Skip to content

isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo

MemorandumisiXhosa HLGrade 12202323 pages

Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2023, 23 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

NSC June Exam 2023

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL) IPHEPHA LESIBINI (P2) 2023 ISIKHOKELO SOKUMAKISHA AMANQAKU: 80 Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-23. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 2 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA  Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.  Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.  Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo. IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA 1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye). 2. Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala. 3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko. 4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga, elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo. 5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela ekunonjolwe ngayo kwimemorandam. 6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo mpendulo. 7. Imibuzo esisincoko. Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi ophezulu. 8. Imibuzo emifutshane. Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa ecaphula. 9. Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo exhasayo. 10. Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI. Makisha impendulo exhasayo. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 3 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha ICANDELO A: ISIHOBE IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane IMIBONGO EFUNDISIWEYO UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI 'INGOMA KAVELAPHI' – JJR JOLOBE Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo. Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo. Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo. Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:  Kwisitanza sokuqala uphindaphindo lomqolo 'Ndiyeza, ndiyeza, sithandwa sam' lubonisa ukuba akakonwabelanga mpela ukuba kude nekhaya, ukhumbula ikhaya lakhe eqinisekisa ukuba akajiki kwisigqibo sakhe sokugoduka.  Iqegu lomlilo elinamendu aza kulikhwela xa egoduka liveza indlela akungxamele ngayo ukufika kwikhaya alibiza 'ilizwe loobawo' eqhutywa ziinkumbulo zekhaya angakonwabelanga ukuba kude nalo.  Kwisitanza sesibini isigama Iinduli, amathambeka elizwe elimpangalala, sizoba umfanekisongqondweni weliso wendawo yakhe eveza indlela alikhumbula ngayo ikhaya lakhe apho aqhele ukuhamba ngokukhululekileyo zingekho iimbophelelo zale ndawo akuyo.  Ukuphuma ingqina nokulanda ekhondweni lexhama kumqolo wesi-8 nowe-9 kuzoba ukukhumbula iimini zakhe zokukhula nezinto ababekhule bezenza kwikhaya lakhe ezinjengokuzingela ezingekhoyo kule ndawo akuyo.  Kwisitanza sesithathu isigama 'Ezants'emgodini' sityhila inkumbulo emandla, xa athi uthi sele esemathunjini omhlaba emgodini kufike iinkumbulo zesithandwa nosapho lwakhe zihleli ezindlebeni zakhe, njengengoma yomxhelo evakalayo ivunywa sisithandwa sakhe ngokungathi simbizela ekhaya.  Kwisitanza sesine isigama 'ungandilileli' nokumbongoza apheze ukuvuma 'umhobe wosizi ohlab' intliziyo' sibonisa ukukhathazeka komphefumlo anako ngokungabonani nenkosikazi yakhe esekhaya. Wenza isithembiso nesibhambathiso xa athi 'Olwakho uthando lolwami kuphela' ngeenjongo zokumxolisa ukuze azi ukuba akakonwabelanga ukuba kule ndawo akuyo, koko ubanjwe ziimeko zobukhoboka nengcinezelo emgodini.  Kwisitanza sokugqibela uthuthuzela inkosikazi yakhe xa athi 'indoda imelwe kukuphath'umhlakulo, nomfazi agcine intsapho' ukumkhumbuza ngeendima zabo ezahlukileyo nalapho iluxanduva lwendoda ukusebenzela usapho lwayo ze umfazi akhulise usapho olo. Oku kubonisa ukuba ibingekokuthanda kwakhe ukuya emigodini koko ziimeko zengcinezelo apho kwanyanzeleka ukuba afulathele ilizwe lokuzalwa ngokuthi aveze indima yomnye nomnye xa kukhuliswa usapho.  Le mpinda 'Kwilizwe lobawo' ibonakalisa ngokupheleleyo ukungonwabi kwakhe kule ndawo akuyo. (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [10] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 4 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE 'ITHEMBA' – SEK Mqhayi 2.1 Kukulima.√/Kukufuya.√ (umcaphula uyathathwa) (2) 2.2 Umsebenzi wombuzobuciko kukwenza abantu bahambe nembono yembongi malunga nokubaluleka kwethemba.√√/Kukubethelela uluvo lokuba ayikho into ongayenza ngaphandle kwethemba.√√ (2) 2.3 Yahluke ngokuba umqolo wesi-8 unamagama amabini kanti umqolo we-9 unamagama amathathu.√√ (2) 2.4 Ubanentliziyo etyhafileyo.√/ Ubanomzimba odiniweyo.√/Ubanomoya odakumbileyo.√ (Nasiphi isiBINI kwezi.) (2) 2.5 (a) Angancedwa ngokufundiswa ukubanethemba.√ (1) (b) Ukuze limkhuthaze aphakame noba ebesele ephelelwa ngamandla.√/ Azokuhambela phambili ebomini.√/Limngenise ezulwini.√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (1) [10] UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE 'UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE' – SEK Mqhayi 3.1 Ufinyis' amagruxu.√/Wakha umzi.√/Ugutyula amanxila ezirhangeni.√/ Ugodusa amahilihili/kubuy’amadungudwan’emazweni.√ (Nasiphi na isiBINI kwezi.) (2) 3.2 Lugxininisa ukuba iwuqoshelisile umsebenzi wayo emhlabeni.√√/Ludala isingqisho.√√/Kukuthuthuzela abalilayo.√√ (2) 3.3 Yahluke ngokuba umqolo wesi-8 wakhiwe ngamagama ama-3 kanti umqolo we-9 wakhiwe ngamagama ama-2.√√ (2) 3.4 KwelabaTswana.√/KwelabaRolweni.√/KwelabaThembu/eTyhalarha.√ (Nasiphi na isiBINI kwezi.) (2) 3.5 (a) Kufanele enzelwe ilitye lokukhunjulwa.√ (1) (b) Ukuze ahlale ehleli ezingcingeni zoluntu jikelele.√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (1) [10] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 5 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE 'IIMBONGI – ZS Qangule 4.1 Ukubhonga.√/Ukubhanga.√ (2) 4.2 Kukufanisa iimbongi namanxila kuba zingoyiki ukuyithetha into eziyicingayo oku kanye kwamanxila.√√ (2) 4.3 Yomibini yakhiwe ngamagama ama-3.√√/Umqolo we-9 unamagama amathathu nomqolo we-10 unamagama amathathu.√√/Yomibini le miqolo inemvanosiphelo efanayo.√√/Yomibini le miqolo iphela ngemvanosiphelo u'zwe'.√√ (Nayiphi na kwezi.) (2) 4.4 Ukuprofitesha.√/Ukubhedesha.√ (2) 4.5 (a) Iimbongi zizisa ulwazi lokuza kwenzeka esizweni ngenxa yolwazi (1) lwazo ngembali yesizwe.√ (b) Ukuze kukhule ubuthandazwe esizweni.√ (1) (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [10] UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE 'IMBOVANE' – WN Mbovane 5.1 Imbovane idalwe yangabi namandla√ yaze yaphiwa ubulumko.√ (2) 5.2 Inesakhono nobuchule bokwakha indlu enkulu ukudlula esabantu√ nesakhono sokuhlasela ngokwahlukileyo kubantu.√ (2) 5.3 Umqolo we-12 ucacisa ukuba imbovane iyazazelelela ngokuthi izilungiselele isidlo sayo soBusika kwangexesha okanye ehlotyeni,√ ucacisa ukuba imbovane isebenza ngaphandle kokuyalelwa ngumqashi kuba ekulungiseleleni ubusika ayithunywa mntu.√ (2) 5.4 'Kuphele ukubhatyaza kusale ukuchwetheza.'√√/'Zidzule izinto kuphele iziphene.'√√ (2) 5.5 Umbuzobuciko osetyenziswe kulo mbongo othi, 'Sisilumko saphi na esingadlula imbovane?' uthundeza abantu ukuba babe nomdla wokuba zizilumko njengembovane.√ Ukusetyenziswa kwegama i'Pomakazi' elinentsingiselo yobukhulu bendlu yembovane kuvuselela ukuba abantu banqwenele ukuba nabo babe nezindlu ezinkulu.√/Ukusetyenziswa kwesimntwiso kwisitanza soku-1 kunefuthe lokukhuthaza abantu bangazideli bajonge embovaneni.√ (2) (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [10] AMANQAKU ECANDELO A: 30 Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 6 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo. Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo: Ukuthiya umlinganiswa igama sesinye sezixhobo ezisetyenziswa xa kubunjwa abalinganiswa. Kuthiwa ulilandele umlinganiswa igama lakhe xa alinikwayo lihambelana nezenzo zakhe ebalini ukuze kuphuhle umxholo webali.  UMfuneko Mnenga ulilandele igama alithiyiweyo kule noveli. Iziganeko eziqhubekayo, izenzo zakhe neentetha zakhe zibonakalisa ukulilandela. Xa ulicazulula eli gama ngokwale noveli lithetha ukuba uMfuneko uyafuneka kwiimeko zolwaphulomthetho zale noveli.  Ifani kaMfuneko, enguMnenga ithathelwa kwisilwanyana saselwandle esirhuqela kuso kwaxhoba esilifumanayo elwandle. Naye unamaxhoba afana nooNompumelelo, uThantaswa, uSixaki, uSiphongo noNqoza nathe wabarhuqela kuye ukwaneza ezakhe iimfuno.  Xa uNompumelelo afuna umntu onokudukisa idokhethi lokubulawa kukaChizama ongumyeni wakhe, uMfuneko uyafumaneka. Kuthe kanti uChizama wathengelwa kwanguNompumelelo ootsotsi abambulalayo.  Ufumaneka kuzo zonke iindawo zebali apho uThantaswa ashukuxa imibandela yokungavisisani noMsindisi neye yanesiphumo sokufumana iqhinga lokuba kubulawe uMsindisi.  Uyafumaneka kuThantaswa xa efuna ukubulala uMsindisi ukuze afumane ilifa. Nguye othembisa ngokuthenga ootsotsi abaziyo abangooSixaki.  Uzichaza njengoyimfuneko kuphando lwetyala likaMsindisi kuba eneenjongo zokulithibaza lingahambeli ndawo njengoko wenzayo kwelikaChizama.  Ufumaneka lula xa uThantaswa efuna kwenziwe amayelenqe okuqinisekisa ukuba uMapheza akafikeleli kumbulali kaMsindisi onguThantaswa. Ufuna uNqoza ukuba aphazamise ubungqina. Uzama ukumsusa endleleni ayeke ukuba ngumqobo ade avumele phezulu xa athi uThantaswa kuye makabulawe uMapheza. Ukhangela ityhefu akugqiba ayinikele uNqoza ukuze ayigalele kwisiselo sakhe nanjengoko esaziwa njengomntu oselayo.  Uzibonisa eyimfuneko ngokuthi aye kuthandaza kwaMapheza ecinga ukuba ubulelwe yityhefu kodwa othuke ome xa ava iindaba zokuba usaphila.  Uyimfuneko kwilinge lokuba kubiwe uMapheza esibhedlele ngokuthi aqhagamshelena noSiphongo olixhwele ukuze kuqulunqwe ukuba abulale uMapheza ngovutha. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 7 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha  Akunqunyanyiswa emsebenzini emva kokuba kuvalwe umthombo wemali kaThantaswa uzibona efuneka kwaThantaswa ukuya kujonga ukuba imali ayikakhululwa na, kulapho uThantaswa athatha isigqibo sokumbulala naye azibulale.  Ungumnenga orhuqela kuye amaxhoba, uNompumelelo ulixhoba lakhe kuba yena iinjongo kukuzuza imali ngokumrhuqela ngakuye.  Urhuqela kuye uThantaswa xa ambonayo ukuba usezimalini ngokutshata indoda engusomashishini, ukuzisondeza kwakhe ziinjongo zokufumana icebo kwimali leyo.  Akukhankanya iingxaki zokuphulukana nomntwana nezesithembu uthi nca kuye ze bazithathe kunye izigqibo zokubulala uMsindisi naye ujonge imali.  Uba nguMnenga kooSixaki xa abasebenzisa ukubulala uMsindisi ze abahlawule imali encinci kuba yena enethemba leninzi.  Urhuqela kuye njengomnenga uNqoza ukuze enze konke ukungcola akufunayo ngeenjongo zokuzuza ulwazi oluza kuthibaza uphando ubungqina bungasondeli kuye.  Urhuqela uSiphongo kuye xa amsebenzisayo ukubulala uMapheza ngovutha nalapho ajonge ukumbhatala kodwa uyala ukubhatala xa afumanisa ukuba uMapheza usaphila. (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25] UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula 7.1 Zange asifezekise kuba nguye kuqala owathenga izigwinta zikaMsindisi.√√/ Zange asifezekise kuba nguye kanye owayezama ukuthibaza ubungqina obukhokelela kwizigwinta kuba enegalelo ekubulaweni kukaMsindisi.√√ (Nayiphi na inkxaso echanekileyo.) (2) 7.2 Ibhalwe ngokweprozi.√/Abalinganiswa abazithetheli ngqo.√/Ubukhulu becala abalinganiswa bazotywa ngokuthe ngqo.√/ Kukho ingxelo ntetho ekhoyo engabhalwanga nabukekela.√/ kubalisa umbalisi ubukhulu becala.√ (Nayiphi na impendulo kwezi.) (1) 7.3 Bubuxoki kuba akazikhangeli izigwinta uyazazi kuba wayezithenge ngokwakhe.√√/ kuba ukungalali kwakhe obuhlayo kuqhutywa kukuba esebenzela ukukhusela izigwinta.√√ [Makaxele into ayenzayo uMfuneko ukubonisa ukuba akazikhangeli izigwinta hayi ukungalali] (2) 7.4 Ebesiya kuqinisekisa ukuba ubhubhile ngenene na akwazi ukuqoshelisa ubungqina obunokukhomba ku.ye noThantaswa.√√/Ebenengcinga yokuba xa efike kuqala kwindawo yolwaphulomthetho ityala liza kuphandwa nguye.√√ (Nayiphi na kwezi.) (2) 7.5 Ndiyangqina kuba nguye uThantaswa noMfuneko abaceba ukuthenga ootsotsi ngeenjongo zokubulala uMsindisi.√/Nguye uThantaswa noMfuneko okhangela izigwinta ezifana nooSixaki abathenge ukubulala uMsindisi.√/Nguye Thantaswa ofowunela izigwinta ezinika indlela ethatyathwa nguMsindisi ukuze bamlalele endleleni.√/ UThantaswa uyabandakanyeka nasekubekeni imiqobo yokususa uMapheza endleleni.√ (Nasiphi na isiTHATHU kwezi.) (3) Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 8 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha 7.6 Udlale indima yokuba lixhoba kuba nguye obulawayo loo nto imenza ixhoba lolwaphulomthetho.√√ (2) 7.7 UThantaswa ulubona ulwaphulomthetho njengenqwanqwa lokumsondeza ebutyebini msinyane kanti uThembakazi ulubona ulwaphulomthetho njengeendlela ezingalunganga nanjengokuba kukudala ekrokra ukuba imvano kaNqoza noMfuneko idityaniswa lulwaphulomthetho.√√ (2) 7.8 Uthi makaphazamise uphando lokugwintwa kukaMsindisi.√/ Uthi makagalelele uMfezeko ityhefu eglasini.√/Uthi makayokuba uMfezeko esibhedlele amse kwaSiphongo.√/Uthi mabayokugqogqa kwaMfezeko nooSixaki beyokukhangela umpu kaMfezeko.√/Ngokumenza asoloko ekholelwa kuye yedwa uMapheza amjonge njengomenzi wobubi.√ (Nasiphi na isiTHATHU kwezi.) (3) 7.9 (a) UMfuneko unqunyanyiswa emsebenzini.√/UMfuneko udutyulwa nguThantaswa.√/UMfuneko wabulawa.√ (a) UMdlambila uyabanjwa uvalelwa ejele.√ (2) 7.10 NguMsindisi√ kuba wabulawa nguThantaswa ngeenjongo zokufumana ilifa lakhe.√/NguMfezeko√/NguMapheza√ kuba kwenziwa iinzame ezahlukeneyo zokumbulala.√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) 7.11 UMsindisi ufa ngokubulawa nguThantaswa kanti uThantaswa ufa ngokuzibulala.√√ (2) 7.12 Le noveli isebenzisa icebo lokugweba amapolisa abandakanyeka kulwaphulomthetho njengoNqoza noMfuneko.√√/Le noveli isebenzisa icebo lukugweba ababulali njengooSixaki.√√/Le noveli isebenzisa icebo lokugweba igqwetha elimele umthetho njengoMdlambila.√√/ Isebenzisa icebo lokufa kwezaphulimthetho. √√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 9 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo. Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo: Ukuthiya umlinganiswa igama sesinye sezixhobo ezisetyenziswa xa kubunjwa abalinganiswa. Kuthiwa ulilandele umlinganiswa igama lakhe xa alinikwayo lihambelana nezenzo zakhe ebalini ukuze kuphuhle umxholo webali.  UMangaliso uthiywe walilandela igama lakhe kule noveli ekuqaleni kwebali ubizwa Tholelegqwirha gama elo elibonisa ubungento okanye ukujongelwa phantsi ngenxa yendlela akhule ngayo. Ulinikwa eli gama likaThole ukuze kungalindeleki nto intle kuye, iye yavela ke akuthatha isigqibo esisiso sokubuyela esikolweni.  Unikwa igama elinguMangaliso elihambelana neziganeko nezehlo zebali apho afika azibalule esikolweni emdala ngokweminyaka ngokuba abekrelekrele.  Obu bukrelekrele bubonakala kwiingxoxo mpikiswano nalapho aphumelela izifundo zakhe emagqabini. IbanguMangaliso into yokugqwesa kwakhe kuba ungene sele emdala esikolweni enze umangaliso xa atshata uThozama.  Kwenzeka imimangaliso xa esamkela ubizo lobufundisi ngokulolwa yintshumayelo kaMfundisi uMaqoma.  Umangaliso wenzeka ngomtshatokazi wakhe noThozama ayembona njengomxhasi wakhe.  Uphinda amangalise xa kukhangelwa umfundisi onokuya eGeorge Goch nalapho avumayo xa abona ukuba akukho mfundisi ufuna ukuya khona.  Akufika eGeorge Goch wenza imimangaliso xa angena esixekweni ashumayele ukuvuselela uluntu, wamkelwa ngobubele kunabanye abafundisi bangaphambili. Uququzelela iimvuselelo eziqokelela imali yokuncedisa ekwakheni icawa nalapho ibe yimpumelelo.  Ufumana oyena mangaliso xa athi esenguMfundisi eGeorge Goch adityaniswe notata wakhe ngelizwi lentshumayelo nalapho wafumanisa ukuba uyise usaphila. Iphinda ibengumangaliso kuye into yokudibana nomlingane wakhe uVuma awayekhula naye. Ubutshijolo busoloko buhamba kunye nokungaphumeleli ebomini, nalapho uluntu luye lungakujongeli ntweni ngenxa yabo. Kule ncwadi kubonakala ubutshijolo buyileli yokusa uMangaliso kwimpumelelo. (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 10 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa 9.1 Wasifezekisa kuba wafundela ubufundisi waze wabekwa njengomfundisi waseGeorge Goch.√√ (2) 9.2 Sibhalwe ngokweprozi.√/Abalinganiswa abazithetheli ngqo.√/Ubukhulu becala abalinganiswa bazotywa ngokuthe ngqo.√/Sibhalwe ngokwezahluko.√ (Nayiphi na impendulo kwezi.) (1) 9.3 Yinyani kuba wakhwelisa uThole imoto eGcuwa engayanga kufika nakowabo wamsa eBhayi.√/Waselisa uThole utywala engafuni.√/Wakhwelisa uThole imoto eya eKnysna esithi iya eGcuwa.√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) 9.4 Ndihlutshwa zizenzo zam ezingahambisani nobizo lwam njengokuba ndisela utywala nje.√√ (2) 9.5 UThole usinda ekubethweni ngoobhuti Joe aze asindiswe ngamapolisa.√/ UThole usinda ekuqwengweni ziingonyama aze abeligqirha eliphum'izandla.√/UThole ubuyela esikolweni sele emdala aze afunde abengumfundisi odumileyo.√ (3) 9.6 Udlale indima yokuba liqhawe kuba usuke ekubeni ngumntu obonakala engenakamva/olitshijolo waze waphumelela wangumfundisi ophume izandla.√√ (2) 9.7 UFikizolo umbona emdala uMangaliso uba angaphindela esikolweni kangangokuba ufuna athathe umfazi kodwa uMangaliso ubona kusalungile ukuya esikolweni.√√ (2) 9.8 Wakha inkonzo eGeorge Goch.√/Wabangumfundisi owahlukileyo kubafundisi abafike phambi kwakhe.√/Wavuselela ngobuninzi abantu baseGeorge Goch elukholweni.√ (3) 9.9 UThemba noSonwabo baqwengwa ziingonyama bafa.√√ (2) 9.10 NguThole√ kuba isihloko sithiywe ngamazwi athethwa nguyise uFikizolo emva kokuba ebengasenathemba lokuba wobuya ambone xa kuvakala ukuba iitshomi zakhe uThemba noSonwabo baqwengwe ziingonyama.√/kuba isihloko sithiywe ngamazwi athethwa nguyise uMkwayi emva kokudibana naye sele enguchwenene womfundisi ebengasenathemba lokuba wobuya ambone emva kokulahlekana kwabo.√ (2) 9.11 UThole uphela engumfundisi owaziwayo kanti uSonwabo ufa ngokuqwengwa ziingonyama.√√ (2) 9.12 Le noveli isebenzisa icebo lokubethisa uThole ngoJoe neqela lakhe eBhayi.√√/Le noveli isebenzisa icebo lokubonisa uThole iitshomi zakhe ziqwengwa ziingonyama phambi kwakhe.√√/Le noveli isebenzisa icebo lokwenza uThole igqirha eKnysna aze athiwe mbende ngamaphupha kaThozama noNofundile ade anxubele ikhaya.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 11 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo. Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo: Ukuthiya umlinganiswa igama sesinye sezixhobo ezisetyenziswa xa kubunjwa abalinganiswa. Kuthiwa ulilandele umlinganiswa igama lakhe xa alinikwayo lihambelana nezenzo zakhe ebalini ukuze kuphuhle umxholo webali.  UMfazwe uzotywe walilandela igama athiywe ngalo kuba imfazwe ibhekiselele kwizixholoxholo, umlo, ukungaboni ngasonye okuye kuhambelane nezigalo nezixhobo ezithile. UMfazwe ubonakala engaqhwayi mfazwe koko esoyisa amadabi ajikeleze yena. Imfazwe alwa yona ephambili yile yokusiphula neengcambu, ukubukulwa kwabamnyama ngamabhulu. Ulwa imfazwe yokusiphula neengcambu ucalucalulo olugqubayo.  Ubonwa njengomvukeli mbuso xa afundisa abantwana besikolo iFunda ngamalungelo abo, ubanjwa avalelwe ze akhutshwe ezanywa ukuba abe yintlola yamapolisa.  Obu buntlola bufunwa kuye bubangela ukuba atyholwe njengempimpi nguFriday amthelekise nabantu bakwaQaka.  Uzibona ekwenye imfazwe yakhe noFriday nalapho uFriday azama ukumbulala aze asindiswe kukufihlwa nguTat' uGaba. Imfazwe yakhe noFriday ijikeleza uNokuzola nalapho uFriday azithandela kuye ze enze ngokungathi kukho into eqhubekayo.  Kubakho imfazwe akufika entlanganisweni nalapho abona khona ukuba uFriday sele ebatyhefile abantu bakwaQaka ngakumbi ulutsha ukuze lukholelwe ukuba uyimpimpi.  Emva kokusinda kumayelenqe kaFriday afana nokumrhintyela ngokufa kwabantu ababekhwele icressida ucetyiswa nguMfundisi uHlathi ukuba abhace.  Kwindlela esingisa elubhacweni uba kwenye imfazwe endleleni yezilwanyana ezinobungozi ze adibane nomzingeli omnika amafutha okuthambisa.  Endleleni eya eThongo umana edibana nabavukeli mbuso amane esinda kubo.  Ufika abe kwenye imfazwe yokungathenjwa xa adibana noSikhotsholo eMngazi nalapho alwa amoyise xa kusithiwa makabulawe. Ufika sele ebizwa njengentlola nongcothoza nalapho kulindeleke azibonakalise ukuba akayiyo.  Ukuhlaselwa kwakhe achanwe emlenzeni ngamakhwenkwana awadibana nawo endleleni kumenza ukuba alwe elinye idabi lokuphila.  Ubonakala eMthontsi engumfo othenjiweyo nalapho bazibona besilwa nabelungu abahlasela ngeenqwelo ntaka betshabalalisa iMthontsi.  Uyaliphumelela idabi lengcinezelo wakuzuza inkululeko uMzantsi Afrika naye ubonakala eyijaji echophele amatyala abantu abafana nooFriday. (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 12 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule 11.1 Ewe waliphumelela kuba ukubuya kwakhe elubhacweni uMzantsi Afrika wawusele uzuze inkululeko.√√ (2) 11.2 Ibhalwe ngokweprozi.√/Abalinganiswa abazithetheli ngqo.√/Ubukhulu becala abalinganiswa bazotywa ngokuthe ngqo√/Ibhalwe ngokwezahluko.√ (Nayiphi na impendulo kwezi.) (1) 11.3 Bubuxoki kuba uNokuzola wasweleka ebeleka ngeli xesha uMfazwe wayeselubhacweni.√√ (2) 11.4 Andiyiqondi kuba andiqhwayi mfazwe mna koko ndizama ukulwa idabi lengcinezelo.√√ (2) 11.5 Walenza icebo lokufundisa abantwana besikolo ngamalungelo wabo.√/ Walenza icebo lokuba angavumi ukuba yintlola yamapolisa.√/Walenza icebo lokubhaca ezibandakanya nombutho intsimb' ebomvu.√/Ukufundisa nokwalusa amakhwenkwe ayefika eMthontsi.√/Ukufunda abeligqwetha.√ (Nasiphi na isiTHATHU kwezi.) (3) 11.6 Ubelitshijolo kuba izenzo zakhe beziphazamisa bonke abantu abalwela inkululeko ngokunyoka amaqabane emapoliseni echasene nokulwela ingcinezelo.√√ (2) 11.7 UMzolisi ukubona ukubhaca iyinto elungileyo√ ude amkhuthaze uMfazwe kanti uMzingeli zange amkhuthaze uMfazwe kuba esithi akayi kusinda ekubulaweni.√ (2) 11.8 Wasinda ngokusebenzisa amafutha omzingeli.√/Wasinda ngokukhuselwa nokulwelwa yinja eyayithe gqolo ifika akuba sengxakini.√/Wasinda ekubulaweni nguSikhotsholo ngokuthi besahamba adutyulwe uSikhotsholo ngamakhwenkwana.√/Wasinda ngokutshona emngxunyeni mhla amabhulu ehlasela eMthontsi.√ (3) 11.9 USiphiwo wafundela ubufundisi.√ UMfazwe wafundela ubugqwetha.√ (2) 11.10 NguMfazwe√ kuba ubonakala ephumelela entingela phezulu kuzo zonke izabatha athe wahlangana nazo.√ (2) 11.11 UNokuzola waphela esweleka ngeli xa ebeleka uZubuye√ ze uMfazwe waphela eyijaji.√ (2) 11.12 Isebenzisa icebo lokujongana ngqo namabhulu okanye amapolisa amele ingcinezelo.√/Icebo lokubhaca ukuze bazibandakanye neqela lombutho olwa ingcinezelo 'Intsimb' ebomvu.√ (2) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 13 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 12: UMBUZO OMDE  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo. Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:  Ndiyangqina kuba ukuthiya igama kusekelezelwe kwinkangeleko yomntu, iinjongo abazali abanazo ngawe kunye nemisebenzi oyenzayo ekhayeni nasekuhlaleni.  Kwintsomi u'Deli noDeliwe' umlinganiswa uDeliwe ulilandele igama alinikiweyo xa kubonakala edeliwe ngabazali bakhe, umntakwabo kunye nabahlali ngenxa yesifombo.  Ubonakala edeliwe ngabazali bakhe nalapho babengamthandi kuba besithi mbi ngenxa yesifombo.  Umnakwabo udeli naye wayebonakala emdelile xa amhlekayo embiza njengomcholwa hayi udade wabo.  Wayedelwe nasekuhlaleni esoloko elilolo kungekho mntu ufuna ukuhamba naye, abantu babecwezela kuye naxa kusiyiwa kutheza.  Oku kudeleka kwakumhlupha kakhulu nalapho wathi akufumana uncedo ethunywe kwamakhulu wakhe wancedakala kwixhegokazi awadibana nalo endleleni waphalaza intlungu yakhe, waza wamxelela ngomthandazo, wancedakala uDeliwe sabuya isidima sakhe wathandwa luluntu lonke abantu becela uxolo ngendelelo abathe bamphatha ngayo. Kwisibongo u'A! Zilimbola', uZilimbola ulilandele igama lakhe.  UA! Zilimbola sisikhahlelo sikaBurns Ncamashe. Intsingiselo yaso kukuzila imbola. Kuchaza ukuba akasayiqabi imbola ebisetyenziswa ngabantu ababomvu ukutsho oko abangayanga esikolweni. Imbola ibingaqatywa ngabantu abafundileyo nabantu abakholiweyo ngenxa yokuba kusithiwa baguqukile. Ngamanye amaxesha babizwa ngokuba ngamagqobhoka.  UZilimbola ungomnye wamagqobhoka ngenxa yokubandakanyeka kwakhe kwezemfundo kunye nokukholwa kwakhe. Ukugqobhoka kwakhe kubonakalisa ukuba ulilandele igama lakhe nanjengoko athe wayiyeka/wayizila imbola. Uyizila ngokufunda amabanga akhe aphantsi eSt Phillips eDuncan eMonti. Emva koko wafunda eDebe Marhala eMiddledrift waze waphumela eIndwana Higher Mission kwisithili saseXhalanga. Ube ngumfundi ophumelela izifundo zakhe emagqabini ngenxa yobukrelekrele bengqondo kuba siva imbongi imncoma ngelithi: Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 14 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha  'Int'engqond' inamendu okwesikhotsholo'. Ngenxa yokupasa emagqabini uZilimbola ufumene inkxasomali yakwaMasipala wayokufunda eSt Matthews Training College apho athe wafumana iNative Primary Lower Certificate. Ngo1938 Ufunde iJC nayo wayipasa enkqenkqeza phambili. UZilimbola ufundile eFort Hare, Unisa, kooRhowudzi naseKapa. Ngo1942 ufumene ischolarship kurhulumente waseCiskei waze wafunda ibanga leshumi eLovedale. Le mfundo ibonisa ukuba ngenene uZilimbola uyizilile imbola kuba imbongi iyambulela ngemfundo yakhe xa isithi:  'Tshotsho unxonxothele emfundweni ukuz'ubone into ebonisa ukuba uncedwe yimfundo ukuze abenolwazi olungaka,' Itsho iphinda imbongi iveza ukudikwa kwayo ngabantu abangafundanga xa isithi 'Sikruqukile ziimfam' ezirhuqwa nasemini' okubonisa ukuba abantu abangafundanga ababoni/abazi nento le elula necacileyo bahleli nje bafuna umntu obacacisela ngemibandela ethile.  Ukhe wasebenza njengomabhalana kwaNdabazabantu into ebonisa ukuba ebefundile uZilimbola. Nasezinkundleni zamatyala ebexoxa kume ngaye ngengommelimthetho ewuqinisa kanobom emdodeni kodwa kwabasetyhini enze ngathi akaboni siva imbongi xa isithi 'Nkunz'egweba ngomthetho enkundleni',  Emadoden' iyawasakaza kangaka, Kwabasetyhin'ibetha ngoyaba. Kuyabonakala ukuba uZilimbola ebengumntu obeyithanda imfundo kuba ithi imbongi 'Kumlisela nomthinjana yalath'encwadini' into ebonisa ukuba ulutsha ebelukhuthaza ukuba lufundile nanjengoko naye efundile. Nasecaweni uZilimbola ubeyizilile imbola kuba kusithiwa umntu okhonzayo ugqobhokile akayiqabi imbola. Ngenxa yefuthe likayise obehambeshumayela uye walandela ekhondweni waba nguBishophu wamaTopiya Ngokwenene uZilimbola ulilandele igama lakhe wade wafuthela nabanye abantu ukuba bazile imbola ngokuya esikolweni bafunde. (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25] UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye 13.1 Sazalisekiswa kuba izizukulwana nazo zizalwa zinemibala efana neyabazali.√√ (2) 13.2 Isivula ntsomi.√/Uphindaphindo lwamagama.√ izilwanyana ezithethayo.√ (Nasiphi na isiBINI kwezi.) (2) 13.3 Yinyani kuba iqaqa lihle kakhulu kodwa ivumba lalo alinyamezeleki.√√ (2) 13.4 Ngumtyesheli womyalelo kuba zange awulandele umyalelo wokukhetha umbala ngexesha alinikiweyo.√√ (2) 13.5 Sesokuba azibone engenambala mnye anokuzidla ngawo ujikajika kwiindawo zonke ahleli kuzo.√√ (2) 13.6 Umbala omhlophe ungumqondiso wobunyulu√/woxolo.√ (Nayiphi na kwezi.) (1) Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 15 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha 13.7 Ndiyangqina uyakhathala kuba wakwazi ukuzicacisela ngendlela yokukhetha nesizathu sokukhetha imibala.