼn beduidende impak op die Suid-Afrikaanse ekonomie gehad en sal lei tot honderde duisende verliese aan werksgeleenthede,” sê David Makhura. Makhura het Dinsdag (19 Mei) die Gautengse Wetgewer toegespreek en gesê dat die Provinsiale Regering ʼn aantal uitgebreide modelle ontwikkel het om te analiseer hoe ernstig werksverliese in die provinsie gaan wees. Alhoewel hierdie modelle oorspronklik getoon het dat die provinsie ongeveer 600,000 werksgeleenthede as ʼn lae skatting kan verloor, is hierdie getal nou hersien en aansienlik hoër aangepas, het hy gesê. In die beste geval-scenario sal ons ongeveer 890,000 mense in die provinsiale ekonomie hê wat werksgeleenthede verloor. “In die ergste geval-scenario sal die aantal verlore werksgeleenthede ongeveer twee miljoen wees. Met die geskatte aantal werksverliese wat na verwagting nasionaal sewe miljoen sal beloop, is dit duidelik redelik erg.” Makhura het gesê dat die regering ʼn spesiale ekonomiese stimulus sal moet instel om hierdie werksverliese te help vergoed. [https://businesstech.co.za/news/business/399511/makhura-outlines-the-best-and-worst- case-job-scenarios-for-gauteng/] 4.3.1 Wie is David Makhura? (1) 4.3.2 Wat is die hoofrede vir die werksverliese volgens die uittreksel? (1) 4.3.3 Definieer kortliks werkloosheid. (2) 4.3.4 Waarom is werkloosheid ʼn groot bekommernis vir die regering? (2) 4.3.5 Verduidelik die uitwerking van werkloosheid op ʼn individu. (4) 4.4 Bespreek die kriteria waaraan goedere moet voldoen om in aanmerking te kom vir handel op internasionale markte. (8) 4.5 Verduidelik waarom sommige groepe mense ekonomies gemarginaliseer word in Suid-Afrika. (8) [40] TOTAAL AFDELING B: 80 b.o.

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE (VRAESTEL 2) 13 GRAAD 10 AFDELING C Beantwoord EEN van die twee vrae uit hierdie afdeling in die ANTWOORDBOEK. Jy sal soos volg geassesseer word: STRUKTUUR VAN OPSTEL PUNTETOEKENNING Inleiding  ʼn Goeie begin is om die sleutelkonsep wat in die vraag voorkom, te definieer of te omskryf.  Moenie in die inleiding enige deel van die vraag insluit nie. Maks. 2  Moenie enige gedeelte van die inleiding in die liggaam herhaal nie.  Vermy om in die inleiding te sê wat jy in die liggaam gaan bespreek. Liggaam: Hoofdeel: Bespreek in detail/In diepte bespreking/Ondersoek/ Bespreek krities/Analiseer/Vergelyk/Evalueer/Onderskei/ Maks. 26 Differensieer/Verduidelik/Assesseer/Debatteer Addisionele deel: Gee eie mening/Bespreek krities/ Evalueer/Evalueer krities/Teken ʼn grafiek en verduidelik/ Maks. 10 Gebruik die gegewe grafiek en verduidelik/Bereken/Lei af/ Vergelyk/Verduidelik/Onderskei/Interpreteer/Debatteer kortliks/ Hoe?/Voorstelle Gevolgtrekking Enige hoërorde gevolgtrekking behoort die volgende te bevat:  ʼn Kort opsomming van wat reeds bespreek is sonder om Maks. 2 feite wat alreeds genoem is te herhaal  Enige opinie of waarde-ontleding van die bespreekte feite  Addisionele ondersteunende inligting om die bespreking/ analise te staaf  ʼn Teenstellende sienswyse met motivering, indien nodig  Aanbevelings TOTAAL 40 b.o.

Downloaded from hlayiso.com VRAAG 5: MIKRO-EKONOMIE 40 PUNTE – 40 MINUTE Markte speel ʼn belangrike rol in die alledaagse werking van die Suid-Afrikaanse ekonomie.  Bespreek breedvoerig hoe die wisselwerking tussen vraag en aanbod die prys van goedere en dienste in ʼn vryemarkstruktuur bepaal. (26 punte)  Analiseer met behulp van ʼn grafiek wat die uitwerking van ʼn produksiesubsidie deur die regering op die markprys van ʼn spesifieke goed of diens sal hê. (10 punte) [40] VRAAG 6: KONTEMPORÊRE EKONOMIESE KWESSIES 40 PUNTE – 40 MINUTE Werkloosheid het ʼn negatiewe uitwerking op individue, besighede, die regering en die samelewing.  Bespreek werkloosheid breedvoerig onder die volgende opskrifte: o Eienskappe o Oorsake o Gevolge (26 punte)  Analiseer moontlike oplossings wat die regering kan gebruik om ekonomies gemarginaliseerde groepe te help. (10 punte) [40] TOTAAL AFDELING C: 40 TOTAAL: 150 EINDE