Skip to content

isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2025 QP

Question paperisiXhosa HLGrade 12202531 pages

Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the Eastern Cape Mock Exam 2025, 31 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

Eastern Cape Mock Exam 2025

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IBANGA 12 SEPTEMBA 2025 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 AMANQAKU: 80 IXESHA: 2½ iiyure Olu viwo lunamaphepha angama-31.
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) IMIYALELO NENGCACISO 1. Funda imiyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo. 2. Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olufundisiweyo kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza kuyiphendula. 3. Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU: ICANDELO A: ISihobe (30) ICANDELO B: Inoveli (25) ICANDELO C: IDrama (25) 4. Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke: Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, omNYE kwiCANDELO B, nomNYE kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo: ICANDELO A: ISIHOBE IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: Ngumbuzo ONYANZELEKILEYO ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI Phendula umbuzo omNYE. ICANDELO C: IDRAMA Phendula umbuzo omNYE. 5. UKHETHO LWEMIBUZO KWICANDELO B (INOVELI/UNCWADI LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA). • Phendula KUPHELA imibuzo ekwiNoveli/Uncwadi Lwemveli nakwiDrama oyifundisiweyo. • Phendula UMBUZO OSISINCOKO omNYE kunye NOMFUTSHANE ube mNYE. Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. Xa uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C. Sebenzisa itshekhlisiti ukwenza oku. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 3 6. UBUDE BEEMPENDULO • Umbuzo osisincoko kwiSihobe kulindeleke ukuba uphendulwe ngamagama ali-190–240. • Umbuzo osisincoko kwiNoveli/Kuncwadi Lwemveli nakwiDrama kulindeleke ukuba uphendulwe ngamagama angama 340–390. • Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo nangokusemxholweni. 7. Landela imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kweCANDELO ngaliNYE ngocoselelo. 8. Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe ngayo kwiphepha loviwo. 9. Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA. 10. Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo: ICANDELO A: Malunga nama-40 emizuzu ICANDELO B: Malunga nama-55 emizuzu ICANDELO C: Malunga nama-55 emizuzu 11. Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) ITHEYIBHILE YESIQULATHO Le theyibhile yesiqulatho kulindeleke ukuba incede umviwa akwazi ukukhetha imibuzo afuna ukuyiphendula ngaphandle kokufunda lonke iphepha. ICANDELO A: ISIHOBE Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI na imibuzo emiBINI. INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU INOMBOLO YEPHEPHA 1. Usana Umbuzo omde 10 6 2. Ingqina ezingela Umbuzo omfutshane 10 8 imiphefumlo 3. Okuhle Umbuzo omfutshane 10 9 4. Isiqithi seentini Umbuzo omfutshane 10 10 KUNYE Umbongo ongafundiswanga. Kunyanzelekile ukuba uwuphendule. 5. Uhambo lukaMzilikazi Umbuzo omfutshane 10 12 QAPHELA: Phendula umbuzo omNYE OSISINCOKO nombuzo omNYE OMFUTSHANE. Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C. ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI Phendula umbuzo omNYE INOMBOLO INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU YEPHEPHA 6. Inkawu idliw’ilila Umbuzo osisincoko 25 13 soncwadi 7. Inkawu idliw’ilila Umbuzo omfutshane 25 14 8. Nyana Wam! Nyana Umbuzo osisincoko 25 16 Wam! soncwadi 9. Nyana Wam! Nyana Umbuzo omfutshane 25 16 Wam! 10. Ukhozi Olumaphiko Umbuzo osisincoko 25 19 soncwadi 11. Ukhozi Olumaphiko Umbuzo omfutshane 25 19 OKANYE 12. Ubuncwane boncwadi Umbuzo osisincoko 25 22 Lwemveli soncwadi 13. Ubuncwane boncwadi Umbuzo omfutshane 25 22 Lwemveli Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 5 ICANDELO C: IDRAMA Phendula umbuzo omNYE. INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU INOMBOLO YEPHEPHA 14. Buzani Kubawo Umbuzo osisincoko 25 25 soncwadi 15. Buzani Kubawo Umbuzo omfutshane 25 26 16. Indlal’inamanyala Umbuzo osisincoko 25 29 soncwadi 17. Indlal’inamanyala Umbuzo omfutshane 25 29 QAPHELA: KUMACANDELO B no C, qiniseka ukuba uphendule umbuzo OMNYE OSISINCOKO nombuzo omNYE OMFUTSHANE. Nceda ungaphenduli imibuzo emiBINI ezizincoko okanye imibuzo emiBINI emifutshane. ITSHEKHLISTI Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba ukhethe imibuzo ngendlela eyiyo. ICANDELO AMANANI INANI LEMIBUZO TIKISHA EMIBUZO EPHENDULWAYO NGASEZANTSI A ISihobe (ISihobe 1–4 2 esifundisiweyo) KUNYE A ISihobe (ISihobe esingafundiswanga) 5 1 B INoveli OKANYE Uncwadi lweMveli (Umbuzo osisincoko 6–13 1 soncwadi OKANYE umbuzo omfutshane) C IDRAMA (Umbuzo osisincoko soncwadi OKANYE umbuzo 14–17 1 omfutshane QAPHELA: KUMACANDELO B no C, qiniseka ukuba uphendula umbuzo OMNYE OMDE nombuzo OMNYE OMFUTSHANE. Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye EMIBINI emifutshane. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) ICANDELO A: ISIHOBE IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane IMIYALELO • Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo OMNYE ongafundiswanga. • Ulindeleke ukuba uphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe kwimibongo okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo OMNYE wombongo okanye isibongo esingafundiswanga. QAPHELA: Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba uwuphendule. Qiniseka ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli candelo. IMIBONGO EFUNDISIWEYO Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula umbuzo olandelayo. USANA – ZS Qangule 1 Bubushushu bodwa emzini 2 Lupholile usana londile. 