Skip to content

isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2022 Memo

MemorandumisiXhosa HLGrade 12202223 pages

Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2022, 23 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2022

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBINI (P2) 2022 ISIKHOKELO SOKUMAKISHA AMANQAKU: 80 Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-23. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA  Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.  Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.  Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo. IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA 1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye). 2. Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala. 3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko. 4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga, elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo. 5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela ekunonjolwe ngayo kwimemorandam. 6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo mpendulo. 7. Imibuzo esisincoko. Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi ophezulu. 8. Imibuzo emifutshane. Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa ecaphula. 9. Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo exhasayo. 10. Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI. Makisha impendulo exhasayo. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha ICANDELO A: ISIHOBE IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane IMIBONGO EFUNDISIWEYO UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI UKWENZIWA KOMKHONZI – JJR Jolobe Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo. Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo. Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-22 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo: Umxholo wengcinezelo kulo mbongo ubonakala ngesigama esityhila impathombi, imiqondiso yobubi nobunzima, ukunikezela kwabacinezelekileyo, ukukhalaza, ulangazelelo olunzulu lwenkululeko, ukungcungcutheka, nembulaleko engenanzuzo kwabacinezekileyo sibe esinye isigama sibonakalisa umcinezeli ephatha umcinezelwa ngogonyamelo. Kwisitanza soku-1  Ubumnyama bezulu nokukhumezela ngumqondiso wobubi nobunzima abaphantsi kwabo obutyhilwa sisifaniso esidala umfanekiso ngqondweni weliso obonisa isimo esingesihle sezulu nesichaza ububi neenzame ezinzima zokuchasana nengcinezelo  Kubonakala amasikizi kobukele impathombi yabantu etyhilwa lilunda elophayo nokuthontsiza kwegazi kwiinzame abantu abaphantsi kwengcinezelo abazenzayo zokuxhathisa kwingcinezelo ukuze bazuze inkululeko.  Ulangazelelo olunzulu lwenkululeko oluqulethwe sisigama, „ibuzisa ikhaya umzi wenkululeko‟ bubungqina bokungayonwabeli impatho phantsi kwesandla sengcinezelo. Kwisitanza sesi-2  Esi sitanza sibabaza impathombi esukela ekubeni abacinezelwayo bekhalaza okanye bevakalisa ukungathandi ngempatho abaphantsi kwayo. Isigama esithi, „ime bhuxe‟, yatsho esikrakra ... ibhonga‟ sityhila ukuzithethela okanye ukukhalima kwalowo ucinezelekileyo. Ngeliphandle abacinezelwa abayolelwanga yile mpatho.  Ukunyenyiswa kancinci, kubuye kuqiniswe, ibulawe umoya kubhekiswa kumaqhinga asetyenziswa ngabacinezeli ukuze umcinezelwa avale umlomo angathethi ngempatho. Sisigama esityhila ukungcungcuthekiswa kwabantu kungekho bani unosizi kwizikhalo ezihlabayo ezivakalayo ngakumbi iziphathamandla ezingenalusini. Kwisitanza sesi-3  Esi sitanza sibeka elubala imeko apho umcinezelwa anikezelayo. Iindlela anikezela ngazo zityhilwa sisigama , „seyaqobozeka, yathamba‟ apho kucaca ukuba phakathi kwamaqhinga asetyenziswayo kukho nawokuba umcinezelwa Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha amanye ewavuma ukuba aluncedo engaqondi usacinezelwe. Kutyhila ukuba uyaqhathwa aboniswe ukulunga kwempatho afakwa phantsi kwayo ukuze asebenze nzima ecinga ukuba uyazinceda.  Ukhetho-magama ‘ikhefuzela igcuma’-sisigama esidala umfanekiso ngqondweni wendlebe obonisa ukudinwa nokuphelelwa ngamandla, kodwa exhinile ngethemba lokunyamezela umvambo ade azuze inkululeko. Kwisitanza sesi-4  Esi sitanza siqaqambisa iimbulaleko neenkxwaleko zokuxelengela inyama ukuze umcinezelwa akwazi ukubeka isonka etafileni kanti akabileli yena ubilela oongxowankulu.  Kuqaqamba kwelinye icala ukuba ngeli xesha umsebenzi asebenza nzima kuthe kanti akasebenzeli yena, ubilela umntu odla ukubila kwakhe engenzanga nto. Ubungqina obukumbongo sisigama „Iludaka kubila ingenisela omnye' esidala umfanekiso ngqondweni weliso otyhila ukusebenza nzima komntu omnyama engazuxhamla nokuxhamla kwingeniso ayenzayo. Uyatsho ukuba kuthi ukuze kube mnandi ukusebenza ube uyayazi into oza kuyifumana encumisayo ngokusebenza kwakho. Kuvela ukuba oongxowankulu isivuno abathi sesabo sisisiqhamo somsebenzi obilelwe ngabacinezelekileyo. Usebenza nzima enikwa imisebenzi emthoba isidima kodwa ingeniso neziqhamo ezizizo zifunyanwa okanye zibalelwa kwiziphathamandla ezingamadlagusha yena ashiyeke elikhoboka elingenanto. Kwisitanza sesi-5  Kwakhona indlala nobuhlwempu ziyagquba kumcinezelwa emva kwayo yonke loo mbulaleko nokusebenza nzima phantsi kombuso wabacinezeli.  Isitanza 5 sityhila intlungu- ngesigama “Iliso iinyembezi umxhel’ujacekile” esidala -umfanekiso ngqondweni weliso obonisa ukuba ocinezelweyo akasakwazi ukunyamezela ngenxa yokukhathazeka emphefumlweni,  Isigama „Ibe ingasakwazi nokuchasa imbuna’ sityhila ukuphelelwa ngamandla kukukhotyozwa, umcinezelwa ephelelwa nasisidima, engenanto kananjalo nokukhalaza kungasancedi ushiyeke kuphela nemizamo kunye nethemba elingapheliyo.  