Downloaded from hlayiso.com
SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBINI (P2)
2023
ISIKHOKELO SOKUMAKISHA
AMANQAKU: 80
Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-23.
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Skip to contentAll 2023 papers 





View all




_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Memo
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC June Exam 2023, 23 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.
Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · isixhosa. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isixhosa
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2023
- Exam period
- NSC June Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 23
- File size
- 758.9 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 23
This exam
NSC June Exam 2023
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)11 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)20 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)65 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
- Question 9Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 2 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA
Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe
ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.
IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA
1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye).
2. Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo
efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala.
3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu
imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela
impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule
umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.
4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.
5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela
ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.
6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa
intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
mpendulo.
7. Imibuzo esisincoko.
Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi
ophezulu.
8. Imibuzo emifutshane.
Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
ecaphula.
9. Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo
exhasayo.
10. Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
Makisha impendulo exhasayo.
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 3 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
'INGOMA KAVELAPHI' – JJR JOLOBE
Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-23 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Kwisitanza sokuqala uphindaphindo lomqolo 'Ndiyeza, ndiyeza, sithandwa
sam' lubonisa ukuba akakonwabelanga mpela ukuba kude nekhaya, ukhumbula
ikhaya lakhe eqinisekisa ukuba akajiki kwisigqibo sakhe sokugoduka.
Iqegu lomlilo elinamendu aza kulikhwela xa egoduka liveza indlela akungxamele
ngayo ukufika kwikhaya alibiza 'ilizwe loobawo' eqhutywa ziinkumbulo zekhaya
angakonwabelanga ukuba kude nalo.
Kwisitanza sesibini isigama Iinduli, amathambeka elizwe elimpangalala,
sizoba umfanekisongqondweni weliso wendawo yakhe eveza indlela alikhumbula
ngayo ikhaya lakhe apho aqhele ukuhamba ngokukhululekileyo zingekho
iimbophelelo zale ndawo akuyo.
Ukuphuma ingqina nokulanda ekhondweni lexhama kumqolo wesi-8 nowe-9
kuzoba ukukhumbula iimini zakhe zokukhula nezinto ababekhule bezenza
kwikhaya lakhe ezinjengokuzingela ezingekhoyo kule ndawo akuyo.
Kwisitanza sesithathu isigama 'Ezants'emgodini' sityhila inkumbulo emandla,
xa athi uthi sele esemathunjini omhlaba emgodini kufike iinkumbulo zesithandwa
nosapho lwakhe zihleli ezindlebeni zakhe, njengengoma yomxhelo evakalayo
ivunywa sisithandwa sakhe ngokungathi simbizela ekhaya.
Kwisitanza sesine isigama 'ungandilileli' nokumbongoza apheze ukuvuma
'umhobe wosizi ohlab' intliziyo' sibonisa ukukhathazeka komphefumlo anako
ngokungabonani nenkosikazi yakhe esekhaya. Wenza isithembiso
nesibhambathiso xa athi 'Olwakho uthando lolwami kuphela' ngeenjongo
zokumxolisa ukuze azi ukuba akakonwabelanga ukuba kule ndawo akuyo, koko
ubanjwe ziimeko zobukhoboka nengcinezelo emgodini.
Kwisitanza sokugqibela uthuthuzela inkosikazi yakhe xa athi 'indoda imelwe
kukuphath'umhlakulo, nomfazi agcine intsapho' ukumkhumbuza ngeendima
zabo ezahlukileyo nalapho iluxanduva lwendoda ukusebenzela usapho lwayo ze
umfazi akhulise usapho olo. Oku kubonisa ukuba ibingekokuthanda kwakhe ukuya
emigodini koko ziimeko zengcinezelo apho kwanyanzeleka ukuba afulathele ilizwe
lokuzalwa ngokuthi aveze indima yomnye nomnye xa kukhuliswa usapho.
Le mpinda 'Kwilizwe lobawo' ibonakalisa ngokupheleleyo ukungonwabi kwakhe
kule ndawo akuyo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [10]
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 4 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE
'ITHEMBA' – SEK Mqhayi
2.1 Kukulima.√/Kukufuya.√ (umcaphula uyathathwa) (2)
2.2 Umsebenzi wombuzobuciko kukwenza abantu bahambe nembono yembongi
malunga nokubaluleka kwethemba.√√/Kukubethelela uluvo lokuba ayikho into
ongayenza ngaphandle kwethemba.√√ (2)
2.3 Yahluke ngokuba umqolo wesi-8 unamagama amabini kanti umqolo we-9
unamagama amathathu.√√ (2)
2.4 Ubanentliziyo etyhafileyo.√/ Ubanomzimba odiniweyo.√/Ubanomoya
odakumbileyo.√
(Nasiphi isiBINI kwezi.) (2)
2.5 (a) Angancedwa ngokufundiswa ukubanethemba.√ (1)
(b) Ukuze limkhuthaze aphakame noba ebesele ephelelwa ngamandla.√/
Azokuhambela phambili ebomini.√/Limngenise ezulwini.√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (1)
[10]
UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE
'UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE' – SEK Mqhayi
3.1 Ufinyis' amagruxu.√/Wakha umzi.√/Ugutyula amanxila ezirhangeni.√/
Ugodusa amahilihili/kubuy’amadungudwan’emazweni.√
(Nasiphi na isiBINI kwezi.) (2)
3.2 Lugxininisa ukuba iwuqoshelisile umsebenzi wayo emhlabeni.√√/Ludala
isingqisho.√√/Kukuthuthuzela abalilayo.√√ (2)
3.3 Yahluke ngokuba umqolo wesi-8 wakhiwe ngamagama ama-3 kanti umqolo
we-9 wakhiwe ngamagama ama-2.√√ (2)
3.4 KwelabaTswana.√/KwelabaRolweni.√/KwelabaThembu/eTyhalarha.√
(Nasiphi na isiBINI kwezi.) (2)
3.5 (a) Kufanele enzelwe ilitye lokukhunjulwa.√ (1)
(b) Ukuze ahlale ehleli ezingcingeni zoluntu jikelele.√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (1)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 5 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE
'IIMBONGI – ZS Qangule
4.1 Ukubhonga.√/Ukubhanga.√ (2)
4.2 Kukufanisa iimbongi namanxila kuba zingoyiki ukuyithetha into eziyicingayo
oku kanye kwamanxila.√√ (2)
4.3 Yomibini yakhiwe ngamagama ama-3.√√/Umqolo we-9 unamagama
amathathu nomqolo we-10 unamagama amathathu.√√/Yomibini le miqolo
inemvanosiphelo efanayo.√√/Yomibini le miqolo iphela ngemvanosiphelo
u'zwe'.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
4.4 Ukuprofitesha.√/Ukubhedesha.√ (2)
4.5 (a) Iimbongi zizisa ulwazi lokuza kwenzeka esizweni ngenxa yolwazi (1)
lwazo ngembali yesizwe.√
(b) Ukuze kukhule ubuthandazwe esizweni.√ (1)
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [10]
UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE
'IMBOVANE' – WN Mbovane
5.1 Imbovane idalwe yangabi namandla√ yaze yaphiwa ubulumko.√ (2)
5.2 Inesakhono nobuchule bokwakha indlu enkulu ukudlula esabantu√
nesakhono sokuhlasela ngokwahlukileyo kubantu.√ (2)
5.3 Umqolo we-12 ucacisa ukuba imbovane iyazazelelela ngokuthi izilungiselele
isidlo sayo soBusika kwangexesha okanye ehlotyeni,√ ucacisa ukuba
imbovane isebenza ngaphandle kokuyalelwa ngumqashi kuba
ekulungiseleleni ubusika ayithunywa mntu.√ (2)
5.4 'Kuphele ukubhatyaza kusale ukuchwetheza.'√√/'Zidzule izinto kuphele
iziphene.'√√ (2)
5.5 Umbuzobuciko osetyenziswe kulo mbongo othi, 'Sisilumko saphi na
esingadlula imbovane?' uthundeza abantu ukuba babe nomdla wokuba
zizilumko njengembovane.√
Ukusetyenziswa kwegama i'Pomakazi' elinentsingiselo yobukhulu bendlu
yembovane kuvuselela ukuba abantu banqwenele ukuba nabo babe nezindlu
ezinkulu.√/Ukusetyenziswa kwesimntwiso kwisitanza soku-1 kunefuthe
lokukhuthaza abantu bangazideli bajonge embovaneni.√ (2)
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 6 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Ukuthiya umlinganiswa igama sesinye sezixhobo ezisetyenziswa xa kubunjwa
abalinganiswa. Kuthiwa ulilandele umlinganiswa igama lakhe xa alinikwayo
lihambelana nezenzo zakhe ebalini ukuze kuphuhle umxholo webali.
UMfuneko Mnenga ulilandele igama alithiyiweyo kule noveli. Iziganeko
eziqhubekayo, izenzo zakhe neentetha zakhe zibonakalisa ukulilandela. Xa
ulicazulula eli gama ngokwale noveli lithetha ukuba uMfuneko uyafuneka kwiimeko
zolwaphulomthetho zale noveli.
Ifani kaMfuneko, enguMnenga ithathelwa kwisilwanyana saselwandle esirhuqela
kuso kwaxhoba esilifumanayo elwandle. Naye unamaxhoba afana
nooNompumelelo, uThantaswa, uSixaki, uSiphongo noNqoza nathe wabarhuqela
kuye ukwaneza ezakhe iimfuno.
Xa uNompumelelo afuna umntu onokudukisa idokhethi lokubulawa kukaChizama
ongumyeni wakhe, uMfuneko uyafumaneka. Kuthe kanti uChizama wathengelwa
kwanguNompumelelo ootsotsi abambulalayo.
Ufumaneka kuzo zonke iindawo zebali apho uThantaswa ashukuxa imibandela
yokungavisisani noMsindisi neye yanesiphumo sokufumana iqhinga lokuba
kubulawe uMsindisi.
Uyafumaneka kuThantaswa xa efuna ukubulala uMsindisi ukuze afumane ilifa.
Nguye othembisa ngokuthenga ootsotsi abaziyo abangooSixaki.
Uzichaza njengoyimfuneko kuphando lwetyala likaMsindisi kuba eneenjongo
zokulithibaza lingahambeli ndawo njengoko wenzayo kwelikaChizama.
Ufumaneka lula xa uThantaswa efuna kwenziwe amayelenqe okuqinisekisa ukuba
uMapheza akafikeleli kumbulali kaMsindisi onguThantaswa. Ufuna uNqoza ukuba
aphazamise ubungqina. Uzama ukumsusa endleleni ayeke ukuba ngumqobo ade
avumele phezulu xa athi uThantaswa kuye makabulawe uMapheza. Ukhangela
ityhefu akugqiba ayinikele uNqoza ukuze ayigalele kwisiselo sakhe nanjengoko
esaziwa njengomntu oselayo.
Uzibonisa eyimfuneko ngokuthi aye kuthandaza kwaMapheza ecinga ukuba
ubulelwe yityhefu kodwa othuke ome xa ava iindaba zokuba usaphila.
Uyimfuneko kwilinge lokuba kubiwe uMapheza esibhedlele ngokuthi
aqhagamshelena noSiphongo olixhwele ukuze kuqulunqwe ukuba abulale
uMapheza ngovutha.
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 7 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
Akunqunyanyiswa emsebenzini emva kokuba kuvalwe umthombo wemali
kaThantaswa uzibona efuneka kwaThantaswa ukuya kujonga ukuba imali
ayikakhululwa na, kulapho uThantaswa athatha isigqibo sokumbulala naye
azibulale.
Ungumnenga orhuqela kuye amaxhoba, uNompumelelo ulixhoba lakhe kuba yena
iinjongo kukuzuza imali ngokumrhuqela ngakuye.
Urhuqela kuye uThantaswa xa ambonayo ukuba usezimalini ngokutshata indoda
engusomashishini, ukuzisondeza kwakhe ziinjongo zokufumana icebo kwimali
leyo.
Akukhankanya iingxaki zokuphulukana nomntwana nezesithembu uthi nca kuye ze
bazithathe kunye izigqibo zokubulala uMsindisi naye ujonge imali.
Uba nguMnenga kooSixaki xa abasebenzisa ukubulala uMsindisi ze abahlawule
imali encinci kuba yena enethemba leninzi.
Urhuqela kuye njengomnenga uNqoza ukuze enze konke ukungcola akufunayo
ngeenjongo zokuzuza ulwazi oluza kuthibaza uphando ubungqina bungasondeli
kuye.
