NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2025
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
AMANQAKU: 80
IXESHA: 2½ iiyure
Olu viwo lunamaphepha angama-31.
Skip to contentAll 2025 papers 





View all


_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)


isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2025 QP
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the Eastern Cape Mock Exam 2025, 31 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2025. Question paper, 31 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Question paper
- Year
- 2025
- Exam period
- Eastern Cape Mock Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 31
- File size
- 805.8 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 31
This exam
Eastern Cape Mock Exam 2025
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)25 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
- Question 9Uncwadi / Literature (Set Works)75 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
IMIYALELO NENGCACISO
1. Funda imiyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.
2. Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olufundisiweyo kulo
nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza kuyiphendula.
3. Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:
ICANDELO A: ISihobe (30)
ICANDELO B: Inoveli (25)
ICANDELO C: IDrama (25)
4. Phendula imibuzo EMIHLANU iyonke:
Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, omNYE kwiCANDELO B, nomNYE
kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: Ngumbuzo ONYANZELEKILEYO
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo omNYE.
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo omNYE.
5. UKHETHO LWEMIBUZO KWICANDELO B (INOVELI/UNCWADI LWEMVELI)
NECANDELO C (IDRAMA).
• Phendula KUPHELA imibuzo ekwiNoveli/Uncwadi Lwemveli nakwiDrama
oyifundisiweyo.
• Phendula UMBUZO OSISINCOKO omNYE kunye NOMFUTSHANE ube mNYE.
Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B,
unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
Xa uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile
ukuba uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C.
Sebenzisa itshekhlisiti ukwenza oku.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 3
6. UBUDE BEEMPENDULO
• Umbuzo osisincoko kwiSihobe kulindeleke ukuba uphendulwe
ngamagama ali-190–240.
• Umbuzo osisincoko kwiNoveli/Kuncwadi Lwemveli nakwiDrama
kulindeleke ukuba uphendulwe ngamagama angama 340–390.
• Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
nangokusemxholweni.
7. Landela imiyalelo ebhalwe ekuqaleni kweCANDELO ngaliNYE ngocoselelo.
8. Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela ekunonjolwe
ngayo kwiphepha loviwo.
9. Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.
10. Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:
ICANDELO A: Malunga nama-40 emizuzu
ICANDELO B: Malunga nama-55 emizuzu
ICANDELO C: Malunga nama-55 emizuzu
11. Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
ITHEYIBHILE YESIQULATHO
Le theyibhile yesiqulatho kulindeleke ukuba incede umviwa akwazi ukukhetha imibuzo afuna
ukuyiphendula ngaphandle kokufunda lonke iphepha.
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI na imibuzo emiBINI.
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU INOMBOLO
YEPHEPHA
1. Usana Umbuzo omde 10 6
2. Ingqina ezingela Umbuzo omfutshane 10 8
imiphefumlo
3. Okuhle Umbuzo omfutshane 10 9
4. Isiqithi seentini Umbuzo omfutshane 10 10
KUNYE
Umbongo ongafundiswanga. Kunyanzelekile ukuba uwuphendule.
5. Uhambo lukaMzilikazi Umbuzo omfutshane 10 12
QAPHELA: Phendula umbuzo omNYE OSISINCOKO nombuzo omNYE OMFUTSHANE. Xa
uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B, unyanzelekile
ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo omNYE
INOMBOLO
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU
YEPHEPHA
6. Inkawu idliw’ilila Umbuzo osisincoko
25 13
soncwadi
7. Inkawu idliw’ilila Umbuzo omfutshane 25 14
8. Nyana Wam! Nyana Umbuzo osisincoko
25 16
Wam! soncwadi
9. Nyana Wam! Nyana Umbuzo omfutshane 25 16
Wam!
10. Ukhozi Olumaphiko Umbuzo osisincoko 25 19
soncwadi
11. Ukhozi Olumaphiko Umbuzo omfutshane 25 19
OKANYE
12. Ubuncwane boncwadi Umbuzo osisincoko
25 22
Lwemveli soncwadi
13. Ubuncwane boncwadi Umbuzo omfutshane
25 22
Lwemveli
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 5
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo omNYE.
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU INOMBOLO
YEPHEPHA
14. Buzani Kubawo Umbuzo osisincoko 25 25
soncwadi
15. Buzani Kubawo Umbuzo omfutshane 25 26
16. Indlal’inamanyala Umbuzo osisincoko 25 29
soncwadi
17. Indlal’inamanyala Umbuzo omfutshane 25 29
QAPHELA: KUMACANDELO B no C, qiniseka ukuba uphendule umbuzo OMNYE
OSISINCOKO nombuzo omNYE OMFUTSHANE.
Nceda ungaphenduli imibuzo emiBINI ezizincoko okanye imibuzo
emiBINI emifutshane.
ITSHEKHLISTI
Kulindeleke ukuba abaviwa baqwalasele itshekhlisti elandelayo ukuqinisekisa ukuba ukhethe
imibuzo ngendlela eyiyo.
ICANDELO AMANANI INANI LEMIBUZO TIKISHA
EMIBUZO EPHENDULWAYO NGASEZANTSI
A ISihobe (ISihobe
1–4 2
esifundisiweyo)
KUNYE
A ISihobe (ISihobe
esingafundiswanga) 5 1
B INoveli OKANYE Uncwadi
lweMveli (Umbuzo osisincoko
6–13 1
soncwadi OKANYE umbuzo
omfutshane)
C IDRAMA (Umbuzo osisincoko
soncwadi OKANYE umbuzo 14–17 1
omfutshane
QAPHELA: KUMACANDELO B no C, qiniseka ukuba uphendula umbuzo OMNYE OMDE
nombuzo OMNYE OMFUTSHANE.
Nceda ungaphenduli imibuzo EMIBINI emide okanye EMIBINI emifutshane.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane
IMIYALELO
• Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo EZINE ezifundisiweyo nombongo
OMNYE ongafundiswanga.
• Ulindeleke ukuba uphendule nayiphi na imibuzo EMIBINI ebuzwe kwimibongo
okanye kwizibongo ezifundisiweyo; KUNYE nombuzo OMNYE wombongo okanye
isibongo esingafundiswanga.
QAPHELA: Umbuzo ongumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE ukuba
uwuphendule. Qiniseka ukuba ukhetha imibuzo EMITHATHU kweli
candelo.
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI
UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
Funda esi sicatshulwa sombongo silandelayo, wandule ukuphendula umbuzo
olandelayo.
USANA – ZS Qangule
1 Bubushushu bodwa emzini
2 Lupholile usana londile.
3 Zinxwaleko zodwa endlwini,
4 Luzolile usana lujongile.
5 Yincwina yodwa egumbini,
6 Luncumile usana lubukele.
7 Ulilela ntoni wakufika?
8 Akulili wena uyathetha.
9 Akugxwali wena uyazixela,
10 Ubomi kaloku sisandi
11 Ubomi kaloku ngumzamo,
12 Yiloo nto usana luhlabela.
13 Olo ncumo lumpuluswa,
14 Sibane sobomi bumbi.
15 Ezo nyembezi zehlayo,
16 Mfula wenzingo zempilo.
17 Oko kukhohlela ebusuku,
18 Sithonga sompu wotshaba.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 7
19 Lusana lwethu uluvuyo,
20 Ntandane kokwethu uluvalo.
21 Mbewu yekhaya uyabukwa,
22 Sithombo somzi uyoyikwa.
23 Sityalo uyimbiza yebhongo,
24 Siqhamo ukukutya okulumayo.
Tyhila ngokwezixhobo ezisetyenziswe kulo mbongo ukuba ukufika koSana emzini
kwenza imeko yosapho ibe mbolombini, oko kukuthi luzisa imincili neenkxwaleko
Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali- 190–240. [10]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda lo mbongo ulandelayo, wandule ukuphendula imibuzo esekwe kuwo.
