Gr 10 Economics P2 (Afrikaans) June 2024 Possible Answers_hlayiso.com_.pdf

Downloaded from hlayiso.com PROVINSIALE EKSAMEN JUNIE 2023 PROVINSIALE EKSAMEN JUNIE 2024 GRAAD 10 NASIENRIGLYNE EKONOMIE (VRAESTEL 2) 18 bladsye 1

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 AFDELING A: VERPLIGTEND VRAAG 1 1.1 MEERVOUDIGE-KEUSEVRAE 1.1.1 D – unieke produkte. ✓✓ 1.1.2 C – Nut. ✓✓ 1.1.3 C – botter. ✓✓ 1.1.4 B – Belasting op Toegevoegde Waarde.✓✓ 1.1.5 A – 'n oorskot van die produk ✓✓ (5 x 2) (10) 1.2 PAS-ITEMS 1.2.1 F ✓ 1.2.2 B ✓ 1.2.3 D ✓ 1.2.4 G ✓ 1.2.5 E ✓ 1.2.6 C ✓ (6 x 1) (6) 1.3 GEE DIE TERM 1.3.1 Openbare ✓ 1.3.2 Volmaakte ✓ 1.3.3 Globalisering ✓ 1.3.4 Doeltreffendheid ✓ (4 x 1) (4) TOTAAL AFDELING A: 20 2

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 AFDELING B Beantwoord enige EEN van die twee vrae uit hierdie afdeling in die ANTWOORDBOEK. VRAAG 2: MIKRO-EKONOMIE 2.1 Beantwoord die volgende vrae. 2.1.1 Noem enige TWEE tipes subsidies wat die regering toestaan. • Produsente subsidies ✓ • Verbruikersubsidies ✓ • Uitvoersubsidies ✓ • Subsidies vir indiensneming ✓ • Inkomstesubsidies ✓ (2 x 1) (2) 2.1.2 Waarom is dit onmoontlik vir 'n enkele verkoper om die prys van 'n produk in 'n volmaakte mark te beïnvloed? • In 'n volmaakte mark is daar baie verkopers, en geen individuele verkoper kan die prys beïnvloed nie. ✓✓ • Pryse in 'n volmaakte mark word bepaal deur die markkragte van vraag en aanbod, daarom is die verkopers prysnemers. ✓✓ • Daar is volmaakte inligting in 'n volmaakte mark, gevolglik sal kopers produkte van ander verkopers koop indien een verkoper sy/haar pryse verhoog. ✓✓ • 'n Enkele verkoper sal wins verloor as hy die produkte verkoop teen 'n laer prys as die markprys. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1 x 2) (2) 2.2 DATA-RESPONS 2.2.1 Identifiseer die onvolmaakte markstruktuur waarin Transnet funksioneer. • Monopolie ✓ (1) 2.2.2 Noem EEN ander maatskappy wat in die bogenoemde markstruktuur funksioneer. • Eskom ✓ • Denel ✓ • Telkom ✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1) 3

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 2.2.3 Verduidelik kortliks die term monopolistiese mededinging. • Dit is 'n soort onvolmaakte mark wat bestaan uit 'n groot aantal verkopers wat gedifferensieerde produkte verkoop/ dit is 'n markstruktuur wat elemente van monopolie en perfekte mark kombineer. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.2.4 Watter gunstige toestande kan besighede in die mark wat in die spotprent hierbo getoon word, geniet? • Transnet is die enigste vragspooroperateur in Suid-Afrika ✓✓ • Transnet het geen kompetisie nie; daarom is hulle 'n pryssteller ✓✓ • Die toegang tot die vragspoormark is beperk ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.2.5 Hoe word 'n volmaakte mark gekenmerk op grond van die aard van produkte en toegangshindernisse? • Die produkte wat in volmaakte markte verkoop word, is homogeen ✓✓ • Toegang tot volmaakte markte is onbeperk, wat dit maklik maak om die mark te betree en te verlaat ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4) 2.3 DATA-RESPONS 2.3.1 Identifiseer die aantal tafels wat geproduseer kan word wanneer alle hulpbronne gebruik word om stoele te vervaardig. • 0✓ (1) 2.3.2 Noem die tipe doeltreffendheid as alle hulpbronne optimaal gebruik word. • Produktiewe doeltreffendheid ✓ (1) 2.3.3 Verduidelik kortliks die term Pareto-ondoeltreffendheid. • Verwys na die situasie waar hulpbronne herverdeel kan word om een persoon/groep beter daaraan toe te maak deur 'n ander persoon/groep slegter daaraan toe te maak. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 2.3.4 Wat is die doel van die produksiemoontlikheidskromme? • Die PMK toon die moontlike kombinasie van goedere wat geproduseer kan word met die beperkte hulpbronne wat tot die produsent se beskikking is. ✓✓ (2) 4