3 Zinxwaleko zodwa endlwini, 4 Luzolile usana lujongile. 5 Yincwina yodwa egumbini, 6 Luncumile usana lubukele. 7 Ulilela ntoni wakufika? 8 Akulili wena uyathetha. 9 Akugxwali wena uyazixela, 10 Ubomi kaloku sisandi 11 Ubomi kaloku ngumzamo, 12 Yiloo nto usana luhlabela. 13 Olo ncumo lumpuluswa, 14 Sibane sobomi bumbi. 15 Ezo nyembezi zehlayo, 16 Mfula wenzingo zempilo. 17 Oko kukhohlela ebusuku, 18 Sithonga sompu wotshaba. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 7 19 Lusana lwethu uluvuyo, 20 Ntandane kokwethu uluvalo. 21 Mbewu yekhaya uyabukwa, 22 Sithombo somzi uyoyikwa. 23 Sityalo uyimbiza yebhongo, 24 Siqhamo ukukutya okulumayo. Tyhila ngokwezixhobo ezisetyenziswe kulo mbongo ukuba ukufika koSana emzini kwenza imeko yosapho ibe mbolombini, oko kukuthi luzisa imincili neenkxwaleko Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali- 190–240. [10] OKANYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula imibuzo esekwe kuwo. INGQINA EZINGELA IMIPHEFUMLO – JJR Jolobe 1. Ulindel’ ukuba ndinyuke kuwe na, Ndlela ndini, 2. Ndikubona nje ukuba ungumnqantsa? 3. “Ikwayiloo ndlela eyahanjwa nayiNkosi, 4. Ngoko kufanelekile uyihambe.” 5. “Lo mnqamlezo unzim’ ungab’ uza kuthwalwa ndim na? 6. Koda kubenini undihleli nzima?” 7. “Loo mnqamlezo’ owalindela kwaneNkosi yakho 8. Usahleli, ulinde wena lowo” 9. “Iziphango nezaqhwithi zakufika futhi, 10. Ndothini na ukuba ndibe ndisahamba?” 11. “Elaa litha elakhanyisel’ iNkosi yakho; 12. Khona ngoku ke liya kukhanyisa.” 13. “Ndakuyoba, emka la mandlana endinawo, 14. Kukho msizi na owoza andincede?” 15. “Ewe. Kwanele Nkosi yakho yawaphiw’ amandla; 16. Yona ke ngokwayo yokunik’ amendu.” 17. “Yakuphela ke le Ndlela ndiyihambayo. 18. Ndithenjiswa zinto zaluphi na uhlobo? 19. “Elaa Zulu elavulekel’ iNkosi yakho, 20. “Elo Zulu lovuleka ke nakuwe.” 2.1 Caphula umqolo otyhila ubunzima bendlela eza kuhanjwa yimbongi kwiStanza sokuqala. (1) 2.2 Ingaba imbongi iludale njani undindwano kulo mbongo? (1) 2.3 Ngqina ukuba lo mbongo ngumbongo ntyilazwi ngokomxholo. (2) 2.4 Nguwuphi umyalezo odluliswa yimbongi kulo mbongo? (2) 2.5 Chaza izinto zibe MBINI ezingumceli mngeni kwindlela ehanjwa sisithethi ngokwesitanza 3. (2) 2.6 Ucinga ukuba esi sicatshulwa sombongo siphumelele ukudlulisa uluvo lokuba emva kwamanzithinzithi obunzima bendlela kukho ithemba lokuphumla. Xhasa impendulo yakho. (2) [10] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 9 OKANYE UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo. OKUHLE – ZS QANGULE 1. Yakhula inkwenkwe yabheka esikolweni, 2. Izithanda iincwadi ingenzi nomolweni. 3. Yayisingcutha isiLungu ingaqhelisi, 4. Iwadlakaza amanani njengesiNgesi. 5. Yazixaka iititshala zaphoselana ngayo, 6. Kwakuthi khinxi kukhululwa ngezayo. 7. Yaba yiminyakana yodudulela phambili, 8. Bothuka bonke bajonga phambili. 9. Kwancipha ubuhlanti kwasala zambini, 10. Waphela umzi yavungama ilali. 11. Yaba mbalwa yabhavumlela kude, 12. Wathi umntu uncamile ifuzile kakade. 13. Yaphela imfuyo kwaxhathiswa ngehagu, 14. Yabila ingqondo yona okweyehagu. 15. Lancama ixhego lathi liyazinikela, 16. Likhusela ikhehlekazi evasini lizincamela. 17. Labuya litaka izimanga lakukhohlela. 18. Nakwikhehlekazi kukubi lizitotobela. 19. Naxa kunjalo bathi kumele agqibe, 20. Wasebenza naye wabhitya nemilebe. 21. Qondo le-B.A walixway’ emhlana, 22. Ngqondo yakhe zange izigwagwise. 23. Lachach’ ixhego nexhegwazana, 24. Khanyisa mzi babone kudana. 3.1 Caphula umqolo obonisa ukuba yayizimisele le nkwenkwe, ingadlali kwisitanza sokuqala. (1) 3.2 Ingaba imbongi iludale njani undindwano kulo mbongo? (1) 3.3 Ngqina ukuba lo ngumbongo mbaliso ngokomxholo. (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 3.4 Chaza izinto zibe mbini ezibe ngumceli mngeni kwimfundo yale nkwenkwe ngokwesitanza 3 (2) 3.5 Nguwuphi umyalezo odluliswa yimbongi kulo mbongo? (2) 3.6 Ucinga ukuba siphumelele esi sicatshulwa sombongo ukudlulisa uluvo lokuba ukuzinikela sisixhobo esisa empumelelweni? Xhasa uluvo lwakho. (2) [10] OKANYE UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE Funda isicatshulwa sombongo esilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo. ISIQITHI SEENTINI – TN Kabanyane 1. Ndulo sadalwa ngeenjong’ entle 2. Njengendawo zonke saba likhaya, 3. Kwiintini zolwandle zaphumla khona. 4. Oonwele ziyephu-yephu ziphetshethwa ngumoya 5. Beza neenjongo eziphuthileyo eKoloni. 6. EzaseNtshon’ izaphuselane zade zaphukaneka. 7. Zathi isiqithi silungel’ abaneqhenqe, 8. Balahlelwe khona de bawohloke, 9. Mva kwalandelisw’ abalahlekelwa ziingqondo, 10. Bazenzel’ indumanga yab’ esiqithini. 11. Baxulubane baxhwithane kudliw’ ofileyo 12. Kungenjal’ ongen’ emanzini lilifa likakrebe. 13. Abath’ abaphucukile, bambono zityedileyo, 14. Bahluth’ umhlaba womXhosa emaXhoseni, 15. Akubuz’ isizekabani wanyolwa ngomnwe. 16. Akuphindisa kwathiw’ ulidela-mbuso, 17. Isigwebo sakhe wohlal’ubom esiQithini. 18. Ndithetha ngoMakana kaNxele? 19. Kwathi kant’ uMakan’ uhlahl’ indlela, 20. Wandulel’ amaXhosa akowab’ alandela. 21. Wawuvumisele na Makana kaNxele? 22. OoRholihlahla barhol’ amahlahla balandela. 23. Sisiqithi esitheni esi sibulala calanye ? 24. Abangeneleli, oovelevutha bakwamlebese. 