INGQINA EZINGELA IMIPHEFUMLO – JJR Jolobe
1. Ulindel’ ukuba ndinyuke kuwe na, Ndlela ndini,
2. Ndikubona nje ukuba ungumnqantsa?
3. “Ikwayiloo ndlela eyahanjwa nayiNkosi,
4. Ngoko kufanelekile uyihambe.”
5. “Lo mnqamlezo unzim’ ungab’ uza kuthwalwa ndim na?
6. Koda kubenini undihleli nzima?”
7. “Loo mnqamlezo’ owalindela kwaneNkosi yakho
8. Usahleli, ulinde wena lowo”
9. “Iziphango nezaqhwithi zakufika futhi,
10. Ndothini na ukuba ndibe ndisahamba?”
11. “Elaa litha elakhanyisel’ iNkosi yakho;
12. Khona ngoku ke liya kukhanyisa.”
13. “Ndakuyoba, emka la mandlana endinawo,
14. Kukho msizi na owoza andincede?”
15. “Ewe. Kwanele Nkosi yakho yawaphiw’ amandla;
16. Yona ke ngokwayo yokunik’ amendu.”
17. “Yakuphela ke le Ndlela ndiyihambayo.
18. Ndithenjiswa zinto zaluphi na uhlobo?
19. “Elaa Zulu elavulekel’ iNkosi yakho,
20. “Elo Zulu lovuleka ke nakuwe.”
2.1 Caphula umqolo otyhila ubunzima bendlela eza kuhanjwa yimbongi
kwiStanza sokuqala. (1)
2.2 Ingaba imbongi iludale njani undindwano kulo mbongo? (1)
2.3 Ngqina ukuba lo mbongo ngumbongo ntyilazwi ngokomxholo. (2)
2.4 Nguwuphi umyalezo odluliswa yimbongi kulo mbongo? (2)
2.5 Chaza izinto zibe MBINI ezingumceli mngeni kwindlela ehanjwa sisithethi
ngokwesitanza 3. (2)
2.6 Ucinga ukuba esi sicatshulwa sombongo siphumelele ukudlulisa uluvo
lokuba emva kwamanzithinzithi obunzima bendlela kukho ithemba
lokuphumla. Xhasa impendulo yakho. (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 9
OKANYE
UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
OKUHLE – ZS QANGULE
1. Yakhula inkwenkwe yabheka esikolweni,
2. Izithanda iincwadi ingenzi nomolweni.
3. Yayisingcutha isiLungu ingaqhelisi,
4. Iwadlakaza amanani njengesiNgesi.
5. Yazixaka iititshala zaphoselana ngayo,
6. Kwakuthi khinxi kukhululwa ngezayo.
7. Yaba yiminyakana yodudulela phambili,
8. Bothuka bonke bajonga phambili.
9. Kwancipha ubuhlanti kwasala zambini,
10. Waphela umzi yavungama ilali.
11. Yaba mbalwa yabhavumlela kude,
12. Wathi umntu uncamile ifuzile kakade.
13. Yaphela imfuyo kwaxhathiswa ngehagu,
14. Yabila ingqondo yona okweyehagu.
15. Lancama ixhego lathi liyazinikela,
16. Likhusela ikhehlekazi evasini lizincamela.
17. Labuya litaka izimanga lakukhohlela.
18. Nakwikhehlekazi kukubi lizitotobela.
19. Naxa kunjalo bathi kumele agqibe,
20. Wasebenza naye wabhitya nemilebe.
21. Qondo le-B.A walixway’ emhlana,
22. Ngqondo yakhe zange izigwagwise.
23. Lachach’ ixhego nexhegwazana,
24. Khanyisa mzi babone kudana.
3.1 Caphula umqolo obonisa ukuba yayizimisele le nkwenkwe, ingadlali kwisitanza
sokuqala. (1)
3.2 Ingaba imbongi iludale njani undindwano kulo mbongo? (1)
3.3 Ngqina ukuba lo ngumbongo mbaliso ngokomxholo. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
3.4 Chaza izinto zibe mbini ezibe ngumceli mngeni kwimfundo yale nkwenkwe
ngokwesitanza 3 (2)
3.5 Nguwuphi umyalezo odluliswa yimbongi kulo mbongo? (2)
3.6 Ucinga ukuba siphumelele esi sicatshulwa sombongo ukudlulisa uluvo lokuba
ukuzinikela sisixhobo esisa empumelelweni? Xhasa uluvo lwakho. (2)
[10]
OKANYE
UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda isicatshulwa sombongo esilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISIQITHI SEENTINI – TN Kabanyane
1. Ndulo sadalwa ngeenjong’ entle
2. Njengendawo zonke saba likhaya,
3. Kwiintini zolwandle zaphumla khona.
4. Oonwele ziyephu-yephu ziphetshethwa ngumoya
5. Beza neenjongo eziphuthileyo eKoloni.
6. EzaseNtshon’ izaphuselane zade zaphukaneka.
7. Zathi isiqithi silungel’ abaneqhenqe,
8. Balahlelwe khona de bawohloke,
9. Mva kwalandelisw’ abalahlekelwa ziingqondo,
10. Bazenzel’ indumanga yab’ esiqithini.
11. Baxulubane baxhwithane kudliw’ ofileyo
12. Kungenjal’ ongen’ emanzini lilifa likakrebe.
13. Abath’ abaphucukile, bambono zityedileyo,
14. Bahluth’ umhlaba womXhosa emaXhoseni,
15. Akubuz’ isizekabani wanyolwa ngomnwe.
16. Akuphindisa kwathiw’ ulidela-mbuso,
17. Isigwebo sakhe wohlal’ubom esiQithini.
18. Ndithetha ngoMakana kaNxele?
19. Kwathi kant’ uMakan’ uhlahl’ indlela,
20. Wandulel’ amaXhosa akowab’ alandela.
21. Wawuvumisele na Makana kaNxele?
22. OoRholihlahla barhol’ amahlahla balandela.
23. Sisiqithi esitheni esi sibulala calanye ?
24. Abangeneleli, oovelevutha bakwamlebese.
4.1 Caphula umqolo obonisa ukuba abamhlophe beza nezimvo ezingathandekiyo
kwisitanza sokuqala. (1)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 11
4.2 Imbongi iludale njani undindwano kulo mbongo? (1)
4.3 Chaza izinto zibe MBINI ezibe ngumceli mngeni kumaXhosa
ngokwakwisitanza -3 (2)
4.4 Ngqina ukuba lo ngumbongo wopolitiko ngokomxholo. (2)
4.5 Nguwuphi umyalezo odluliswa yimbongi kulo mbongo? (2)
4.6 Ucinga ukuba siphumelele esi sicatshulwa sombongo ukudandalaziza
intlungu ababekuyo abomgquba kwilizwe looyisemkhulu? Xhasa impendulo
lwakho. (2)
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: KUNYANZELEKILE UWUPHENDULE
UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.
UHAMBO LUKAMZILIKAZI – M.G. Mdliva
1 Aa Mthwakazi!
2 Wena Mzilikazi gorha ndini
3 Waliwel’iThukela namaNdebele,
4 Wabagxagxamis’ abanyeph’ ugxanya.
5 Wambeth’ umnweb’ uyingwe,
6 Iyimikhonto amehlw’ ekubonis’ indlela.
7 Ndebele Mthwakazi mhlekazi,
8 Wen’ umzimb’ ubhaxa bhaxa.
9 Wawabelek’ amaNdebele ungagodoli,
10 Wazilibal’ iindaba zomtshakazi,
11 Mzilikaz’ ungumNguni,
12 Mthwakazi nguw’ ungumNguni,
13 Wawacand’ amathaf’ e-Afrika,
14 Zikukhweb’ ingxangxasi zikaVictoria ngxa.
15 Zath’ akulahlekang’ ugodukile,
16 Athul’ amalahlekaz’ ekufihlile.
17 Wabengabong’uNyath’ ebhomboloza,
18 Wazivum’ iingoma zamaqhaw’ enethemba.
19 Yiza Nyath’ umkhaph’ umntwan’ egazi,
20 Uyigqibil’ ebeyizalelw’ eyizele.
21 Uyishiy’ iKafusi naGwanda uyahamb’ uMzilikazi.
22 Z’ umbong’ asithel’ ubuy’ ubon’ uLobengula,
23 Ndlela-ntle Mthwakazi,
24 Nde ngqishi ndagqibezela.
5.1 Chonga umqolo obonisa ukuphehluzeliswa kwabamhlophe nguMzilikazi
kwisitanza-1 (1)
5.2 Chaza isixhobo sohlalutyo kumagama abhalwe ngqindilili kwisitanza -1 uze
uchaze nenjongo yokusetyenziswa kwaso. (2)
5.3 Ngumfanekiso ngqondweni mni ofumaneka kumagama abhalwe ngqindilili
kumhlathi we-3? (1)
5.4 Ithini injongo yembongi kulo mbongo? (2)
5.5 Ngqina ngeengongoma ezimbini ukuba sisibongo esi. (2)
5.6 Ingaba imbongi iphumelele ukuphuhlisa uhambo lukaMzilikazi kulo mbongo?
Xhasa izimvo zakho. (2)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 13
ICANDELO B: INOVELI/ UNCWADI LWEMVELI
IMIYALELO
• Kweli candelo kubuzwe iiNoveli ezimbini noNcwadi Lwemveli.
• Khetha umbuzo kwiNoveli oyifundisiweyo/ukhethe umbuzo kuNcwadi Lwemveli.
• KwiNoveli ngaNYE nakuNcwadi Lwemveli kubuzwe imibuzo emiBINI,
OSISINCOKO SONCWADI nombuzo OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo wesi-8
ukuya kumbuzo we-13.
• Khetha umbuzo ube mNYE uwuphendule.
QAPHELA: • Xa ukhetha umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCandelo B,
(kwiNoveli/kuNcwadi Lwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe
umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C (kwiDrama).
• Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
(kwiNoveli/KuNcwadi Lwemveli), KUNYANZELEKILE ukuba
ukhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C
(kwiDrama).
INOVELI
Phendula UMBUZO 6 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO 7 (UMBUZO
OMFUTSHANE)
UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
INKAWU IDLIW’ILILA – S Kula
Liyinene elithi, ubomi obububo yimigudu nemizamo, impumelelo isentabeni. Ngqina
olu luvo ngokuqamela kwimigudu nemiqobo uMapheza athubeleze kuyo ekulweni
ngempumelelo ulwaphulomthetho kule Noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390. [25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
14 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE
INKAWU IDLIW’ILILA – S Kula
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA A
“Senditshilo ke ukuthi umqobo ngoku iza kuba nguMapheza.” “Makafe naye
uMapheza ukuba unayo indlela. Inkawu idliwa ilila, ngaphaya koko siya konwaba
kudala.” Walala uMfuneko izibilini ziphezulu. Wathi akucinga, wafumanisa ukuba
ngenene nangenyaniso kunyambelekile, kufuneka amkhusele uThantaswa
ukuze naye azoxhamla kweliya lifa lemali ashiywe nalo. Njengoko ebesel’ 5
etshilo ukuba akuyi kuba lula ukumkhusela ukuba uMapheza usadla amazimba,
ucinge ngecebo lokumbulala. Kuthe qatha engqondweni yakhe u-Inspector
Nqoza awayemazi ukuba uyinkubabulongwe yakhe kodwa alavela msinyane
iqhinga lokumfaka kule ndibongo. Wayengumfo onezigigaba kakade umthetho
wakhe uMfuneko. Wayekuthanda kakhulu ukuphumelela ngezinto ezingekho 10
mthethweni. Wayesithi xa athethayo yena akazi kulungisa umthetho owonakala
kudala. Kwakukudala esamkela iimali zokunyotywa zizihange awayezikhupha
sele ezibambile, emva koko amanye amapolisa awakhombe eNdenxa.
Ukunyoluka kwakhe ke kwakuza kukhe kuvavanyeke kweli tyala lokugetyengwa
kukaMsindisi. Njengesiqhelo wavuka waphangela uMfuneko ngemini 15
elandelayo. Wayengabonakalisi nto kwathini, koko wayemangalisiwe naye
njengamapolisa onke.
Wafika uMapheza sele efikile emsebenzini efake intlanganiso namanye
amapolisa bevandlakanya ityala awayejongene nalo. “Madoda ukuba ninalo
iqhinga malunga neli tyala indoda mayivelise umbono wayo” wangena uMfuneko 20
xa atshoyo uMapheza kuBhadula owayelipolisa elingengomcuphi. Lisiko
lamapolisa kakade ukuba xa kukho intlekele axhobisa aza kuphanda
ngamacebo. “Ityala elinje wena Mapheza liqhelekile.
Andiqondi ukuba ababulali bakaYangaphi baya kufihlakala kuphele
nangona ubugebenga bebenzele emnyameni nje” utshilo uBhadula.
Wothukela ngaphakathi uMfuneko.
7.1 Tyhila isigqebelo esikumazwi kaThantaswa abhalwe ngqindilili kumhlathi
woku-1. (2)
7.2 Chaza into eyathi qatha kuMfuneko njengesisombululo sokususa umqobo
onguMapheza kulonwabo lwakhe noThantaswa. (1)
7.3 Yinyani okanye asiyonyani ukuba uthando oluphakathi kukaMfuneko
noThantaswa alunyanisekanga? Xhasa impendulo yakho. (2)
7.4 Nika izinto eziMBINI ezingqina ukuba uMfuneko wayechasene nobulungisa
ngokwesi sicatshulwa. (2)
7.5 Xela into ebophelela uThantaswa kuMfuneko ngokwemeko yesi sicatshulwa. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 15
7.6 Ingaba uphumelele uMfuneko kwiinjongo zakhe zokukhusela uThantaswa
ngokwasebalini? Xhasa impendulo yakho. (2)
7.7 Ucinga ukuba yintoni emenza othukele ngaphakathi uMfuneko akuva amazwi
kaBhadula abhalwe ngqindilili? (2)
7.8 Tyhila ukuzaliseka kwamazwi abhalwe bukekela kumhlathi wokugqibela. (2)
KUNYE
ISICATSHULWA B
Wayengaqhwanyazi emjonge ntshoo, engundiyalwa wonke, iinwele zimile
nkqo okweentsiba zencanda elwa nezinja. Nangona uMfuneko
wayekuqeqeshelwe nje ukubamba umntu ophethe umkhono wekati, ngaloo mzuzu
wasuka waliqhitala.
Wayekhohlwe okwenja imi nenkovu. 5
“Thanti, Thanti, khawume kancinci, sithandwa sam! Beka umpu phantsi,
sithethe kuqala phambi kokuba sife,” wacenga ephelelwe licebo uMfuneko.
Wayeduduzela kukoyika ecinga ngobuhlungu bokufa ngokudutyulwa.
“ Mfuneko, ubutyebi ebesizithembise ngabo bumke namanzi. Into
eshiyekileyo ngoku kukubhadla ejele ubomi bethu bonke.” Watsho umpu 10
ewubambe ngezandla zozibini ewukhombe kuMfuneko. “Khawume kancinci
kaloku, Thanti! Yonke le nto iza kulunga! Awuzukuya entolongweni.” Watsho
engcucalaza phezu kwebhedi uMfuneko, iliso lakhe libona intunjana
emnyama yeembumbulu ijonge kuye okweliso lekhamera.
“Amathumzi obumnyama awile. Makathi ephakama ke ngemini elandelayo, 15
sibe thina sobabini sesiwile, singenakuphinda siphakame naphakade.”
Watshothozelisa la mazwi uThantaswa, kanti ngamazwi akhe okugqibela
lawo phezu kwegade lomhlaba. Abamelwane bakhe beva ngezithonga zompu
ezine zisitsho kwaYangaphi, emva koko kwathi cwaka akwabikho nomntu lo
okhalayo. Owaba nesibindi wayokroba, wafika itshoba lilele umbethe kubo 20
bobabini, wabe sel’ ehlaba umkhosi. Ayemathathu amanxeba kuMfuneko.
KuThantaswa imbumbulu yangena ebunzi, yaya kuphuma ekhosi.
7.9 Xela izixhobo ezimbini ezikwesi sicatshulwa ezityhila ukuba ibali liqhubeka
kwixesha lokhanyo. (2)
7.10 Chaza ukuba sikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa.
Xhasa impendulo yakho. (2)
7.11 Cacisa ukuba ukusetyenziswa kwamagama abhalwe ngqindilili kwesi
sicatshulwa angumqondiso wantoni? Xhasa impendulo yakho. (2)
7.12 Ngokolwazi lwakho lwebali ingaba umbhali uyaluchasa okanye uyaluxhasa
ulwaphulo mthetho? Xhasa impendulo yakho (2)
7.13 Ingaba isiphelo sale Noveli sisiyolisi okanye yintlekele? Xhasa impendulo
yakho. (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
16 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
OKANYE
UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
Liyinene elithi, ubomi obububo yimigudu nemizamo, impumelelo isentabeni.
Ngqina amanzithinzithi athubeleze kuwo uThole ukufika kwimpumelelo yakhe kule
Noveli.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko ngamagama angama-340–390. [25]
UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA C
Uthe akunyeka wabona ngesinye isibini simkhombe ngomkhono wekati.
Waphelelwa ngamandla kwangoko waguquka ewajonga. “Phakamis’ izandla”
utshilo omnye kwesi sibini. Uthe ukuba aphakamise yamtsibela enye kwesi
sibini yamqamangela ngokungekho similweni, ngentambo azandleni yathi
ukuba igqibe yamfak’impama yamkhaba waya kuwa. “Kahleni madoda.
5
Musani ukuyibhuduzelela le nja iza kusuk’ ife singekayenzi nto,” watsho lo
uphethe umkhonw’ekati. “Ikakade Peto kufuneka ifile” …
Kwalile ngesiqingatha sentsimbi yeshumi lahlokoma ixesha, latsho ngentlokoma
enkulu, kuba lalithiyelwe ukwenjenjalo. Ingxolo yalo yabangathi yileyo
yokubethwa kwamagogogo ezilokishini ezinzulwini zobusuku xa kuphela 10
umnyaka omdala kungena omtsha. Ngenene kwakusahlulelana ubomi obudala
kuThole kungena ubomi obutsha angabaziyo, belabafileyo.
Lathi ukuba litsho ixesha zatsiba kuye ezi zinto zimkhulula zimqamangela
izandla ngasemva zimphamba ngeempama zimkhomba emnyango.
Waqhutywa waya kukhutshelwa ngaphandle kwelokishi, yekoko ukukhweza 15
naye ucingo besihla besiya echibini. Imizuzu yayilishumi linesihlanu ibethe
intsimbi yeshumi elinanye awayeza kuphoswa ngayo emanzini. Ukususela
ekubotshelelweni kwakhe endlwini umthandazo wakhe wawumnye ingothi;
“Nkosi ukuba ndingaphuncuka kula makhamandela ndizibone
ndingosindileyo inkulu into endingakwenzela yona, igama lakho 20
ndingalibonga njalo.”
Bathe xa balushiyayo ucingo kwathi gqi umqokozo wamapolisa ngomgaqo oza
ngeliya icala ukhweza ucingo olo ukhwele iibhayisekile, suka zee dungu ezi
zihange zabaleka zimshiya ngasemva ebotshwe izandla ngezo ntambo. Afika
abuza amapolisa ukuba kungaba kuhleni na, wee cwaka engaphenduli. 25
Amfaka ithotshi emehlweni efuna ukuqonda ukuba ungubani na; afika umfo
exwebe eluthwebeshu, ubuso buyiloo nto kukudumba zimpama namanqindi.
Amkhulula ezo ntambo zazisezandleni.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 17
9.1 Xela into ebophelele uThole kwezi zihange zikwesi sicatshulwa. (1)
9.2 Chonga izinto zibe MBINI ezikhankanywa kwesi sicatshulwa
njengesisombululo sokususa umqobo onguThole kulonwabo lukaJoe
noNomsa. (2)
9.3 Yinyani okanye asiyonyani ukuba uthando oluphakathi kukaThole noNomsa
lwalunganyanisekanga. Xhasa impendulo yakho. (2)
9.4 Xela uluvo oluphuhlisa ukuba aba bafo babeza kubulala uThole babechasene
nobulungisa. (2)
9.5 Tyhila isgqebelo esikumazwi abhalwe ngqindilili kumhlathi wokuqala. (2)
9.6 Ingaba uphumelele uThole kwiinjongo zakhe zokudumisa iNkosi
ngokwesebalini? Xhasa impendulo yakho (2)
9.7 Ucinga ukuba yintoni eyenza uThole athi cwaka xa ebuzwa unobangela
wemeko akuyo? (2)
9.8 Tyhila ukuzaliseka kwamazwi akumthandazo kaThole abhalwe ngqindilili
kumhlathi wesi-2. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
18 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
ISICATSHULWA D
Kuthe xa kuphakathi engxoxweni ngalo mbandela, kungekho uzimisele
ukunikezela, uMangaliso emile ngelokuba makathunyelwe kuyo, isifundisi
sikhaba ngamanqin’ omane sisala, kwavela la ngwevu yomfundisi ibikhe
yadanduluka esidlangalaleni isithi; ‘Akuyi lubuyayo apho mfo wam,’ yathi,
‘Uxolo maWesile amahle, kambe ngokuzenza umqobo phambi komfundisi lo 5
efuna ukuya eGeorge Goch hleze kuthi kanti siphazamisana necebo likaThixo.