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 2.3.5 Gebruik die tabel in die gevallestudie hierbo en bereken die geleentheidskoste as 20 tafels in plaas van 10 tafels geproduseer word. (Toon alle berekeninge) Oorspronklike hoeveelheid: 10 tafels = 30 stoele ✓ Nuwe hoeveelheid: 20 tafels = 15 stoele ✓ 30 – 15 = 15 stoele Geleentheidskoste = 15 stoele ✓✓ (4) 2.4 Verduidelik die produksiekoste en aantal verskaffers as faktore wat 'n verandering in die hoeveelheid verskaf veroorsaak. • Koste van produksie o Indien die produksiekoste soos arbeid, grondstowwe, toerusting ens afneem, sal die hoeveelheid wat produsente bereid is om teen 'n gegewe prys te voorsien, toeneem. ✓✓ o Produsente met laer koste sal altyd meer van 'n produk teen 'n gegewe prys kan lewer omdat dit vir hulle goedkoper is om goedere te produseer. ✓✓ o Die aanbod van 'n produk sal afneem met 'n toename in produksiekoste. ✓✓ o 'n Toename in produksiekoste sal dit vir besighede moeilik maak om goedere en dienste te produseer. ✓✓ Maksimum 4 • Aantal verskaffers o As daar 'n toename in verskaffers in die mark is, sal die hoeveelheid wat verskaf word ook verhoog word ✓✓ o As daar verskaffers is wat die mark verlaat, sal dit die hoeveelheid wat verskaf word, verminder. ✓✓ Maksimum 4 (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4 x 2) (8) 2.5 Ontleed die interne redes waarom 'n produksiemoontlikheidskromme na buite sal skuif. • Die verbetering van produksietegnieke kan 'n uitwaartse beweging van die PPC veroorsaak as gevolg van doeltreffender produksie. ✓✓ • Die gebruik van nuwe verbeterde tegnologie kan 'n verskuiwing van die PPC veroorsaak as gevolg van 'n verhoogde produksievlak. ✓✓ • Verhoogde motivering van werknemers kan 'n buite-wyksbeweging van die PPC veroorsaak. ✓✓ • Die verbetering van die vaardigheidsvlak van die werknemers beteken dat hulle meer kan produseer ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) LET WEL: 'n Maksimum van 2 punte vir blote notering (8) [40] 5

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 VRAAG 3: MIKRO-EKONOMIE 3.1 Beantwoord die volgende vrae. 3.1.1 Noem enige TWEE vereistes vir die vestiging van 'n mark. • Ten minste een koper en een verkoper ✓ • Verkopers moet goedere of dienste hê om te verkoop en bereid wees om te verkoop ✓ • Kopers moet die middele hê om vir goedere te betaal ✓ • Ooreenkoms oor prys en hoeveelheid tussen koper en verkoper ✓ • Transaksie moet volgens wette geformaliseer word ✓ (2 x 1) (2) 3.1.2 Waarom verskaf die regering openbare goedere? • Omdat die private sektor dit nutteloos vind om hierdie goedere te verskaf en gevolglik word dit onderbenut deur die mark. ✓✓ • Die privaatsektor sal 'n prys vir openbare goedere hef, gevolglik sal die armes en lae-inkomsteverdieners nie hierdie goedere kan bekostig nie. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (1 x 2) (2) 3.2 DATA-RESPONS 3.2.1 Watter hamburger gee die grootste bevrediging? • 1ste/Die eerste hamburger ✓ (1) 3.2.2 Wanneer sal die verbruiker in die situasie hierbo dalende marginale nut ervaar? • Nadat hy die eerste hamburger geëet het ✓ (1) 3.2.3 Verduidelik kortliks die term marginale nutskromme. Die marginale nutskromme het 'n negatiewe gradiënt, en dit helling afwaarts van links bo na regs onder/die helling van die marginale nutskromme is afwaarts skuins, wat verklaar dat die eerste eenheid meer bevrediging lewer en wanneer meer verbruik word die marginale nut daal. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.2.4 Wat is die verband tussen nut en die vraag na 'n produk? • Hoe groter die bevrediging wat verkry word deur die verbruik van 'n produk, hoe groter is die vraag en omgekeerd. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoorde) (2) 6