Urhuqela uSiphongo kuye xa amsebenzisayo ukubulala uMapheza ngovutha
nalapho ajonge ukumbhatala kodwa uyala ukubhatala xa afumanisa ukuba
uMapheza usaphila.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25]
UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
7.1 Zange asifezekise kuba nguye kuqala owathenga izigwinta zikaMsindisi.√√/
Zange asifezekise kuba nguye kanye owayezama ukuthibaza ubungqina
obukhokelela kwizigwinta kuba enegalelo ekubulaweni kukaMsindisi.√√
(Nayiphi na inkxaso echanekileyo.) (2)
7.2 Ibhalwe ngokweprozi.√/Abalinganiswa abazithetheli ngqo.√/Ubukhulu becala
abalinganiswa bazotywa ngokuthe ngqo.√/ Kukho ingxelo ntetho ekhoyo
engabhalwanga nabukekela.√/ kubalisa umbalisi ubukhulu becala.√
(Nayiphi na impendulo kwezi.) (1)
7.3 Bubuxoki kuba akazikhangeli izigwinta uyazazi kuba wayezithenge
ngokwakhe.√√/ kuba ukungalali kwakhe obuhlayo kuqhutywa kukuba
esebenzela ukukhusela izigwinta.√√
[Makaxele into ayenzayo uMfuneko ukubonisa ukuba akazikhangeli izigwinta
hayi ukungalali] (2)
7.4 Ebesiya kuqinisekisa ukuba ubhubhile ngenene na akwazi ukuqoshelisa
ubungqina obunokukhomba ku.ye noThantaswa.√√/Ebenengcinga yokuba xa
efike kuqala kwindawo yolwaphulomthetho ityala liza kuphandwa nguye.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
7.5 Ndiyangqina kuba nguye uThantaswa noMfuneko abaceba ukuthenga
ootsotsi ngeenjongo zokubulala uMsindisi.√/Nguye uThantaswa noMfuneko
okhangela izigwinta ezifana nooSixaki abathenge ukubulala
uMsindisi.√/Nguye Thantaswa ofowunela izigwinta ezinika indlela ethatyathwa
nguMsindisi ukuze bamlalele endleleni.√/ UThantaswa uyabandakanyeka
nasekubekeni imiqobo yokususa uMapheza endleleni.√
(Nasiphi na isiTHATHU kwezi.) (3)
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 8 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
7.6 Udlale indima yokuba lixhoba kuba nguye obulawayo loo nto imenza ixhoba
lolwaphulomthetho.√√ (2)
7.7 UThantaswa ulubona ulwaphulomthetho njengenqwanqwa lokumsondeza
ebutyebini msinyane kanti uThembakazi ulubona ulwaphulomthetho
njengeendlela ezingalunganga nanjengokuba kukudala ekrokra ukuba imvano
kaNqoza noMfuneko idityaniswa lulwaphulomthetho.√√ (2)
7.8 Uthi makaphazamise uphando lokugwintwa kukaMsindisi.√/ Uthi
makagalelele uMfezeko ityhefu eglasini.√/Uthi makayokuba uMfezeko
esibhedlele amse kwaSiphongo.√/Uthi mabayokugqogqa kwaMfezeko
nooSixaki beyokukhangela umpu kaMfezeko.√/Ngokumenza asoloko
ekholelwa kuye yedwa uMapheza amjonge njengomenzi wobubi.√
(Nasiphi na isiTHATHU kwezi.) (3)
7.9 (a) UMfuneko unqunyanyiswa emsebenzini.√/UMfuneko udutyulwa
nguThantaswa.√/UMfuneko wabulawa.√
(a) UMdlambila uyabanjwa uvalelwa ejele.√ (2)
7.10 NguMsindisi√ kuba wabulawa nguThantaswa ngeenjongo zokufumana ilifa
lakhe.√/NguMfezeko√/NguMapheza√ kuba kwenziwa iinzame ezahlukeneyo
zokumbulala.√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
7.11 UMsindisi ufa ngokubulawa nguThantaswa kanti uThantaswa ufa
ngokuzibulala.√√ (2)
7.12 Le noveli isebenzisa icebo lokugweba amapolisa abandakanyeka
kulwaphulomthetho njengoNqoza noMfuneko.√√/Le noveli isebenzisa icebo
lukugweba ababulali njengooSixaki.√√/Le noveli isebenzisa icebo lokugweba
igqwetha elimele umthetho njengoMdlambila.√√/ Isebenzisa icebo lokufa
kwezaphulimthetho. √√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 9 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Ukuthiya umlinganiswa igama sesinye sezixhobo ezisetyenziswa xa kubunjwa
abalinganiswa. Kuthiwa ulilandele umlinganiswa igama lakhe xa alinikwayo
lihambelana nezenzo zakhe ebalini ukuze kuphuhle umxholo webali.
UMangaliso uthiywe walilandela igama lakhe kule noveli ekuqaleni kwebali
ubizwa Tholelegqwirha gama elo elibonisa ubungento okanye ukujongelwa
phantsi ngenxa yendlela akhule ngayo. Ulinikwa eli gama likaThole ukuze
kungalindeleki nto intle kuye, iye yavela ke akuthatha isigqibo esisiso sokubuyela
esikolweni.
Unikwa igama elinguMangaliso elihambelana neziganeko nezehlo zebali apho
afika azibalule esikolweni emdala ngokweminyaka ngokuba abekrelekrele.
Obu bukrelekrele bubonakala kwiingxoxo mpikiswano nalapho aphumelela
izifundo zakhe emagqabini. IbanguMangaliso into yokugqwesa kwakhe kuba
ungene sele emdala esikolweni enze umangaliso xa atshata uThozama.
Kwenzeka imimangaliso xa esamkela ubizo lobufundisi ngokulolwa
yintshumayelo kaMfundisi uMaqoma.
Umangaliso wenzeka ngomtshatokazi wakhe noThozama ayembona
njengomxhasi wakhe.
Uphinda amangalise xa kukhangelwa umfundisi onokuya eGeorge Goch nalapho
avumayo xa abona ukuba akukho mfundisi ufuna ukuya khona.
Akufika eGeorge Goch wenza imimangaliso xa angena esixekweni ashumayele
ukuvuselela uluntu, wamkelwa ngobubele kunabanye abafundisi bangaphambili.
Uququzelela iimvuselelo eziqokelela imali yokuncedisa ekwakheni icawa nalapho
ibe yimpumelelo.
Ufumana oyena mangaliso xa athi esenguMfundisi eGeorge Goch adityaniswe
notata wakhe ngelizwi lentshumayelo nalapho wafumanisa ukuba uyise usaphila.