Ndingomnye nje ochase ukuba umfundisi lo aye eGeorge Gosh ndiphakamisa
ukuba umntu kaThixo akhululwe ahambe aye kule ndawo, inkomo enotshobo
ayinqandwa bazalwana.’
Ngaloo mazwi endod’ enkulu waba uyakhululwa uMangaliso ukuba ayokuba
10
ngumfundisi eGeorge Gosh eza kujongana nombandela wokwakha nendlu
yecawa. NgoLwesihlanu emva kokuba enyuliwe wenjenjeya nenkosikazi yakhe
bephuma eAlbert Street besiya kuhlola loo lokishi wayeza kuqala kuyo
umsebenzi wakhe bekhwele kuNyawuzevangeli.
Bafika beshiya imoto esangweni bee chu kancinci besihla benyuka nezitalato 15
zelokishi bemana ukunqwala ngeentloko bebulisa ababehleli eziverandeni.
Kuye wonke umntu odlulayo kwakusala ukuba angakhe eme esondele esi
sibini. Ude ubeve abanye bethethela phantsi bebuzana besithi, ’Ngowaphi na
lo mfundisi ufaneleke kangaka?
“Andazi uthi asinguye lo waseWesile uza kuza apha? Wova esitsho 20
ukuphendula obuzwayo.” “Kowu! Ingathi usemncinci nje nithi uza kulunga kule
George Gosh inzima kangaka?”
Bathi kuba kwakungoLwesihlanu emva kwemini bazibona izimanga zase
George; abantu benxila behebhuza ezitalatweni bephuma izinto ngemilomo
yabo.
9.9 Xela izixhobo ezikwesi sicatshulwa ezityhila ukuba liqhubeka kwixesha
lokhanyo. (2)
9.10 Chaza ukuba sikweliphi inqanaba lesakhiwo esi sicatshulwa. Xhasa impendulo
yakho. (2)
9.11 Cacisa ukuba ukusetyenziswa kwamagama abhalwe ngqindilili kungumqondiso
wantoni? Xhasa impendulo yakho. (2)
9.12 Ucinga ukuba umbhali wale ncwadi uyichasile okanye uyayixhasa inkolo
yobuKrestu? Xhasa impendulo yakho. (2)
9.13 Ingaba isiphelo sale Noveli sisiyolisi okanye yintlekele? Xhasa impendulo
yakho. (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO B: 25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 19
OKANYE
UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
Liyinene elithi ubomi obububo yimigudu nemizamo, impumelelo isentabeni. Ngqina olu
luvo ngokuqamela kwimigudu nemiqobo uMfazwe athubeleze kuyo ukuya kufika
kwimpumelelo yomzabalazo wakhe kweli bali.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390. [25]
OKANYE
UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA E
Yadubula ngelo xesha imikhwazo yanxakama imemeza ivela kwezinye izisele,
kwabanye abavalelwe njengam, “Wenzeni umntwan’ omntu, selede abethelwe
ukubulawa nje?”
Kwathi kanti baninzi abayimameleyo imigudu eyenzekayo. Ndangenelela nam
ndingenakuzibamba, “Magqwirhandini”, kanti kuloku ziza kupheza izithonga. 5
Zathi cwaka, kwathi cwaka.
Kusasa ngaloo mini ndeva ndingabuzanga ngegwangqa elalize kuthabatha
iinkcukacha esiseleni sam ukuba “obesenza isimbonono sokukhumbula unina
ngephezolo uzixhome ngomlenze webrukhwe lahlanza iselwa.” Ndibuze
ngobungxamo ndikhondoza ndifuna ukuqonda ukuba balwenze ntoni olo sizana, yathi 10
impendulo “ngumntu obecinga unolwazi oluninzi.” Ngesibindi endingasaziyo
ukuba ndasithatha phi na, ndathi uyaxoka ubulewe ngokubethwa
ngamapolisa lathi igwangqa lingandijonganga “nguwe olandelayo.”
Ndashiyeka ndithe nkamalala, ndikhamisile. Esi simo seli polisa sandicingisa nzulu,
ndatsho ndakhumbula amazwi eqobokazana endandichitha nalo imva kwemini 15
engaphambi kwale yokubanjwa.
Akukho nto ndandingayincokoli noNokuzola, ingakumbi ubomi bam baseyunivesithi
njengokuba yena engazange aye nje. Kaloku yena umfokazi wayesebenza
njengomongikazi kuloo dolophu yethu iBholo. Wayedla ngokuyiphulaphula ngomdla
yonke intshwaqa yam, kodwa kuthi kwakufika kwezopolitiko athi, 20
“ungaleqi endala uba lithole, umzabalazo kudala wabakho, kwaye uhamba
ushiya izigede neengxwelerha endleleni, ungabi lelinye lamaxhoba ke mfo.”
Lathi xa indim olandelayo igwangqa ndamcinga uZoe.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
20 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
11.1 Xela into ebophelela uMfazwe noNokuzola amkhankanya kwesi
sicatshulwa. (1)
11.2 Chonga izinto zibe MBINI ezenziwe nguMfazwe kwesi sicatshulwa
ukudandalazisa uvakakelo lwakhe ngomfo ebebhonga esiseleni. (2)
11.3 Yinyani okanye asiyonyani ukuba uthando oluphakathi kukaMfazwe
noZoe lwalunganyanisekanga. Xhasa impendulo yakho. (2)
11.4 Chonga uluvo ngokwesi sicatshulwa oluphuhlisa ukuba uMfazwe uchasene
nobuxoki (2)
11.5 Tyhila isigqebelo esikumazwi egwangqa abhalwe ngqindilili, athi
“nguwe olandelayo” (2)
11.6 Ingaba uphumelele uMfazwe kwiinjongo zakhe zokuvulela uNokuzola isifuba,
ahlale emthembile. Xhasa impendulo yakho (2)
11.7 Ucinga ukuba yintoni emenza ashiyeke ethe nkamalala
uMfazwe emva kwamazwi abhalwe ngqindilili athethwe lipolisa. (2)
11.8 Tyhila ukuzaliseka kwamazwi abhalwe ngqindilili kumhlathi wesi-3 kwesi
sicatshulwa singentla. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 21
ISICATSHULWA F
Ithe seyigqitha le ntokazi kum, yajika ndamva umfana xa ekukhalazela oko,
ethetha isiXhosa. Ijike yaza kuma phambi kwam ayagqitha. Ndaphakamisa
intloko ndisiba mhlawumbi ngumntu oxakwe yinto.
YayinguCikizwa! Andiphinda laa mehlo ukundibamba ngomnatha,
sajongana ixesha elide, kwada kwangenelela unyana wakhe ngokumtsala- 5
tsala.
‘Ngunyana kabani lo umhle kangaka?’ Ndibuza kuCikizwa sekukudala sihleli
phantsi egumbini lokutyela kwalapha esikhululweni seenqwelo-moya.
Ngaxeshanye ndifunqule le nkwenkwe yasuka yathandeka, ndiyibeke phezu
kwalo mlenze ungaqhwaleliyo. 10
‘Ngunyana wakho!’ Izinto ezothusayo zingabe ziphinda ziphele na kakade?
‘Hayi wena Cikizwa khawuthethe inyani. Phofu ke ukuba akufuni kuxela,
kakade ibingeyondawo yam leyo, kodwa ke unonyana omhle gqitha.’ Ndatsho
ndirhwaqela ndisoyika ukuthi kanti ndonile.