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 3.2.5 Gebruik die inligting uit die tabel hierbo om 'n duidelik gemerkte marginale nutsgrafiek te teken. 70 Hoeveelheid/x-as 1 punt MU/y-as 1 punt 60 ✓ MU-kromme 2 punte ✓ 50 Marginale nut 40 Marginale nutskromme 30 20 10 0 ✓ 1 2 3 4 5 6 7 -10 Hoeveelheid hamburgers ✓ (4) 3.3 DATA-RESPONS 3.3.1 Identifiseer die konsep wat met die letter "X" aangedui word. • Maksimum prys ✓ (1) 3.3.2 Wie stel maksimum pryse in Suid-Afrika vas? • Die regering / die staat ✓ (1) 3.3.3 Verduidelik kortliks die term minimum prys. • Waar die prys bo die ewewigprys gestel word tot voordeel van die verbruiker. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte antwoord.) (2) 3.3.4 Waarom sou die regering 'n prys laer as die markprys vasstel? • Om te verseker dat verbruikers basiese goedere en dienste kan bekostig. ✓✓ • Om verbruikers te beskerm teen uitbuiting van besighede wat hoë pryse hef. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (2) 3.3.5 Hoe sal 'n vermindering in belasting die ekonomie bevoordeel? • 'n Vermindering in belasting verhoog die besteebare inkomste van verbruikers. ✓✓ • Dit sal lei tot verhoogde besteding binne die ekonomie. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (4) 7

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 3.4 Onderskei tussen komplementêre en substituut produkte. • Komplementêre goedere o Dit is goedere wat saam gekombineer word om 'n behoefte te bevredig. ✓✓ o Goedere wat nie onafhanklik gebruik kan word nie. ✓✓ o Goedere wat saam met mekaar verbruik moet word. ✓✓ o Bv. CD en 'n CD-speler. ✓ (maksimum 4) • Vervang goedere o Dit is goedere wat ander goedere kan vervang om in dieselfde behoefte te voorsien. ✓✓ o Goedere wat so soortgelyk is dat dit gekoop of gebruik kan word in plaas van die oorspronklike goedere. ✓✓ o Gewoonlik is die plaasvervanger goed goedkoper. ✓✓ o Bv. botter en margarien. ✓ (maksimum 4) (Aanvaar enige ander korrekte relevante antwoord.) (8) 3.5 Hoe het die implementering van minimumlone die werkers in Suid-Afrika bevoordeel? • Hulle word beskerm deur die wet en basiese menseregte. ✓✓ • Baie plaaswerkers en huishulpe is beter daaraan toe as voorheen. ✓✓ • Hulle geniet 'n beter lewenstandaard / verseker volhoubare inkomste. ✓✓ • Hulle kan ook werkloosheidsvoordele geniet waarvoor hulle nie voorheen gekwalifiseer het nie. ✓✓ • Hulle is ook geregtig op siekverlof met betaling. ✓✓ • Hulle is ook geregtig op jaarlikse verlof met betaling. ✓✓ • Vroue is ook geregtig op kraamverlof sonder die risiko van werksverlies. ✓✓ LET WEL: 'n Maksimum van 2 punte vir blote notering (8) [40] TOTAAL AFDELING B: 40 8