Isigama „… elizond’inkululeko‟ sityhila ubukho bethemba elizondeleleyo lokuzuza inkululeko. [10] (Nayiphi na impendulo echanekileyo) Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE 'UMYOLELO WEXHEGO' – C Nqakula 2.1 Kukuthandwa ngenene ngabantu. √/ Kukuhlonitshwa ngabantu.√/Kukuzivula iintliziyo zabo√/ Kukumphakamisela phezulu angaze awe.√ (Nasiphi na isibini kwezi) (2) 2.2 Umqolo wesi-3 wakhiwe ngamagama amathandathu kanti umqolo wesi-4 wakhiwe ngamagama amane.√√ (2) 2.3 Ngokomxholo walo mbongo ongomyolelo wexhego le miqolo inentsingiselo ethi bancede abantu abasokolayo okanye abangathathi ntweni.√√ (2) 2.4 „‟Z‟ ungemi ezimbobeni ubethe imilozi.‟‟√/ „„Z‟ ungabiyongcuka iqwengayo.‟‟√/ „Ungabilulo nokhozi.‟‟√/Zube ngumkhonzi onyanisekileyo. √ (Nasiphi na isibini kwezi) (2) 2.5 Ndiyaxhasa kuba ixhego liyala unyana walo ngezinto amakazenze nemakangazenzi ukuze aphumelele ebomini. √√ (Nawuphi na umqolo oyalayo wamkelekile) (2) [10] UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE 'INGOMA KAVELAPHI' – JJR Jolobe 3.1 Kukubona isithandwa sakhe√/ inkosikazi√/ kukubuyela kwilizwe lakhe lokuzalwa. √ (Nasiphi na isibini kwezi) (2) 3.2 Umqolo wesi-4 wakhiwe ngamagama amane kanti umqolo wesi-5 wakhiwe ngamagama amabini.√√ (2) 3.3 Ngokomxholo walo mbongo ongefuthe lemithetho yocalucalulo, le miqolo inentsingiselo yeenkumbulo zelizwi lenkosikazi ekhumbula umyeni wayo nanjengokuba kwakungavumelekanga ukuba abafazi baye emigodini (2) kubayeni. √√ 3.4 “Ungandilileli. Wupheze loo mhobe.”√√ (2) 3.5 Ndiyaxhasa kuba umbongo ukhalazela isenzo samadlagusha sokunyanzela ukuba abantu abangootata bamakhaya bangahambi okanye bahlale neentsapho zabo kwilizwe lentsebenzo ngexesha lengcinezelo eMzantsi Afrika.√√/ Kuba umbongo ukhalazela unyanzelo lwabantu abangamadoda lokuba baye kusebenza emigodini beshiya iintsapho zabo ngasemva.√√ (Nayiphi na kwezi) (2) [10] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE 'ITHEMBA' – S.E.K Mqhayi 4.1 Zezokuba ungalima√/ ungalili√ ungafuya√ (Nasiphi na isibini kwezi) (2) 4.2 Umqolo wesi-8 wakhiwe ngamagama amabini kanti umqolo we-9 wakhiwe ngamagama amathathu.√√ (2) 4.3 Ngokomxholo walo mbongo ongethemba le miqolo inentsingiselo ethi xa ungenathemba kuthi kwakufa umntu wakho kufe neyakho intliziyo.√√/ Umntu uthi akudibana neengxaki okanye amanzithinzithi obomi anikezele angasiboni isizathu sokuphila. √√ (2) 4.4 “Ulil‟uzenzakalise-”√ “ Nomphefumlo uwufise.”√ (2) 4.5 Ndiyaxhasa kuba umyalezo walo mbongo uyala uluntu ukuba lube nethemba ukuze lukwazi ukuphila.√√ (2) [10] UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE UMTSHAYELO-N Mdekazi/ T Kabanyane 5.1 USokwazi unike abantu izandla zokuzenzela umtshayelo.√√ (2) 5.2 “…okomfaz‟ebhinq‟isikhaka.”√/ “… njengomtshakazi‟ efik‟ emzini.”√ (2) 5.3 Lelokuba imicinga yomtshayelo yakumanyana isebenza ngcono.√√/ Ukumanyana kwayo imicinga kuwenza uphelele umtshayelo.√√ (2) 5.4 “Emva kwexesh‟uba sisijungqu.”√√/ “Okwamaziny‟exheg‟atsheqekileyo.”√√/ “Wakutshayela uyashiyelel‟ okwevila.”√√ (Nayiphi na kwezi) (2) 5.5 Umtshayelo ubalulekile ingakumbi xa imicinga yawo isebenzisana.√√/ Kubalulekile ukusebenzisana.√√/Umtshayelo omtsha ucoca ngcono kunomdala.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) [10] AMANQAKU ECANDELO A: 30 Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba uMfuneko uyalingcolisa igama lesipolisa ngolu hlobo lulandelayo:  Izenzo ezibi zikaMfuneko ezingahambelani nomsebenzi awuqeshelweyo wokugcina ucwangco nokumela umthetho kule noveli ziyalingcolisa igama lesipolisa kuba abantu ababona uMfuneko babona ummeli womthetho zibe izenzo zingangqini.  Ukubandakanyeka ekukhuseleni uNompumelelo ngokuthengisa ityala lokubulawa kukaChizama ongumyeni wakhe sisenzo esimtyhila njengepolisa elaphula umthetho.  Ukuba imipu yesipolisa ayithengisele abahlali bajike benze ulwaphulomthetho ngayo, amele ukuba uyalulwa nako kuyaphikisana nomthetho kutsho kungcoliseke indlela amapolisa abonwa ngayo luluntu.  Xa uMfuneko ethenga ooSixaki ukuba babulale uMsindisi ongumyeni kaThantaswa ngeenjongo zokuba badle kunye ilifa ubonakalisa ukudela umthetho abekelwa ukuwukhusela.  Iinzame zikaMfuneko zokuba kubulawe uMapheza ophanda ityala lokugetyengwa kukaMsindisi eziquka ukutyisa uMapheza ityhefu, ukubeka uNqoza abe ngukhala kwimizamo kaMapheza yokuphanda, ukumfunela ixhwele lokumtshisa ngovutha nokusasaza ubuxoki bokuba uMapheza yimpimpi zibubungqina bokuba ulipolisa elizenzo zihlabana nomthetho. Ezi zenzo ziqhutywa ngumona ziyabonwa ngabantu ekuhlaleni ngako oko ubonwa njengepolisa elaphula umthetho kutsho kurhuqeke isidima sesipolisa phantsi.  Ukuxhasa uThantaswa kumayelenqe okufumana ilifa likaMsindisi ngondlela mnyama kungqina mhlophe ukuba ulilo ipolisa eliqhubela phambili ulwaphulomthetho.  Ubukho bukaMfuneko kwilinge lokuba kubhatalwe uMdlambila oligqwetha ukuze atshintshe okubhalwe kwiwili kaMsindisi ukuze uThantaswa ibe nguye ofumana ilifa hayi uPhumlani obhalwe kuyo kubonakalisa amava okwaphula umthetho. Ukubhaqwa nguMkhokeli kumveza njengepolisa elisebenza ngokunxamnye nomthetho angqineke ukuba uyalihlazisa igama lamapolisa.  Izenzo zakhe ezigwenxa ezibangele ukunqunyanyiswa kwakhe emsebenzini noNqoza ngaphandle komvuzo zingqina ukusengela phantsi igama lesipolisa. [25] (Nayiphi na impendulo echanekileyo) Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula 7.1 Zahluka ngovakalelo analo umbiza Mfuneko xa ethetha naye njengoyise womntwana angamondliyo ze ambize Mfuno xa efuna ukumsebenzisela ukufumana imali.√√ / Umbiza Mfuneko kwiimeko abangavaniyo kuzo naxa esengxakini aze ambize Mfuno xa bonwabileyo okanye beseluthandweni.√√ (2) 7.2 Izisa intsingiselo yokuba kudala imkhathaza enqwenela ukuyithetha into emhluphayo.√√ (2) 7.3 Kumhlanganisa ngokuthi uMfuneko ibe nguye odukisa idokethi kuphando ngokufa kukaChizama.√√ (2) 7.4 UMsindisi ufune isithembu.√/ uThantaswa uthatha isigqibo sokuba uMsindisi makafe.√/ Umthetho ungenelele.√ (Naziphi na iingongoma ezintathu ezichanekileyo) (3) 7.5 Ibali liqala ngokusweleka kukaMsindisi kuba ibali lolwaphulomthetho liqala ngesehlo esiza kuba ngunobangela wophando.√√/ kuba impixano kwinoveli yolwaphulomthetho yakhelwa kwisenzo solwaphulomthetho esehlileyo.√√ (2) 7.6 Lixesha lokhanyo√/ kuba kuhanjwa ngeenqwelomafutha√/ kusetyenziswa imipu√/ amapolisa amnyama angabaphathi kwinkonzo yesipolisa√ abalinganiswa ooSiziwe nooThantaswa zizifundiswa.√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 7.7 Babunganyanisekanga ubuhlobo bukaThantaswa noMfuneko kuba babuxhomekeke kwinzuzo yemali kaMsindisi ngokokude uThantaswa akhethe ukuba bafe xa imali bengazi kuyizuza.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 7.8 Ndiyangqina wayengamthandi kuba ngokwesicatshulwa uMfuneko ufunele uMapheza ityhefu ngeenjongo zokuba imbulale.√√/ kuba uvuyela ukufa kukaMfezeko.√√ (2) 7.9 Ngumfanekiso ntelekelelo womntu osithelayo.√√ (2) 7.10 Wayengeyompimpi koko wayetyatyekwa nguMfuneko ngobumpimpi kuba ethengisa ngaye.√√ (2) 7.11 Ndiyaxhasa uMfezeko ulilandele igama lakhe kuba uliphande ngokufezekileyo ityala lokubulawa kukaMsindisi.√√ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha 7.12 Ndiyangqina iphumelele kuba ibonise uMfuneko esebenzisa uNqoza kububi ngeenjongo zokuziphindezela kuMapheza.√√/ kuba ibonise uNqoza okwalipolisa egalelela uMapheza ityhefu ngeenjongo zokuba afe√√/ kuba uMfuneko uvezwe esenza amayelenqe amaninzi okubulala uMapheza.√√/ kuba uMfuneko olipolisa ebesasaza ubuxoki bokuba amanye amapolisa aziimpimpi kodwa inguye obewampimpa.√√ (Nayiphi na impendulo kwezi) (2) [25] UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba le noveli iyakukhuthaza ukusabela ubizo. Le noveli ikukhuthaza ukusabela ubizo ngokuthi uThole obiziweyo lumgubhulule ubizo naxa sele elahleka kwiindlela zobomi behlabathi ade ancame alwamkele. Le noveli isebenzisa abefundisi abathe bamxhasa uThole obiziweyo bamqeqesha wade waqaqamba elubizweni. Izehlo ezikubomi bukaThole bale noveli ezingqinayo zichakwe ngezantsi.  Le noveli ikubonisa ukukhuthaza ubizo lobufundisi ngokuthi imane imsindisa kwiingozi umlinganiswa obiziweyo, xa ethe wathandaza, wavuselela nesifungo sakhe sokuba ngumfundisi. Uthi akwamkela ubufundisi agqame, kuphele zonke iingxaki awayekhe wanazo ngaphambili, kulunge konke ade afumane nomzali wakhe owalahlekayo.  UThole ungumzekelo womlinganiswa okule noveli othe ethathe isigqibo sokuba ngumfundisi eseyinkwenkwana, lwaze ubizo lwamane lumnqwanqwada ngesazela esimane simkhwebula xa ebemana ukunxaxha engaqondi kwindlela yobizo lobufundisi kodwa wade wangumfundisi ngenene.  Ukukhuthazwa kobizo kubonakala xa enxaxha engaqondi ngokuphuma ecaleni kwinjongo yobufundisi, asele utywala, ehamba neetshomi, lamkhwebula ibali ngesazela esibonakele ngokuthi bungamonwabisi utywala, abhomboloze endaweni yokuba bumonwabise. Kwakhona inoveli le ilukhuthaza ubizo lobufundisi ngokuthi yenze uThemba, ongumhlobo kaThole, abenokholo lwamanxila, ashumayele kude kuvuseleleke ubizo lobuKrestu olungaphakathi kuThole.  Ukukhuthazwa kobizo kubonakala mhla uThole aya kuloNomsa aze azibone elandela umfo wakwaSigxabhayi ngelizwi awayelishumayela elilumkisayo angazange aliqonde wade wadlula isango lakuloNomsa, kanti lubizo lumkhwebela kulo.  Ukukhuthazeka kubizo lwakhe kubonakala ekubeni angabi nakuzola uThole ngale mini yale ntshumayelo kwanokuzinga kwelizwi lomfo wakwaSigxabhayi, elifana nelikaThemba mhla ngotywala, elithi, „Unako na ukuhamba emalahleni ungatshi‟. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha  EBhayi, ebumnandini bokuthandana noNomsa, obulibazisa ubizo lobufundisi, ubethwa ngooJoe atsho akhumbule ukwenza izifungo nezibhambathiso zokulandela iNkosi xa inokumsindisa. Xa iNkosi imsindisa kule ngxaki kutsho kubonakale amandla obizo lobufundisi ekumkhuseleni imlondoloze ukuze ade alwamkele ubizo.  Ukuze kuqondakale ukuba ubizo kulilizwi elinamandla ngaphakathi emntwini, ubizo luyamkhuthaza onophawu lwenkosi ukuba alusabele ubizo lwakhe. Le noveli yenza uThole onobizo asinde yedwa kwiingonyama ezaziqwenga abahlobo bakhe kwihlathi laseKnysna wasindiswa ziincwadi zakwaLizwi awayeziphiwe nguThozama ekuthe kanti uhamba nazo.  Luyamfuna ubizo sele abazali bencamile ukuba angafunda, bembonisa ngokuthatha umfazi ngelithi kuye elokufunda liphelelwe, makathathe umfazi, suka eme kwilizwi lokuya esikolweni kube kanti oko kumfaka kwizandla zikamfundisi uMaqoma ophuhlise ubizo olukuye  Inkxaso ayifumana kuThozama esesikolweni ibonisa ukuba xa usendleleni yobizo awuxakwa nto kuba isuka yalekwe ngenkxaso yokufundiswa kwasisikolo eso.  Ukufumana kukaThole inkxasomali kwisifundisi nokusiwa phesheya bubungqina bokukhuthazelwa kubizo lobufundisi kuba isifundisi ngokwaso sima mantsantsa ngomntu waso ukuze angabuyi mva endleleni yakhe yobizo.  Ukwamkela kukaThole ubizo esidlangalaleni kubonisa ukuba ubufundisi awubufumani ngokubufundela kuphela koko kufuneka ude uzinikezele ngaphaya kweencwadi ozifundileyo.  Imisebenzi kaThole yokuguqula abantu esikolweni ngeentshumayelo zakhe ephanda, ezixhobisa ngolwazi kolu bizo, ekhuthaza iindibano zeemvaba ezahlukileyo oko kudiza ukuba ukusabela ubizo lobufundisi kubalulekile kunokusebenzela ibandla okanye imvaba ethile.  