4.1 Caphula umqolo obonisa ukuba abamhlophe beza nezimvo ezingathandekiyo kwisitanza sokuqala. (1) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 11 4.2 Imbongi iludale njani undindwano kulo mbongo? (1) 4.3 Chaza izinto zibe MBINI ezibe ngumceli mngeni kumaXhosa ngokwakwisitanza -3 (2) 4.4 Ngqina ukuba lo ngumbongo wopolitiko ngokomxholo. (2) 4.5 Nguwuphi umyalezo odluliswa yimbongi kulo mbongo? (2) 4.6 Ucinga ukuba siphumelele esi sicatshulwa sombongo ukudandalaziza intlungu ababekuyo abomgquba kwilizwe looyisemkhulu? Xhasa impendulo lwakho. (2) OKANYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: KUNYANZELEKILE UWUPHENDULE UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo. UHAMBO LUKAMZILIKAZI – M.G. Mdliva 1 Aa Mthwakazi! 2 Wena Mzilikazi gorha ndini 3 Waliwel’iThukela namaNdebele, 4 Wabagxagxamis’ abanyeph’ ugxanya. 5 Wambeth’ umnweb’ uyingwe, 6 Iyimikhonto amehlw’ ekubonis’ indlela. 7 Ndebele Mthwakazi mhlekazi, 8 Wen’ umzimb’ ubhaxa bhaxa. 9 Wawabelek’ amaNdebele ungagodoli, 10 Wazilibal’ iindaba zomtshakazi, 11 Mzilikaz’ ungumNguni, 12 Mthwakazi nguw’ ungumNguni, 13 Wawacand’ amathaf’ e-Afrika, 14 Zikukhweb’ ingxangxasi zikaVictoria ngxa. 15 Zath’ akulahlekang’ ugodukile, 16 Athul’ amalahlekaz’ ekufihlile. 17 Wabengabong’uNyath’ ebhomboloza, 18 Wazivum’ iingoma zamaqhaw’ enethemba. 19 Yiza Nyath’ umkhaph’ umntwan’ egazi, 20 Uyigqibil’ ebeyizalelw’ eyizele. 21 Uyishiy’ iKafusi naGwanda uyahamb’ uMzilikazi. 22 Z’ umbong’ asithel’ ubuy’ ubon’ uLobengula, 23 Ndlela-ntle Mthwakazi, 24 Nde ngqishi ndagqibezela. 5.1 Chonga umqolo obonisa ukuphehluzeliswa kwabamhlophe nguMzilikazi kwisitanza-1 (1) 5.2 Chaza isixhobo sohlalutyo kumagama abhalwe ngqindilili kwisitanza -1 uze uchaze nenjongo yokusetyenziswa kwaso. (2) 5.3 Ngumfanekiso ngqondweni mni ofumaneka kumagama abhalwe ngqindilili kumhlathi we-3? (1) 5.4 Ithini injongo yembongi kulo mbongo? (2) 5.5 Ngqina ngeengongoma ezimbini ukuba sisibongo esi. (2) 5.6 Ingaba imbongi iphumelele ukuphuhlisa uhambo lukaMzilikazi kulo mbongo? Xhasa izimvo zakho. (2) [10] AMANQAKU ECANDELO A: 30 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 13 ICANDELO B: INOVELI/ UNCWADI LWEMVELI IMIYALELO • Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezimbini noNcwadi Lwemveli. • Khetha umbuzo kwiNoveli oyifundisiweyo/ukhethe umbuzo kuNcwadi Lwemveli. • KwiNoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI, OSISINCOKO SONCWADI nombuzo OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo wesi-8 ukuya kumbuzo we-13. • Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule. QAPHELA: • Xa ukhetha umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B, (kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwiDrama). • Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B (kwiNoveli/KuNcwadi Lwemveli), KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C (kwiDrama). INOVELI Phendula UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO 7 (UMBUZO OMFUTSHANE) UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI INKAWU IDLIW’ILILA – S Kula Liyinene elithi, ubomi obububo yimigudu nemizamo, impumelelo isentabeni. Ngqina olu luvo ngokuqamela kwimigudu nemiqobo uMapheza athubeleze kuyo ekulweni ngempumelelo ulwaphulomthetho kule Noveli. Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390. [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
14 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE INKAWU IDLIW’ILILA – S Kula Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo. ISICATSHULWA A “Senditshilo ke ukuthi umqobo ngoku iza kuba nguMapheza.” “Makafe naye uMapheza ukuba unayo indlela. Inkawu idliwa ilila, ngaphaya koko siya konwaba kudala.” Walala uMfuneko izibilini ziphezulu. Wathi akucinga, wafumanisa ukuba ngenene nangenyaniso kunyambelekile, kufuneka amkhusele uThantaswa ukuze naye azoxhamla kweliya lifa lemali ashiywe nalo. Njengoko ebesel’ 5 etshilo ukuba akuyi kuba lula ukumkhusela ukuba uMapheza usadla amazimba, ucinge ngecebo lokumbulala. Kuthe qatha engqondweni yakhe u-Inspector Nqoza awayemazi ukuba uyinkubabulongwe yakhe kodwa alavela msinyane iqhinga lokumfaka kule ndibongo. Wayengumfo onezigigaba kakade umthetho wakhe uMfuneko. Wayekuthanda kakhulu ukuphumelela ngezinto ezingekho 10 mthethweni. Wayesithi xa athethayo yena akazi kulungisa umthetho owonakala kudala. Kwakukudala esamkela iimali zokunyotywa zizihange awayezikhupha sele ezibambile, emva koko amanye amapolisa awakhombe eNdenxa. Ukunyoluka kwakhe ke kwakuza kukhe kuvavanyeke kweli tyala lokugetyengwa kukaMsindisi. Njengesiqhelo wavuka waphangela uMfuneko ngemini 15 elandelayo. Wayengabonakalisi nto kwathini, koko wayemangalisiwe naye njengamapolisa onke. Wafika uMapheza sele efikile emsebenzini efake intlanganiso namanye amapolisa bevandlakanya ityala awayejongene nalo. “Madoda ukuba ninalo iqhinga malunga neli tyala indoda mayivelise umbono wayo” wangena uMfuneko 20 xa atshoyo uMapheza kuBhadula owayelipolisa elingengomcuphi. Lisiko lamapolisa kakade ukuba xa kukho intlekele axhobisa aza kuphanda ngamacebo. “Ityala elinje wena Mapheza liqhelekile. Andiqondi ukuba ababulali bakaYangaphi baya kufihlakala kuphele nangona ubugebenga bebenzele emnyameni nje” utshilo uBhadula. Wothukela ngaphakathi uMfuneko. 7.1 Tyhila isigqebelo esikumazwi kaThantaswa abhalwe ngqindilili kumhlathi woku-1. (2) 7.2 Chaza into eyathi qatha kuMfuneko njengesisombululo sokususa umqobo onguMapheza kulonwabo lwakhe noThantaswa. (1) 7.3 Yinyani okanye asiyonyani ukuba uthando oluphakathi kukaMfuneko noThantaswa alunyanisekanga? Xhasa impendulo yakho. (2) 7.4 Nika izinto eziMBINI ezingqina ukuba uMfuneko wayechasene nobulungisa ngokwesi sicatshulwa. (2) 7.5 Xela into ebophelela uThantaswa kuMfuneko ngokwemeko yesi sicatshulwa. (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 15 7.6 Ingaba uphumelele uMfuneko kwiinjongo zakhe zokukhusela uThantaswa ngokwasebalini? Xhasa impendulo yakho. (2) 7.7 Ucinga ukuba yintoni emenza othukele ngaphakathi uMfuneko akuva amazwi kaBhadula abhalwe ngqindilili? (2) 7.8 Tyhila ukuzaliseka kwamazwi abhalwe bukekela kumhlathi wokugqibela. (2) KUNYE ISICATSHULWA B Wayengaqhwanyazi emjonge ntshoo, engundiyalwa wonke, iinwele zimile nkqo okweentsiba zencanda elwa nezinja. Nangona uMfuneko wayekuqeqeshelwe nje ukubamba umntu ophethe umkhono wekati, ngaloo mzuzu wasuka waliqhitala. Wayekhohlwe okwenja imi nenkovu. 5 “Thanti, Thanti, khawume kancinci, sithandwa sam! Beka umpu phantsi, sithethe kuqala phambi kokuba sife,” wacenga ephelelwe licebo uMfuneko. Wayeduduzela kukoyika ecinga ngobuhlungu bokufa ngokudutyulwa. “ Mfuneko, ubutyebi ebesizithembise ngabo bumke namanzi. Into eshiyekileyo ngoku kukubhadla ejele ubomi bethu bonke.” Watsho umpu 10 ewubambe ngezandla zozibini ewukhombe kuMfuneko. “Khawume kancinci kaloku, Thanti! Yonke le nto iza kulunga! Awuzukuya entolongweni.” Watsho engcucalaza phezu kwebhedi uMfuneko, iliso lakhe libona intunjana emnyama yeembumbulu ijonge kuye okweliso lekhamera. “Amathumzi obumnyama awile. Makathi ephakama ke ngemini elandelayo, 15 sibe thina sobabini sesiwile, singenakuphinda siphakame naphakade.” Watshothozelisa la mazwi uThantaswa, kanti ngamazwi akhe okugqibela lawo phezu kwegade lomhlaba. Abamelwane bakhe beva ngezithonga zompu ezine zisitsho kwaYangaphi, emva koko kwathi cwaka akwabikho nomntu lo okhalayo. Owaba nesibindi wayokroba, wafika itshoba lilele umbethe kubo 20 bobabini, wabe sel’ ehlaba umkhosi. Ayemathathu amanxeba kuMfuneko. KuThantaswa imbumbulu yangena ebunzi, yaya kuphuma ekhosi. 7.9 Xela izixhobo ezimbini ezikwesi sicatshulwa ezityhila ukuba ibali liqhubeka kwixesha lokhanyo. (2) 7.10 Chaza ukuba sikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa. Xhasa impendulo yakho. (2) 7.11 Cacisa ukuba ukusetyenziswa kwamagama abhalwe ngqindilili kwesi sicatshulwa angumqondiso wantoni? Xhasa impendulo yakho. (2) 7.12 Ngokolwazi lwakho lwebali ingaba umbhali uyaluchasa okanye uyaluxhasa ulwaphulo mthetho? Xhasa impendulo yakho (2) 7.13 Ingaba isiphelo sale Noveli sisiyolisi okanye yintlekele? Xhasa impendulo yakho. (2) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
16 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) OKANYE UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa Liyinene elithi, ubomi obububo yimigudu nemizamo, impumelelo isentabeni. Ngqina amanzithinzithi athubeleze kuwo uThole ukufika kwimpumelelo yakhe kule Noveli. Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko ngamagama angama-340–390. [25] UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo. ISICATSHULWA C Uthe akunyeka wabona ngesinye isibini simkhombe ngomkhono wekati. Waphelelwa ngamandla kwangoko waguquka ewajonga. “Phakamis’ izandla” utshilo omnye kwesi sibini. Uthe ukuba aphakamise yamtsibela enye kwesi sibini yamqamangela ngokungekho similweni, ngentambo azandleni yathi ukuba igqibe yamfak’impama yamkhaba waya kuwa. “Kahleni madoda. 5 Musani ukuyibhuduzelela le nja iza kusuk’ ife singekayenzi nto,” watsho lo uphethe umkhonw’ekati. “Ikakade Peto kufuneka ifile” … Kwalile ngesiqingatha sentsimbi yeshumi lahlokoma ixesha, latsho ngentlokoma enkulu, kuba lalithiyelwe ukwenjenjalo. Ingxolo yalo yabangathi yileyo yokubethwa kwamagogogo ezilokishini ezinzulwini zobusuku xa kuphela 10 umnyaka omdala kungena omtsha. Ngenene kwakusahlulelana ubomi obudala kuThole kungena ubomi obutsha angabaziyo, belabafileyo. Lathi ukuba litsho ixesha zatsiba kuye ezi zinto zimkhulula zimqamangela izandla ngasemva zimphamba ngeempama zimkhomba emnyango. Waqhutywa waya kukhutshelwa ngaphandle kwelokishi, yekoko ukukhweza 15 naye ucingo besihla besiya echibini. Imizuzu yayilishumi linesihlanu ibethe intsimbi yeshumi elinanye awayeza kuphoswa ngayo emanzini. Ukususela ekubotshelelweni kwakhe endlwini umthandazo wakhe wawumnye ingothi; “Nkosi ukuba ndingaphuncuka kula makhamandela ndizibone ndingosindileyo inkulu into endingakwenzela yona, igama lakho 20 ndingalibonga njalo.” Bathe xa balushiyayo ucingo kwathi gqi umqokozo wamapolisa ngomgaqo oza ngeliya icala ukhweza ucingo olo ukhwele iibhayisekile, suka zee dungu ezi zihange zabaleka zimshiya ngasemva ebotshwe izandla ngezo ntambo. Afika abuza amapolisa ukuba kungaba kuhleni na, wee cwaka engaphenduli. 25 Amfaka ithotshi emehlweni efuna ukuqonda ukuba ungubani na; afika umfo exwebe eluthwebeshu, ubuso buyiloo nto kukudumba zimpama namanqindi. Amkhulula ezo ntambo zazisezandleni. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 17 9.1 Xela into ebophelele uThole kwezi zihange zikwesi sicatshulwa. (1) 9.2 Chonga izinto zibe MBINI ezikhankanywa kwesi sicatshulwa njengesisombululo sokususa umqobo onguThole kulonwabo lukaJoe noNomsa. (2) 9.3 Yinyani okanye asiyonyani ukuba uthando oluphakathi kukaThole noNomsa lwalunganyanisekanga. Xhasa impendulo yakho. (2) 9.4 Xela uluvo oluphuhlisa ukuba aba bafo babeza kubulala uThole babechasene nobulungisa. (2) 9.5 Tyhila isgqebelo esikumazwi abhalwe ngqindilili kumhlathi wokuqala. (2) 9.6 Ingaba uphumelele uThole kwiinjongo zakhe zokudumisa iNkosi ngokwesebalini? Xhasa impendulo yakho (2) 9.7 Ucinga ukuba yintoni eyenza uThole athi cwaka xa ebuzwa unobangela wemeko akuyo? (2) 9.8 Tyhila ukuzaliseka kwamazwi akumthandazo kaThole abhalwe ngqindilili kumhlathi wesi-2. (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