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 AFDELING C Beantwoord EEN van die twee vrae uit hierdie afdeling in die ANTWOORDEBOEK. Jou antwoord sal soos volg beoordeel word: STRUKTUUR VAN OPSTEL PUNTE- TOEKENNING Inleiding Die inleiding is ʼn laer-orde reaksie. • ʼn Goeie beginpunt sou wees om die hoofkonsep wat verband hou met die vraagonderwerp te bepaal. Maks. 2 • Moenie enige deel van die vraag in die inleiding insluit nie. • Moenie enige deel van die inleiding in die liggaam herhaal nie. • Vermy om in die inleiding te sê wat jy in die liggaam gaan bespreek. Liggaam: Hoofdeel: Bespreek in detail/In diepte bespreking/Ondersoek/Krities Maks. 26 bespreek/Ontleed/Vergelyk/Evalueer/Onderskei/Verduidelik/Assesseer/ Debat Bykomende deel: Gee eie mening/Bespreek krities/evalueer/Teken ʼn grafiek en verduidelik/Gebruik die gegewe grafiek/Voltooi/Voltooi die gegewe grafiek/Bereken/lei/Vergelyk/Verduidelik/Onderskei/ Interpreteer/ Maks. 10 Kortliks debat/Hoe?/Stel voor/Gebruik die inligting en argumenteer/ Debatteer Gevolgtrekking Enige relevante gevolgtrekking van hoër orde wat die volgende moet insluit: • ʼn Kort opsomming van wat bespreek/ontleed is sonder om feite wat reeds in die liggaam genoem is, te herhaal • ʼn Mening of gewaardeerde oordeel oor die feite wat bespreek is Maks. 2 • Bykomende ondersteuningsinligting om die bespreking/analise te versterk • ʼn Teenstrydige standpunt met motivering, indien nodig • Aanbevelings TOTALE: 40 9

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 VRAAG 4: MIKRO-EKONOMIE • Bespreek prysvorming in detail onder die volgende opskrifte. - Ewewigspunt, prys en hoeveelheid. - Verandering in vraag - Verandering in hoeveelheid gevra (26 punte) • Evalueer die rol wat tegnologie speel in vraag, aanbod en die prys van goedere en dienste. (10 punte) INLEIDING Die prys van 'n produk of 'n diens is gebaseer op die verband tussen die vraag en aanbod daarvan.✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte en relevante inleiding.) (Maksimum 2 punte) HOOFDEEL Markewewig • Die mark wil nie 'n ooraanbod van goedere hê nie, aangesien daar dan vermorsing sal wees.✓✓ • Die mark wil ook nie 'n onderaanbod van goedere hê nie, aangesien ondernemings geleenthede sal misloop. ✓✓ • Die beste plek om te werk is waar die hoeveelheid wat gevra word gelyk is aan die hoeveelheid wat deur die firmas verskaf word. ✓✓ • Die ewewigprys is die prys waarteen vraag en aanbod dieselfde is.✓✓ • Die ewewigshoeveelheid is wanneer die hoeveelheid goedere wat verskaf word gelyk is aan die hoeveelheid wat gevra word.✓✓ • Ewewig bestaan waar die aanbodkromme en die vraagkromme mekaar kruis.✓✓ Prys S P1 Markewewig D Hoeveelheid/x-as 1 punt Prys/y-as 1 punt Q Hoeveelheid Ewewigspunt 2 punte Maks. 4 punte vir grafiek (Aanvaar enige ander korrekte en relevante antwoord.) (Maksimum: 10 punte) 10

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 Verandering in vraag • Daar is verskeie faktore wat die vraag na 'n produk kan beïnvloed ✓✓ • 'n Verandering in inkomste ✓✓ • 'n Verandering in tendense of mode ✓✓ • Suksesvolle advertensieveldtogte ✓✓ • Bevolkings- of markgroei ✓✓ • 'n Verandering in die ekonomiese klimaat, byvoorbeeld 'n resessie of 'n bloeifase ✓✓ • 'n Verandering in die prys van plaasvervangende produkte ✓✓ • 'n Verandering in die prys van komplimentêre produkte ✓✓ Hoeveelheid/x-as 1 punt Prys/y-as 1 punt Verandering in vraag 2 punte Maks. 4 punte vir grafiek • Die vraagkromme sal op en na regs beweeg wat die ewewig sal laat verander. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte en relevante antwoord) (Maks. 8 punte) Verandering in hoeveelheid gevra • 'n Verandering in die hoeveelheid wat gevra word, sal 'n beweging op die vraagkromme veroorsaak. ✓✓ • Die vraagkromme self sal nie beweeg nie. ✓✓ • Beweging sal slegs van een posisie op die kromme na 'n ander posisie op die kromme wees. ✓✓ • Hierdie beweging word slegs veroorsaak deur 'n verandering in prys. ✓✓ 11