Ukumela ubufundisi ngokukuko eGeorge Goch, ukuze ide iGeorge Goch ibonakale iyindawo eyixabisayo inkonzo, de kubekho umfundisi ohlalayo ibonisa ukuba kufuneka umfundisi obiziweyo ukuze kutshintshe isimo sabantu. Inkxaso ayizuza kuluntu lwalapho eGeorge Goch ingqina ukuba le noveli iyalukhuthaza ubizo lobufundisi.  Ukuthatha kwakhe uyise angambuzi mvelaphi kubonisa, ukuba uThole ungumfundisi ongengomntu nje koko ngumfundisi onoxolo. Ubukho bukaMangaliso, nanjengoko ebesele esebenzisa eli gama, bubonakala bulivumba elimnandi kuluntu lonke ngokuthi ngabufundisi bakhe abe ngowahlukileyo, ulangazelelo abanalo abantu kuye eAirport, efika esibhedlele, abantu bagilane, atsho aqaqambe umfundisi oye kubufundisi ngobizo. (Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa 9.1 Zahluka ngokutshintsha kweemeko zobomi bakhe, ubizwa Tholelegqwirha xa liqala ibali kuba ligama alithiywa akube ezelwe ngunina owayetyholwa ngobugqwirha,aze abizwe Mangaliso ngenxa yokugqwesa ezifundweni nakwiintshumayelo zakhe.√√ (2) 9.2 Lizisa intsingiselo yokuba ingqondo kaThole yayithatha ibeka ezibuza imibuzo angenampendulo yayo.√√/ Wayecinga kakhulu.√√ (2) 9.3 Imhlanganise ngokuthi ngexesha emamele intshumayelo kamfundisi uMaqoma azikise ukucinga, watsho wathatha isigqibo sokufundela (2) ubufundisi.√√ 9.4 Ukusela utywala akununuswa nguThemba kudala impixano yangaphakathi etyhilwa kukubhomboloza.√/ Uya eKnysna engaqondanga kudaleke impixano yangaphakathi kwixhala lokungazi apho aya khona. √/ Ubukela abahlobo bakhe beqwengwa ziingonyama eKnysna kuze kudaleke impixano yangaphakathi ngenxa yexhala lokuqwengwa ziingonyama √/Akuthatha isigqibo sokuba lixhwele esiqhutywe yindlala uba nempixano yangaphakathi ebonakala ngokuthi azingwe ngamaphupha. √ (Naziphi na iingongoma ezintathu ezichanekileyo) (3) 9.5 Sesokuba kwibali leqhawe kuqala amahlandinyuka aza kubangunobangela wokuba atshintshe umlinganiswa aze ethubeni aye etshintsha ngokutshintsha esiya empumelelweni.√√ (2) 9.6 Lixesha lokhanyo√ kuba kufundiwe√/ kukho izikolo√/ kuhanjwa ngeemoto nangeenqwelomoya.√ (Nayiphi na impendulo yomfundi echanekileyo) (2) 9.7 Lwabakhona utshintsho awalwenzayo uMangaliso eGeorge Goch kuba phambi kokufika kwakhe abantu babengayithandi inkonzo, abefundisi bengagqobhozeli waze wathi akufika bavuseleleka, babaninzi abaguqukayo nabathatha inxaxheba enkonzweni.√√ (2) 9.8 Ndiyangqina kuba uMangaliso umbuza igama lakhe, isiduko sakhe kunye nekhaya lakhe.√√ (2) 9.9 Umfanekiso ntelekelelo weenyembezi eziphuma kakhulu zingalawuleki.√√ (2) 9.10 Wazichaza kuba ngokwebali wazazisa ukuba unguMkwayi wayitsho nentsukaphi yakhe equka ukutshipha kwakhe eRhawutini.√√ (2) 9.11 Ulilandele igama lakhe uMangaliso kuba wathi engumntwana weqaba elijongelwe phantsi, ohamba neetshomi wade wamdala suka wenza imimangaliso waphindela esikolweni wafunda wade wayityekeza.√√ (2) 9.12 Ndiyangqina iphumelele kuba imbonise uMangaliso ebuyela esikolweni sele emdala wafunda wangumfundisi abazali sebencamile.√√ (2) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba uFriday uyalingcolisa igama labalweli benkululeko kule noveli. UFriday uyalingcolisa igama labalweli benkululeko ngezenzo, iingcinga neentetha ezithe gqolo zichasana neenjongo zabalweli benkululeko.  UFriday uqala ngokuzibandakanya nabalweli benkululeko kanti akanamqolo ujika athengise ngabalweli benkululeko avume ukubangungcothoza akurhaliselwa ngenqatha. Libala elibi elo kubalweli benkululeko kuba akukho lula ukubathemba abantu abange bayapolitika kanti bayathengisa.  UFriday ubonakalisa ukuchasana neenjongo zabalweli benkululeko kuba usebenzisana namapolisa. Abalweli benkululeko abasebenzisani namapolisa balwa namapolisa. Ngaphezulu ngokolwimi lwabalweli benkululeko, othe wasebenzisana namapolisa ubizwa ngokuba uyimpimpi. Ngokungalindelekanga kubalweli benkululeko, usuka adyobhe uMfazwe olwela inkululeko ngobumpimpi ukuze angafunwa mntu, kungabikho uhambisana naye kuba ebizwe njengempimpi. Esi senzo siyalingcolisa igama labalweli benkululeko ngakumbi xa eqhiphuka ayokuba yimpimpi. Lithi eli akathethi ngazwinye nabalweli benkululeko.  UFriday ikwanguye othelekisa uMfazwe ongumlweli wenkululeko kunye nabantu bakwaQaka lade latshiswa ikhaya likaMfazwe phantsi kwegama lokuba uyimpimpi. Sisenzo esingalindelekanga esi sokuthengisa ngomnye wabo kwabo bazibiza njengabalweli benkululeko. Kuthetha ukuba abathembananga bengathembekanga kwabona.  Sesinye sezenzo zikaFriday zokungcolisa igama labalweli benkululeko ukwenza iinzame zokutshisa nokubulala uMfazwe akuba ephumile etrongweni esahleli kwatata uGaba.  UFriday uchukumisa kabuhlungu intliziyo kaMfazwe ngokuthana nca noNokuzola ngenjongo zokuvisa kabuhlungu uMfazwe ukuze aphele amandla awuyeke umlo azimanye nawo ojoliswe ekupheliseni ucalucalulo lwabamnyama.  Ukho uFriday kwiqela lolutsha nabafundi kwintlangansio apho watyhola uMfazwe njengongcothoza wade wabethwa uMfazwe wancama wagoduka.  Uphambili ekutshisweni kwendlu kaMfundisi uHlathi ngepetrol bomb ezama ukuphelisa amahlathi kaMfazwe nanjengoko ubaw‟uHlathi wayengumcebisi omkhulu kaMfazwe. Abalweli benkululeko abawatshisi amahlathi wokuzimela wabanye abalweli benkululeko. Kungeso sizathu ukuba uFriday kuthiwe noko igama labalweli benkululeko ulithengisa kakubi, ubenza abantu abangcolelanayo kanti nguye nje kuphela lo unesikhwasilima.  Uyabandakanyeka ekubulaweni kwamakhomrade awayesuka kwintlanganiso ekhwele icressida waze oko wakosulela kuMfazwe, kanti yena uMfazwe wayesondele kule cressida ngeenjongo zokunceda abantu ababhukuqa nayo. (Nayiphi na impendulo yomfundi echanekileyo) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule 11.1 Waphathwa kakubi okwempimpi ekuqaleni kwebali kodwa esiphelweni salo wayehlonitshiwe eliqhawe.√√ (2) 11.2 Izisa intsingiselo yokuba bacinga ukuba bamfumene. √√/yokuba bambona ekwicala labo eza kuvuma lula ukubathuthela iindaba bengekaqalisi nokumcela.√√ (2) 11.3 Kumhlanganise ngokuba ekubonweni kwakhe nguFriday watsho wamtyhola ngobumpimpi waza wabukulwa luluntu lwakwaQaka.√√ (2) 11.4 Ngokutyholwa ngobumpimpi nguFriday uthelekiswe nabafundi besikolo iFunda.√/ Yakhula ingqumbo yabantu bakwaQaka kwatshiswa ikhaya lakhe.√/ Yanwenwela kulutsha olwambetha kwintlanganiso ebanjwe eholweni.√/ Yanyukela yamthelekisa nesithandwa sakhe uNokuzola.√/ Yaqaqamba akwamkelwa nzima kwindawo yaseMthontsi apho wabhacela khona.√ (Naziphi na iingongoma ezintathu ezichanekileyo) (3) 11.5 Sesokuba kwibali leqhawe lomzabalazo kuqala amahlandinyuka aza kubangunobangela wokuba sisigculelo kwakhe umlinganiswa aze ethubeni ayeke ukuba sisigculelo abe liqhawe.√√ (2) 11.6 Lixesha lokhanyo√ ooMfazwe bazizifundiswa/ kuba kukho iinkundla zamatyala. √/Ngamaxesha engcinezelo√ kuba kusekho amagwangqa abiza abantu abamnyama ngo‟Kafile‟ no „Bhantu‟.√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 11.7 Ikhona into ebonisayo kuba, indlela awaphumelela ngayo kuqhwesho ibonisa ubukrelekrele√√/Uthi akufika eMthontsi anikwe isikhundla sokukhathalela nokuqeqeshela emfundweni abafana √√/Ukufunda kwakhe ade abe yijaji.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 11.8 Ndiyangqina babengavani kuba uMfazwe naye utsho kwesi sicatshulwa ukuba bebejolise ukumcima igama naye watsho wafuna ukumcima igama uSikhotsholo.√√ (2) 11.9 Ngumfanekiso ntelekelelo wesandi sompu odubula uthulula iimbumbulu ungayeki.√√ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha 11.10 Wamkeleka kuba eMthontsi wenziwa umphathi wamakhwenkwe afikayo.√√ (2) 11.11 Ulilandele kuba ubomi bakhe bungamahlandinyuka kufuneka alwe nzima ukuze aphumelele.√√ (2) 11.12 Iphumelele kuba uFriday ekubeni enziwe akamthemba uMfazwe, uMfazwe usuke waphumelela waligqwetha elichophele ityala likaFriday.√√/ UMfazwe ekungamthembini kwakhe uNokuzola ngenxa kaFriday kumphosanise nokwazi ukuba unonyana okuNokuzola.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) [25] UMBUZO 12: UMBUZO OMDE UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa engqina ukuba uNongqawuse uyalihlazisa igama lakhe kule ntsomi.  Ndiyangqina ukuba uyalihlazisa igama lakhe kwimbali ethi ukuthetha uNongqawuse.  UNongqawuse yintombi kaMhlakaza walenza eli hlazo mhla kuphethe umalume wakhe uSarhili owathatha iintambo zokulawula kuHintsa.  UHintsa wancanywa ngabeLungu ababefuna ukuhlutha umhlaba wamaGcaleka bathathe nemfuyo yawo waxolela ukulwela ukufa nokubanjwa esindisa umhlaba wamaXhosa,wakwenza ngempumelelo.  Ukuthatha iintambo kukaSarhili kwabangela ukuba abeLungu bangapheli mandla. Babesenza zonke iinzame ezifana nokuqaphela okwenziwa ngamaXhosa ukuze basebenzise kona ukuhlutha umhlaba.Baqaphela intombi enguNongqawuse eyayisoloko isiya emlanjeni ifike ithethe khona nezinyanya.  Bakukopa okwenzekayo bagqibela ngokuziqaba udaka bakhwela emthini ukuze xa uNongqawuse ethetha nezinyanya banikeze impendulo.Oku kunikezwa kwempendulo kubangela ukuba uNongqawuse azenze umprofetikazi nalapho kwabakho ukwahlulelana kwabantu kwakho abamkholelwayo kunye nabo bangamkholelwayo.  Ukuqhathwa kwakhe ngabeLungu ababevathe iingubo ezimhlophe nawacinga ukuba uthetha nezinyanya ziphendule kwamenza ukuba akholeleke kuSarhili waza waphembelela ekubeni nabanye abantu bamkholelwe kwalithoba mpela igama lakhe.  Ukucamagusha nokucula nokuxhentsa kwakhe kwabonakalisa ukukholelwa kwakhe kwizinyanya ngokugqithisileyo kumenze angaqapheli ukuba uyaqhathwa, waqiniseka ukuba uthetha nezinyanya. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha  Ukukholelwa kwakhe okwakuthethwa ngabeLungu (izinyanya) kwamdiza ukuba akanguye ncam umprofetikazi kuba kwakumele ukuba ube nomqaphela.  Ukuhambisa kwakhe udaba lokuba kubulawe izinto ezikhoyo ukuze kuzuzeke ubutyebi obungaziwayo, nenkolelo yokuba abantu abasayi kulamba nakugula kwamdiza ukuba wayengengomprofeti ncam.  Ukukholelwa nokuthabatheka kwenkosi ziziprofetho zikaNongqawuse kwamenzela izothe ebantwini kuba bashiyeka abantu besifa yindlala babe abeLungu bayangenelela.  Ukubanjwa kwakhe ze azitshintshe igama ukuze angaziwa kwakubonisa ubutsotsi bakhe. UNolizwe  UNolizwe Sandile waliphakamisa igama lakhe kwesi sihobe njengekumkanikazi.  Ukuphatha kwakhe kwazisa uvuyo eluntwini kuba ebonakala njengomkhuseli welizwe.  Amazwi awayewasebenzisa athelekiswa nobusi, ambonakalisa njengomntu oneentetho ezakhayo nozolileyo xa ebhekisa kwisizwe.  Igama lakhe laphakama kuba zonke ezi zenzo zakhe zihle zenzeka kungekho myeni osecaleni lakhe. Oko kwabonisa ukuzithemba nokungazoyikiseli kubukumkani bakhe.  Umyalelo wembongi kwisitanza sokugqibela usibonisa ukuba ulithemba lesizwe makaqhubekeke esenza okuhle.  Ezi zenzo zibonisa ukuba akazange aphakamise gama lakhe kuphela, waphakamisa nelooNyawuza nelesizwe ngokubanzi. (Nayiphi impendulo echanekileyo) [25] UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI SWANA MMI nabanye 13.1 UNomaza wonwabile xa esuka ekhaya unxubile akuhlangana negongqongqo.√√ (2) 13.2 Sizisa intsingiselo yokuncama/yokuphelelwa lithemba/yokunikezela. √√ (2) 13.3 Imhlanganisa ngokuba irhengqe awayemqononondise ngayo unina uye wayilibala waza wanyanzeleka ukuba ayekuyilanda sekurhatyele,wahlangana negongqongqo.√√ (2) 13.4 Ukujika kwakhe sele eyedwa kuhlwile engakhatshwa ziitshomi kwihlathi lamagongqongqo.√/Ukuthiwa xhakamfu ligongqongqo afakwe engxoweni.√/ Ixhala lokuba uza kubulawa ligongqongqo.√/Ukwenziwa ukuba ahambe ecula kuzo zonke ezi ndawo lihamba kuzo igongqongqo.√ (Naziphi na izehlo ezithathu kwezi) (3) 13.5 Sesokuba kwiintsomi ezingokutyeshelwa komyalelo kuqalwa kunikezelwe umyalelo ze kubekho iziphumo ezibi nokuyaleka wakutyeshelwa umyalelo.√√ (2) 13.6 Ngumfanekiso ntelekelelo womntwana othintithayo esoyika.√√ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha 13.7 Uphumelele kuba isiphumo sikaNomaza sokutyeshela umyalelo sibe sesibi kuba wangcungcuthekiswa ligongqongqo.√√ (2) 13.8 Kukuhlaba ikhwelo.√√/ Kukucela iindlebe.√√ (2) 13.9 Uxhokonxa izazela zolutsha √ neziphathamandla.√ (2) 13.10 Lixesha lasemva kwenkululeko yoMzantsi Afrika√ kuba umbhobho osetyenziswa yimbongi ngokaMandela ophumileyo entolongweni.√/ kuba ngokolwimi lwesibongo isithethi siyisusile ingcinezelo nocalucalulo. √ (2) 13.11 Imbongi ikhathazekile kukucinezelana kwabaMnyama kwabodwa√ kuba kumqolo we-10 ithi abo ibhekisa kubo mabayeke ukucinezelana kwabodwa√/ Imbongi ikruqukile sisenzo sabantu sokucinezelana kwabodwa kuba isigama esithi „kudala‟ singqina ukukruquka√/ xa ithi, „yhini ningazigqogqi‟ ibonakala ikhathazeke kukuba bengathi abeva ebhekisa kubo.√ (Nayiphi impendulo exhasayo echanekileyo) (2) 13.12 Zijolise kubantu abatsha neziphathamandla√ kuba imbongi ibakhankanyile abantu ebhekisa kubo kumqolo wesi-4 nowesi-5.√ (2) [25] AMANQAKU ECANDELO B: 25 ICANDELO C: IDRAMA UMBUZO 14 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI) BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo. Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa ebonisa ukuba iimpazamo ezenziwe ngabazali kule drama zibeneziqhamo ezibi. Ezabazali bakaGugulethu:  UMaGaba, ongumama kaGugulethu wenze impazamo ngokuthandela uGugulethu uThobeka, ejonge ubufazi ngokulandela igama elinguThobeka, igazi lakhe eliphantsi bengacingi nokucinga ngothando aqamele ngalo uGugulethu kanti isiqhamo soko siya kukuba umntwana wabo uyakuba nomphefumlo odandathekileyo.  Ukuqweqwedisa kukaZwilakhe amaHlubi ukuba uThobeka acelelwe uGugulethu kube nesiphumo sokuba uGugulethu azahlukanise nekhaya lakhe angafuni kuthetha athi makubuzwe kuyise nayiphi into.  Impazamo yokutshatisa uThobeka noGugulethu ngebhaxa yenza ukuba uGugulethu azibophe isandla, aqatshelwe esidlangalaleni ukuba akahambisani yena nokutshatiswa ngenkani. Lo mtshato umenze ukuba uGugulethu alishiye ikhaya anxibe impahla yenzilo ngenxa yokukhathazeka.  Impazamo yabazali yokumtshatisa ngenkani uGugulethu yenza balahlekelwe sisimilo sikaGugulethu, ahambe ayokusebenza eMthatha ebashiya nomfazi lowo bebembonele yena.  Kwakhona, impazamo yokutshatiswa kukaGugulethu inesiphumo sokuba uGugulethu ufakwa kwiinkundla zamatyala nguNomaMpondomise.  Isiphumo sokuba uGugulethu ehleli eMthatha engasagoduki, kukuthumela ooMthetho ukuba bamlande uGugulethu eMthatha. Akwala uGugulethu, uZwilakhe wenza enye impazamo ngokulandelisa uThobeka nabantwana basiwe kuGugulethu eMthatha. Zibazibi iziphumo kuba uGugulethu usuka ababulale bonke ngezembe. Ukubanjwa kukaGugulethu nokugwetywa kwakhe kukwasisiphumo sempazamo yabazali bakhe yokuthumelela uGugulethu abantwana angabaziyo. Isiphelo siba sibi kuba uMaGaba uphela ezityisa ityhefu, afe noZwilakhe sele efuna ukuba kugwetywe yena endaweni yonyana ezisola, ezohlwaya. Umthetho wona ubamba umntu obuleleyo uGugulethu awubanga nalusini kwisazela sakhe. Ezabazali bakaNomaMpondomise:  Abazali bakaNomaMpondomise uLangeni noManyawuza benze impazamo nabo yokwendisela intombi yabo kuMcunukelwa ekuthe kanti uNomaMpondomise, akamthandi kuba unaye umntu osenyongweni kuye. Isiphumo sale mpazamo sesokuba uNomaMpondomise uyazikhupha iinkomo zikaMcunukelwa kanti uza kuphoxeka.  UNomaMpondomise uzeyelisela emlanjeni kuze oko kukhokelele ekufeni kukaManyawuza unina ngokusuka ayobe akuva ukuba uNomaMpondomise uzibulele. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha Ezabazali bakaThobeka:  Abazali bakaThobeka nabo benza impazamo ngokunqwenela ukuba umntwana wabo atshatele emzini ohloniphekileyo nabawaziyo. Umnqweno ujika ube yincindi yekhala kuba zange akuxhamle ukuhlala nomyeni wakhe uGugulethu waze wabe ubulawa kwanguye.  Abazali bakhe balahlekelwa ngumntwana wabo uThobeka nabazukulwana babo. Ezabazali bakaMcunukelwa:  Impazamo yabazali bakaMcunukelwa uQavile nabantakwabo benza impazamo yokuzekela unyana wabo ngokumxhasa esakufuna ukutshata nentombi ayithandayo phofu yona ingamthandi ingenalo nolwazi lokuba iyalotyolwa kuba yayingenabudlelwane noMcunukelwa nto leyo eyakhokelela ekukhutshweni kweenkomo zakhe. Uthando lwabazali kubantwana babo luye lwaneziqhamo ezibi nangona bona abazali bebeneenjongo ezintle ngabo. (Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25] UMBUZO 15 (UMBUZO OMFUTSHANE) BUZANI KUBAWO – WT Tamsanqa 15.1 Kungokuba aba bantu abawuphenduli umbuzo koko banikezelana ngawo oku kanye kwebhola xa kudlalwa.√√ (Makuvele ububhola bombuzo) (2) 15.2 „Bayaphuma‟ √/ „uyazula uphatha kuya kungqubeka emnyango abuye aphindele entla’. √ (Nayiphi na kwezi) (1) 15.3 Intetho ethi „Ubomi obumnandi obujike bayincindi yekhala‟ isetyenziswa xa umntu ebekhe weva ubumnandi waze weva kabuhlungu.√ Kule drama uGugulethu ukhe wabuva ubumnandi ngexesha avunywa nguNomaMpondomise bayincindi yobusi ubomi ngolo hlobo.√ Uva ubukrakra obufana nencindi yekhala akube etshatiswe ngenkani noThobeka Mcothama ahlukane noNomaMpondomise.√ (3) 15.4 Yintlekele.√ kuba nanjengoko idrama eyintlekele inempalalo-gazi nokufa√, nale drama inyhikityha yokufa kooGugulethu, uThobeka nabantwana iyinika uphawu lwentlekele.√ (3) 15.5 Kukutyhila imbilini yakhe.√ (1) Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha 15.6 UMzamo ubulawa nguNimrod.√√/UNomaMpondomise umangalela uGugulethu ngokwaphula isithembiso.√√/ UGugulethu ushiya ikhaya lakhe.√√/ ukufa kukaMaGaba noMaNyawuza√√/ ukufa kukaThobeka nabantwana bakhe. √√ (Nasiphi na isiganeko esichanekileyo) (2) 15.7 Libenefuthe elibi ngokuthi liphalaze iindaba zokutshata kukaGugulethu ezamenza uNomaMpondomise waziva eshiywe enyanyeni. √√ (2) 15.8 UGugulethu uhambe wayofuna umfazi amthandayo, uNomaMpondomise, wabe uyise ehlanganisa amaHlubi ngenjongo yokucelela amaHlubi ubulawu kwaMcothama.√√ (2) 15.9 Ngemini amaHlubi ayequlunqa ukumcelela.√/ Ngoku axelela uMzamo ngokunyanzelwa kwakhe nguyise ngoThobeka.√/ Ngemini uGugulethu wayetshatiswa ngayo√/ enkundleni yamatyala.√/ Ngexesha ebeyolandwa ngoYisekazi eMthatha kuba engasagoduki.√ (3) 15.10 Ukunyhashwa kothando lukaGugulethu noNomaMpondomise kwenze ukuba kuphele intsebenziswano phakathi kukaGugulethu nabazali bakhe√√/ Kudale umsantsa phakathi kwamaHlubi ewodwa.√√/ uGugulethu watshikilela ikhaya lakhe.√√/ Ukunyhashwa kothando lukaGugulethu noNomaMpondomise kudale impixano yangaphakathi kuGugulethu. √√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 15.11 Ndiyangqina kuba abalinganiswa abazini zahlukileyo bangene kwiingxaki ezahlukileyo bakusombulula iingxaki ngokuthatha ubomi √√/ UGugulethu uthe akubulala wagwetywa.√√/ Ndiyangqina, kuba uNomaMpondomise akumncedanga ukuzibulala kudale enye ingxaki yokufa kukamama wakhe.√√ (2) 15.12 Ndingacebisa ukuba xa ulutsha lunengxaki nabazali maluthethathethane nabo endaweni yokwenza izenzo ezingekho mthethweni.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) [25] UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI INDLAL'INAMANYALA – M Lamati  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa ebonisa ukuba iimpazamo ezenziwe ngabalinganiswa kule drama zibeneziqhamo ezibi.  UMamQhinebe wenza impazamo ngokuvuma ukuba sisixhobo sikaMagrazula sokuba iintsana ngokuthumela uDlezinye kuba azokumlukuhlela lo msebenzi nto leyo emenze aphele ebanjwa ebalihlazo nasemntwaneni wakhe onguSiqhiwu.  UMaGatyeni wenza impazamo ngokuzifaka kumgibe wokuba iintsana xa efuna ukuzikhupha ekuxwaxweni nguMamQhinebe efuna izinto amnkinkqise zona. Loo nto imenze akakwazi ukuzithathela izigqibo malunga nokuba iintsana.  Umnqweno wokuba nezindlu zaseNorth Crest uba yimpazamo kuba bangena kumgibe wokuba iintsana ngeenzame zokuzalisekisa umnqweno wabo.  UMamQhinebe noMaGatyeni benza impazamo yokunikezela ukuba ngoomama bomthandazo kuba besithi akukho nto bayizuzayo ngokuthandaza akukho tshintsho balubonayo kwintlupheko yabo kanti isiphumo soko iza kuba kukuvuma ukuyokuqiniswa lixhwele uMagrazula.  Ukuchewulwa yimali abayibhatelweyo nguMagrazula ngosana lukaNoziphongo abalubileyo kubenza bagqebhe uNomakula ngehamile kuba esala ukubanika usana lula kube nesiqhamo sokuba usana lukhale lungayeki lwaba luphawu lokuphawuleka emapoliseni.  Uthi uSiqhiwu xa efunda iphephandaba elimalunga nokubiwa kweentsana aze uMamQhinebe enze impazamo yokumhewula okomshologu kanti noSiphokazi naye uyaheshwa nguMaGatyeni xa ethetha ngokubiwa kweentsana isiphumo kukuba banyoshoze ziintloni bakubanjwa.  Ukunyoluka kube yimpazamo kaMaqhikizane ngokufuna ukunyobisa uSiqhiwu isiphumo ibe kukuqashwa kwabantwana abapase emva koSiqhiwu.  UMaqhikizane uphinda enze impazamo ngokungafuni ukumnyobisa uSiphokazi kanti uhamba noSiqhiwu atsho uSiqhiwu ayiqaphele le nto aze aqulunqe iyelenqe lokumbhabhisa uMaqhikizane esebenzisa uSiphokazi. UMaqhikizane uyabanjwa ngenxa yokophula umthetho.  Uphinda enze impazamo yokuthatha imali esetyenziswe njengomnatha wokumbambisa atsho abanjwe kuba le mali ibe bubungqina bokunyobisa.  USiphokazi naye wenze impazamo ngokuchewulwa yimali kaMaqhikizane batsho ubuhlobo bakhe noSiqhiwu bahexa esoyika nakukuphela kobuhlobo bakhe noSirhezu. [25] UMBUZO 17 (UMBUZO OMFUTSHANE) INDLAL'INAMANYALA – M Lamati 17.1 Sesokuba uMaqhikizane uzenza umntu obancedayo abantwana kanti iinjongo zakhe kukubabulalela ikamva. √√ (Mabuvele ubungcuka bakhe) (2) 17.2 (Aphume)√ (1) 17.3 Intetho ethi, „ubokuthemba ilitye‟ isetyenziswa xa kukho umntu owenze isenzo esibonakalisa ukungathembakali.√ Ngokwakule drama uSiphokazi akathembakali akutshintsha ingqondo athi ebehamba noSiqhiwu ngenjongo zokubhabhisa uMaqhikizane√ abonwe sele ekhala ngoDaddy ukubonisa ukuba akasatshayi ngaloo nqawa.√ (3) Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha 17.4 Yintlekele-siyoliso√ kuba idrama eyintlekele-siyoliso ibonakala ngokuthi kube kubi ekuqaleni kwencwadi size isiphelo sibe sihle, √ nakuledrama bekukubi kooSiqhiwu bengafumani msebenzi baze baphela bewufumana umsebenzi akubanjwa uMaqhikizane.√ (3) 17.5 Kukutyhila imbilini yakhe.√ (1) 17.6 Kukubanjwa nokugwetywa kukaMaqhikizane.√√ (2) 17.7 Libenefuthe elibi iphephandaba kuba lithe lakuphalaza iindaba zokubiwa kosana wanomsindo uMamQhinebe oko kwathetha ukuba livuselele isazela sakhe yena uba iintsana. √√ (2) 17.8 USiqhiwu akakwamkeli ukunyoba kanti uMamQhinebe akaboni siphene xa umntu enyoba kuba esenza icebo lokuzikhupha endlaleni. √√ (2) 17.9 Mhla uSiqhiwu anqanda uSiphokazi angathandani noMaqhikizane.√/Mhla uMamQhinebe alukuhla uMaGatyeni ukuba babe iintsana.√/ Mhla uSiphokazi ethatha icebo likaSiqhiwu lokubambisa uMaqhikizane.