Geography Grade 10 P1 National November 2019 Memo (Afrikaans)

NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 10 NOVEMBER 2019 GEOGRAFIE V1 NASIENRIGLYN PUNTE: 225 Hierdie nasienriglyn bestaan uit 12 bladsye.

2 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2019) VRAAG 1 1.1 1.1.1 Aardverwarming 1.1.2 Koolstofdioksied Metaan Stikstofoksied CFKS (Enige TWEE) 1.1.3 Metaan 1.1.4 Droogte 1.1.5 Koolstofvoetspoor 1.1.6 Plante 1.1.7 Boomplanting/Plantegroei/Bebossing (8 x 1) (8) 1.2 1.2.1 C 1.2.2 A 1.2.3 B 1.2.4 A 1.2.5 C 1.2.6 C 1.2.7 B (7 x 1) (7) 1.3 1.3.1 B – Warmfront (1 x 1) (1) 1.3.2 Suid-Indiese Hoogdruk (1) 1.3.3 Die letter L Isobare daal na die sentrum toe Dit is sirkelvormig (Enige 2 x 2) (4) 1.3.4 (a) Kouefront (1 x 1) (1) (b) Frontale reënval (1 x 1) (1) (c) Dit word met koue weer geassosieer Temperature daal Dit mag sneeu Swaar reënval Sterk winde Cumulonimbus-wolke (Enige 3 x 2) (6) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) GEOGRAFIE V1 3 1.4 1.4.1 A – Troposfeer B – Stratosfeer C – Termosfeer D – Mesosfeer (4 x 1) (4) 1.4.2 10 tot 12 km (1 x 1) (1) 1.4.3 B (Stratosfeer) (2) 1.4.4 Die lae temperature in hierdie laag help met brandstofverbruik Swak weer is minder in hierdie laag Minder turbulensie van die vliegtuig as gevolg van mooi weer (Enige 1 x 2) (2) 1.4.5 Belangrikheid van die atmosfeer Dit help om verskillende tipes weerstoestande en klimaat te ervaar Dit absorbeer gevaarlike sonstrale Dit beskerm mense teen ekstreme hoë en lae temperature Dit bevat gasse wat noodsaaklik is vir lewe op aarde Dit bevat osoon wat die aarde teen ultravioletbestraling beskerm (Enige 4 x 2) (8) 1.5 1.5.1 Intrusiewe stollingsgesteentes is gesteentes wat onder die aardoppervlakte vorm (1 x 1) (1) 1.5.2 B – Lakkoliet C – Vulkaniese pyp D – Lopoliet (3 x 1) (3) 1.5.3 Monoliet (1 x 1) (1) 1.5.4 Granietkoepel Karoo-landskap (Mesa, butte en koniese koppie) (2 x 1) (2) 1.5.5 Dit is sampioenvormig (1 x 2) (2) 1.5.6 B word gevorm wanneer magma stadig afkoel C word gevorm wanneer magma die oorliggende strata opwaarts forseer D word gevorm wanneer magma in ʼn wortelagtige verskynsel stol (3 x 2) (6) 1.6 1.6.1 2 (1 x 1) (1) 1.6.2 Rustend Aktief (2 x 1) (2) 1.6.3 Vanweë die ligging aan die ‘Ring van Vuur’, wat ʼn boog van vulkane en foutlyne om die Stille Oseaanbekken vorm (1 x 2) (2) 1.6.4 Om hulself teen vulkaniese as te beskerm Om hulle teen beserings te beskerm Om die inaseming van as te vermy Om die sterftes van mense te verhoed (Enige 2 x 2) (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

4 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 1.6.5 Positiewe gevolge van vulkane Warmwaterbronne trek toeriste aan Warmwaterbronne en geisers kan vir die opwekking van elektrisiteit gebruik word Vulkaniese lava vorm vrugbare grond Toenemende uitset as gevolg van vrugbare grond Meer inkomste word gegenereer Dit dien as kunsmis vir grond (Enige 3 x 2) (6) (75) VRAAG 2 2.1 2.1.1 A (Vloede) 2.1.2 A (Doupunt) 2.1.3 D (Ontbossing) 2.1.4 D (Aardstraling) 2.1.5 A (Radiasie) 2.1.6 C (Koolstofdioksied) 2.1.7 A (Humiditeit) (7 x 1) (7) 2.2 2.2.1 B (Metamorfiese gesteente) 2.2.2 I (Magma) 2.2.3 A (Gesteentesiklus) 2.2.4 F (Basalt) 2.2.5 D (Sinklien) 2.2.6 H (Plooiberge) 2.2.7 E (Stollingsgesteentes) 2.2.8 G (Gneis) (8 x 1) (8) 2.3 2.3.1 (a) Mosambiek-seestroom (1 x 1) (1) (b) Benguela-seestroom (1 x 1) (1) 2.3.2 Amanzimtoti = Indiese Oseaan Hondeklipbaai = Atlantiese Oseaan (2 x 1) (2) 2.3.3 Maritieme klimaat is ʼn klimaat met matige temperature as gevolg van die invloed van die oseane, terwyl die kontinentale klimaat ʼn klimaat is met uiterste temperature en op plekke ver van die see af voorkom. (2 x 1) (2) 2.3.4 27 °C – 21 °C = 6 °C (3 x 1) (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) GEOGRAFIE V1 5 2.3.5 Durban is langs die Indiese Oseaan wat warm is en die temperatuur verhoog Warm Mosambiek-stroom vloei langs die kus van Amanzimtoti Hondeklipbaai is langs die Atlantiese Oseaan wat koud is en die temperatuur verlaag Koue Benguela-stroom vloei langs die kus van Hondeklipbaai (Enige DRIE. Moet na beide Amanzimtoti en Hondeklipbaai verwys) (3 x 2) (6) 2.4 2.4.1 KwaZulu-Natal (1 x 1) (1) 2.4.2 Cumulunimbus-wolk (1 x 1) (1) 2.4.3 Reën (1 x 1) (1) 2.4.4 Warm, vogtige lug waai na die berg en word gedwing om op te styg Die stygende lug koel af, kondenseer en vorm Cumulonimbuswolke Reën val dan aan die windkant (Enige 2 x 2) (4) 2.4.5 Positiewe gevolge van reliëfreën Die reënval sal damme vul vir besproeiing Daar sal genoeg water wees vir gewasse en vee Water vir huishoudelike gebruik Reënval verseker die vrugbaarheid van die grond Boere bestee minder inkomste aan water (Enige TWEE) Negatiewe gevolge van reliëfreën Swaar reën kan oorstromings veroorsaak Oorstromings kan erosie van die grond veroorsaak Infrastruktuur van plase kan vernietig word Verhoog uitgawes om infrastruktuur te herstel Swaar reën vernietig gewasse en vee kan in blitsvloede verdrink (Enige TWEE) (4 x 2) (8) 2.5 2.5.1 ʼn Aardbewing is vibrasies van die aardkors (1 x 1) (1) 2.5.2 Omdat byna 9,000 mense dood is en meer as 22,000 beserings opgedoen het (1 x 1) (1) 2.5.3 22 000 (1 x 1) (1) 2.5.4 Skade aan infrastruktuur Lewensverliese Mense het beserings opgedoen Geboue verwoes Verwoes plaasgrond Verwoes die natuurlike omgewing Voorwerpe wat deur die aarde ingesluk word (Enige 2 x 2) (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

6 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 2.5.5 Die fondasies van geboue moet ontwerp word om grondbewegings te absorbeer Bou houtgeboue en gebruik ander buigsame materiale Gebruik super-sterk materiale wat kan buig, rek en saamdruk sonder om te breek Die gebou moet sterk genoeg wees om seismiese golwe te weerstaan (Enige 1 x 2) (2) 2.5.6 Voorsien hulle van skuiling Voorsien hulle van kos Dokters en maatskaplike werkers moet daarheen gestuur word om diegene wat beseer is, te behandel Brandbestryders moet na Nepal gestuur word Gee hulle geld om hul lewens weer te begin Voorsien hulle van skoon water (Enige 3 x 2) (6) 2.6 2.6.1 1 – Kors 2 – Mantel 3 – Buitekern 4 – Binnekern (4 x 1) (4) 2.6.2 Stollingsgesteentes Sedimentêre gesteentes Metamorfiese gesteentes (3 x 1) (3) 2.6.3 Gebruike van stollingsgesteentes Bevat waardevolle metale soos koper, goud, yster en mangaan Mynbou-aktiwiteite kan plaasvind om inkomste te genereer Kan as boumateriaal gebruik word Kan gebruik word om grafstene te maak Gebruike van sedimentêre gesteentes Word gebruik om sement te maak Kan as boumateriaal gebruik word Kan gebruik word om teëls en bakstene te maak Kan gebruik word om standbeelde en beeldhouwerke te maak Gebruike van metamorfiese gesteentes Word gebruik vir dakke en tuinvoetpaadjies Word in padbou gebruik Minerale word in hierdie rots aangetref Vir verfraaiing en beeldhouwerke (Enige 2 x 2) (4) 2.6.4 Dit is geskik om te bou Dit bevat humus Dit help met die groei van gewasse (Enige 2 x 2) (4) [75] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) GEOGRAFIE V1 7 VRAAG 3 3.1 3.1.1 Poligamie 3.1.2 Streeksmigrasie 3.1.3 Landelike ontvolking 3.1.4 Informele nedersettings 3.1.5 Sterftes 3.1.6 MIV 3.1.7 Oorbevolking 3.1.8 Demograaf (8 x 1) (8) 3.2 3.2.1 F 3.2.2 G 3.2.3 E 3.2.4 A 3.2.5 C 3.2.6 B 3.2.7 D (7 x 1) (7) 3.3 3.3.1 1ste Desember (1 x 1) (1) 3.3.2 (a) ARV = Anti-Retro Viraal (1 x 1) (1) (b) 4,5 miljoen (1 x 1) (1) (c) LoveLife Soul City Soul Buddyz (Enige 2 x 1) (2) 3.3.3 Toenemende neiging (1 x 2) (2) 3.3.4 Beïnvloed hoofsaaklik die ouderdomsgroep 20 tot 49 Beïnvloed meer vroue as mans Skep gesinne waar kinders aan die hoof is Toename in die aantal weeskinders Sterftesyfers styg vinnig Die lewensverwagting daal Verhoog sterftesyfer (Enige 2 x 2) (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

8 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 3.3.5 Mense moet opgelei word om die virus beter te verstaan Mense moet opgelei word om veilige seks en monogamie te beoefen Mense moet opgelei word om gereeld MIV-toetse te doen Mense moet hulle van seks weerhou totdat hulle getroud is Seks-weerhouding is die beste manier om MIV te verminder, aangesien voorbehoedmiddels defekte kan hê Gratis uitgee van kondome Verwyder stigma deur onderrig/opleiding Gaan voort met navorsing om ʼn geneesmiddel of entstof of ʼn nuwe behandelingsmetode te vind Moedig vrywillige toetsing aan Moedig mense aan om ARV’s te neem (Enige 2 x 2) (4) 3.4 3.4.1 Lewensverwagting is die gemiddelde aantal jare wat van ʼn persoon verwag word om te leef (Konsep) (1 x 1) (1) 3.4.2 Laagste lewensverwagting = Vrystaat Hoogste lewensverwagting = Wes-Kaap (2 x 1) (2) 3.4.3 Al nege provinsies het hoër lewensverwagting in 2016–2021 as in 2011–2016 gehad (1 x 2) (2) 3.4.4 Toegang tot gesondheidsorg Armoede Toegang tot kos Siektes Wanvoeding Oorlog Natuurrampe Ongelukke Gebrek aan onderwys en opleiding Misdaadsyfer Dwelmmisbruik (Enige 2 x 2) (4) 3.4.5 Gereelde ondersoek Moenie dwelms misbruik nie Leef ʼn verantwoordelike lewe soos om nie te vinnig te ry nie, nie alkohol te misbruik nie, nie veelvuldige verhoudings te hê nie Moenie by misdaad betrokke raak nie Eet ʼn gebalanseerde dieet Verbeter hul geletterdheidskoers (Enige 3 x 2) (6) 3.5 3.5.1 Visvang Swem Skubaduik (Enige 2 x 1) (2) 3.5.2 Plastiek (1 x 1) (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) GEOGRAFIE V1 9 3.5.3 Dit kan gebruik word om elektrisiteit op te wek Olie en gas kan uit oseaan ontgin word Dit dien as ʼn bron van suurstof Vir wetenskaplike navorsing Vir handel Vir toerisme Dit dien as ʼn voedselbron (Enige 2 x 2) (4) 3.5.4 Verminder / verbied die gebruik van plastiek Bevorder herwinning Neem deel aan die skoonmaak van die see / strand Leer strandgangers, hotel- en skeepseienaars om besoedeling te vermy Beboet / bestraf diegene wat die oseaan besoedel Verminder koolstofvoetspoor (Enige 4 x 2) (8) 3.6 3.6.1 Swaar reën (1 x 1) (1) 3.6.2 Paaie het weggespoel Huise vernietig Gesinne is haweloos gelaat Mure afgebreek Vee verdrink Gronderosie Infrastruktuur vernietig Motors weggespoel Verhoog owerheidsbesteding om infrastruktuur te herstel (Enige 2 x 1) (2) 3.6.3 Om op jou hoede te bly en na hoër grond te beweeg as dit bedreig word (2) 3.6.4 Skakel hoofligte aan Skakel misligte aan Ruitveërwissers moet in ʼn goeie toestand wees Wees ekstra versigtig as jy verbysteek Moenie deur diep water ry nie Vermy skielike versnelling, rem en stuur wat daartoe kan lei dat die kar gly (Enige 2 x 2) (4) 3.6.5 Stel beter vloedwaarskuwingstelsels bekend Verander huise en besighede om vloede te weerstaan Installeer en onderhou dreine Huise moet bo die vloedvlakke gebou word Klimaatverandering moet aangespreek word Verhoog die besteding aan vloedbeskerming Beskerm vleilande en stel boomplanting strategies voor Herstel riviere na hul natuurlike lope Plant of bewaar bome Voed mense op oor die gevare van oorstromings (Enige 3 x 2) (6) [75] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

10 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2019) VRAAG 4 4.1 4.1.1 A (Politieke migrant) 4.1.2 B (Oorbetaling) 4.1.3 B (Toeris) 4.1.4 D (Onwettige migrant) 4.1.5 C (Voorbehoeding) 4.1.6 D (Bevolkingspiramide) 4.1.7 B (Oorbevolking) (7 x 1) (7) 4.2 4.2.1 (a) Solied (Vaste stof) = ys, hael, sneeu en ryp (b) Vloeistof = reën, motreën, wolke (c) Gas = waterdamp 4.2.2 (i) Verdamping (ii) Kondensasie (iii) Kristallisering (iv) Bevriesing (v) Smelting (8 x 1) (8) 4.3 4.3.1 Vlugtelinge is politieke migrante wat gedwing word om na ʼn ander land te verhuis (Konsep) (1 x 1) (1) 4.3.2 (a) Vervolging (1 x 1) (1) (b) Spaza-winkels Salon Skoenmaak Motorbewaking Straatverkoper Bottelwinkels (Enige 1 x 1) (1) 4.3.3 Gebrek aan behuising Werkloosheid onder vlugtelinge is hoog Misdaadsyfer is hoog Swak veiligheid Haat (Xenofobie) Vlugtelinge word beroof Vlugtelinge se winkels word geplunder (Enige 2 x 2) (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