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 Hoeveelheid / x-as 1 punt Prys / y-as 1 punt Verandering in hoeveelheid geëis 2 punte Maks. 4 punte vir grafiek (Aanvaar enige ander korrekte en relevante antwoord) (Maksimum 8 punte) (Ken 'n maksimum van 14 punte toe vir bespreking sonder grafieke) (26 punte) ADDISIONELE DEEL • Tegnologiese vooruitgang, wat produksiedoeltreffendheid verbeter, sal 'n aanbodkromme na regs verskuif en die insetkoste van produksie verminder. ✓✓ • Die produksiekoste daal en produsente sal meer van die produk teen laer pryse lewer. ✓✓ • Rekenaars, televisies en fotografiese toerusting is goeie voorbeelde van die uitwerking van tegnologie op 'n toevoerkromme. ✓✓ • Elektroniese vervaardigers gaan voort om die kwaliteit van hul produkte te verbeter en die produksiekoste te verlaag. ✓✓ • Teen laer pryse kan verbruikers meer produkte koop wat veroorsaak dat die aanbodkromme na regs skuif. ✓✓ • Veranderinge in tegnologie kan die vraag na verskillende produkte beïnvloed deur die vraag na 'n nuwe produk te verhoog en 'n ouer produk verouderd te maak. ✓✓ • Aangesien vervaardigers voortgaan met hul strewe om produktiwiteit en doeltreffendheid te verbeter deur tegnologiese vooruitgang, sal die vraag en aanbod na produkte altyd aanpas deur verbruikers se smake en voorkeure. ✓✓ (Aanvaar enige relevante antwoord.) (Maksimum 10 punte) GEVOLGTREKKING • Konsepte van vraag en aanbod is belangrik vir ekonome, aangesien dit hulle help om te verstaan hoe pryse in die mark bepaal word. ✓✓ (Aanvaar enige korrekte en relevante hoë-orde gevolgtrekking) (Maksimum 2 punte) [40] 12

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 VRAAG 5: MIKRO-EKONOMIE • Bespreek in detail die metodes wat die regering gebruik om in die ekonomie in te gryp. (26 punte) • Evalueer waarom die regering in die ekonomie moet ingryp. (10 punte) INLEIDING • Die doel van regeringsingryping is om te verseker dat die regte hoeveelheid hulpbronne aan die produksie van uitsette toegewys word sodat die samelewing as geheel die voordele maksimeer. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte en relevante inleiding.) (Maksimum 2 punte) HOOFDEEL Maksimum pryse: ✓ • Die regering voel dalk dat die pryse in sommige markte te hoog is. ✓✓ • Die regering gryp dan in die mark in deur 'n maksimum prys vas te stel wat gehef moet word. ✓✓ • Die maksimum prys (prysplafon) is die hoogste prys waarteen produsente 'n produk kan verkoop. ✓✓ • Redes vir die implementering van maksimum pryse. ✓ - Dit word gedoen om die pryse van benodigdhede en basiese voedsel laag te hou, om te verseker dat die armes toegang tot 'n produk het. ✓✓ - Maksimum pryse word vasgestel om te verhoed dat verbruikers uitgebuit word. ✓✓ - Die regering stel prysplafonne op in die hoop dat dit pryse laag sal hou en inflasie sal beheer. ✓✓ - Om die produksie van sekere goedere en dienste te beperk wanneer hulpbronne skaars is. ✓✓ - Die koste om geld te leen word soms beperk deur 'n rentevasstelling op 'n lening. ✓✓ • Resultate van maksimum pryse✓ - Die prys in die mark is laer as wat dit sou wees as dit net aan die markmeganisme oorgelaat word om 'n ewewig te vind. ✓✓ - Daar is 'n tekort aan die produk in die mark. ✓✓ - Die regering word dan dikwels gedwing om 'n manier te vind om die beperkte hoeveelheid goed te rantsoeneer en 'n regverdige manier te vind om die beperkte bedrag onder die verbruikers te deel. ✓✓ - Dit lei dikwels tot 'swart markte'. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte en relevante antwoord.) 13