√√ (2) 13.8 Isifundisa ukuba ungumntu kuyanyanzeleka ukwazi ukuthatha isigqibo ukuze uzidle ngaso.√√ (2) 13.9 Isikhahlelo u 'A! Nolizwe!'√/Isiphelo u 'Ncincilili.'√ (2) 13.10 Sakhiwe ngempinda A! Nolizwe!, esekuqaleni nasekupheleni kwesitanza ngasinye kwezi zibini'.√/Isikhahlelo esisetyenziswa ukuvula isitanza ngasinye asasesi sicatshulwa sombongo.√√ (2) 13.11 'Imvu ebuso bulubisi, amazwi abubusi'.√√ (2) 13.12 Ngumntu osoloko exhobile noba akukho nto izakwenzeka.√√ (2) 13.13 Kukuncoma uNolizwe ngemisebenzi yakhe emihle enceda isizwe.√√ (2) [25] AMANQAKU ECANDELO B: 25 Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 16 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha ICANDELO C: IDRAMA UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo. Umfundi uya kuchankcatha kwezi ngongoma zilandelayo: Abalingansiwa kule drama bacinga ukuba banamagunya oku kuvakala kwiintetha zabo bebeka imiqathango nemiyalelo ekumele ukuba iyalandelwa. Aba balinganiswa babonakala bengalisebenzisi ngendlela eyiyo kuba liphela lichaphazela abanye abantu. UMaGaba  Amazwi kaMaGaba athi, 'Andikhathali nokuba umntu uchasa ade alale ngomqolo phantsi' abonakalisa ukuba ucinga ukuba unalo igunya lokunyanzela uGugulethu ukuba atshate noThobeka othandwa nguye yena Gabakazi.  Ulithatha eli gunya alisebenzise aqweqwedise uZwilakhe. Amazwi akhe athi, 'Ndiyathemba ukuba akuyi kujika kwinto oyithethileyo, uzenze ixoki' angqina ukumqweqwedisa ngegunya acinga ukuba unalo. Loo mazwi akhe ngamazwi uZwilakhe aqweqwedisa ngawo uGugulethu esithi ukuba uyajika kule nto uyakuba uzenza ixoki newexuwexu. UZwilakhe:  UZwilakhe igunya ulithabatha ngokulinikwa nguMaGaba othetha ngathi sekuthandabuzeka nobudoda bakhe ukuba akahambisani nombono wokuba uGugulethu makazekelwe umfazi onguThobeka.  Ngamazwi akhe athi, 'Yena umfana uza kuzeka intombi kaMcothama, loo nto ndizakuyimela, andikhathali nokuba umntu sele esithini, ukuba ndithe umntu uza kuzeka intombi ethandwe ndim, uza kwenza loo nto ke' uzinika igunya lokwenza nantoni ukuqinisekisa ukuba uGugulethu wakhe umthathela uThobeka.  Ngelo gunya uqweqwedisa uGugulethu ukuba azibone ukuba kufuneka azeke, kwaye ambonelwe nguye umfazi nangona enze impazamo yokushiya engawucacisanga umda wentetho yakhe ethi akazukumfunza.  Ubuya alisebenzise kakubi igunya lokuba yinkulu yamaHlubi kwakhe kwamanye amaHlubi ngokwenza ngathi ilizwi lakhe lokuba uGugulethu atshate uThobeka lifanele ukuba lelokugqibela atsho awaqweqwedise amaHlubi.  Eli gunya limenza afune ukunyanzelisa 'umkhuba', ngabula Zweni, ngelithi lisiko ekufuneka liqale entloko, yena abengumzekelo.  Ulisebenzisa kakubi igunya, anyanzelise ukuba amaHlubi aye kucela ubulawu kwaMcothama, abuye atshatise uGugulethu ecaweni selezibophe isandla, kwakhona, athumele uThobeka osele enowalakahla lwabantwana abathathu eMthatha kuGugulethu emva kweminyaka elineshumi elinambini, bangene kwilishwa lokuba uGugulethu ababulale. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 17 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UGugulethu  Ucinga ukuba unegunya lokuzifunela umfazi amthandayo akuva ilizwi likayise elithi akamelanga kufunzwa ade ayongena engcwabeni.  Ulisebenzisa kakubi akucinga ukuba likuye, agabadele, azizamele umfazi onguNomaMpondomise, amthembise, kanti igunya lisekuZwilakhe.  Uqhubela phambili ukusebenzisa igunya lokuvala umlomo xa ecinga ukuba akaphathekanga kakuhle kutsho kuthi kanti kuvuleka uthotho lweengxaki eziquka, ukumangalelwa kwakhe nguNomaMpondomise, ukufa kukaNomaMpondomise, ukufa kukaManyawuza ukuya kuma ngesihelegu sikaGugulethu sokubulala. UNomaMpondomise  Ekucingeni kwakhe uNomaMpondomise uzinika igunya lokutshata noGugulethu ngenxa yothando nesicelo sikaGugulethu. Elo gunya limenza amangalele uGugulethu xa efumanisa ukuba sele etshate noThobeka. Limdudulela ekubeni ade abeyingozi kuye nakubo bonke abamthandayo, azeyelisele emlanjeni. (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25] UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa 15.1 Ushiywa nguGugulethu egqiba kutshata naye.√/UThobeka unabantwana abathathu abangengabo abakaGugulethu.√/Usiwa eMthatha kuGugulethu ongamfuniyo nabantwana afike angamkeleki, abulawe.√ (Nasiphi isiBINi na kwezi.) (2) 15.2 UThobeka wendela emaHlubini√ kuba ngokwebali wayehleli emaHlubini iminyaka elishumi elinesibini wade wanabantwana abathathu emaHlubini.√ (2) 15.3 Umzoba ngqo√ kuba umchaza ngokungafihlakalanga ngesichazi esingu 'ukhuthele'.√ (2) 15.4 Luyidale ngokuthi uGugulethu alubone lungundoqo ekwakhiweni komtshato ngeli xesha abazali bakhe bengaluboni njengento ebalulekileyo ekwakhiweni komtshato.√√ (2) 15.5 UMaGaba ukhethela uGugulethu umfazi othandwa nguye.√√/UMaGaba woxuthe ilungelo lokuzikhethela umntu afuna ukutshata naye uGugulethu.√√ (2) 15.6 Le ngxoxo ilikhulisile ibali kuba ikhokelele ekubeni uMaGaba ayalele uZwilakhe ukuba uGugulethu atshate noThobeka hayi enye intombi.√/Ukwala kukaGugulethu kwandisa iziganeko ezikhulisa ibali liqhubekele phambili.√ (2) 15.7 Ndiyaluxhasa kuba uMzamo ubonakala exhasa uGugulethu ngomba wesiko alibona liphelelwe lixesha aze uSicelo abone kulungile ukubonelwa.√√ (2) 15.8 Intlungu kaMcunukelwa yeyokwaliwa nguNomampondomise ade akhuphe neenkomo zakhe.√/Intlungu kaThobeka yeyokungakhathalelwa kwakhe akuba endele kuGugulethu√/yeyokubulawa nguGugulethu.√ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 18 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha 15.9 UMzamo njengomhlobo kaGugulethu ndiyamncoma ngokungafuni kuzibonakalisa kuSicelo ukuba ukweliphi na icala ngakuGugulethu kuba beziintanga ingakumbi xa uSicelo emgxeka uGugulethu ngokungahloneli abazali kodwa ekwamncoma ngokuza kwakhe ecaweni okubonakalisa ukuhlonela abazali bakhe.√√/UMzamo njengomhlobo kaGugulethu ndiyamgxeka kuba ubonakala engaqinisekanga ngecala akulo malunga nesigqibo sikaGugulethu.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) 15.10 Ndiyamngqinela uSicelo kuba uGugulethu zange abaxelele abazali bakhe ngentombi afuna ukuyitshata nangoku sebembonela akachazi ukuba unentombi ayithembisileyo.√√ Andimngqineli kuba uGugulethu ebechazile ebazalini bakhe ukuba umcimbi wentombi mawuyekelwe kuye.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) 15.11 Ndiyaxhasa kuba ikholwane ngumlinganiswa othenjiweyo ngomnye aye amxelele zonke iimfihlelo kwaneenjongo zakhe√ njengoMzamo kuba ulikholwane likaGugulethu kuba ebemchazela iinjongo zakhe ngentombi ayithandayo uNomaMpondomise.√ (2) 15.12 Yintlekele√ kuba umdlalo oyintlekele ubonakala ngokuthi ube neziganeko ezimanyumnyezi eziquka ukubulawa kwabantu nesiphelo esibi√ nakulo mdlalo kuxhaphake iziganeko ezimanyumnyezi eziquka ukufa nokubulawa kwabantu nesiphelo esibi.√ (3) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 19 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI INDLAL' INAMANYALA – M Lamati  Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela.  Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.  Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.  Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo. Umfundi uya kuchankcatha kwezi ngongoma zilandelayo: Abalingansiwa kule drama bacinga ukuba banamagunya oku kuvakala kwiintetha zabo bebeka imiqathango nemiyalelo ekumele ukuba iyalandelwa. Aba balinganiswa babonakala bengalisebenzisi ngendlela eyiyo kuba liphela lichaphazela abanye abantu. UMagrazula  UMagrazula uzinika igunya lokuphila ngeengxaki zabantu abahlelelekileyo ukuzikhupha endlaleni. Ulisebenzisa gwenxa eli gunya ngokushishina ngeentsana ezibiweyo.  Ufaka uMalunyawana kweli shishini otshintsha iimbuso zabantu ngeemali ezitshisiweyo. NguMalunyawana otshintsha uDlezinye amenze ixhego lomfundisi elihambe liloba abafazi abahluphekileyo ukuze bancedise ekubiweni kweentsana. UMamQhinebe  Uthatha igunya acinga ukuba ulinikwe nguMagrazula lokuba iintsana zabantu.  Igunya lokurhintyela uMaGatyeni ulithathela kwimeko yobuhlwempu bukaMaGatyeni omkweleta ukutya, nasekubeni eyazi yonke imeko yokuhlwempuzeka kukaMaGatyeni ukuya kuma ngeminqweno yakhe.  Ulisebenzisa eli gunya acenge, enze izithembiso, ade amqweqwedise uMaGatyeni ukuba angenele ukuba nokuthengisa iintsana zabantu.  Balisebenzisa gwenxa eli gunya ngokuzithatha nangenkani iintsana zabantu, bebagqebha nangeehamile, bezenza namanesi kanti bazifaka emigibeni yokubanjwa. UMaqhikizane  Ngokuba kwi-ofisi eqeshayo enalo negunya lokuqesha, uzinika elongezelelweyo lokuzenzela imali ngeentlupheko zabantu ngokubanyobisa ukuze bafumane imisebenzi.  Ulisebenzisa kakubi ngokubabiza imali ukuze bafumane imisebenzi, baze abangamabhinqa abaxhaphaze, okanye abenze bakufune ukuxhatshazwa ngenxa yokuba ebonakala ehlutha.  Intlutha akuyo imnika elinye igunya lokufikelela kwiintonjazana ezisokolayo kuba zijonge ukufumana amaqithiqithi epokotho yakhe. (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 20 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE INDLAL' INAMANYALA – M Lamati 17.1 Uthwalise abantu imithwalo erenkini.√/uthengisa iibhotile.√/uthengisa iintsana.√ (Nasiphi na isiBINI kwezi.) (2) 17.2 USiphokazi waphangela√ kuba wafumana ileta ethi maze afike kwiofisi eyayiyekaMaqhikizane eseBotha Sigcau.√ (2) 17.3 Uzizoba mayana√ kuba uthetha ngokungangqalanga xa echaza isenzo sakhe sokungasithethi isiLungu.√ (2) 17.4 Iyidale ngokuthi abadala babona kulungile ukunyoba nokwaphula umthetho ukuze basuse ikati eziko ngeli xa abatsha bexolele ukulala ngezisu ezigunkcuza amanzi kunokuba bophule umthetho.√√ (2) 17.5 UMaqhikizane unyobisa ngomsebenzi ebantwini abangathathintweni.√√ (2) 17.6 Le ngxoxo ilikhulisile ibali kuba kulapho uSiqhiwu atyhile ubuqhophololo obuqhubeka kwiiofisi zikarhumente.√√/Le ngxoxo ilikhulisile ibali kuba kulapho uMamQhinebe abonakala ephelelwa lithemba wabhenela kulwaphulomthetho ukuzisusa endlaleni.√√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2) 17.7 Bohlulelene kuba uMamQhinebe ukubona kulungile ukunyobela umsebenzi kanti uSiqhiwu yena akakufuni ukunyoba.√√ (2) 17.8 UMaqhikizane noMamQhinebe bafumene isohlwayo sokubanjwa ngamapolisa.√ (2) 17.9 Yintetho emfaneleyo uMaqhikizane kuba uzibonakalise ubungento ngokuthi adele umsebenzi obalulekileyo wokunceda abantu ngokufuna ukunyotywa ngemali ukuze bazuze umsebenzi.√√/Yintetho emfaneleyo uMaqhikizane kuba usebenzisa isikhundla sakhe nemali ngokuthi alobe amantombazana afana noSiphokazi ukuba athandane naye.√√ (Nayiphi na kwezi.) (2) 17.10 Ndiyangqinelana kuba zizenzo zokunyoluka ezimfake kule ngxaki akuyo yokuzibona esenkundleni yamatyala.√√ Andingqinelani kuba ukhuthazelwe kulo mkhuba ngabantu abamane bemnika imali yokunyoba xa befuna umsebenzi.√√ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 21 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha 17.11 Ndiyaxhasa kuba ummeli-ntlobo ngumlinganiswa omele uhlobo oluthile lomsebenzi.√/ Ndiyaxhasa kuba ummeli-ntlobo ngumlinganiswa ondima yakhe icaca gca zisuka ngokufunda igama athiywe ngalo√ njengomantyi kulindeleke ukuba amele umthetho ngokuthi agwebe ityala alichopheleyo.√ (2) 17.12 Yintlekele-siyoliso√ kuba umdlalo oyintlekele- siyoliso ubonakala ngokuthi ubeneziganeko ezimanyumnyezi eziquka ukubulawa kwabantu kodwa ubenesiphelo esihle√ nakulo mdlalo uqala ngolwaphulomthetho lokubiwa kweentsana nokunyoba ukuze kufumaneke imisebenzi uze uphele abantu bewufumana umsebenzi ngaphandle kokunyoba.√ (3) [25] AMANQAKU ECANDELO C: 25 AMANQAKU EWONKE: 80 Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha ISIHLOMELO A: IRUBRIKI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE ICANDELO A: Irubriki yesincoko soncwadi: ISIHOBE [10 AMANQAKU] Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga neqaqambileyo nefanelekileyo 5-6 4 3 2 0–1 UMXHOLO -Isihloko sitolikwe -Ubonisa ukuqonda -Isihloko sitolikwe -Ayanelisi indlela -Akanalwazi kwaphela ngokunzulu nokutolika kakuhle ngokwanelisayo ekutolikwe ngayo ngesihloko Ukuhlalutywa -Iingxoxo ezinomtsalane isihloko okanye umbuzo -Akho amanqaku axhasa isihloko/umbuzo -Impendulo ayikho kwesihloko, ubunzulu ezixhaswe -Impendulo inazo isihloko kakuhle -Anqongophele kakhulu mxholweni wesihobe bengxoxo, indlela ngokuvokothekileyo iinkcukacha ezanelisayo -Ezinye iingxoxo amanqaku okuxhasa -Impendulo ibonisa azakuzela ngayo kusetyenziswa isihobe -Izimvo ezibambekayo zixhasiwe nangona isihloko ukulambatha kulwazi ingxoxo, -Impendulo ibonisa zinikiwe nangona ingezizo zonke -Impendulo ibonisa lwesihobe ukuwulandela ulwazi olugqwesileyo ingezizo zonke nje ezixhaswe ukuqhwalela kulwazi kakuhle umhobe lwesihobe ezixhaswe njengoko ngokwanelisayo. lwesihobe kufanelekile -Impendulo ibonisa -Impendulo ibonisa ulwazi olusisiseko 6 AMANQAKU ulwazi lwesihobe lwesihobe 4 3 2 1 0–1 ISAKHIWO -Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Isakhiwo sife amanqe NOLWIMI -Ingxoxo ixongxwe kuhle ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo -Iziphene zolwimi kwaye zikhuliswe kakuhle -Isincoko sibonakalisa -Ingxoxo ezingamkelekanga konke ngokugqwesileyo -Ukuthungelana ukusilela kukuthungelana ayicwangciswanga konke nesimbo nangokucacileyo kwengxoxo nokunamathelana ngokukuko esingachanekanga -Ulwimi, ithoni nesimbo kuyalandeleka kwezimvo -Bukho ubungqina 4 AMANQAKU sokubhala zivuthiwe, -Ulwimi, ithoni nesimbo -Iziphene zolwimi beziphene zolwimi zinomtsalane, zichanekile sokubhala zichanekile zimbalwa, ithoni nesimbo -Ithoni nesimbo -Igrama upelo ubukhulu becala sokubhala zichanekile sokubhala neziphumlisi ikakhulu azichanekanga azinaziphene kwaphela QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0 kumxholo nakwisakhiwo nolwimi. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 23 DBE/2023 SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU] Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga neqaqambileyo nefanelekileyo UMXHOLO 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 -Impendulo igqwesile -Ubonisa ukuqonda -Impendulo iphakathi, -Buncinane ubungqina -Buncinci kakhulu 14–15 nokutolika kakuhle asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo -Impendulo ebalaseleyo isihloko okanye umbuzo ekungenwe kuyo nzulu isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko 15 AMANQAKU 12-13 -Impendulo inazo -Akho amanqaku ukungena nzulu kwimiba -Iimpendulo zisilele -Ukutolikwa okunzulu iinkcukacha ezanelisayo asixhasa ekubhalwa ngayo kakhulu ukuphendula kwesihloko Izimvo ezibambekayo ngokufanelekileyo -Ambalwa amanqaku umbuzo -Iingxoxo ezinomtsalane zinikiwe nangona isihloko axhasa isihloko -Izimvo zibekwe ezixhaswe ingezizo zonke nje -Ezinye izimvo zixhasiwe -Iimpendulo ngendlela engacacanga ngokuvokothekileyo ezixhaswe njengoko kodwa ubungqina ezichanekileyo zimbalwa konke konke kusetyenziswa uncwadi kufanelekile abusoloko busamkeleka kakhulu -Alukho kwaphela ulwazi -Ukuqonda okubalaseleyo -Impendulo ibonisa ulwazi -Ulwazi lwejenre/netekisi -Luncinane ulwazi lwejenre netekisi. kwejenre netekisi lwejenre netekisi alugqibelelanga. ngejenre netekisi. ISAKHIWO 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 NOLWIMI -Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Ukungabikho koyiloo -Intshayelelo nesiphelo ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo kwenza ukuba esigqwesileyo kakuhle obungagqibelelanga -Izimvo azithungelelani kungabikho -Ingxoxo yakheke -Intshayelelo nesiphelo -Unamathelelwano kakuhle thungelelwano lwezimvo ngokufanelekileyo yaze kunye nemihlathi nothungelelwano -Iziphene zolwimi -Iimposiso zolwimi yakhuliswa ngokucacileyo zicwangciswe ngendlela lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala nesimbo sokubhala esife -Ulwimi, ithoni nesimbo edala uthungelwano kukho iziphene -Ithoni nesimbo sokubhala amanqe kwenza sokubhala sivuthiwe, -Izimvo zithungelana -Zikho iziphene zolwimi asichanekanga ukungavakali 10 AMANQAKU sinomtsalane, sichanekile ngokuchanekileyo ezithile, ithoni, nesimbo -Imihlathi ineziphene kokubhaliweyo -Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala sichanekile -Ayichanekanga ithoni sokubhala sisetyenziswe ikakhulu nesimbo sokubhala Ngokuchanekileyo -Imihlathi ichanekile -Ulwakhiwo lwemihlathi ikakhulu ikakhulu ludlakadlaka  Makungabikho kwahluka kudlula kwisibini samabakala phakathi kwamanqaku wesakhiwo nolwimi kunye nawomxholo.  Ukuba umviwa ubhale isincoko sephepha lesithathu mnike u-0 kumxholo no-0 kulwimi nesakhiwo. Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha

Study this subject

More from Grade 12 isiXhosa HL

View all