Iphinda ibengumangaliso kuye into yokudibana nomlingane wakhe uVuma
awayekhula naye. Ubutshijolo busoloko buhamba kunye nokungaphumeleli
ebomini, nalapho uluntu luye lungakujongeli ntweni ngenxa yabo. Kule ncwadi
kubonakala ubutshijolo buyileli yokusa uMangaliso kwimpumelelo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 10 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
9.1 Wasifezekisa kuba wafundela ubufundisi waze wabekwa njengomfundisi
waseGeorge Goch.√√ (2)
9.2 Sibhalwe ngokweprozi.√/Abalinganiswa abazithetheli ngqo.√/Ubukhulu becala
abalinganiswa bazotywa ngokuthe ngqo.√/Sibhalwe ngokwezahluko.√
(Nayiphi na impendulo kwezi.) (1)
9.3 Yinyani kuba wakhwelisa uThole imoto eGcuwa engayanga kufika nakowabo
wamsa eBhayi.√/Waselisa uThole utywala engafuni.√/Wakhwelisa uThole
imoto eya eKnysna esithi iya eGcuwa.√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
9.4 Ndihlutshwa zizenzo zam ezingahambisani nobizo lwam njengokuba ndisela
utywala nje.√√ (2)
9.5 UThole usinda ekubethweni ngoobhuti Joe aze asindiswe ngamapolisa.√/
UThole usinda ekuqwengweni ziingonyama aze abeligqirha
eliphum'izandla.√/UThole ubuyela esikolweni sele emdala aze afunde
abengumfundisi odumileyo.√ (3)
9.6 Udlale indima yokuba liqhawe kuba usuke ekubeni ngumntu obonakala
engenakamva/olitshijolo waze waphumelela wangumfundisi ophume
izandla.√√ (2)
9.7 UFikizolo umbona emdala uMangaliso uba angaphindela esikolweni
kangangokuba ufuna athathe umfazi kodwa uMangaliso ubona kusalungile
ukuya esikolweni.√√ (2)
9.8 Wakha inkonzo eGeorge Goch.√/Wabangumfundisi owahlukileyo kubafundisi
abafike phambi kwakhe.√/Wavuselela ngobuninzi abantu baseGeorge Goch
elukholweni.√ (3)
9.9 UThemba noSonwabo baqwengwa ziingonyama bafa.√√ (2)
9.10 NguThole√ kuba isihloko sithiywe ngamazwi athethwa nguyise uFikizolo
emva kokuba ebengasenathemba lokuba wobuya ambone xa kuvakala ukuba
iitshomi zakhe uThemba noSonwabo baqwengwe ziingonyama.√/kuba
isihloko sithiywe ngamazwi athethwa nguyise uMkwayi emva kokudibana
naye sele enguchwenene womfundisi ebengasenathemba lokuba wobuya
ambone emva kokulahlekana kwabo.√ (2)
9.11 UThole uphela engumfundisi owaziwayo kanti uSonwabo ufa ngokuqwengwa
ziingonyama.√√ (2)
9.12 Le noveli isebenzisa icebo lokubethisa uThole ngoJoe neqela lakhe
eBhayi.√√/Le noveli isebenzisa icebo lokubonisa uThole iitshomi zakhe
ziqwengwa ziingonyama phambi kwakhe.√√/Le noveli isebenzisa icebo
lokwenza uThole igqirha eKnysna aze athiwe mbende ngamaphupha
kaThozama noNofundile ade anxubele ikhaya.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 11 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Ukuthiya umlinganiswa igama sesinye sezixhobo ezisetyenziswa xa kubunjwa
abalinganiswa. Kuthiwa ulilandele umlinganiswa igama lakhe xa alinikwayo
lihambelana nezenzo zakhe ebalini ukuze kuphuhle umxholo webali.
UMfazwe uzotywe walilandela igama athiywe ngalo kuba imfazwe ibhekiselele
kwizixholoxholo, umlo, ukungaboni ngasonye okuye kuhambelane nezigalo
nezixhobo ezithile. UMfazwe ubonakala engaqhwayi mfazwe koko esoyisa
amadabi ajikeleze yena. Imfazwe alwa yona ephambili yile yokusiphula
neengcambu, ukubukulwa kwabamnyama ngamabhulu. Ulwa imfazwe yokusiphula
neengcambu ucalucalulo olugqubayo.
Ubonwa njengomvukeli mbuso xa afundisa abantwana besikolo iFunda
ngamalungelo abo, ubanjwa avalelwe ze akhutshwe ezanywa ukuba abe yintlola
yamapolisa.
Obu buntlola bufunwa kuye bubangela ukuba atyholwe njengempimpi nguFriday
amthelekise nabantu bakwaQaka.
Uzibona ekwenye imfazwe yakhe noFriday nalapho uFriday azama ukumbulala
aze asindiswe kukufihlwa nguTat' uGaba. Imfazwe yakhe noFriday ijikeleza
uNokuzola nalapho uFriday azithandela kuye ze enze ngokungathi kukho into
eqhubekayo.
Kubakho imfazwe akufika entlanganisweni nalapho abona khona ukuba uFriday
sele ebatyhefile abantu bakwaQaka ngakumbi ulutsha ukuze lukholelwe ukuba
uyimpimpi.
Emva kokusinda kumayelenqe kaFriday afana nokumrhintyela ngokufa kwabantu
ababekhwele icressida ucetyiswa nguMfundisi uHlathi ukuba abhace.
Kwindlela esingisa elubhacweni uba kwenye imfazwe endleleni yezilwanyana
ezinobungozi ze adibane nomzingeli omnika amafutha okuthambisa.
Endleleni eya eThongo umana edibana nabavukeli mbuso amane esinda kubo.
Ufika abe kwenye imfazwe yokungathenjwa xa adibana noSikhotsholo eMngazi
nalapho alwa amoyise xa kusithiwa makabulawe. Ufika sele ebizwa njengentlola
nongcothoza nalapho kulindeleke azibonakalise ukuba akayiyo.
Ukuhlaselwa kwakhe achanwe emlenzeni ngamakhwenkwana awadibana nawo
endleleni kumenza ukuba alwe elinye idabi lokuphila.
Ubonakala eMthontsi engumfo othenjiweyo nalapho bazibona besilwa nabelungu
abahlasela ngeenqwelo ntaka betshabalalisa iMthontsi.
Uyaliphumelela idabi lengcinezelo wakuzuza inkululeko uMzantsi Afrika naye
ubonakala eyijaji echophele amatyala abantu abafana nooFriday.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 12 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
11.1 Ewe waliphumelela kuba ukubuya kwakhe elubhacweni uMzantsi Afrika
wawusele uzuze inkululeko.√√ (2)
11.2 Ibhalwe ngokweprozi.√/Abalinganiswa abazithetheli ngqo.√/Ubukhulu becala
abalinganiswa bazotywa ngokuthe ngqo√/Ibhalwe ngokwezahluko.√
(Nayiphi na impendulo kwezi.) (1)
11.3 Bubuxoki kuba uNokuzola wasweleka ebeleka ngeli xesha uMfazwe
wayeselubhacweni.√√ (2)
11.4 Andiyiqondi kuba andiqhwayi mfazwe mna koko ndizama ukulwa idabi
lengcinezelo.√√ (2)
11.5 Walenza icebo lokufundisa abantwana besikolo ngamalungelo wabo.√/
Walenza icebo lokuba angavumi ukuba yintlola yamapolisa.√/Walenza icebo
lokubhaca ezibandakanya nombutho intsimb' ebomvu.√/Ukufundisa
nokwalusa amakhwenkwe ayefika eMthontsi.√/Ukufunda abeligqwetha.√
(Nasiphi na isiTHATHU kwezi.) (3)
11.6 Ubelitshijolo kuba izenzo zakhe beziphazamisa bonke abantu abalwela
inkululeko ngokunyoka amaqabane emapoliseni echasene nokulwela
ingcinezelo.√√ (2)
11.7 UMzolisi ukubona ukubhaca iyinto elungileyo√ ude amkhuthaze uMfazwe
kanti uMzingeli zange amkhuthaze uMfazwe kuba esithi akayi kusinda
ekubulaweni.√ (2)
11.8 Wasinda ngokusebenzisa amafutha omzingeli.√/Wasinda ngokukhuselwa
nokulwelwa yinja eyayithe gqolo ifika akuba sengxakini.√/Wasinda
ekubulaweni nguSikhotsholo ngokuthi besahamba adutyulwe uSikhotsholo
ngamakhwenkwana.√/Wasinda ngokutshona emngxunyeni mhla amabhulu
ehlasela eMthontsi.√ (3)
11.9 USiphiwo wafundela ubufundisi.√
UMfazwe wafundela ubugqwetha.√ (2)
11.10 NguMfazwe√ kuba ubonakala ephumelela entingela phezulu kuzo zonke
izabatha athe wahlangana nazo.√ (2)
11.11 UNokuzola waphela esweleka ngeli xa ebeleka uZubuye√ ze uMfazwe
waphela eyijaji.√ (2)
11.12 Isebenzisa icebo lokujongana ngqo namabhulu okanye amapolisa amele
ingcinezelo.√/Icebo lokubhaca ukuze bazibandakanye neqela lombutho olwa
ingcinezelo 'Intsimb' ebomvu.√ (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 13 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 12: UMBUZO OMDE
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo:
Ndiyangqina kuba ukuthiya igama kusekelezelwe kwinkangeleko yomntu, iinjongo
abazali abanazo ngawe kunye nemisebenzi oyenzayo ekhayeni nasekuhlaleni.
Kwintsomi u'Deli noDeliwe' umlinganiswa uDeliwe ulilandele igama alinikiweyo
xa kubonakala edeliwe ngabazali bakhe, umntakwabo kunye nabahlali ngenxa
yesifombo.
Ubonakala edeliwe ngabazali bakhe nalapho babengamthandi kuba besithi mbi
ngenxa yesifombo.
Umnakwabo udeli naye wayebonakala emdelile xa amhlekayo embiza
njengomcholwa hayi udade wabo.
Wayedelwe nasekuhlaleni esoloko elilolo kungekho mntu ufuna ukuhamba naye,
abantu babecwezela kuye naxa kusiyiwa kutheza.
Oku kudeleka kwakumhlupha kakhulu nalapho wathi akufumana uncedo ethunywe
kwamakhulu wakhe wancedakala kwixhegokazi awadibana nalo endleleni
waphalaza intlungu yakhe, waza wamxelela ngomthandazo, wancedakala uDeliwe
sabuya isidima sakhe wathandwa luluntu lonke abantu becela uxolo ngendelelo
abathe bamphatha ngayo.
Kwisibongo u'A! Zilimbola', uZilimbola ulilandele igama lakhe.
UA! Zilimbola sisikhahlelo sikaBurns Ncamashe. Intsingiselo yaso kukuzila imbola.
Kuchaza ukuba akasayiqabi imbola ebisetyenziswa ngabantu ababomvu ukutsho
oko abangayanga esikolweni. Imbola ibingaqatywa ngabantu abafundileyo nabantu
abakholiweyo ngenxa yokuba kusithiwa baguqukile. Ngamanye amaxesha babizwa
ngokuba ngamagqobhoka.
UZilimbola ungomnye wamagqobhoka ngenxa yokubandakanyeka kwakhe
kwezemfundo kunye nokukholwa kwakhe.
Ukugqobhoka kwakhe kubonakalisa ukuba ulilandele igama lakhe nanjengoko athe
wayiyeka/wayizila imbola. Uyizila ngokufunda amabanga akhe aphantsi eSt Phillips
eDuncan eMonti. Emva koko wafunda eDebe Marhala eMiddledrift waze
waphumela eIndwana Higher Mission kwisithili saseXhalanga. Ube ngumfundi
ophumelela izifundo zakhe emagqabini ngenxa yobukrelekrele bengqondo kuba
siva imbongi imncoma ngelithi:
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 14 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
'Int'engqond' inamendu okwesikhotsholo'. Ngenxa yokupasa emagqabini
uZilimbola ufumene inkxasomali yakwaMasipala wayokufunda eSt Matthews
Training College apho athe wafumana iNative Primary Lower Certificate. Ngo1938
Ufunde iJC nayo wayipasa enkqenkqeza phambili. UZilimbola ufundile eFort Hare,
Unisa, kooRhowudzi naseKapa. Ngo1942 ufumene ischolarship kurhulumente
waseCiskei waze wafunda ibanga leshumi eLovedale. Le mfundo ibonisa ukuba
ngenene uZilimbola uyizilile imbola kuba imbongi iyambulela ngemfundo yakhe xa
isithi:
'Tshotsho unxonxothele emfundweni ukuz'ubone into ebonisa ukuba uncedwe
yimfundo ukuze abenolwazi olungaka,' Itsho iphinda imbongi iveza ukudikwa kwayo
ngabantu abangafundanga xa isithi 'Sikruqukile ziimfam' ezirhuqwa nasemini'
okubonisa ukuba abantu abangafundanga ababoni/abazi nento le elula necacileyo
bahleli nje bafuna umntu obacacisela ngemibandela ethile.
Ukhe wasebenza njengomabhalana kwaNdabazabantu into ebonisa ukuba
ebefundile uZilimbola. Nasezinkundleni zamatyala ebexoxa kume ngaye
ngengommelimthetho ewuqinisa kanobom emdodeni kodwa kwabasetyhini enze
ngathi akaboni siva imbongi xa isithi 'Nkunz'egweba ngomthetho enkundleni',
Emadoden' iyawasakaza kangaka, Kwabasetyhin'ibetha ngoyaba.
Kuyabonakala ukuba uZilimbola ebengumntu obeyithanda imfundo kuba ithi imbongi
'Kumlisela nomthinjana yalath'encwadini' into ebonisa ukuba ulutsha
ebelukhuthaza ukuba lufundile nanjengoko naye efundile.
Nasecaweni uZilimbola ubeyizilile imbola kuba kusithiwa umntu okhonzayo
ugqobhokile akayiqabi imbola. Ngenxa yefuthe likayise obehambeshumayela uye
walandela ekhondweni waba nguBishophu wamaTopiya
Ngokwenene uZilimbola ulilandele igama lakhe wade wafuthela nabanye abantu ukuba
bazile imbola ngokuya esikolweni bafunde.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25]
UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
13.1 Sazalisekiswa kuba izizukulwana nazo zizalwa zinemibala efana
neyabazali.√√ (2)
13.2 Isivula ntsomi.√/Uphindaphindo lwamagama.√ izilwanyana ezithethayo.√
(Nasiphi na isiBINI kwezi.) (2)
13.3 Yinyani kuba iqaqa lihle kakhulu kodwa ivumba lalo alinyamezeleki.√√ (2)
13.4 Ngumtyesheli womyalelo kuba zange awulandele umyalelo wokukhetha
umbala ngexesha alinikiweyo.√√ (2)
13.5 Sesokuba azibone engenambala mnye anokuzidla ngawo ujikajika kwiindawo
zonke ahleli kuzo.√√ (2)
13.6 Umbala omhlophe ungumqondiso wobunyulu√/woxolo.√
(Nayiphi na kwezi.) (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 15 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
13.7 Ndiyangqina uyakhathala kuba wakwazi ukuzicacisela ngendlela yokukhetha
nesizathu sokukhetha imibala.√√ (2)
13.8 Isifundisa ukuba ungumntu kuyanyanzeleka ukwazi ukuthatha isigqibo ukuze
uzidle ngaso.√√ (2)
13.9 Isikhahlelo u 'A! Nolizwe!'√/Isiphelo u 'Ncincilili.'√ (2)
13.10 Sakhiwe ngempinda A! Nolizwe!, esekuqaleni nasekupheleni kwesitanza
ngasinye kwezi zibini'.√/Isikhahlelo esisetyenziswa ukuvula isitanza ngasinye
asasesi sicatshulwa sombongo.√√ (2)
13.11 'Imvu ebuso bulubisi, amazwi abubusi'.√√ (2)
13.12 Ngumntu osoloko exhobile noba akukho nto izakwenzeka.√√ (2)
13.13 Kukuncoma uNolizwe ngemisebenzi yakhe emihle enceda isizwe.√√ (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO B: 25
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 16 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
ICANDELO C: IDRAMA
UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi uya kuchankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Abalingansiwa kule drama bacinga ukuba banamagunya oku kuvakala kwiintetha zabo
bebeka imiqathango nemiyalelo ekumele ukuba iyalandelwa. Aba balinganiswa
babonakala bengalisebenzisi ngendlela eyiyo kuba liphela lichaphazela abanye
abantu.
UMaGaba
Amazwi kaMaGaba athi, 'Andikhathali nokuba umntu uchasa ade alale ngomqolo
phantsi' abonakalisa ukuba ucinga ukuba unalo igunya lokunyanzela uGugulethu
ukuba atshate noThobeka othandwa nguye yena Gabakazi.
Ulithatha eli gunya alisebenzise aqweqwedise uZwilakhe. Amazwi akhe athi,
'Ndiyathemba ukuba akuyi kujika kwinto oyithethileyo, uzenze ixoki' angqina
ukumqweqwedisa ngegunya acinga ukuba unalo. Loo mazwi akhe ngamazwi
uZwilakhe aqweqwedisa ngawo uGugulethu esithi ukuba uyajika kule nto
uyakuba uzenza ixoki newexuwexu.
UZwilakhe:
UZwilakhe igunya ulithabatha ngokulinikwa nguMaGaba othetha ngathi
sekuthandabuzeka nobudoda bakhe ukuba akahambisani nombono wokuba
uGugulethu makazekelwe umfazi onguThobeka.
Ngamazwi akhe athi, 'Yena umfana uza kuzeka intombi kaMcothama, loo nto
ndizakuyimela, andikhathali nokuba umntu sele esithini, ukuba ndithe umntu uza
kuzeka intombi ethandwe ndim, uza kwenza loo nto ke' uzinika igunya lokwenza
nantoni ukuqinisekisa ukuba uGugulethu wakhe umthathela uThobeka.
Ngelo gunya uqweqwedisa uGugulethu ukuba azibone ukuba kufuneka azeke,
kwaye ambonelwe nguye umfazi nangona enze impazamo yokushiya
engawucacisanga umda wentetho yakhe ethi akazukumfunza.
Ubuya alisebenzise kakubi igunya lokuba yinkulu yamaHlubi kwakhe kwamanye
amaHlubi ngokwenza ngathi ilizwi lakhe lokuba uGugulethu atshate uThobeka
lifanele ukuba lelokugqibela atsho awaqweqwedise amaHlubi.
Eli gunya limenza afune ukunyanzelisa 'umkhuba', ngabula Zweni, ngelithi lisiko
ekufuneka liqale entloko, yena abengumzekelo.
Ulisebenzisa kakubi igunya, anyanzelise ukuba amaHlubi aye kucela ubulawu
kwaMcothama, abuye atshatise uGugulethu ecaweni selezibophe isandla,
kwakhona, athumele uThobeka osele enowalakahla lwabantwana abathathu
eMthatha kuGugulethu emva kweminyaka elineshumi elinambini, bangene
kwilishwa lokuba uGugulethu ababulale.
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 17 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UGugulethu
Ucinga ukuba unegunya lokuzifunela umfazi amthandayo akuva ilizwi likayise
elithi akamelanga kufunzwa ade ayongena engcwabeni.
Ulisebenzisa kakubi akucinga ukuba likuye, agabadele, azizamele umfazi
onguNomaMpondomise, amthembise, kanti igunya lisekuZwilakhe.
Uqhubela phambili ukusebenzisa igunya lokuvala umlomo xa ecinga ukuba
akaphathekanga kakuhle kutsho kuthi kanti kuvuleka uthotho lweengxaki
eziquka, ukumangalelwa kwakhe nguNomaMpondomise, ukufa
kukaNomaMpondomise, ukufa kukaManyawuza ukuya kuma ngesihelegu
sikaGugulethu sokubulala.
UNomaMpondomise
Ekucingeni kwakhe uNomaMpondomise uzinika igunya lokutshata noGugulethu
ngenxa yothando nesicelo sikaGugulethu. Elo gunya limenza amangalele
uGugulethu xa efumanisa ukuba sele etshate noThobeka. Limdudulela ekubeni
ade abeyingozi kuye nakubo bonke abamthandayo, azeyelisele emlanjeni.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25]
UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
15.1 Ushiywa nguGugulethu egqiba kutshata naye.√/UThobeka unabantwana
abathathu abangengabo abakaGugulethu.√/Usiwa eMthatha kuGugulethu
ongamfuniyo nabantwana afike angamkeleki, abulawe.√
(Nasiphi isiBINi na kwezi.) (2)
15.2 UThobeka wendela emaHlubini√ kuba ngokwebali wayehleli emaHlubini
iminyaka elishumi elinesibini wade wanabantwana abathathu emaHlubini.√ (2)
15.3 Umzoba ngqo√ kuba umchaza ngokungafihlakalanga ngesichazi esingu
'ukhuthele'.√ (2)
15.4 Luyidale ngokuthi uGugulethu alubone lungundoqo ekwakhiweni komtshato
ngeli xesha abazali bakhe bengaluboni njengento ebalulekileyo ekwakhiweni
komtshato.√√ (2)
15.5 UMaGaba ukhethela uGugulethu umfazi othandwa nguye.√√/UMaGaba
woxuthe ilungelo lokuzikhethela umntu afuna ukutshata naye uGugulethu.√√ (2)
15.6 Le ngxoxo ilikhulisile ibali kuba ikhokelele ekubeni uMaGaba ayalele
uZwilakhe ukuba uGugulethu atshate noThobeka hayi enye intombi.√/Ukwala
kukaGugulethu kwandisa iziganeko ezikhulisa ibali liqhubekele phambili.√ (2)
15.7 Ndiyaluxhasa kuba uMzamo ubonakala exhasa uGugulethu ngomba wesiko
alibona liphelelwe lixesha aze uSicelo abone kulungile ukubonelwa.√√ (2)
15.8 Intlungu kaMcunukelwa yeyokwaliwa nguNomampondomise ade akhuphe
neenkomo zakhe.√/Intlungu kaThobeka yeyokungakhathalelwa kwakhe
akuba endele kuGugulethu√/yeyokubulawa nguGugulethu.√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 18 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
15.9 UMzamo njengomhlobo kaGugulethu ndiyamncoma ngokungafuni
kuzibonakalisa kuSicelo ukuba ukweliphi na icala ngakuGugulethu kuba
beziintanga ingakumbi xa uSicelo emgxeka uGugulethu ngokungahloneli
abazali kodwa ekwamncoma ngokuza kwakhe ecaweni okubonakalisa
ukuhlonela abazali bakhe.√√/UMzamo njengomhlobo kaGugulethu
ndiyamgxeka kuba ubonakala engaqinisekanga ngecala akulo malunga
nesigqibo sikaGugulethu.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
15.10 Ndiyamngqinela uSicelo kuba uGugulethu zange abaxelele abazali bakhe
ngentombi afuna ukuyitshata nangoku sebembonela akachazi ukuba
unentombi ayithembisileyo.√√
Andimngqineli kuba uGugulethu ebechazile ebazalini bakhe ukuba umcimbi
wentombi mawuyekelwe kuye.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
15.11 Ndiyaxhasa kuba ikholwane ngumlinganiswa othenjiweyo ngomnye aye
amxelele zonke iimfihlelo kwaneenjongo zakhe√ njengoMzamo kuba
ulikholwane likaGugulethu kuba ebemchazela iinjongo zakhe ngentombi
ayithandayo uNomaMpondomise.√ (2)
15.12 Yintlekele√ kuba umdlalo oyintlekele ubonakala ngokuthi ube neziganeko
ezimanyumnyezi eziquka ukubulawa kwabantu nesiphelo esibi√ nakulo
mdlalo kuxhaphake iziganeko ezimanyumnyezi eziquka ukufa nokubulawa
kwabantu nesiphelo esibi.√ (3)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 19 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
INDLAL' INAMANYALA – M Lamati
Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-24 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi uya kuchankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Abalingansiwa kule drama bacinga ukuba banamagunya oku kuvakala kwiintetha zabo
bebeka imiqathango nemiyalelo ekumele ukuba iyalandelwa. Aba balinganiswa
babonakala bengalisebenzisi ngendlela eyiyo kuba liphela lichaphazela abanye
abantu.
UMagrazula
UMagrazula uzinika igunya lokuphila ngeengxaki zabantu abahlelelekileyo
ukuzikhupha endlaleni. Ulisebenzisa gwenxa eli gunya ngokushishina ngeentsana
ezibiweyo.
Ufaka uMalunyawana kweli shishini otshintsha iimbuso zabantu ngeemali
ezitshisiweyo. NguMalunyawana otshintsha uDlezinye amenze ixhego lomfundisi
elihambe liloba abafazi abahluphekileyo ukuze bancedise ekubiweni kweentsana.
UMamQhinebe
Uthatha igunya acinga ukuba ulinikwe nguMagrazula lokuba iintsana zabantu.
Igunya lokurhintyela uMaGatyeni ulithathela kwimeko yobuhlwempu
bukaMaGatyeni omkweleta ukutya, nasekubeni eyazi yonke imeko
yokuhlwempuzeka kukaMaGatyeni ukuya kuma ngeminqweno yakhe.
Ulisebenzisa eli gunya acenge, enze izithembiso, ade amqweqwedise uMaGatyeni
ukuba angenele ukuba nokuthengisa iintsana zabantu.
Balisebenzisa gwenxa eli gunya ngokuzithatha nangenkani iintsana zabantu,
bebagqebha nangeehamile, bezenza namanesi kanti bazifaka emigibeni
yokubanjwa.
UMaqhikizane
Ngokuba kwi-ofisi eqeshayo enalo negunya lokuqesha, uzinika elongezelelweyo
lokuzenzela imali ngeentlupheko zabantu ngokubanyobisa ukuze bafumane
imisebenzi.
Ulisebenzisa kakubi ngokubabiza imali ukuze bafumane imisebenzi, baze
abangamabhinqa abaxhaphaze, okanye abenze bakufune ukuxhatshazwa ngenxa
yokuba ebonakala ehlutha.
Intlutha akuyo imnika elinye igunya lokufikelela kwiintonjazana ezisokolayo kuba
zijonge ukufumana amaqithiqithi epokotho yakhe.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 20 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE
INDLAL' INAMANYALA – M Lamati
17.1 Uthwalise abantu imithwalo erenkini.√/uthengisa iibhotile.√/uthengisa
iintsana.√
(Nasiphi na isiBINI kwezi.) (2)
17.2 USiphokazi waphangela√ kuba wafumana ileta ethi maze afike kwiofisi
eyayiyekaMaqhikizane eseBotha Sigcau.√ (2)
17.3 Uzizoba mayana√ kuba uthetha ngokungangqalanga xa echaza isenzo sakhe
sokungasithethi isiLungu.√ (2)
17.4 Iyidale ngokuthi abadala babona kulungile ukunyoba nokwaphula umthetho
ukuze basuse ikati eziko ngeli xa abatsha bexolele ukulala ngezisu
ezigunkcuza amanzi kunokuba bophule umthetho.√√ (2)
17.5 UMaqhikizane unyobisa ngomsebenzi ebantwini abangathathintweni.√√ (2)
17.6 Le ngxoxo ilikhulisile ibali kuba kulapho uSiqhiwu atyhile ubuqhophololo
obuqhubeka kwiiofisi zikarhumente.√√/Le ngxoxo ilikhulisile ibali kuba
kulapho uMamQhinebe abonakala ephelelwa lithemba wabhenela
kulwaphulomthetho ukuzisusa endlaleni.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
17.7 Bohlulelene kuba uMamQhinebe ukubona kulungile ukunyobela umsebenzi
kanti uSiqhiwu yena akakufuni ukunyoba.√√ (2)
17.8 UMaqhikizane noMamQhinebe bafumene isohlwayo sokubanjwa
ngamapolisa.√ (2)
17.9 Yintetho emfaneleyo uMaqhikizane kuba uzibonakalise ubungento ngokuthi
adele umsebenzi obalulekileyo wokunceda abantu ngokufuna ukunyotywa
ngemali ukuze bazuze umsebenzi.√√/Yintetho emfaneleyo uMaqhikizane
kuba usebenzisa isikhundla sakhe nemali ngokuthi alobe amantombazana
afana noSiphokazi ukuba athandane naye.√√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
17.10 Ndiyangqinelana kuba zizenzo zokunyoluka ezimfake kule ngxaki akuyo
yokuzibona esenkundleni yamatyala.√√
Andingqinelani kuba ukhuthazelwe kulo mkhuba ngabantu abamane bemnika
imali yokunyoba xa befuna umsebenzi.√√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 21 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
17.11 Ndiyaxhasa kuba ummeli-ntlobo ngumlinganiswa omele
uhlobo oluthile lomsebenzi.√/ Ndiyaxhasa kuba ummeli-ntlobo
ngumlinganiswa ondima yakhe icaca gca zisuka ngokufunda igama
athiywe ngalo√ njengomantyi kulindeleke ukuba amele umthetho
ngokuthi agwebe ityala alichopheleyo.√ (2)
17.12 Yintlekele-siyoliso√ kuba umdlalo oyintlekele- siyoliso ubonakala ngokuthi
ubeneziganeko ezimanyumnyezi eziquka ukubulawa kwabantu kodwa
ubenesiphelo esihle√ nakulo mdlalo uqala ngolwaphulomthetho lokubiwa
kweentsana nokunyoba ukuze kufumaneke imisebenzi uze uphele abantu
bewufumana umsebenzi ngaphandle kokunyoba.√ (3)
[25]
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
ISIHLOMELO A: IRUBRIKI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE
ICANDELO A: Irubriki yesincoko soncwadi: ISIHOBE [10 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
5-6 4 3 2 0–1
UMXHOLO -Isihloko sitolikwe -Ubonisa ukuqonda -Isihloko sitolikwe -Ayanelisi indlela -Akanalwazi kwaphela
ngokunzulu nokutolika kakuhle ngokwanelisayo ekutolikwe ngayo ngesihloko
Ukuhlalutywa -Iingxoxo ezinomtsalane isihloko okanye umbuzo -Akho amanqaku axhasa isihloko/umbuzo -Impendulo ayikho
kwesihloko, ubunzulu ezixhaswe -Impendulo inazo isihloko kakuhle -Anqongophele kakhulu mxholweni wesihobe
bengxoxo, indlela ngokuvokothekileyo iinkcukacha ezanelisayo -Ezinye iingxoxo amanqaku okuxhasa -Impendulo ibonisa
azakuzela ngayo kusetyenziswa isihobe -Izimvo ezibambekayo zixhasiwe nangona isihloko ukulambatha kulwazi
ingxoxo, -Impendulo ibonisa zinikiwe nangona ingezizo zonke -Impendulo ibonisa lwesihobe
ukuwulandela ulwazi olugqwesileyo ingezizo zonke nje ezixhaswe ukuqhwalela kulwazi
kakuhle umhobe lwesihobe ezixhaswe njengoko ngokwanelisayo. lwesihobe
kufanelekile -Impendulo ibonisa
-Impendulo ibonisa ulwazi olusisiseko
6 AMANQAKU ulwazi lwesihobe lwesihobe
4 3 2 1 0–1
ISAKHIWO
-Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Isakhiwo sife amanqe
NOLWIMI
-Ingxoxo ixongxwe kuhle ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo -Iziphene zolwimi
kwaye zikhuliswe kakuhle -Isincoko sibonakalisa -Ingxoxo ezingamkelekanga konke
ngokugqwesileyo -Ukuthungelana ukusilela kukuthungelana ayicwangciswanga konke nesimbo
nangokucacileyo kwengxoxo nokunamathelana ngokukuko esingachanekanga
-Ulwimi, ithoni nesimbo kuyalandeleka kwezimvo -Bukho ubungqina
4 AMANQAKU
sokubhala zivuthiwe, -Ulwimi, ithoni nesimbo -Iziphene zolwimi beziphene zolwimi
zinomtsalane, zichanekile sokubhala zichanekile zimbalwa, ithoni nesimbo -Ithoni nesimbo
-Igrama upelo ubukhulu becala sokubhala zichanekile sokubhala
neziphumlisi ikakhulu azichanekanga
azinaziphene kwaphela
QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0 kumxholo nakwisakhiwo
nolwimi.
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya HL/P2 23 DBE/2023
SC/NSC – Isikhokelo Sokumakisha
ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
UMXHOLO 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3
-Impendulo igqwesile -Ubonisa ukuqonda -Impendulo iphakathi, -Buncinane ubungqina -Buncinci kakhulu
14–15 nokutolika kakuhle asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo
-Impendulo ebalaseleyo isihloko okanye umbuzo ekungenwe kuyo nzulu isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko
15 AMANQAKU 12-13 -Impendulo inazo -Akho amanqaku ukungena nzulu kwimiba -Iimpendulo zisilele
-Ukutolikwa okunzulu iinkcukacha ezanelisayo asixhasa ekubhalwa ngayo kakhulu ukuphendula
kwesihloko Izimvo ezibambekayo ngokufanelekileyo -Ambalwa amanqaku umbuzo
-Iingxoxo ezinomtsalane zinikiwe nangona isihloko axhasa isihloko -Izimvo zibekwe
ezixhaswe ingezizo zonke nje -Ezinye izimvo zixhasiwe -Iimpendulo ngendlela engacacanga
ngokuvokothekileyo ezixhaswe njengoko kodwa ubungqina ezichanekileyo zimbalwa konke konke
kusetyenziswa uncwadi kufanelekile abusoloko busamkeleka kakhulu -Alukho kwaphela ulwazi
-Ukuqonda okubalaseleyo -Impendulo ibonisa ulwazi -Ulwazi lwejenre/netekisi -Luncinane ulwazi lwejenre netekisi.
kwejenre netekisi lwejenre netekisi alugqibelelanga. ngejenre netekisi.
ISAKHIWO 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2
NOLWIMI -Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Ukungabikho koyiloo
-Intshayelelo nesiphelo ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo kwenza ukuba
esigqwesileyo kakuhle obungagqibelelanga -Izimvo azithungelelani kungabikho
-Ingxoxo yakheke -Intshayelelo nesiphelo -Unamathelelwano kakuhle thungelelwano lwezimvo
ngokufanelekileyo yaze kunye nemihlathi nothungelelwano -Iziphene zolwimi -Iimposiso zolwimi
yakhuliswa ngokucacileyo zicwangciswe ngendlela lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala nesimbo sokubhala esife
-Ulwimi, ithoni nesimbo edala uthungelwano kukho iziphene -Ithoni nesimbo sokubhala amanqe kwenza
sokubhala sivuthiwe, -Izimvo zithungelana -Zikho iziphene zolwimi asichanekanga ukungavakali
10 AMANQAKU sinomtsalane, sichanekile ngokuchanekileyo ezithile, ithoni, nesimbo -Imihlathi ineziphene kokubhaliweyo
-Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala sichanekile -Ayichanekanga ithoni
sokubhala sisetyenziswe ikakhulu nesimbo sokubhala
Ngokuchanekileyo -Imihlathi ichanekile -Ulwakhiwo lwemihlathi
ikakhulu ikakhulu ludlakadlaka
Makungabikho kwahluka kudlula kwisibini samabakala phakathi kwamanqaku wesakhiwo nolwimi kunye nawomxholo.
Ukuba umviwa ubhale isincoko sephepha lesithathu mnike u-0 kumxholo no-0 kulwimi nesakhiwo.
Akuvumelekanga ukufotokopa esi sikhokelo sokumakisha
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2024 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2021 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June Exams 2018 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2018 Memo
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2025 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P3 NSC November 2025 Question Paper
_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
Errata