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 Minimum pryse: ✓ • Die regering voel dalk dat die pryse in sommige markte te laag is en dat hulle verskaffers moet bystaan. ✓✓ • Die regering gryp dan in die mark in deur 'n minimum prys (prysvloer) vas te stel wat gehef moet word. ✓✓ • Die minimum prys is die laagste prys wat verbruikers van 'n produk die produsent of eienaar van die produk moet betaal. ✓✓ • Redes vir die implementering van minimum pryse. - Regeringshoop dat hulle 'n bestendige inkomste vir produsente sal bewerkstellig. ✓✓ • Resultate van minimum pryse. ✓ - Daar is 'n oorskot van die produk in die mark. ✓✓ - Die prys is hoër as wat dit sou wees as dit aan die markmeganisme oorgelaat word. ✓✓ - Die belangrike sektore van die ekonomie wat onderhewig is aan prysskommelings van veranderinge wat deur wêreldmarkte teweeggebring word, word nou 'n mate van beskerming gebied. ✓✓ - Om die surplus van produkte te hanteer, kan die regering probeer om die aanbod te beperk. ✓✓ - Dit beperk mededinging en kan onrealistiese markte skep wat verbruikers uitbuit. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte en relevante antwoord.) Minimum lone: ✓ • 'n Minimum loon is die laagste loon wat 'n werkgewer per maand betaal mag word. ✓✓ • Dit word gedoen om te verseker dat die lewenstandaard van die mense wat die laagste lone verdien nie te laag is nie en dat dit nie deur werkgewers uitgebuit word nie. ✓✓ • Redes vir die implementering van minimum lone. ✓ - Om uitbuiting van laer betaalde werkers te voorkom. ✓✓ - Om ongelykheid in inkomste te verminder deur die inkomste van lae-inkomste huishoudings te verhoog. ✓✓ - Om die gevolge van werkgewerdiskriminasie om te keer. ✓✓ - Om meer mense aan te moedig om die arbeidsmag te betree. ✓✓ - Om die las op die staat te verminder om inkomste-ondersteuning te betaal. ✓✓ • Die effek van minimum lone. ✓ - Daar is 'n oorskot van arbeid in die mark. ✓✓ - Die loonkoers styg in die mark. ✓✓ - Mense word 'n meer billike en regverdige loon vir hul dienste betaal. ✓✓ - Daar is 'n daling in indiensneming as gevolg van hoër loonkoste. ✓✓ - Risiko vir hoër looninflasie as gevolg van maatskappye wat hul verkoopprys moet verhoog om by die hoër loonrekening aan te pas. ✓✓ - Skade aan die mededingendheid van sommige ondernemings as gevolg van die hoër produksiekoste. ✓✓ - Vryemark-ekonome glo dat 'n minimum loon kunsmatige verdraaiings skep in die manier waarop die arbeidsmark werk. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte en relevante antwoord.) 14

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 Indirekte belasting: ✓ • Belasting is verpligte betalings wat deur die mense en besighede van 'n land aan die regering gemaak word. ✓✓ • Hierdie geld word gebruik om al die goedere en dienste wat die staat lewer, te finansier. ✓✓ • Belasting kan in direkte en indirekte belasting verdeel word. ✓✓ • Direkte belasting word bereken deur die inkomste of rykdom van individue of firmas te gebruik. ✓✓ • Indirekte belasting is verbruiksbelasting wat deur die verskaffers van goedere of dienste betaal moet word. ✓✓ • Die indirekte belasting word by die pryse van die goedere en dienste gevoeg. ✓✓ • Voorbeelde hiervan is belasting op toegevoegde waarde, doeaneregte, aksynsbelasting. ✓✓ • Redes vir indirekte belasting. ✓ - Om inkomste vir die regering in te samel. ✓✓ - Om die vraag na 'n skadelike produk te verminder. ✓✓ - Om die impak van ingevoerde produkte te beperk. ✓✓ • Gevolge van indirekte belasting✓ - Die ewewigprys in die mark styg. ✓✓ - Verbruikers betaal meer per item namate die prys van die oorspronklike prys na die nuwe markprys styg. ✓✓ - Ondernemings verkoop hul produkte teen hoër pryse, maar winste kan daal as gevolg van die implementering van die belasting. ✓✓ - Daar word minder produkte in die mark gekoop en verkoop. ✓✓ - Werknemers van die onderneming kan geraak word aangesien die aanbod en die winste gedaal het. ✓✓ • Belasting per eenheid. ✓ - Belasting per eenheid is belasting waar die belastingbedrag wat gehef word altyd dieselfde is tydens elke eenheid. ✓✓ - Invoer- of doeanebelasting word betaal op baie buitelandse goedere wat na Suid-Afrika gebring word. ✓✓ • Ad-valorem belasting✓ - Ad-valorem-belasting hef 'n persentasie van die waarde van die produk. Bv. belasting op toegevoegde waarde. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte en relevante antwoord.) 15