18 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) ISICATSHULWA D Kuthe xa kuphakathi engxoxweni ngalo mbandela, kungekho uzimisele ukunikezela, uMangaliso emile ngelokuba makathunyelwe kuyo, isifundisi sikhaba ngamanqin’ omane sisala, kwavela la ngwevu yomfundisi ibikhe yadanduluka esidlangalaleni isithi; ‘Akuyi lubuyayo apho mfo wam,’ yathi, ‘Uxolo maWesile amahle, kambe ngokuzenza umqobo phambi komfundisi lo 5 efuna ukuya eGeorge Goch hleze kuthi kanti siphazamisana necebo likaThixo. Ndingomnye nje ochase ukuba umfundisi lo aye eGeorge Gosh ndiphakamisa ukuba umntu kaThixo akhululwe ahambe aye kule ndawo, inkomo enotshobo ayinqandwa bazalwana.’ Ngaloo mazwi endod’ enkulu waba uyakhululwa uMangaliso ukuba ayokuba 10 ngumfundisi eGeorge Gosh eza kujongana nombandela wokwakha nendlu yecawa. NgoLwesihlanu emva kokuba enyuliwe wenjenjeya nenkosikazi yakhe bephuma eAlbert Street besiya kuhlola loo lokishi wayeza kuqala kuyo umsebenzi wakhe bekhwele kuNyawuzevangeli. Bafika beshiya imoto esangweni bee chu kancinci besihla benyuka nezitalato 15 zelokishi bemana ukunqwala ngeentloko bebulisa ababehleli eziverandeni. Kuye wonke umntu odlulayo kwakusala ukuba angakhe eme esondele esi sibini. Ude ubeve abanye bethethela phantsi bebuzana besithi, ’Ngowaphi na lo mfundisi ufaneleke kangaka? “Andazi uthi asinguye lo waseWesile uza kuza apha? Wova esitsho 20 ukuphendula obuzwayo.” “Kowu! Ingathi usemncinci nje nithi uza kulunga kule George Gosh inzima kangaka?” Bathi kuba kwakungoLwesihlanu emva kwemini bazibona izimanga zase George; abantu benxila behebhuza ezitalatweni bephuma izinto ngemilomo yabo. 9.9 Xela izixhobo ezikwesi sicatshulwa ezityhila ukuba liqhubeka kwixesha lokhanyo. (2) 9.10 Chaza ukuba sikweliphi inqanaba lesakhiwo esi sicatshulwa. Xhasa impendulo yakho. (2) 9.11 Cacisa ukuba ukusetyenziswa kwamagama abhalwe ngqindilili kungumqondiso wantoni? Xhasa impendulo yakho. (2) 9.12 Ucinga ukuba umbhali wale ncwadi uyichasile okanye uyayixhasa inkolo yobuKrestu? Xhasa impendulo yakho. (2) 9.13 Ingaba isiphelo sale Noveli sisiyolisi okanye yintlekele? Xhasa impendulo yakho. (2) [25] AMANQAKU ECANDELO B: 25 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 19 OKANYE UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule Liyinene elithi ubomi obububo yimigudu nemizamo, impumelelo isentabeni. Ngqina olu luvo ngokuqamela kwimigudu nemiqobo uMfazwe athubeleze kuyo ukuya kufika kwimpumelelo yomzabalazo wakhe kweli bali. Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390. [25] OKANYE UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo. ISICATSHULWA E Yadubula ngelo xesha imikhwazo yanxakama imemeza ivela kwezinye izisele, kwabanye abavalelwe njengam, “Wenzeni umntwan’ omntu, selede abethelwe ukubulawa nje?” Kwathi kanti baninzi abayimameleyo imigudu eyenzekayo. Ndangenelela nam ndingenakuzibamba, “Magqwirhandini”, kanti kuloku ziza kupheza izithonga. 5 Zathi cwaka, kwathi cwaka. Kusasa ngaloo mini ndeva ndingabuzanga ngegwangqa elalize kuthabatha iinkcukacha esiseleni sam ukuba “obesenza isimbonono sokukhumbula unina ngephezolo uzixhome ngomlenze webrukhwe lahlanza iselwa.” Ndibuze ngobungxamo ndikhondoza ndifuna ukuqonda ukuba balwenze ntoni olo sizana, yathi 10 impendulo “ngumntu obecinga unolwazi oluninzi.” Ngesibindi endingasaziyo ukuba ndasithatha phi na, ndathi uyaxoka ubulewe ngokubethwa ngamapolisa lathi igwangqa lingandijonganga “nguwe olandelayo.” Ndashiyeka ndithe nkamalala, ndikhamisile. Esi simo seli polisa sandicingisa nzulu, ndatsho ndakhumbula amazwi eqobokazana endandichitha nalo imva kwemini 15 engaphambi kwale yokubanjwa. Akukho nto ndandingayincokoli noNokuzola, ingakumbi ubomi bam baseyunivesithi njengokuba yena engazange aye nje. Kaloku yena umfokazi wayesebenza njengomongikazi kuloo dolophu yethu iBholo. Wayedla ngokuyiphulaphula ngomdla yonke intshwaqa yam, kodwa kuthi kwakufika kwezopolitiko athi, 20 “ungaleqi endala uba lithole, umzabalazo kudala wabakho, kwaye uhamba ushiya izigede neengxwelerha endleleni, ungabi lelinye lamaxhoba ke mfo.” Lathi xa indim olandelayo igwangqa ndamcinga uZoe. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
20 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 11.1 Xela into ebophelela uMfazwe noNokuzola amkhankanya kwesi sicatshulwa. (1) 11.2 Chonga izinto zibe MBINI ezenziwe nguMfazwe kwesi sicatshulwa ukudandalazisa uvakakelo lwakhe ngomfo ebebhonga esiseleni. (2) 11.3 Yinyani okanye asiyonyani ukuba uthando oluphakathi kukaMfazwe noZoe lwalunganyanisekanga. Xhasa impendulo yakho. (2) 11.4 Chonga uluvo ngokwesi sicatshulwa oluphuhlisa ukuba uMfazwe uchasene nobuxoki (2) 11.5 Tyhila isigqebelo esikumazwi egwangqa abhalwe ngqindilili, athi “nguwe olandelayo” (2) 11.6 Ingaba uphumelele uMfazwe kwiinjongo zakhe zokuvulela uNokuzola isifuba, ahlale emthembile. Xhasa impendulo yakho (2) 11.7 Ucinga ukuba yintoni emenza ashiyeke ethe nkamalala uMfazwe emva kwamazwi abhalwe ngqindilili athethwe lipolisa. (2) 11.8 Tyhila ukuzaliseka kwamazwi abhalwe ngqindilili kumhlathi wesi-3 kwesi sicatshulwa singentla. (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 21 ISICATSHULWA F Ithe seyigqitha le ntokazi kum, yajika ndamva umfana xa ekukhalazela oko, ethetha isiXhosa. Ijike yaza kuma phambi kwam ayagqitha. Ndaphakamisa intloko ndisiba mhlawumbi ngumntu oxakwe yinto. YayinguCikizwa! Andiphinda laa mehlo ukundibamba ngomnatha, sajongana ixesha elide, kwada kwangenelela unyana wakhe ngokumtsala- 5 tsala. ‘Ngunyana kabani lo umhle kangaka?’ Ndibuza kuCikizwa sekukudala sihleli phantsi egumbini lokutyela kwalapha esikhululweni seenqwelo-moya. Ngaxeshanye ndifunqule le nkwenkwe yasuka yathandeka, ndiyibeke phezu kwalo mlenze ungaqhwaleliyo. 