(EC/NOVEMBER 2019) GEOGRAFIE V1 11 4.3.4 Nooi vlugtelinge na jou huis uit Bied aan om vlugtelinge te help Help vlugtelinge om in ʼn nuwe kultuur te integreer Moedig universiteite, kerke, moskees en ander godsdienstige liggame aan om vlugtelinge beurse en skuiling aan te bied Bied vlugtelinge werk aan Hou bewusmaking- en fondsinsamelingsgeleenthede Skenk klere, kos, ens. aan vlugtelinge (Enige 2 x 2) (4) 4.3.5 Dit is ʼn bron van goedkoop arbeid Vlugtelinge vul die vaardigheidsgaping Verkoop goedere in kleiner hoeveelhede Verkoop goedere aan verbruikers op krediet (Enige 2 x 2) (4) 4.4 4.4.1 Landelik-stedelike migrasie is die beweging van mense van landelike gebiede na dorpe en stede (Konsep) (1 x 1) (1) 4.4.2 (a) Stootfaktore Gesondheidssorg Onderwys Geld Beter dienste Kos Werk Stadslewe (Enige 2 x 1) (2) (b) Trekfaktore Geen geld Verveeld Swak skole Geen werk nie Armoede Oorlog Klimaatstoestande (Enige 2 x 1) (2) 4.4.3 Oorbevolking Lug- en geraasbesoedeling Hoë werkloosheidskoers Toename in informele nedersettings / plakkerskampe Hoë misdaadsyfer Toename in sosiale euwels – dwelmmisbruik, prostitusie, ens. Verkeersopeenhopings (Enige 2 x 2) (4) 4.4.4 Moedig belegging in landelike ontwikkelingsprojekte aan Vestig landbouskole en kolleges Verbeter vaardighede en bied opleiding aan boere Meer navorsing om voedselproduksie te verbeter Voorsien besproeiingskemas Voorsien werksgeleenthede Implementeer landelike ontwikkeling Verbeter infrastruktuur Lewer behoorlike dienste (Enige 3 x 2) (6) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

12 GEOGRAFIE V1 (EC/NOVEMBER 2019) 4.5 4.5.1 (a) Jameson (1 x 1) (1) (b) Howiesonspoort (1 x 1) (1) 4.5.2 Beperk die verbruik tot 50 liter per persoon Om die uitset te stabiliseer Vermeerder die aantal stadsreservoirs (Enige 2 x 1) (2) 4.5.3 Damme beheer die vloei van water en help om oorstromings te voorkom Damme stoor water vir huishoudelike, landboukundige en industriële gebruik Reguleer die vloei van water in riviere Damme dien as ʼn habitat vir die waterlewe Damme kan gebruik word vir visvang en ander ontspanningsaktiwiteite (Enige 2 x 2) (4) 4.5.4 Maak krane toe as jy nie water gebruik nie Maak drupkrane en lekkasies reg Gebruik wat water bespaar stortkoppe Spoel toilette minder gereeld Stort meer en bad minder Hergebruik vuil water vir skoonmaak Herwin water Spoel toilette met gryswater Skakel die water af terwyl jy skeer of tande borsel (Enige 4 x 2) (8) 4.6 4.6.1 World Wildlife Fund (1 x 1) (1) 4.6.2 R6 biljoen (1 x 1) (1) 4.6.3 Dit bied werkgeleenthede vir mense wat aan akwakultuur deelneem Bron van proteïene en voedingstowwe Dien as ʼn bron van inkomste Dit verskaf voedsel om hongerte en armoede te verminder Verbeter voedselsekuriteit Bevorder ekonomiese groei (Enige 2 x 2) (4) 4.6.4 Oorbevissing verminder die hoeveelheid beskikbare voedsel vir mense om te eet Oorbevissing beïnvloed ander seelewe wat van visse afhanklik is vir oorlewing ʼn Afname in visvoorrade lei tot werkverliese en swaarkry (Enige 2 x 2) (4) 4.6.5 Implementeer visvangkwotas Hou geslote seisoene vir visvang Koop vis wat in seisoen is, om die visse tyd te gee om hul getalle aan te vul Laat slegs visnette met groter maasgrootte toe vir visvangs Slegs persone met permitte mag visvang Swaar boetes vir oortreders (Enige 2 x 2) (4) [75] TOTAAL: 225 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief