Life Sciences Grade 12 P1 Eastern Cape Prelim 2024 QP (Afr)

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIORSERTIFIKAAT GRAAD 12 SEPTEMBER 2024 LEWENSWETENSKAPPE V1 PUNTE: 150 TYD: 2½ uur Hierdie vraestel bestaan uit 15 bladsye. Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 2 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2024) INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies aandagtig deur voordat jy die vrae beantwoord. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in die ANTWOORDEBOEK. 3. Begin die antwoord op ELKE vraag boaan ʼn NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik word. 5. Bied jou antwoorde volgens die instruksies van elke vraag aan. 6. Maak ALLE sketse met potlood en skryf die byskrifte met blou of swart ink. 7. Teken diagramme, tabelle of vloeidiagramme slegs wanneer dit gevra word. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken NIE. 9. MOENIE grafiekpapier gebruik nie. 10. Jy moet ʼn nieprogrammeerbare sakrekenaar, gradeboog en passer gebruik, waar nodig. 11. Alle berekeninge moet tot TWEE desimale plekke afgerond word. 12. Skryf netjies en leesbaar. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2024) LEWENSWETENSKAPPE V1 3 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde op die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A‒D) langs die vraagnommers (1.1.1 tot 1.1.9) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.10 D. 1.1.1 Bestudeer die diagram hieronder wat ʼn deursnit deur ʼn testis toon. 1 2 3 4 Die korrekte byskrifte vir 1‒4 in die bostaande diagram is: 1 2 3 4 A Sperm Sertoli-selle Saadbuisies Leydig-selle B Leydig-selle Sperm Sertoli-selle Saadbuisies C Sperm Leydig-selle Saadbuisies Sertoli-selle D Sertoli-selle Saadbuisies Sperm Leydig-selle 1.1.2 Die oorsaak dat geen insulien na ete in die bloed afgeskei word nie. A Goiter B Tipe 1-Diabetes C Tipe 2-Diabetes D Hipoglukemie Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 4 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2024) 1.1.3 Bestudeer die lys hieronder. (i) Die pupil trek saam. (ii) Die suspensoriese ligamente trek styf. (iii) Die pupil verwyd (raak groter). (iv) Meer lig word in die binneste oog toegelaat. Watter van die bogenoemde stellings beskryf die prosesse wat in die oog plaasvind om ʼn duidelike beeld in ʼn swak verligte kamer te vorm? A Slegs (ii) en (iii) B (i); (ii) en (iv) C (iii) en (iv) D Slegs (iii) 1.1.4 ʼn Persoon kan nie hoor nie weens die orgaan van Corti wat beskadig is. Watter van die volgende behandelings sal die persoon se gehoor verbeter? A Kogleêre inplanting B Grommet C Gehoorapparaat D Verwydering van koglea 1.1.5 Watter EEN van die volgende planthormone is ʼn effektiewe onkruiddoder? A Gibberelliene B Absisiensuur C Ouksien D Etileen 1.1.6 Watter EEN van die volgende stellings dui die belangrikheid van ʼn refleksaksie aan? A Dit laat die serebrum toe om stimuli te interpreteer. B Dit bring ʼn vinnige, onwillekeurige reaksie teweeg. C Dit verhoed dat die persoon pyn voel. D Dit laat tyd toe vir interpretasie en ʼn gekoördineerde reaksie. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2024) LEWENSWETENSKAPPE V1 5 1.1.7 Die diagram hieronder verteenwoordig ʼn refleksboog. A B D C As deel B beskadig is ... A sal geen pyn gevoel word nie, en die persoon sal nie hul vinger kan wegtrek nie. B sal pyn gevoel word, en die persoon sal sy vinger kan wegtrek. C sal pyn gevoel word, en die persoon sal nie sy vinger kan wegtrek nie. D sal geen pyn gevoel word nie, en die persoon sal sy vinger kan wegtrek. 1.1.8 Bestudeer die stellings hieronder. (i) Minder aldosteroon sal afgeskei word. (ii) Meer natriumione sal in die bloed herabsorbeer word. (iii) Meer natriumione sal deel van die urien vorm. (iv) Natriumione sal in die nierbuis bly. As die natriumkonsentrasie in die bloed hoog is, watter van die stellings hierbo is WAAR? A (i); (iii) en (iv) B (ii), (iii) en (iv) C Slegs (iii) en (iv) D Slegs (i) en (ii) 1.1.9 Die parasimpatiese senuweestelsel is verantwoordelik vir die ... A verhoogde bloedvloei na skeletspiere. B veg-of-vlug reaksie. C terugkeer van die hartklop na normaal. D kraniale senuwees. (9 x 2) (18) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 6 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2024) 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommers (1.2.1 tot 1.2.9) in die ANTWOORDEBOEK neer. 1.2.1 Verantwoordelik vir die waarneming van ʼn stimulus en die voortbring van ʼn impuls 1.2.2 Ekstra-embrioniese membraan wat gaswisseling in die amniotiese eier moontlik maak 1.2.3 ʼn Klier of spier wat ʼn reaksie op stimuli veroorsaak 1.2.4 Verwyding van bloedvate om bloedvloei te verhoog 1.2.5 Die tipe lens wat nodig is om bysiendheid reg te stel 1.2.6 Kliere wat uitsluitlik in soogdiere voorkom wat onder die invloed van prolaktien melk afskei 1.2.7 Die laag van die oog wat fotoreseptore bevat 1.2.8 Die ligging van die osmoreseptore in die liggaam 1.2.9 Die mikroskopiese gaping tussen twee neurone sodat impulse van een na die volgende oorgedra kan word (9 x 1) (9) 1.3 Dui aan of elk van die beskrywings in KOLOM Ι van toepassing is op SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A EN B of GEENEEN van die items in KOLOM ΙΙ nie. Skryf slegs A, slegs B, BEIDE A en B, of GEENEEN langs die vraagnommers (1.3.1 tot 1.3.4) in die ANTWOORDEBOEK. KOLOM Ι KOLOM ΙΙ 1.3.1 Rol(le) van die plasenta A: Handhawing van swangerskap B: Beskerm die fetus teen meganiese besering 1.3.2 Funksies van absisiensuur in A: Om blom te bevorder plante B: Om wortelontwikkeling moontlik te maak 1.3.3 Hormoon(e) verantwoordelik A: Aldosteroon vir osmoregulering B: Anti-diuretiese hormoon 1.3.4 Die verlies aan geheue as A Alzheimer se siekte gevolg van degenerasie van B: Veelvuldige sklerose senuweeweefsel (4 x 2) (8) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2024) LEWENSWETENSKAPPE V1 7 1.4 Die diagram hieronder beeld dele van die sentrale senuweestelsel uit. A D B C 1.4.1 Gee die LETTER en NAAM van die deel wat waarskynlik geaffekteer word as iemand die volgende na ʼn besering ervaar: (a) Onvermoë om vloeiend te skryf (2) (b) Onsamehangende spraak (2) (c) Onreëlmatige asemhaling en hartklop (2) 1.4.2 Verduidelik TWEE maniere waarop deel C teen beserings beskerm word. (4) 1.5 Teken ʼn volledige diagram met byskrifte van ʼn sensoriese neuron. (5) [50] TOTAAL AFDELING A: 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 8 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2024) AFDELING B VRAAG 2 2.1 Lees die uittreksel hieronder. In Suid-Afrika vind jaarliks 84 000 vroeggebore geboortes plaas. Preterm (vroeggebore) babas is diegene wat lewendig gebore word voor die volle 40 weke van swangerskap verstryk het. 10% van hierdie babas wat gebore word, sal waarskynlik sterf of akute respiratoriese, neurologiese en oogprobleme ervaar in vergelyking met vol- termyn babas omdat hulle onderontwikkeld is. Die ‘biosak’ in die diagram hieronder het ten doel om ʼn kunsmatige baarmoeder te skep vir die ontwikkelende fetus om sy ontwikkeling voort te sit. Studies het getoon dat hierdie ‘biosak’ gebruik kan word om ʼn lam van al die nodige toestande te voorsien om tot die volle swanger termyn te dra. Dik Biobag plastieksak Fetus Fetus Naelstring aanhegting Inlaat vir gesuiwerde amniotiese vloeistof Oksigeneerder Intraveneuse sak (hormone, antistolmiddel en voedingstowwe) 4 2.1.1 Bereken die getal vroeggebore babas, gebore in Suid-Afrika wat waarskynlik sal sterf of akute respiratoriese, neurologiese en oogprobleme ervaar. (3) 2.1.2 Identifiseer EEN komponent van die ‘biosak’ en verduidelik hoe dit sou dien as die: (a) Amnion (2) (b) Plasenta (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2024) LEWENSWETENSKAPPE V1 9 2.1.3 Beskryf hoe die ‘biosak’ die risiko’s van onderontwikkelde organe by vroeggebore babas kan uitskakel. (3) 2.1.4 Lys TWEE etiese kwessies wat oorweeg moet word voor die bekendstelling van hierdie voortplantingstegnologie op menslike proewe. (2) 2.2 Lees die uittreksel hieronder. Die rooi-kangaroe is die grootste van alle kangaroe-spesies en is endemies aan Australië. Tydens kopulasie stel die mannetjie semen binne-in die wyfie se liggaam vry en swangerskap duur 33 dae tot geboorte. Die blinde, naakte en stompbeen baba kangaroe moet op die ma se pels kruip na ʼn sakkie waar dit aan ʼn speen heg, wat voeding verskaf, en daar beskerm bly vir die volgende 190 dae totdat dit ʼn joey word. Op 235 dae is die joey gereed om die ma se sakkie voltyds te verlaat. Sakkie met ʼn joey 2.2.1 Identifiseer die tipe bevrugting wat in die rooi-kangaroe plaasvind. (1) 2.2.2 Gee EEN rede vir jou antwoord op VRAAG 2.2.1. (1) 2.2.3 Identifiseer die voortplantingstrategie wat deur die rooi-kangaroe gebruik word waar sy kleintjies lewendig gebore word. (1) 2.2.4 Bespreek EEN ouerstrategie wat die rooi-kangaroe vertoon wat ʼn hoë oorlewingsyfer van sy kleintjies verseker. (2) 2.2.5 Hoekom sou jy die rooi-kangaroe as altrisieël beskryf? (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 10 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2024) 2.3 Die diagram hieronder toon ʼn deursnit van die oog. A B C 2.3.1 Gee die NAAM en EEN FUNKSIE van elk van die volgende dele: (a) A (2) (b) B (2) 2.3.2 Polycoria is ʼn siekte wat deel C aantas. ʼn Persoon wat aan hierdie siekte ly, het meer as een pupil. Elke pupil het sy eie stel sirkelvormige spiere. Bespreek kortliks hoe hierdie siekte visie sal beïnvloed. (3) 2.3.3 Beskryf die veranderinge wat in die oog plaasvind wanneer ʼn persoon op ʼn voorwerp wat drie meter weg is fokus. (5) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2024) LEWENSWETENSKAPPE V1 11 2.4 Die diagram hieronder toon die struktuur van die binneoor. A E B C 2.4.1 Gee die LETTER en NAAM van die deel wat: (a) Vibrasies van gehoorbeentjies versamel en dit na drukgolwe omskep (2) (b) Die orgaan van Corti bevat (2) 2.4.2 Top ysfiguurskaatsers kan tot ses omwentelinge op hul liggaam se as per sekonde draai. Beskryf die rol van deel A in die handhawing van balans van hul liggaam terwyl hulle draai. (4) 2.4.3 Beskryf EEN strukturele geskiktheid van deel B om sy funksie uit te voer. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 12 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2024) 2.5 Die eksperiment hieronder toon ʼn plant wat op ʼn roterende klinostaat, in ʼn donker kamer, geplaas is. Permanente rotasie Klinostaat 2.5.1 Identifiseer die tropisme wat in hierdie eksperiment getoets word. (1) 2.5.2 Verduidelik die rigting van groei wat na verwagting in die wortel gesien sal word. (3) 2.5.3 Beskryf waarom die stingel van ʼn plant na ʼn eensydige lig sal groei. (3) 2.5.4 Noem TWEE verdedigingsmeganismes wat deur plante gebruik word om hulle teen diere wat hulle eet te beskerm. (2) [50] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2024) LEWENSWETENSKAPPE V1 13 VRAAG 3 3.1 Navorsers het die effek van mikroplastiese bioakkumulasie op manlike vrugbaarheidsvlakke by rotte ondersoek. Mikroplastiek is plastiek wat in mikrometergroottes afgebreek is, hulle kan nie deur die liggaam afgebreek en uitgeskei word nie, en sal dus mettertyd in die bloed toeneem. Dit staan as bioakkumulasie bekend. Die ondersoek is soos volg gedoen: • 60 manlike rotte, almal Albino Wistar sp. is gelykop in drie groepe verdeel. • Rotte in al drie groepe was gesond en het dieselfde dieet gevolg. • Groep 1 is daagliks drinkwater met 0,0 μm/ℓ mikroplastiek gevoer. • Groep 2 is daagliks met besmette drinkwater bestaande uit 4 μm/ℓ mikro- plastiek gevoer. • Groep 3 is daagliks met besmette drinkwater bestaande uit 10 μm/ℓ mikro- plastiek gevoer. • Wetenskaplikes het toe die ondersoek oor ʼn tydperk van 90 dae uitgevoer. • Elke 30 dae het wetenskaplikes bloedmonsters getrek en testosteroonvlakke (ng/mℓ) van 10 rotte is willekeurig binne elke groep getoets en ʼn gemiddelde per groep is bereken. Uitslae was soos volg: TESTOSTEROONVLAK (ng/ml) GROEP 1 GROEP 2 GROEP 3 0,0 μm/ℓ 4 μm/ℓ 10 μm/ℓ DAG 0 28 ng/mℓ 25 ng/mℓ 26 ng/mℓ DAG 30 26 ng/mℓ 19 ng/mℓ 17 ng/mℓ DAG 60 27 ng/mℓ 14 ng/mℓ 8 ng/mℓ DAG 90 26 ng/mℓ 10 ng/mℓ 3 ng / mℓ 3.1.1 Verduidelik EEN manier waarop die navorsers die betroubaarheid van hul ondersoek verseker het. (2) 3.1.2 Identifiseer EEN manier waarop die navorsers die geldigheid van hul resultate uit die navorsingsontwerp hierbo kon verhoog het. (1) 3.1.3 Hoe is die afhanklike veranderlike in die ondersoek gemeet? (1) 3.1.4 Verduidelik waarom Groep 1 in hierdie ondersoek belangrik was. (3) 3.1.5 Meld die gevolgtrekking vir die ondersoek. (2) 3.1.6 Beskryf die proses van spermatogenese. (4) 3.1.7 Hoe sou spermatogenese na 90 dae in Groep 3 beïnvloed word? (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com 14 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2024) 3.2 Die diagram hieronder verteenwoordig die endokriene kliere van die menslike liggaam. A Frontale lob B C D 3.2.1 Identifiseer kliere: (a) C (1) (b) D (1) 3.2.2 Wat is die funksie van die ‘negatiewe terugvoermeganisme’ wat klier B reguleer? (2) 3.2.3 Verduidelik waarom klier D as beide ʼn endokriene en eksokriene klier beskryf kan word. (4) 3.2.4 Beskryf hoe klier C glukose en suurstoftoevoer na die skeletspiere in ʼn noodgeval kan verhoog. (5) 3.2.5 As gevolg van ʼn gewas wat in die frontale lob van die brein groei, kan oortollige vlakke van groeihormoon (GH) afgeskei word. (a) Watter deel van die brein is verantwoordelik vir die afskeiding van groeihormoon (GH)? (1) (b) Noem EEN toestand wat oortollige vlakke van groeihormoon (GH) by volwassenes sal veroorsaak. (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2024) LEWENSWETENSKAPPE V1 15 3.3 Die grafiek hieronder toon die veranderinge in vroulike hormone gedurende die menstruele siklus. OESTROGEEN, PROGESTEROON EN LUTEÏNISERINGS- HORMOON OOR ʼN 28-DAG PERIODE 100 Hormoon konsentrasie (mIU/mL) 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 1 3 5 7 9 11 13 14 15 17 19 21 23 25 27 28 Dag Oestrogeen Progesteroon Luteïniseringshormoon 3.3.1 Identifiseer die strukture wat … afskei. (a) estrogeen vanaf dag 1–13 (1) (b) progesteroon vanaf dag 13–20 (1) 3.3.2 Op watter dag het ovulasie plaasgevind? (1) 3.3.3 Gee ʼn rede vir jou antwoord op VRAAG 3.3.2. (1) 3.3.4 Verduidelik waarom progesteroonvlakke na dag 21 hoog bly. (2) 3.3.5 Hoekom is dit nie moontlik vir ʼn vrou om ʼn ander Graafse follikel tydens swangerskap te ontwikkel nie? (4) 3.4 Gedurende periodes van intense oefening neem koolstofdioksiedvlakke in die bloed en die liggaam se temperatuur toe. 3.4.1 Beskryf die homeostatiese beheer van koolstofdioksied wanneer dit te hoog in die bloed is. (7) 3.4.2 Beskryf wat die effek op die atleet se liggaam sal wees as dit nie die temperatuur kan verlaag nie. (3) [50] TOTAAL AFDELING B: 50 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief Hosted by www.ecexams.co.za.