10 ‘Ngunyana wakho!’ Izinto ezothusayo zingabe ziphinda ziphele na kakade? ‘Hayi wena Cikizwa khawuthethe inyani. Phofu ke ukuba akufuni kuxela, kakade ibingeyondawo yam leyo, kodwa ke unonyana omhle gqitha.’ Ndatsho ndirhwaqela ndisoyika ukuthi kanti ndonile. ‘Xa umjongile wena ufana nabani? Khangela olu siba lusebunzi, 15 ngumfanekiso wakho nangalaa mehlo alaqazayo. UZubuye lo ngunyana wakho. Nako nangoku ubuyile.’ Amehlo am ayesathe ntshoo emfaneni, engakwazi ukusuka. UCikizwa wayethetha ngokukhawuleza. “Kuyacaca iileta zikanina noninakhulu akukazifundi. UNokuzola wamfumana 20 lo mntwana ukusweleka kwakhe. Kwakufanele ukuba wayengazanga aphile naye, kodwa uThixo akavuma, lwasinda lona usana. Ukuba ube ulapha yimisebenzi kamfundisi uHlathi nenkosikazi yakhe. Sendingenelele ke nam njengonina.” Ndiphazanyiswe kwingcinga neziqhwaywe nguZubuye kukufika konyana kaMeva Douglas, ndabe ndisithi makusongwe impahla. 25 11.9 Xela izixhobo eziMBINI ezikwesi sicatshulwa ezibonisa ukuba ibali liqhubeka kwixesha lokhanyo. (2) 11.10 Chaza ukuba sikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa. Xhasa impendulo yakho. (2) 11.11 Ukusetyenziswa kwamagama abhalwe ngqindilili kwesi sicatshulwa angumqondiso wantoni? Xhasa impendulo yakho. (2) 11.12 Ucinga ukuba umbhali wale ncwadi uwuchasile okanye uyawuxhasa umzabalazo wokulwela inkululeko? Xhasa impendulo yakho. (2) 11.13 Ingaba isiphelo sale Noveli sibe sisiyolisi okanye yintlekele? Xhasa impendulo yakho. (2) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
22 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) OKANYE UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana NABANYE Liyinene elithi ubomi obububo yimigudu nemizamo, impumelelo isentabeni. Ngqina olu luvo ngokuqamela kwimigudu nemiqobo athubeleze kuyo uGxuluwe kwintsomi ethi “uGxuluwe naBathwa” kunye nombongo othi “Intaba kaNdoda” Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390. [25] UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana Funda ezi zicatshulwa zoncwadi lwemveli ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo. ISICATSHULWA G INTSOMI KAKHETSHE NESIKHUKUKAZI Kwathi ke kaloku ngantsomi, kudala-dala iintaka zaye zithandana, zisendiselana njengabantu. Ngelo xesha ukhetshe ufike watshata nesikhukukazi, bahlalisana kakuhle, bathandana oku kusisimanga bada bafumana nabantwana. Kwalile ngenye imini, ukhetshe wemka esiya kuphandela usapho into etyiwayo eshiya isitshixo sendlu nomfazi. Ekuhambeni kwendoda isikhukukazi sicinge 5 ngokuya kutyelela isihlobo saso ebesihlala mgama. Kule ngcingane yembutho sihambe nabantwana baso ukuze nabo bafumane ithuba lokuya kubona ilizwe. Sincokole, sancokola, sancokola nesihlobo saso kwahamba ixesha, kwabonakala ukuba lifikile ixesha lokuba usapho lugoduke. Lufikile ekhaya umninimzi engekabuyi, abantwana beyimfe kukudinwa, 10 belambile, wada omncinane woyiswa kukunyamezela, wazibika kunina. Isikhukukazi sibe ngakhangela isitshixo sokuvula indlu ukuze abantwana batye, tu ukuvela isitshixo. Sibhuqe sabhuqa, sabhuqa sada sancama. Kusenjalo, kwenzeka elona sikizi kuba umntwana wasuka waqhawuka, itshoba lalala umbethe ngenxa yendlala. Uthe umntwana esandul’ ukufa wagaleleka 15 ukhetshe, akuyibona le ntlekele wavutha ngumsindo engxolisa umfazi wathetha: “Ukususela namhlanje thina sobabini sahlukene. Kunjalo nje kuya kuba njalo nakwinzala yethu. Ookhetshe baya kubatya abantwana beenkuku kude kuvele esi sitshixo silahlekileyo. “Uthe ukuba atsho ukhetshe wabutha konke okwakhe wemka. Okwenene kwenzeka ngokokuthetha kwakhe kuba nanamhla 20 oku ookhetshe basawatya amantshontsho eenkuku. Isikhukukazi sona asikancami kuba sisaphikelele ukuphanda, siqhwaya emhlabeni nje sisakhangela esaa sitshixo sikakhetshe ukuze sixolelane naye, kubekho ibuyambo ukuze abantwana babo bangabisaxhwilwa. Phelaphela ngantsomi. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 23 13.1 Loluphi udidi lwentsomi olu lukwesi sicatshulwa? (1) 13.2 Chonga izinto zibe MBINI ezikhankanywa ngukhetshe njengesisombululo kwingxaki abajongene nayo yokulahleka kwesitshixo. (2) 13.3 Yinyani okanye asiyonyani ukuba uthando olwaluphakathi kokhetshe nesikhukukazi belunganyanisekanga? (2) 13.4 Nyothula uluvo ngokwale ntsomi oluphuhlisa ukuba ukhetshe uchasene nesimbo sokungakhathali. (1) 13.5 Chaza iingxaki eziMBINI adibene nazo uSikhukukazi xa efika kwikhaya lakhe. (2) 13.6 Uphumelele ukhetshe kwiinjongo zakhe zokuqhawula ubudlelwane phakathi kwakhe nesikhukukazi? Xhasa impendulo yakho. (2) 13.7 Tyhila intsingiselo eziswa ngamagama abhalwe bukekela kumqolo we-15. (2) 13.8 Ngeengongoma eziMBINI cebisa ukhetshe ngobungozi bokuba ingxabano yabo ichaphazele abantwana. (2) ISICATSHULWA H Funda esi sibongo silandelayo wandule uphendule imibuzo elandelayo. UTYWALA BOMLUNGU 1. Ho-o-o-o-yina Mz’ oNtsundu! 2. Khaniphulaphule Mzi wase-Afrika! 3. Kanivul’ iindlebe Mzi wakowethu! 4. Khanivul’ iindlebe nina hlang’ oluNtsundu! 5. Yizani sikhe sibonisane! 6. Yizani sikhe sifundisane! 7. Yaphel’ iAfrik’ emnyama madoda 8. Yizani siyilungise madoda. 9. Amagatya amatsha aqhuzukile 10. Nomlisela wakuthi uwohlokile 11. Iintyatyambo ze-Afrika zivuthulukile 12. Ngenxa yakho tywala bomlungu! 13. Afil’ amahlumel’ eAfrika 14. Nesizalo se-Afrika sabuna 15. Umqolo we-Afrika waphusile 16. Ngenxa yakho tywala bomlungu ! 17. Iinqwelo zilugqibil’ulutsha 18. Aphelil’ amathemb’ amatsha 19. Zifundiswa ze-Afrika ziphelile 20. Ngenxa yakho tywala ndini bomlungu! Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
24 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 21. Bonke bakhala ngegrangqa 22. Badunduluze njengamathanga 23. Zon’ iintloni zibe ziphelile 24. Ngenxa yakho tywala bomlungu! 25. Yizani siyivus’ i-Afrika 26. Siyitywine yonk’ imithombo 27. Empompoz’ utywala bomLungu 28. Siyivale yonk’ imijelo 29. Ephalal’ iinyembezi zomlungwazana 30. Siziqhekeze zonk’ iingqayi 31. Ezizele butywala bomlungu ! 32. Yini le ! 33. Yaphel’ iAfrika sijongele!! 13.9 Xela iimpawu zibe MBINI ezibonakalisa ukuba esi sisibongo. (2) 13.10 Chaza isixhobo sohlalutyo esisetyenziswe kwimiqolo ebhalwe ngqindilili wandule unike injongo yokusetyenziswa kwaso. (2) 13.11 Nika amagama abe MATHATHU abonakalisa ukuba imbongi ithetha nohlanga oluNtsundu. (3) 13.12 Loluphi udidi oluchatshazelwa kakhulu ngulo mbulalazwe ubutywala ngokwalo mbongo? Xhasa impendulo yakho. (2) 13.13 Mfundisoni oyifumana kulo mbongo? (2) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 25 ICANDELO C: IDRAMA IMIYALELO • Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukususela kuMBUZO 14 ukuya kuMBUZO 17. • KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI kunye NOMBUZO OMFUTSHANE. • Khetha umbuzo ube MNYE uwuphendule. QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B (kwiNoveli/ kuNcwadiLwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI KwiCANDELO C (kwiDrama). Xa umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B (kwiNoveli/ kuNcwadi Lwemveli KUNYANZELEKILE ukuba akhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama) UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa ‘Loo nto ndiza kuyimela, andikhathali nokuba umntu sele esithini.’ Cangcatha kwimigudu eyenziwe nguZwilakhe ukuzalisekisa la mazwi akhe angasentla nesiphumo sayo. Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390. [25] OKANYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
26 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo. ISICATSHULWA I UNOMAMPONDOMISE Kowu bhuti Gugulethu, Rhadebe, le nto akukayiyeki nangoku? Kodwa sisizungu sani esi undimele ngaso? Uza kundenzela amashwa ngale nto. Uza kubangela ukuba ndingatyi kutya kuhlayo, ndingalali buthongo buhlayo yiyo 5 yonke le nto GUGULETHU Mna akuhli ngoku ukutya endikutyayo. Andisathethi ke bona ubuthongo, ndithi ndakucinga ngawe bumke bonke, ngoku into eseleyo ngamashwa ukuba abephezu kwam ngenxa yakho, kuba NomaMpondomise, qonda kakuhle 10 Jola, ngenxa yothando lento ingumntu iyajika ibe yinto ebingeyiyo ekuzalweni, okanye ibeyinto ebingadalelwanga yona ekuzalweni, okanye abe yinto ebengadalelwanga yona nguThixo. Ngenxa yothando umntu uba ngumbulali ngoku ebengadalelwanga 15 kubulala. Ngenxa yothando umntu uba ngugqobha ogqobha onke la mankazana eli lizwe. Yintoni unobangela? Intliziyo ayivumi ukwanela kuba kukho lowa mntu unguyena-yena ubesenyongweni. Ngoku seleyinto ehamba isenza nje phantsi kwegama lokuba iyazixolisa. 20 Ngenxa yothando umntu uzibona selenxila ebengakhange wadalelwa bunxila, umve esithi ucima iintsizi, uyazithuthuzela. Ngani ukuba azinyulele ixelegu elibutywala ekucimeni iintsizi, nasekuzithuthuzeleni? Kaloku oyena mthuthuzeli wenene ngulowo usuke 25 wakhwez’ amathambeka. NomaMpondomise, Jola, ndive xa ndisithi kuwe andityi kutya kuhlayo nguwe, andilali buthongo buhlayo ngenxa yakho. Ngoku ndiyakucela, nqanda nali ilifu lelishwa, lokuba yinto endingadalelwanga yona, lilenga phezu kwam. 30 15.1 UNomaMpondomise uzenzele amashwa ngokwakhe. Ngeengongoma ezimBINI xela amashwa athe amehlela ngokwasebalini (2) 15.2 Chaza ngeentetha eziMBINI ezixela ukuba zozibini izithethi kwesi sicatshulwa azonwabanga. (2) 15.3 Ngqina ngeengongoma eziMBINI ubunyani bamazwi kaGugulethu abhalwe ngqindilili ngokwale drama. (2) 15.4 Chaza isiganeko esenziwa nguGugulethu kule drama ukhokelwa ngamazwi akrwelelwe umgca ngaphantsi. (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 27 15.5 Nika isizathu sokuba uNomaMpondomise angasamkeli isicelo sikaGugulethu esikwesi siqendwana. (2) 15.6 Ingaba umtshato kaGugulethu noNomaMpondomise malunga nothando abalucebayo waphumelela? Xhasa impendulo yakho. (2) KUNYE ISICATSHULWA J UZWILAKHE Ewe kuba ityala likuye, lo mntwana wasemzini akanalo nelincinci ityala, nguGugulethu obalekileyo. Ukuba uGugulethu ebengabalekanga waya kuhlala eMthatha ngeyingekho yonke le nto. UNYANISO Mfo kabawo Mthetho mus’ ukuzihlupha, yhini mfondini ngathi akuyazi le ndoda, ayizi kujika kule nto noxa sekuhle izinto ezinje ngenxa yayo. 5 Qhuba mfo kabawo, oxheleyakhe akabuzwa. Kuqala besifudula sisithi isala kutyewa sibona ngolophu, ngoku sixakiwe ukuba siza kuthini na kuba nalo ulophu lubonakele. Ngoku ke sofana siqukumbele ngelithi, inkomo enotshobo ayinqandwa. Kodwa ungafane uqine mfo kabawo kule nto uyenzayo, mkhulu umhadi ozimbela wona. 10 UMTHETHO Khawutsho ke mfo kabawo, lo mfazi uza kumthumela naba bantwana eMthatha? UMTHETHO Sii!! Ngamanyal’ enyoka odwa, ndifung’ uBhungane. Qhuba mfo kabawo sova ngawe. Ndisatshaya. UNYANISO Hayi mna ndisemkile. 15 UMTHETHO Mus’ ukundishiya Rhadebe, nam andisayazi endisayihlaleleyo. (Bayaphuma) UNYANISO Hi mfondini uthi lo mfo uphilile nje? Sisibindi sini esi singaka anaso, ukuthi sekuhle izinto ezingaka kanti akanakho ukuyaleka? UMTHETHO Akanayo nento le uphile qete, nto nje wenza le nto kuthiwa kukqina 20 enyaleni. Kaloku uZwilakhe wanconywa esiva kwathiwa uneenkani. Akwazi ukuba umntu uyonakala kukunconywa esiva? 15.7 Thelekisa uZwilakhe othetha kwesi sicatshulwa noZwilakhe womhla wokugwetywa kukaGugulethu intambo. (2) 15.8 Sesiphi isiganeko esandulela le ngxoxo ikwesi sicatshulwa? (2) 15.9 Xela iziganeko ezenzekileyo ezichazwa nguNyaniso zibe ZITHATHU ngokwasebalini. (3) 15.10 Uloluphi udidi lomlinganiswa uZwilakhe? Xhasa impendulo yakho. (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
