Skip to content

isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2025 Memo

MemorandumisiXhosa HLGrade 12202530 pages

Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the Eastern Cape Mock Exam 2025, 30 pages. Read online or download the free PDF.

Free to read online, no sign-up needed

Answer online

Loading document…

Loading document…

Eastern Cape Mock Exam 2025

Questions in this paper

Document textSearch extracted text and jump to a page.
NATIONAL SENIOR CERTIFICATE IBANGA 12 SEPTEMBA 2025 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 ISIKHOKELO SOKUMAKISHA AMANQAKU: 80 Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-30.
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA • Esi sikhokelo sokumakisha silungiselelwe ukuba sibe sisikhokelo kubakorekishi. • Esi sikhokelo sokumakisha siza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe ukukorekishwa kumaziko okukorekisha. • Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo. IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA 1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye loncwadi). 2. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga, elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo. 3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko. 4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga, elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo. 5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela ekunonjolwe ngayo kwisikhokelo sokumakisha. 6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo. Xa intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo mpendulo. 7. Imibuzo esisincoko. Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi ophezulu. 8. Imibuzo emifutshane. Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa ecaphula. 9. Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo exhasayo ehambelana nokhetho olo. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 3 ICANDELO A: ISIHOBE B IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane IMIBONGO EFUNDISIWEYO UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI USANA – ZS Qangule Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo. IImpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo. Jonga kwirubriki kwiphepha lama- 28 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa etyhila ukuaba ukufika kosana kuzisa ulonwabo nonxunguphalo ekhayeni olufikele kulo. Sisikokelo esi akunyanzelekanga ukuba umfundi aphendule ngolu hlobo. • Kwisitanza sokuqala imbongi isebenzise isafobe, uChasaniso, Bubushushu bodwa emzini Lupholile usana londile – Imbongi iqaqambisa ukuba usapho olufikela kulo lukwimo yokuxhalaba, luhamba ngezantya, lusamkela olu sana kodwa kukho nokuzola kosana lona lungenalo noluncinci uvalo. Imbongi iza nesigama esibonisa imo ezimbini ezichaseneyo, ubushushu nokuphola yonke le meko ikwindlu enye enosana. • Zinkxwaleko usana lujongile, Luzolile usana lujongile. Imbongi ityhila ubunzima nentlungu edalwa kukonganyelwa zizinto ezikhathazayo kodwa kulo meko yokukhathazeka kukwakho ukuzola ngomphefumlo ngenxa yethamsanqa lokufikelwa lolu sana. • Yincwina yodwa egumbini, Luncumile usana lubukele – Incwina sisandi esivakalayo esikhutshwa ngumntu ova intlungu enganyamezelekiyo ngenxa yeengqaqambo umntu akuzo. Le ntlungu ichasaniswa