‘Xa umjongile wena ufana nabani? Khangela olu siba lusebunzi, 15
ngumfanekiso wakho nangalaa mehlo alaqazayo. UZubuye lo ngunyana
wakho. Nako nangoku ubuyile.’
Amehlo am ayesathe ntshoo emfaneni, engakwazi ukusuka. UCikizwa
wayethetha ngokukhawuleza.
“Kuyacaca iileta zikanina noninakhulu akukazifundi. UNokuzola wamfumana 20
lo mntwana ukusweleka kwakhe. Kwakufanele ukuba wayengazanga aphile
naye, kodwa uThixo akavuma, lwasinda lona usana. Ukuba ube ulapha
yimisebenzi kamfundisi uHlathi nenkosikazi yakhe. Sendingenelele ke nam
njengonina.” Ndiphazanyiswe kwingcinga neziqhwaywe nguZubuye kukufika
konyana kaMeva Douglas, ndabe ndisithi makusongwe impahla. 25
11.9 Xela izixhobo eziMBINI ezikwesi sicatshulwa ezibonisa ukuba ibali liqhubeka
kwixesha lokhanyo. (2)
11.10 Chaza ukuba sikweliphi inqanaba lesakhiwo sebali esi sicatshulwa. Xhasa
impendulo yakho. (2)
11.11 Ukusetyenziswa kwamagama abhalwe ngqindilili kwesi sicatshulwa
angumqondiso wantoni? Xhasa impendulo yakho. (2)
11.12 Ucinga ukuba umbhali wale ncwadi uwuchasile okanye uyawuxhasa
umzabalazo wokulwela inkululeko? Xhasa impendulo yakho. (2)
11.13 Ingaba isiphelo sale Noveli sibe sisiyolisi okanye yintlekele?
Xhasa impendulo yakho. (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
22 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
OKANYE
UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana NABANYE
Liyinene elithi ubomi obububo yimigudu nemizamo, impumelelo isentabeni. Ngqina olu
luvo ngokuqamela kwimigudu nemiqobo athubeleze kuyo uGxuluwe kwintsomi ethi
“uGxuluwe naBathwa” kunye nombongo othi “Intaba kaNdoda”
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390.
[25]
UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi lwemveli ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA G
INTSOMI KAKHETSHE NESIKHUKUKAZI
Kwathi ke kaloku ngantsomi, kudala-dala iintaka zaye zithandana, zisendiselana
njengabantu. Ngelo xesha ukhetshe ufike watshata nesikhukukazi, bahlalisana
kakuhle, bathandana oku kusisimanga bada bafumana nabantwana.
Kwalile ngenye imini, ukhetshe wemka esiya kuphandela usapho into etyiwayo
eshiya isitshixo sendlu nomfazi. Ekuhambeni kwendoda isikhukukazi sicinge 5
ngokuya kutyelela isihlobo saso ebesihlala mgama. Kule ngcingane yembutho
sihambe nabantwana baso ukuze nabo bafumane ithuba lokuya kubona ilizwe.
Sincokole, sancokola, sancokola nesihlobo saso kwahamba ixesha, kwabonakala
ukuba lifikile ixesha lokuba usapho lugoduke.
Lufikile ekhaya umninimzi engekabuyi, abantwana beyimfe kukudinwa, 10
belambile, wada omncinane woyiswa kukunyamezela, wazibika kunina.
Isikhukukazi sibe ngakhangela isitshixo sokuvula indlu ukuze abantwana batye, tu
ukuvela isitshixo. Sibhuqe sabhuqa, sabhuqa sada sancama.
Kusenjalo, kwenzeka elona sikizi kuba umntwana wasuka waqhawuka, itshoba
lalala umbethe ngenxa yendlala. Uthe umntwana esandul’ ukufa wagaleleka 15
ukhetshe, akuyibona le ntlekele wavutha ngumsindo engxolisa umfazi wathetha:
“Ukususela namhlanje thina sobabini sahlukene. Kunjalo nje kuya kuba njalo
nakwinzala yethu. Ookhetshe baya kubatya abantwana beenkuku kude
kuvele esi sitshixo silahlekileyo. “Uthe ukuba atsho ukhetshe wabutha konke
okwakhe wemka. Okwenene kwenzeka ngokokuthetha kwakhe kuba nanamhla 20
oku ookhetshe basawatya amantshontsho eenkuku. Isikhukukazi sona
asikancami kuba sisaphikelele ukuphanda, siqhwaya emhlabeni nje
sisakhangela esaa sitshixo sikakhetshe ukuze sixolelane naye, kubekho
ibuyambo ukuze abantwana babo bangabisaxhwilwa. Phelaphela ngantsomi.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 23
13.1 Loluphi udidi lwentsomi olu lukwesi sicatshulwa? (1)
13.2 Chonga izinto zibe MBINI ezikhankanywa ngukhetshe njengesisombululo
kwingxaki abajongene nayo yokulahleka kwesitshixo. (2)
13.3 Yinyani okanye asiyonyani ukuba uthando olwaluphakathi kokhetshe
nesikhukukazi belunganyanisekanga? (2)
13.4 Nyothula uluvo ngokwale ntsomi oluphuhlisa ukuba ukhetshe uchasene
nesimbo sokungakhathali. (1)
13.5 Chaza iingxaki eziMBINI adibene nazo uSikhukukazi xa efika kwikhaya lakhe. (2)
13.6 Uphumelele ukhetshe kwiinjongo zakhe zokuqhawula ubudlelwane phakathi
kwakhe nesikhukukazi? Xhasa impendulo yakho. (2)
13.7 Tyhila intsingiselo eziswa ngamagama abhalwe bukekela kumqolo we-15. (2)
13.8 Ngeengongoma eziMBINI cebisa ukhetshe ngobungozi bokuba ingxabano
yabo ichaphazele abantwana. (2)
ISICATSHULWA H
Funda esi sibongo silandelayo wandule uphendule imibuzo elandelayo.
UTYWALA BOMLUNGU
1. Ho-o-o-o-yina Mz’ oNtsundu!
2. Khaniphulaphule Mzi wase-Afrika!
3. Kanivul’ iindlebe Mzi wakowethu!
4. Khanivul’ iindlebe nina hlang’ oluNtsundu!
5. Yizani sikhe sibonisane!
6. Yizani sikhe sifundisane!
7. Yaphel’ iAfrik’ emnyama madoda
8. Yizani siyilungise madoda.
9. Amagatya amatsha aqhuzukile
10. Nomlisela wakuthi uwohlokile
11. Iintyatyambo ze-Afrika zivuthulukile
12. Ngenxa yakho tywala bomlungu!
13. Afil’ amahlumel’ eAfrika
14. Nesizalo se-Afrika sabuna
15. Umqolo we-Afrika waphusile
16. Ngenxa yakho tywala bomlungu !
17. Iinqwelo zilugqibil’ulutsha
18. Aphelil’ amathemb’ amatsha
19. Zifundiswa ze-Afrika ziphelile
20. Ngenxa yakho tywala ndini bomlungu!
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
24 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
21. Bonke bakhala ngegrangqa
22. Badunduluze njengamathanga
23. Zon’ iintloni zibe ziphelile
24. Ngenxa yakho tywala bomlungu!
25. Yizani siyivus’ i-Afrika
26. Siyitywine yonk’ imithombo
27. Empompoz’ utywala bomLungu
28. Siyivale yonk’ imijelo
29. Ephalal’ iinyembezi zomlungwazana
30. Siziqhekeze zonk’ iingqayi
31. Ezizele butywala bomlungu !
32. Yini le !
33. Yaphel’ iAfrika sijongele!!
13.9 Xela iimpawu zibe MBINI ezibonakalisa ukuba esi sisibongo. (2)
13.10 Chaza isixhobo sohlalutyo esisetyenziswe kwimiqolo ebhalwe ngqindilili
wandule unike injongo yokusetyenziswa kwaso. (2)
13.11 Nika amagama abe MATHATHU abonakalisa ukuba imbongi ithetha
nohlanga oluNtsundu. (3)
13.12 Loluphi udidi oluchatshazelwa kakhulu ngulo mbulalazwe ubutywala
ngokwalo mbongo? Xhasa impendulo yakho. (2)
13.13 Mfundisoni oyifumana kulo mbongo? (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 25
ICANDELO C: IDRAMA
IMIYALELO
• Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama ezimbini, ukususela kuMBUZO 14
ukuya kuMBUZO 17.
• KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI kunye
NOMBUZO OMFUTSHANE.
• Khetha umbuzo ube MNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa umviwa ekhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
(kwiNoveli/ kuNcwadiLwemveli) KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
umbuzo OSISINCOKO SONCWADI KwiCANDELO C (kwiDrama). Xa
umviwa ekhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B
(kwiNoveli/ kuNcwadi Lwemveli KUNYANZELEKILE ukuba akhethe
umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO C (kwiDrama)
UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
‘Loo nto ndiza kuyimela, andikhathali nokuba umntu sele esithini.’
Cangcatha kwimigudu eyenziwe nguZwilakhe ukuzalisekisa la mazwi akhe
angasentla nesiphumo sayo.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama
angama-340–390. [25]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
26 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA I
UNOMAMPONDOMISE Kowu bhuti Gugulethu, Rhadebe, le nto akukayiyeki
nangoku?
Kodwa sisizungu sani esi undimele ngaso? Uza
kundenzela amashwa ngale nto. Uza kubangela ukuba
ndingatyi kutya kuhlayo, ndingalali buthongo buhlayo yiyo 5
yonke le nto
GUGULETHU Mna akuhli ngoku ukutya endikutyayo. Andisathethi ke
bona ubuthongo, ndithi ndakucinga ngawe bumke bonke,
ngoku into eseleyo ngamashwa ukuba abephezu kwam
ngenxa yakho, kuba NomaMpondomise, qonda kakuhle 10
Jola, ngenxa yothando lento ingumntu iyajika ibe yinto
ebingeyiyo ekuzalweni, okanye ibeyinto
ebingadalelwanga yona ekuzalweni, okanye abe yinto
ebengadalelwanga yona nguThixo. Ngenxa yothando
umntu uba ngumbulali ngoku ebengadalelwanga 15
kubulala. Ngenxa yothando umntu uba ngugqobha
ogqobha onke la mankazana eli lizwe. Yintoni
unobangela? Intliziyo ayivumi ukwanela kuba kukho lowa
mntu unguyena-yena ubesenyongweni. Ngoku seleyinto
ehamba isenza nje phantsi kwegama lokuba iyazixolisa. 20
Ngenxa yothando umntu uzibona selenxila
ebengakhange wadalelwa bunxila, umve esithi ucima
iintsizi, uyazithuthuzela. Ngani ukuba azinyulele ixelegu
elibutywala ekucimeni iintsizi, nasekuzithuthuzeleni?
Kaloku oyena mthuthuzeli wenene ngulowo usuke 25
wakhwez’ amathambeka. NomaMpondomise, Jola, ndive
xa ndisithi kuwe andityi kutya kuhlayo nguwe, andilali
buthongo buhlayo ngenxa yakho.
Ngoku ndiyakucela, nqanda nali ilifu lelishwa, lokuba yinto
endingadalelwanga yona, lilenga phezu kwam. 30
15.1 UNomaMpondomise uzenzele amashwa ngokwakhe. Ngeengongoma ezimBINI
xela amashwa athe amehlela ngokwasebalini (2)
15.2 Chaza ngeentetha eziMBINI ezixela ukuba zozibini izithethi kwesi sicatshulwa
azonwabanga. (2)
15.3 Ngqina ngeengongoma eziMBINI ubunyani bamazwi kaGugulethu abhalwe
ngqindilili ngokwale drama. (2)
15.4 Chaza isiganeko esenziwa nguGugulethu kule drama ukhokelwa ngamazwi
akrwelelwe umgca ngaphantsi. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 27
15.5 Nika isizathu sokuba uNomaMpondomise angasamkeli isicelo sikaGugulethu
esikwesi siqendwana. (2)
15.6 Ingaba umtshato kaGugulethu noNomaMpondomise malunga nothando
abalucebayo waphumelela? Xhasa impendulo yakho. (2)
KUNYE
ISICATSHULWA J
UZWILAKHE Ewe kuba ityala likuye, lo mntwana wasemzini akanalo nelincinci
ityala, nguGugulethu obalekileyo. Ukuba uGugulethu
ebengabalekanga waya kuhlala eMthatha ngeyingekho yonke le nto.
UNYANISO Mfo kabawo Mthetho mus’ ukuzihlupha, yhini mfondini ngathi akuyazi
le ndoda, ayizi kujika kule nto noxa sekuhle izinto ezinje ngenxa yayo. 5
Qhuba mfo kabawo, oxheleyakhe akabuzwa. Kuqala besifudula sisithi
isala kutyewa sibona ngolophu, ngoku sixakiwe ukuba siza kuthini na
kuba nalo ulophu lubonakele. Ngoku ke sofana siqukumbele ngelithi,
inkomo enotshobo ayinqandwa. Kodwa ungafane uqine mfo kabawo
kule nto uyenzayo, mkhulu umhadi ozimbela wona. 10
UMTHETHO Khawutsho ke mfo kabawo, lo mfazi uza kumthumela naba bantwana
eMthatha?
UMTHETHO Sii!! Ngamanyal’ enyoka odwa, ndifung’ uBhungane. Qhuba mfo
kabawo sova ngawe. Ndisatshaya.
UNYANISO Hayi mna ndisemkile. 15
UMTHETHO Mus’ ukundishiya Rhadebe, nam andisayazi endisayihlaleleyo.
(Bayaphuma)
UNYANISO Hi mfondini uthi lo mfo uphilile nje? Sisibindi sini esi singaka anaso,
ukuthi sekuhle izinto ezingaka kanti akanakho ukuyaleka?
UMTHETHO Akanayo nento le uphile qete, nto nje wenza le nto kuthiwa kukqina 20
enyaleni. Kaloku uZwilakhe wanconywa esiva kwathiwa uneenkani.
Akwazi ukuba umntu uyonakala kukunconywa esiva?
15.7 Thelekisa uZwilakhe othetha kwesi sicatshulwa noZwilakhe womhla
wokugwetywa kukaGugulethu intambo. (2)
15.8 Sesiphi isiganeko esandulela le ngxoxo ikwesi sicatshulwa? (2)
15.9 Xela iziganeko ezenzekileyo ezichazwa nguNyaniso zibe ZITHATHU
ngokwasebalini. (3)
15.10 Uloluphi udidi lomlinganiswa uZwilakhe? Xhasa impendulo yakho. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
28 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
15.11 Ingaba uyangqina ukuba uZwilakhe wajika kwizenzo zakhe kule drama?
Khokelwa ngamazwi akrwelelwe umgca ngaphantsi (2)
15.12 Ngokolwazi lwakho lwale drama ingaba ikulungele ukufundwa kule mihla
siphila kuyo? Xhasa impendulo yakho. (2)
[25]
OKANYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 29
UMBUZO 16: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
INDLAL’INAMANYALA – M Lamati
“Ndinecebo eliya kusenza sibe zezingawothiyo zona umlilo izityebi ezi.”