28 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 15.11 Ingaba uyangqina ukuba uZwilakhe wajika kwizenzo zakhe kule drama? Khokelwa ngamazwi akrwelelwe umgca ngaphantsi (2) 15.12 Ngokolwazi lwakho lwale drama ingaba ikulungele ukufundwa kule mihla siphila kuyo? Xhasa impendulo yakho. (2) [25] OKANYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 29 UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI INDLAL’INAMANYALA – M Lamati “Ndinecebo eliya kusenza sibe zezingawothiyo zona umlilo izityebi ezi.” Cangcatha kwimigudu eyenziwe nguMamQhinebe ukuzalisekisa la mazwi angasentla neziphumo zoko. Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390. [25] OKANYE UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE INDLAL’ INAMANYALA – M Lamati Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo. ISICATSHULWA K SIPHOKAZI: Inceba ayikho kweli hlabathi, ndincamile namhlanje. SIQHIWU: It’s the survival of the fittest; the elimination of the weakest; the law of the jungle. SIPHOKAZI: Umama uyakothuka ajube zezi ndaba. Kaloku sithi xa simana ukulala ngamanzi kweli khaya umama asithuthuzele ngelithi akusekude ndiphangele. SIQHIWU: Sukuba ezikhanda ngenyhek’ etyeni nje. SIPHOKAZI: Xa ke imeko ngoku ikekele ngolu hlobo, ngubani onokuhlalela ukubambelela ethembeni elingekhoyo ngolu hlobo? SIQHIWU: Mna ke ndisuke ndacinga ukuba kubhetele nokuya kukhuthuza xa kunje. SIPHOKAZI: Ungakhe uyenze loo nto Siqhiwu. Kungcono ukulala ngesisu esigunkcuza amanzi kunokulala uhluthi iinyembezi zamaxhego namaxhegwazana angathathi ntweni nawo ngokwawo. SIQHIWU: Ingathi ndiyambona nangoku umama. Ephatha kuthwalela abantu imithwalo yabo edolophini. Ephatha kuthengisa neebhotile. Maxa wambi de athengise namathambo la embala. Ndibala ntoni na? Ezama ukufundisa mna lo. SIPHOKAZI: Ungazidubi kakhul’ umphefumlo Siqhiwu. SIQHIWU: Wayecinga ukuba wovuzwa ndakuphumelela ibanga leshumi. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
30 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) SIPHOKAZI: Awunakuxelela mna ngehambonzima yekhaya lakho. Kaloku Siqhiwu indlela esifunde ngayo sobabini ifana nqwa. Ulibele na ngoku? SIQHIWU: Ndisuka ndiphelelwe ngamandla nangoku ndakucinga ukuba oomama bade banyanzeleka ukuba baphindele kobuya buxelegu bokuthwala laa mithwalo kulaa nto yalaa renki, kodwa thina sikho apha. Basifundisile ke abo bantu … SIPHOKAZI: Kaloku ndisakhumbula kakuhle ukuba mna nawe saqala ukuva kwa izihlangu kwezi nyawo zethu mhla saya esinaleni. 17.1 Sizathu sini esibangela ukuba uSiphokazi athi inceba ayikho kweli hlabathi? Zixhase ngeengongoma eziMBINI. (2) 17.2 Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukunyaniseka kwamazwi athethwa (2) nguSiqhiwu abhalwe bukekela 17.3 Xela ezi ndaba athetha ngazo uSiphokazi zinokothusa zijubise umama wakhe. (2) 17.4 Phawula ngala mazwi kaSiphokazi xa esithi “Kungcono ukulala ngesisu esigunkcuza amanzi kunokulala uhluthi iinyembezi zamaxhego namaxhegwazana angathathi ntweni nawo ngokwawo.” (2) 17.5 Chaza isisombululo ababhenele kuso abazali bakaSiqhiwu noSiphokazi ukuhlangabezana nengxaki abajongene nayo ngokwesi sicatshulwa (2) 17.6 Ngqina ukuba uSiphokazi noSiqhiwu abonwabanga kwesi sicatshulwa. (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 31 ISICATSHULWA L MANTYI Kungokunje sesifikelele esiphelweni seli tyala. Kudala silixusha, Silixukusha, silixovula. Akukho nkalo singayivelelanga. Wena Mnumzana Maqhikizane, urhulumente, ebekuphathise umsebenzi ofuna ingqiqo, inkathalo nokunyaniseka. Ukunyaniseka ke kwezi mini yinto enqabe kanye oku kwamanzi entlango. Noko kunjalo ke le nkundla ayinako ukukhuthaza abantu ukuba baqhubele phambili nokunganyaniseki. Ayisenakujikwa bani inyaniso yokuba wena Mnumzana Maqhikizane ubufanele ukuba ngumzekelo wokunyaniseka, kodwa ngelishwa wena ukhethe ukubaliwexuwexu lendoda, erhwaphilizela kwesayo isisu - uHlohlesakhe. (Abantu badumzele, bevakalisa ukuhambisana nentetho kamantyi.) SITHONGA Inzolw’ enkundleni! MANTYI Awuthetheleleki konke konke. Ndiqinisekile ukuba kwakujongwe ubudala obu bakho mhla wachongelwa kwesi sikhundla, kodwa wena akuzange uyihoye yonke loo nto. Babini abantu otyholwa ngokubanyobisa kule nkundla. Kodwa ke bangaphi osowubanyobisile ngaphambili, waphumelela? SITHONGA Inzolw’ enkundleni! MANTYI Kwesi sona sokunyobisa ngothando isityholo wenze into emanyumnyezi kakhulu ukuhlala uhlale uthi wakugqiba ukuba yimpobole yexhego elingaka unyanzele usana olungaka ukuba luthandane nawe wakugqiba ukuba nguyisemkhulu. (Abantu badumzele.) SITHONGA Inzolo! ... MANTYI Iintloni akunazo Mnumzana Maqhikizane. Icala lakho linye. Mangaphi amahlwempu ekuthe kwanyanzeleka ukuba azilume ezilahla kuba efuna ukulobola umsebenzi loo ntombi yakho ingumsebenzi karhulumente? 17.7 Thelekisa uMaqhikizane ekuthethwa ngaye kwesi sicatshulwa noMaqhikizane wamhla kungena uSiqhiwu eOfisini yakhe okokuqala. (2) 17.8 Sesiphi isiganeko esilandela le ngxoxo ikwesi sicatshulwa? (2) 17.9 Xela iziganeko zibe ZITHATHU ezingqina urhwaphilizo olwenziwe nguMaqhikizane ngokwasebalini (3) 17.10 Uloluphi uhlobo lomlinganiswa uSiqhiwu? Xhasa impendulo yakho. (2) 17.11 Cacisa ukuba sesiphi esi siganeko sokunyobisa ngothando ithetha ngaso iMantyi kumagama akrwelelwe umgca ngaphantsi? (2) 17.12 Ngokolwazi lwakho lwale drama ingaba ikulungele ukufundwa kule mihla siphila kuyo? Xhasa impendulo yakho. (2) [25] AMANQAKU ECANDELO C: 25 AMANQAKU EWONKE: 80 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha

Study this subject

More from Grade 12 isiXhosa HL

View all