noncumo ukuqaqambisa ukuba zingqaqambo eziza kugqitha emva kwazo kukho uyolo lokufikelwa lolu sana ekhaya, nangona kukho intlungu kodwa usana lona luyintsikelelo lwakufika emzini. • Lusana lwethu uluvuyo, Ntandane yethu uluvalo. Uvuyo lwenziwa kukonwaba, ukanti uvalo sisichasi sovuyo. Olu sana ithi imbongi yintandane loo nto iphuhlisa ukuba luthandwa nguwonke- wonke oko kutsho luyathandeka. Endaweni yokuba luzise uchulumanco kumntu wonke, kukho uvalo olukhoyo oludalwa kukoyikisela iimeko olufikela kuzo, nezidaleka ngenxa yokufika kwalo kweli khaya. • Mbewu yekhaya uyabukwa, Sithombo somzi uyoyikwa – Imbongi isebenzisa izenzi ezintsingiselo ichaseneyo ukutyhila ukuba ukuvela nokukhula kosana kuyonwabisa, abantu bayaluvuyela, banolangazelelo lokusoloko belujonge ngomdla kodwa ukufika kwalo kuzisa ukungonwabi okudalwa luloyiko lokungaqiniseki ngemeko olukhulela kuyo olu sana. (Nayiphi na impendulo echanekileyo) [10] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE 2.1 “Ndikubona nje ukuba ungumnqantsa?” √ (1) 2.2 Iludale ngokwenza ukuba zonke izitanza zibenemiqolo emine. √ (1) 2.3 Ngumbongo ntyilazwi kuba usinika inkcaza ngendlela yenkolo yobuKrestu. √√ (2) 2.4 Iziphango √/ ‘Izaqhwithi’ √ (2) 2.5 Ngumyalezo wokuba masiyinyamezele indlela ehanjwa ngumKrestu kuba ayilulanga kodwa inesithembiso sokuphunyuzwa wakufika eZulwini. √√ [Nayiphi impendulo echanekileyo] (2) 2.6 Siphumelele kuba imbongi isibonisa indlela eyahanjwa yiNkosi ivulela abo bahambe kuyo. √√ OKANYE Ayiphumelelanga kuba asikho isiqiniseko sokuba wonke umntu ohamba kule ndlela uzakuphumla ekugqibeleni. √√ (Nayiphi impendulo echanekileyo iyakwamkeleka) (2) [10] UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE 3.1 “Izithanda iincwadi ingenzi nomolweni.” √ (1) 3.2 Iludale ngokuthi isitanza ngasinye sibe nemiqolo emine. √ (1) 3.3 Ndiyangqina ukuba ngumbongo mbaliso kuba imbongi isibalisela ngenkwenkwe eyayigqwesa esikolweni, abazali bayo beyixhasa yada yaphumelela isidanga seBA. √√ (2) 3.4 Kwancipha ubuhlanti √/ Kwaphela imfuyo √ (2) 3.5 Ngumyalezo wokuba masizimisele esikolweni singadlali ukuze siphumelele emagqabini√√ / Masazi ukuba impumelelo yomntu ifumaneka emva kokuzinikela, asebenze nzima√√ / Masinyamezele singatyhafi ukuze siphumelele njengale nkwenkwe yanyamezela ekugqibeleni yaphumelela. √√ (Nayiphi impendulo echanekileyo iyakwamkeleka) (2) 3.6 Siphumelele kuba le nkwenkwe yazinikezela ezifundweni yaphumelela izifundo zayo, yasebenza baphumla nabo abazali bayo. √√ (2) [10] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 5 UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE ISIQITHI SEENTINI – TN Kabanyane 4.1 “Beza neenjongo eziphuthileyo eKoloni” √ (1) 4.2 Iludale ngokwenza imiqolo emithandathu kwistanza ngasinye. √ (1) 4.3 Kukohluthwa komhlaba √/ kukunyolwa ngomnwe √/ kukugwetywa ukuhlala esiqithini. √ (2) 4.4 Ngowopolitiko kuba imbongi ikhalazela urhulumente wamadlagusha ojike isiqithi wasenza indawo yokulahla abantu abakhalazela ukohluthwa komhlaba ukuze bafele kuso. √√ (2) 4.5 Ngumyalezo wokuba sazi ukuba kukho amatshantliziyo awangcungcuthekayo elwela inkululeko yomntu omnyama √√ / Sazi imbali yokufika kwabamhlophe bohlutha umhlaba, balawula, becinezela abomthonyama. √√ (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) 4.6 Siphumelele kuba imbongi