Cangcatha kwimigudu eyenziwe nguMamQhinebe ukuzalisekisa la mazwi angasentla
neziphumo zoko.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama-340–390. [25]
OKANYE
UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE
INDLAL’ INAMANYALA – M Lamati
Funda ezi zicatshulwa zoncwadi zilandelayo, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA K
SIPHOKAZI: Inceba ayikho kweli hlabathi, ndincamile namhlanje.
SIQHIWU: It’s the survival of the fittest; the elimination of the weakest; the law
of the jungle.
SIPHOKAZI: Umama uyakothuka ajube zezi ndaba. Kaloku sithi xa simana
ukulala ngamanzi kweli khaya umama asithuthuzele ngelithi
akusekude ndiphangele.
SIQHIWU: Sukuba ezikhanda ngenyhek’ etyeni nje.
SIPHOKAZI: Xa ke imeko ngoku ikekele ngolu hlobo, ngubani onokuhlalela
ukubambelela ethembeni elingekhoyo ngolu hlobo?
SIQHIWU: Mna ke ndisuke ndacinga ukuba kubhetele nokuya kukhuthuza xa
kunje.
SIPHOKAZI: Ungakhe uyenze loo nto Siqhiwu. Kungcono ukulala ngesisu
esigunkcuza amanzi kunokulala uhluthi iinyembezi zamaxhego
namaxhegwazana angathathi ntweni nawo ngokwawo.
SIQHIWU: Ingathi ndiyambona nangoku umama. Ephatha kuthwalela abantu
imithwalo yabo edolophini. Ephatha kuthengisa neebhotile. Maxa
wambi de athengise namathambo la embala. Ndibala ntoni na?
Ezama ukufundisa mna lo.
SIPHOKAZI: Ungazidubi kakhul’ umphefumlo Siqhiwu.
SIQHIWU: Wayecinga ukuba wovuzwa ndakuphumelela ibanga leshumi.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
30 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025)
SIPHOKAZI: Awunakuxelela mna ngehambonzima yekhaya lakho. Kaloku
Siqhiwu indlela esifunde ngayo sobabini ifana nqwa. Ulibele na
ngoku?
SIQHIWU: Ndisuka ndiphelelwe ngamandla nangoku ndakucinga ukuba
oomama bade banyanzeleka ukuba baphindele kobuya buxelegu
bokuthwala laa mithwalo kulaa nto yalaa renki, kodwa thina sikho
apha. Basifundisile ke abo bantu …
SIPHOKAZI: Kaloku ndisakhumbula kakuhle ukuba mna nawe saqala ukuva kwa
izihlangu kwezi nyawo zethu mhla saya esinaleni.
17.1 Sizathu sini esibangela ukuba uSiphokazi athi inceba ayikho kweli hlabathi?
Zixhase ngeengongoma eziMBINI. (2)
17.2 Ngqina ngeengongoma eziMBINI ukunyaniseka kwamazwi athethwa (2)
nguSiqhiwu abhalwe bukekela
17.3 Xela ezi ndaba athetha ngazo uSiphokazi zinokothusa zijubise umama wakhe. (2)
17.4 Phawula ngala mazwi kaSiphokazi xa esithi “Kungcono ukulala ngesisu
esigunkcuza amanzi kunokulala uhluthi iinyembezi zamaxhego
namaxhegwazana angathathi ntweni nawo ngokwawo.” (2)
17.5 Chaza isisombululo ababhenele kuso abazali bakaSiqhiwu noSiphokazi
ukuhlangabezana nengxaki abajongene nayo ngokwesi sicatshulwa (2)
17.6 Ngqina ukuba uSiphokazi noSiqhiwu abonwabanga kwesi sicatshulwa. (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 31
ISICATSHULWA L
MANTYI Kungokunje sesifikelele esiphelweni seli tyala. Kudala silixusha,
Silixukusha, silixovula. Akukho nkalo singayivelelanga. Wena
Mnumzana Maqhikizane, urhulumente, ebekuphathise umsebenzi
ofuna ingqiqo, inkathalo nokunyaniseka. Ukunyaniseka ke kwezi mini
yinto enqabe kanye oku kwamanzi entlango. Noko kunjalo ke le
nkundla ayinako ukukhuthaza abantu ukuba baqhubele phambili
nokunganyaniseki. Ayisenakujikwa bani inyaniso yokuba wena
Mnumzana Maqhikizane ubufanele ukuba ngumzekelo wokunyaniseka,
kodwa ngelishwa wena ukhethe ukubaliwexuwexu lendoda,
erhwaphilizela kwesayo isisu - uHlohlesakhe.
(Abantu badumzele, bevakalisa ukuhambisana nentetho kamantyi.)
SITHONGA Inzolw’ enkundleni!
MANTYI Awuthetheleleki konke konke. Ndiqinisekile ukuba kwakujongwe
ubudala obu bakho mhla wachongelwa kwesi sikhundla, kodwa wena
akuzange uyihoye yonke loo nto. Babini abantu otyholwa
ngokubanyobisa kule nkundla. Kodwa ke bangaphi osowubanyobisile
ngaphambili, waphumelela?
SITHONGA Inzolw’ enkundleni!
MANTYI Kwesi sona sokunyobisa ngothando isityholo wenze into emanyumnyezi
kakhulu ukuhlala uhlale uthi wakugqiba ukuba yimpobole yexhego
elingaka unyanzele usana olungaka ukuba luthandane nawe wakugqiba
ukuba nguyisemkhulu. (Abantu badumzele.)
SITHONGA Inzolo! ...
MANTYI Iintloni akunazo Mnumzana Maqhikizane. Icala lakho linye. Mangaphi
amahlwempu ekuthe kwanyanzeleka ukuba azilume ezilahla kuba efuna
ukulobola umsebenzi loo ntombi yakho ingumsebenzi karhulumente?
17.7 Thelekisa uMaqhikizane ekuthethwa ngaye kwesi sicatshulwa noMaqhikizane
wamhla kungena uSiqhiwu eOfisini yakhe okokuqala. (2)
17.8 Sesiphi isiganeko esilandela le ngxoxo ikwesi sicatshulwa? (2)
17.9 Xela iziganeko zibe ZITHATHU ezingqina urhwaphilizo olwenziwe
nguMaqhikizane ngokwasebalini (3)
17.10 Uloluphi uhlobo lomlinganiswa uSiqhiwu? Xhasa impendulo yakho. (2)
17.11 Cacisa ukuba sesiphi esi siganeko sokunyobisa ngothando ithetha ngaso
iMantyi kumagama akrwelelwe umgca ngaphantsi? (2)
17.12 Ngokolwazi lwakho lwale drama ingaba ikulungele ukufundwa kule mihla
siphila kuyo? Xhasa impendulo yakho. (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Study this subject
Recommended for this subject

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2016 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2015 QP

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2023 Memo
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Memo
_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
Errata
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Prelim 2024 Errata

Errata
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Prelim 2024 Errata

Memorandum