√/ Mhla babesiwa etshajofisi uMaGatyeni uwathetha ngokwakhe. √ (3) 17.10 Iyiqhubele ngokuthi abalinganiswa abalambayo baxhatshazwe ngaba bahluthayo ze naba balambayo baziphindezele ngokusebenzisa umthetho.√√ (2) 17.11 Ndiyangqina ukuba umyalezo othi ulwaphulomthetho alusosisombululo awujoliswanga kwisini esithile kuba izaphulimthetho ezingabantu bezini ezahlukileyo zingene ezingxakini zakwaphula umthetho xa bezizama ukusombulula iingxaki yendlala nokunyoluka, baze abathe benazo iingxaki abawaphula umthetho bavuzwa.√√ (2) 17.12 Ndingacebisa ukuba basebenzise iindlela ezisemthethweni rhoqo xa befuna ukuzikhupha endlaleni kuba xa besebenzisa iindlela ezingekhomthethweni bakuxelisa ooMaGatyeni nooMaQhikizane baphelele ejele.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) [25] AMANQAKU ECANDELO C: 25 AMANQAKU EWONKE: 80 Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha ISIHLOMELO A: IRUBRIKI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE ICANDELO A: Irubriki yesincoko soncwadi: ISIHOBE [10 AMANQAKU] Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga neqaqambileyo nefanelekileyo 5-6 4 3 2 0–1 UMXHOLO -Isihloko sitolikwe -Ubonisa ukuqonda -Isihloko sitolikwe -Ayanelisi indlela -Akanalwazi kwaphela ngokunzulu nokutolika kakuhle ngokwanelisayo ekutolikwe ngayo ngesihloko Ukuhlalutywa -Iingxoxo ezinomtsalane isihloko okanye umbuzo -Akho amanqaku axhasa isihloko/umbuzo -Impendulo ayikho kwesihloko, ubunzulu ezixhaswe -Impendulo inazo isihloko kakuhle -Anqongophele kakhulu mxholweni wesihobe bengxoxo, indlela ngokuvokothekileyo iinkcukacha ezanelisayo -Ezinye iingxoxo amanqaku okuxhasa -Impendulo ibonisa azakuzela ngayo kusetyenziswa isihobe -Izimvo ezibambekayo zixhasiwe nangona isihloko ukulambatha kulwazi ingxoxo, -Impendulo ibonisa zinikiwe nangona ingezizo zonke -Impendulo ibonisa lwesihobe ukuwulandela ulwazi olugqwesileyo ingezizo zonke nje ezixhaswe ukuqhwalela kulwazi kakuhle umhobe lwesihobe ezixhaswe njengoko ngokwanelisayo. lwesihobe kufanelekile -Impendulo ibonisa -Impendulo ibonisa ulwazi olusisiseko 6 AMANQAKU ulwazi lwesihobe lwesihobe 4 3 2 1 0–1 ISAKHIWO -Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Isakhiwo sife amanqe NOLWIMI -Ingxoxo ixonxwe kuhle ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo -Iziphene zolwimi kwaye zikhuliswe kakuhle -Isincoko sibonakalisa -Ingxoxo ezingamkelekanga ngokugqwesileyo -Ukuthungelana ukusilela kukuthungelana ayicwangciswanga konke konke nesimbo nangokucacileyo kwengxoxo nokunamathelana ngokukuko esingachanekanga -Ulwimi, ithoni nesimbo kuyalandeleka kwezimvo -Bukho ubungqina 4 AMANQAKU sokubhala zivuthiwe, -Ulwimi, ithoni nesimbo -Iziphene zolwimi beziphene zolwimi zinomtsalane, sokubhala zichanekile zimbalwa, ithoni nesimbo -Ithoni nesimbo zichanekile ubukhulu becala sokubhala zichanekile sokubhala -Igrama upelo ikakhulu azichanekanga neziphumlisi azinaziphene kwaphela Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/2022 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU] Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga neqaqambileyo nefanelekileyo UMXHOLO 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 -Impendulo igqwesile -Ubonisa ukuqonda -Impendulo iphakathi, -Buncinane ubungqina -Buncinci kakhulu 14–15 nokutolika kakuhle asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo -Impendulo ebalaseleyo isihloko okanye umbuzo ekungenwe kuyo nzulu isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko 15 AMANQAKU 12-13 -Impendulo inazo -Akho amanqaku ukungena nzulu kwimiba -Iimpendulo zisilele -Ukutolikwa okunzulu iinkcukacha ezanelisayo asixhasa ekubhalwa ngayo kakhulu ukuphendula kwesihloko Izimvo ezibambekayo ngokufanelekileyo -Ambalwa amanqaku umbuzo -Iingxoxo ezinomtsalane zinikiwe nangona isihloko axhasa isihloko -Izimvo zibekwe ezixhaswe ingezizo zonke nje -Ezinye izimvo zixhasiwe -Iimpendulo ngendlela engacacanga ngokuvokothekileyo ezixhaswe njengoko kodwa ubungqina ezichanekileyo zimbalwa konke konke kusetyenziswa uncwadi kufanelekile abusoloko busamkeleka kakhulu -Alukho kwaphela ulwazi -Ukuqonda okubalaseleyo -Impendulo ibonisa ulwazi -Ulwazi lwejenre/netekisi -Luncinane ulwazi lwejenre netekisi. kwejenre netekisi lwejenre netekisi alugqibelelanga. ngejenre netekisi. ISAKHIWO 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 NOLWIMI -Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Ukungabikho koyilo -Intshayelelo nesiphelo ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo kwenza ukuba esigqwesileyo kakuhle obungagqibelelanga -Izimvo azithungelelani kungabikho -Ingxoxo yakheke -Intshayelelo nesiphelo -Unamathelelwano kakuhle thungelelwano lwezimvo ngokufanelekileyo yaze kunye nemihlathi nothungelelwano -Iziphene zolwimi -Iimposiso zolwimi yakhuliswa ngokucacileyo zicwangciswe ngendlela lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala nesimbo sokubhala esife -Ulwimi, ithoni nesimbo edala uthungelwano kukho iziphene -Ithoni nesimbo sokubhala amanqe kwenza sokubhala sivuthiwe, -Izimvo zithungelana -Zikho iziphene zolwimi asichanekanga ukungavakali 10 AMANQAKU sinomtsalane, sichanekile ngokuchanekileyo ezithile, ithoni, nesimbo -Imihlathi ineziphene kokubhaliweyo -Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala sichanekile -Ayichanekanga ithoni sokubhala sisetyenziswe ikakhulu nesimbo sokubhala Ngokuchanekileyo -Imihlathi ichanekile -Ulwakhiwo lwemihlathi ikakhulu ikakhulu ludlakadlaka QAPHELA: Umahluko phakathi kwenqaku lomxholo nelesakhiwo nolwimi mawungawadluli amanqwanqwa amabini. Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha

Study this subject

More from Grade 12 isiXhosa HL

View all