ithi, bohlutha umhlaba womXhosa emaXhoseni. √√ (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) [10] KUNYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: KUNYANZELEKILE UKUBA UWUPHENDULE UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE UHAMBO LUKAMZILIKAZI – MG Mdliva 5.1 “Wabagxagxamis’ abanyeph’ ugxanya. √ (1) 5.2 Imvanosiqalo √ kukudala isingqisho √ (2) 5.3 Ngumfanekiso ngqondweni wendlebe. √ (1) 5.4 4 Injongo kukubonisa indima edlalwe nguMzilikazi kulawulo lwakhe. √√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 5.5 Sisibongo kuba kuqalwa ngesikhahlelo √ /Kubongwa iNkosi √/ Indlela egqibezela ngayo umbongo wayo. √ (Nasiphi isibini kwezi) (1) 5.6 Iphumelele kuba ithi uMzilikazi wawel” iThekela namaNdebele √√ / Wacand’ amathaf’ eAfrika √√ OKANYE Ayiphumelelanga kuba imbongi ayivezi efika kwindawo ebesingise kuyo kulo mbongo. √√ (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) [10] AMANQAKU ECANDELO A: 30 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 7 ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI INOVELI INKAWU IDLIW’ILILA – S Kula UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI • Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela. • Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo. • Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabaviwa. • Jonga kwirubriki ekwiphepha lama- 27 ukuhlola lo mbuzo. Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo: • Liyinene elokuba uMfezeko uthubeleze kwimiqobo enobunzima ebisendleleni yakhe kodwa ngenxa yemizamo yakhe waya kufika empumelelweni. UMfezeko ayikhange imthibaze kwiphupha lakhe lokulusiphula neengcambu ulwaphulomthetho olugquba kule noveli. Uzamile kunzima wade wafika encochoyini yentaba, wazisa ababulali, izaphulimthetho nezizathu zolwaphulomthetho ngaphambili ejamelene nale miqobo. • UMapheza uthatha ityala lokugwintwa kukasomashishini owaziwayo ogama linguMsindisi Yangaphi eligacelwe nguMfuneko Mnenga. • UMfuneko ulilalele eli lityala kuba efuna ukugquka umkhondo njengoko wayekhe wenza njalo kwelomyeni kaNompumelelo, uChizama. • Luqala nje uphando uMfuneko uba ngumqobo ubonakalisa ukusebenzisana noThantaswa osisaphulimthetho ngokuthi amtsalele umnxeba amxelele ukuba amapolisa asendleleni. • UMfuneko uyayiqonda akuzi kuba lula ukuba azi ngamanyathelo athathwa nguMfezeko uthenga uNqoza ukuba ancedisane noMfezeko ukuze amazise onke amanyathelo abawathathayo yena noMfezeko ngolu phando. • UMfuneko noThantaswa bagqiba kwelokuba makafe uMfezeko kuba kakade inkawu idliw’ ilila. • Isipolisa sixoxa ngeli tyala, uMfuneko usithela amanzi ngelithi ixhaphakile into yokuba umfazi abekwe ityala xa kusweleke indoda yakhe, ude athi ababulalali ngabantu abangathunywanga mntu zizikrelemnqa nje de agqibele ngokuthi uMsindisi ubulewe ngabantu ebebefuna imoto yakhe. • UMapheza uthi indlela edlakazwe ngayo imoto kaMsindisi ibonisa ukuba ababulali bebengafuni zinto zakhe koko bebefuna yena. • UMfuneko woyikisa uMapheza ngelithi kufanele achule ukunyathela ngenxa yohlobo lwetyala aliphandayo, uMapheza uyafunga uthi “umqolo uphandle kwezo zikrelemnqa kwaye ukuba zisahamba phakathi kwabantu azilibonanga eliwinayo, uMfuneko uyabona ukuba uMfezeko akazimiselanga kubuya mva kuphando lwakhe. • Ungcolisa uMapheza kuNqoza uthi nguye owantama uSajini Zalala owagxothwayo kuba etyholwa ngokuba imipu, mipu leyo eyayibiwe nguye uMfuneko, ude amthiye athi lirhamba elirhubuluzayo ekufanele ahambele kude naye amanye amapolisa. • UNqoza ubonakalisa ukuvumelana noMfuneko kule mbono yokuba ngumqobo kolu phando ude athi akayi kufumana mixhaka ngenxa yakhe. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) • UMfuneko ufumana ikroba lokumsebenzisa ngakumbi uNqoza ngokuthi maze adlulise konke okufunyenwe nguMfezeko eluphandweni kuye, lilonke abe nguKhala wakhe. • Xa uMapheza enezinto azikrokrelayo, wenza nantoni na uNqoza enokwenza ukuba angaqhubeleki uMapheza. • UNqoza uyigalela amanzi into yokungahambelani kwentetho kunye nexesha afowune ngalo uThantaswa elingahambelani nexesha lokwenzeka kwesiganeko. • UMapheza ingqondo yakhe ayisuki ekubeni umfazi kaMsindisi unayo into ayaziyo ngokufa komyeni wakhe. • UNqoza ukayekanga ukumana esazisa uMfuneko ngeziphumo zophando. • UThantaswa ude abuze ukuba kanti lo Mapheza ufa nini. UMfuneko ucinga ngexhwele lakhe uNyangelethu ukuba lingamncedisa ukususa uMapheza endleleni yabo, lo xa yena uThantaswa eyibona izolibazisa leyo yena emfuna ngembumbulu emehlweni. • UMfuneko uya exhweleni unikwa umgubo, usebenzisa uNqoza ukuba awugalele esiselweni sikaMfezeko kwi after-tears, aphathwe sisisu segazi uMfezeko esiyokumgalela esibhedlele. • UMfuneko umana ukufowunela uZintle esibhedlele ebuza ngoMfezeko. • Akuva ukuba uchacha kuhle esibhedlele uMfezeko, uyelenqa ukumba esibhedlele amse kuNyangelethu ngenjongo yokuba amtshise nguvutha libhange nelo icebo. • Esesibhedlele njalo uMfezeko ooSixaki bangena endlwini kaMfezeko bayagoqulula bafuna nantoni na enokuphazamisa kolu phando bawe phantsi. • Bayamba esibhedlele ngobusuku bamsa exhweleni, baviwe ngumkhwetha kaSiphongo ogama linguNontsikelelo bethetha ngokumtshisa. Neli libhanga ngokuthi uNontsikelelo amlumkise uMapheza ngokuza kwenzeka abaleke asinde uMapheza. Ngelishwa kutsha unyana kaNyangelethu othe ngokunxila wangena kuloo mkhukhu ubulungiselelwe ukutshisa uMapheza. • UMfuneko uhambisa iindaba ezingeyonyani zokusweleka uMapheza esipoliseni, amapolisa ayafika kwaMapheza axelelwa ukuba uMapheza uyaphila atyhilwe uMfuneko. • Ubuyela emsebenzini uMapheza, uMfuneko noNqoza bayanqunyanyiswa emsebenzini. • UMapheza uyaliphanda ityala likaMsindisi ngaphandle kweziphazamiso abafumane ababulali ngokuxelelwa nguBhanqo noMbuzeli emva kokubathembisa nangamabhaso ancumisayo. • Bayagwetywa ababulali bakaMsindisi emva kokuloqa yonke into. • UNqoza noZalala bayabona ukuba uMapheza khange enze bubi koko nguMfuneko.Ukuphumelela kukaMapheza kwimiqobo emininzi nezabatha azibekelweyo kububungqina bokuba ngokwenene impumelelo isentabeni. (Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 9 UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE INKAWU IDLIW’ILILA – S Kula 7.1 UUThantaswa noMfuneko baceba iyelenqe lokubulala uMapheza suke kwafa bona washiyeka esaphila uMapheza lo bamenzela iyelenqe lokumbulala √√ (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) 7.2 Kukufaka uInspector Nqoza kumayelenqe akhe olubulala uMapheza. √ (1) 7.3 Yinyani lwalunganyanisekanga uthando lwabo kuba badityaniswa kukufuna ukutya kunye ilifa likaMsindisi. √√ Asiyonyani kuba wayekonwabela ukuhlala noMfuneko ekhupha imbilini yakhe kuye ngaphezu koMsindisi. √√ (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) 7.4 “Wayechasene nobulungisa kuba wayekuthanda ukuphumelela ngezinto ezingekho mthethweni. √ / Wayesamkela iimali zokunyotywa √/ Wayesithi xa athethayo yena akazi kulungisa umthetho owonakala kudala. √ (Nasiphi isibini kwezi) (2) 7.5 Kukuba uThantaswa ebefuna uMfuneko abulale uMapheza ukuze kungabikho nto izakumayamanisa nokubulawa kukaMsindisi. √√ (2) 7.6 Akaphumelelanga kuba kubanjwe ooSixaki awabasebenzisa ekubulaleni uMsindisi, uThantaswa wabulala uMfuneko naye wazibulala kuba ephepha ijele. √√ (2) 7.7 Unesazela kuba uyabandakanyeka ekubulaweni kukaMsindisi. √√ (2) 7.8 Ababulali bakaYangaphi bavelile, babanjwa ooSixaki abamdubuleyo, uMfuneko noThantaswa ivelile ngooSixaki into yokuba bayabandakanyeka, bafa phambi kokuba baye kubhadla ejele. √√ (2) 7.9 Kusetyenziswe umkhono wekati √ /umpu √ iliso lekhamera √ /ibhedi √ (Nasiphi na isibini kwezi.) (2) 7.10 Kwinqanaba lesiphelo. √ Kweli nqanaba ucaca poqo owoyisakeleyo/ Ulinganiswa oyintloko uzibona into ayiyo. √ UThantaswa uyazibona ukuba uza kubhadla ejele abone ukuba makazibulale iinzame zakhe zonke ziphanzile uphela ezibulala ebulala nomxhasi wakhe. √ (3) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 7.11 Ngumqondiso wobubi √ kuba kufe uThantaswa noMfuneko ngokudutyulwa nguThantaswa √ (2) 7.12 Uyaluchasa ulwaphulomthetho kuba abophula umthetho bafumana isohlwayo, UMfuneko noNqoza baphelelwa ngumsebenzi, uMdlambila nooSixaki bayabanjwa, UThantaswa noMfuneko bayafa. √√ (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) 7.13 Yintlekele kuba iphela kusifa uThantaswa ongumlinganiswa oyintloko noMfuneko umxhasi wakhe. √√ (2) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 11 UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa • Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise • njengesikhokelo kuphela. • Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo. • Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo. • Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama- 29 ukuhlola lo mbuzo. Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo. • Liyinene elokuba wenze imigudu yokuthubeleza kwimiqobo ebiphambi kwakhe de wafika encochoyini yentaba, empumelelweni. Imiqobo adibene nayo uThole ayikhange imthibaze ekufezekiseni amaphupha akhe. Uzamile kunzima wade wafika encochoyini yentaba. • Kwasekuqaleni kule ncwadi sidibana noThole sele ephumelele enguchwenene womfundisi osel'efunde de wayityekeza. Ukuze uThole abe ufikelele kweli nqanaba akulo lempumelelo ibe yimigudu namahla-ndinyuka ngenxa yemiqobo nemingeni athe wahlangana nayo. • Ubomi bakhe ubuqala ngendlela engathembisiyo kuba uthe emva kokuyeka isikolo kuba abazali bakhe bengakwazi ukumelana neemfuno zesikolo ezinjengeemali ezihlawulwayo neyunifom waphala elizweni engenasizinzo. • Xa efika evela eRhawutini udibana nabahlobo bakhe uThemba noSonwabo abaphila ubomi obungenanjongo zakuphumelela ebomini babo. • Uzibona sele eseBhayi uThole ngenxa yeempembelelo zaba bahlobo bakhe phofu engazazi nokuba uye njani. Isizathu soku kukuba aba bahlobo bakhe bamkhwelise emotweni ebheka eBhayi baze bamntyintya ngotywala nto leyo wayengazange wayenza ebomini bakhe. • Kwelo laseBhayi uThole uzama ukuzenzela ubomi ngokuthi azifunele umsebenzi. Kwakhona kwalapho eBhayi uthi