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 Subsidies: ✓ • Die regering wil dalk die produksie of gebruik van 'n spesifieke produk of diens bevorder.✓✓ • Die regering sal dan 'n betaling aanbied aan 'n firma wat 'n produk verskaf of aan 'n huishouding wat 'n sekere produk of diens moet verbruik. ✓✓ • Subsidies aan produsente: - Die regering betaal subsidies in die vorm van kontant- of belastingverlagings aan sekere ondernemings om hul produksie uit te brei. ✓✓ - Subsidies bevoordeel die produsente van goedere wat belangrik is vir die ekonomie. ✓✓ - Subsidies word gegee om entrepreneurskap en indiensneming aan te moedig. ✓✓ - Daar is 'n toename in die hoeveelheid produkte wat aan die mark gevra en verskaf word. ✓✓ - Die prys sal daal en meer verbruikers sal die produk kan koop. ✓✓ - Sommige glo dat hierdie firmas nie sal oorleef sonder die ingryping nie. ✓✓ - Sommige subsidies word as onregverdig beskou aangesien ander produsente met gesubsidieerde maatskappye moet meeding. ✓✓ • Subsidies aan verbruikers: - Subsidies aan verbruikers word deur die regering aan verbruikers gemaak sodat hulle produkte kan koop wat hulle normaalweg nie sou kon bekostig nie. ✓✓ - Hierdie subsidies word gemaak om armer mense te bevoordeel omdat dit die prys van die produk verlaag. ✓✓ - Dit word gedoen om die gebruik van 'n spesifieke produk of diens aan te moedig wat volgens die regering van openbare belang is. Bv., vervoer en antiretrovirale middels. ✓✓ - Die prys van die produk styg in die mark. ✓✓ - Mense wat 'n subsidie ontvang, sal minder betaal as die oorspronklike ewewigsprys. ✓✓ - Mense wat dit kan bekostig om vir die produk te betaal, sal meer betaal as die oorspronklike ewewig. ✓✓ - Die totale hoeveelheid van die produk sal toeneem. ✓✓ - Die regering moet die pryse monitor sodat dit nie tot uitbuiting van die verbruiker lei nie. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte en relevante antwoord) 16

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 Welsyn: • Suid-Afrika se grondwet bepaal dat elkeen die reg het om toegang tot maatskaplike sekerheid te hê. ✓✓ • As hulle hulself nie kan onderhou nie, kan hulle maatskaplike hulp kry. ✓✓ • Die ongelyke verdeling van rykdom veroorsaak dat baie mense nie in hul basiese behoeftes kan voorsien nie. ✓✓ • Om behoeftiges te help, verskaf die regering welsynstoelaes. ✓✓ • Die regering neem hierdie toelaes uit die belasting wat hulle ontvang. ✓✓ • Tipes toelaes in Suid-Afrika: - Maatskaplike toelaes sluit in ouderdomstoelaes, ongeskiktheidstoelaes en oorlogsveteraantoelaes. ✓✓ - Kinders se maatskaplike ondersteuning sluit sorgafhanklikheidstoelaes, pleegkindtoelaes en kinderonderhoudstoelaes in. ✓✓ - Spesiale toekennings sluit in maatskaplike verligting van noodtoelae en vervoerverligtingstoelae. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte en relevante antwoord) Regeringsproduksie van goedere en dienste✓ • Sommige goedere word normaalweg nie deur die privaatsektor verskaf nie omdat hulle nie 'n wins aan hulle sou kon lewer nie. ✓✓ • Die mark het dus versuim om belangrike goedere aan die publiek te verskaf en die regering moet intree. ✓✓ • Deur hierdie goedere te vervaardig, verhoog die regering die hoeveelheid goedere en dienste wat in die mark beskikbaar is. ✓✓ • In die meeste gevalle verlaag hulle die prys in die mark om die goedere en dienste vir almal toeganklik te hou. ✓✓ • Openbare goedere✓ - Openbare goedere is nie uitgesluit nie. ✓✓ - Die voordele van openbare goedere kan nie van enigiemand uitgesluit word nie en slegs gegee word aan diegene wat daarvoor betaal het. ✓✓ - Nie-betalers kan die voordele van verbruik geniet sonder finansiële koste. ✓✓Bv. straatligte. ✓ - Daar is nie-mededinging in verbruik. ✓✓ - Verbruik deur een persoon verminder nie die beskikbaarheid van die goed aan ander nie. ✓✓ - Die produk kan nie opgebruik word nie. ✓✓ • Meriete goedere✓ - 'n Verdienstelike goed is 'n produk wat die samelewing waardeer en wat beskou word as iets wat almal behoort te hê. ✓✓ - Die samelewing voel dat die gebruik van hierdie produkte baie positiewe gevolge vir die groter samelewing sal hê. ✓✓ - Meriete goedere is daardie goedere en dienste wat volgens die regering gratis gesubsidieer of verskaf behoort te word. ✓✓ - Beide die openbare sektor en die private sektor word meriete goedere en dienste verskaf. ✓✓ Bv. onderwys- en gesondheidsdienste. ✓ 17

Downloaded from hlayiso.com EKONOMIE NASIENRIGLYNE (VRAESTEL 2) GRAAD 10 • Sosiale koste en voordele ✓ - Daar is baie eise aan die regering om openbare goedere en dienste te lewer. ✓✓ - Voordat die regering kan besluit wat om te produseer, moet dit bepaal wat die voordele is en wat die koste gaan wees. ✓✓ - As die voordele en koste van die bevrediging van verskillende behoeftes gemeet kan word, kan die behoeftes en behoeftes van die samelewing volgens hul koste-voordeel- verhouding gerangskik word. ✓✓ - Dié projekte met die hoogste koste-voordeel-verhouding sal eerste aangepak word. ✓✓ - Sosiale voordele bestaan uit die totale voordele wat die samelewing trek uit die verbruik en produksie van goedere of dienste. ✓✓ - Privaat voordele is die voordele wat die individue of firmas ontvang deur 'n goed of diens te gebruik of te verbruik. ✓✓ - Sosiale koste is die totale koste wat die samelewing bydra vir die verbruik of vervaardiging van sekere goedere of dienste. ✓✓ - Privaat koste is koste wat deur die individue of firmas vir goedere of dienste betaal word. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte en relevante antwoord.) (26 punte) BYKOMENDE DEEL • Die regering moet ingryp om ondoeltreffendheid in die ekonomie reg te stel, soos monopolieë, verdeling van rykdom, ens. ✓✓ • Die mark is nie in staat om goedere en dienste soos infrastruktuur en noodsaaklike dienste soos gesondheid en onderwys aan die mense te verskaf nie. ✓✓ • Hulle moet ongelyke geleenthede in die mark voorkom om regverdige mededinging te skep deur samespanning, buitensporige pryse, ens. ✓✓ • Om te waak teen markpryse wat nadelig vir die ekonomiese gesondheid van die land kan wees. ✓✓ • Hulle moet die vlak van welsyn verbeter deur 'n stelsel van toelaes aan die armste lede van die samelewing te finansier. ✓✓ • Die regering moet strategiese bedrywe in die land bestuur, soos kragopwekking, watervoorsiening en vervoerinfrastruktuur. ✓✓ • Hulle moet markmislukkings regstel wat lei tot onvoldoende verskaffing van noodsaaklike goedere en dienste. ✓✓ • Die regering moet regverdige behandeling van werkers bevorder en uitbuiting voorkom, dus stel dit minimum lone en maksimum werksure vas. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte en relevante antwoord.) (Maks. 10 punte) GEVOLGTREKKING • Die regering verskaf ook openbare goedere en verdienstelike goedere aan die samelewing. ✓✓ (Aanvaar enige ander korrekte en relevante hoë-orde gevolgtrekking.) (Maks. 2 punte) [40] TOTAAL AFDELING C: 40 TOTAAL: 100 18