athandane nentombi egama linguNomsa adibene nayo edolophini. Uzibona sele esengxakini yokuphantsa ukubulawa ngumgulukudu onguJoe neqela lakhe. Lo Joe wayethandana noNomsa. • Uthabatha isigqibo sokuba agoduke nanjengoko wayehambe ekhaya engaxelanga ngenxa yaba bahlobo bakhe bangamatshijolo. Endleleni egodukayo uphinde adibane noThemba noSonwabo, kwakhona bamkhukulisa baya kumlahla kumahlathi aseKnysna engazi kuba babesithi bayagoduka babheka eGcuwa. • Kuloo mahlathi abahlobo bakhe bathi baqwengwa ziingonyama kwasala iintloko zodwa, uThole yena usinda ngezikaSibi apho. Nalapho eKnysna uzakhela ubomi ngokuthi azenze igqirha. Uphetha sele ephila ubomi obungcono eKnysna kuba wabanemali nemfuyo. • Iimeko ngeemeko zamenza wafikelela kwisigqibo sokuba agoduke ngeenjongo zokuphindela esikolweni kuba wayesazi ukuba imfundo sisitshixo sokuvula kumahla-ndinyuka obu bomi. Ngoku sele egodukile akukho mntu unathemba lokuba angaze afunde kuba ubonakala emdala engenayo nemali eyaneleyo yokuya kula maziko emfundo ephakamileyo athe waya kuwo. • Uyise owamkhulisayo uFikizolo yena wayesele eyincamile into enxulumene naye nesikolo sele efuna ukumzekela umfazi. Oku kungqinwa ngamazwi akhe athi, 'uya Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) kuthemba xa efumana incwadi evela kuThole esesikolweni eDikeni'. • Ngesizathu sokuzibalula kwakhe kwiingxoxo-mpikiswano wachongwa ukuba abe ngumfundi oya kumela isikolo sakhe kwiYunivesithi yaseKapa. Wagqwesa apho waze wonyulwa ukuba aye kumela uMzantsi Afrika kwingqungquthela eyayiseNgilane, waphiwa nesipho-mali sokuba aqhubele phambili nezifundo zakhe ngabafundi baseUCT. • Wafika wagqwesa nalapho eNgilane waphetha sele ebuya ezilahlele kakhulu kwezakwaLizwi. Kulapho wathi wafumana inkxaso-mali yokuqhubela phambili nokufunda ezakwaLizwi. UMangaliso wafunda kwaNokholeji de waphumelela isidanga seB.A kwezakwaLizwi. Ukufumana kwakhe isipho-mali kwenza ukuba akwazi ukuqhubela phambili nezifundo zakhe phesheya kweelwandle. Waphumelela emagqabini de waba naso nesidanga seMaster of Divinity kunye nesePHD, zozibini ezifumana eOxford University eNgilane. • Ayikhange ilindeleke into yokuba uThole angaphetha sele engumfundisi ophethe esoyisa neengxaki zaseGeorge Goch ndawo leyo yayidume ngokweyelisela abefundisi kwiziyolo notywala. Ukutshata nokuthandana kwakhe noThozama kube negalelo kwimpumelelo yakhe. Kwimpumelelo yakhe eGeorge Goch udibana noyise ubaw'uMkwayi engalindelanga nawayengasenathemba lokuba uya kuze aphinde ambone. • Ugoduka sele ephumelele uThole, uhlala eMission eGcuwa nenkosikazi yakhe. Unyana wakhe uThembelani uhlala noyisemkhulu noninakhulu keCentane kuHolela. • Elokuphetha singathi uThole uthubeleze kwiimeko ezihlininikisayo, kukho imiqobo ebidodobalisa impumelelo yakhe kodwa ngenxa yethemba nokholo ude waya kufika kwincochoyi yentaba, waphumelela, wayimbangambanga yomfundisi onosapho oluzinzileyo. Liyinene elokuba impumelelo isentabeni. (Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 13 UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa 9.1 Ubotshelelwe kukuthandana noNomsa ekuthe kanti uthandana noJoe osisihange. √ (1) 9.2 Kukumbulala /“kufuneka efile” √ kukumngcungcuthekisa phambi kukuba afe/ “ Musani ukuyibhuduzelela le nja iza kusuka ife singekayenzi nto” √ Kukumphosa echibini √ (Nasiphi na isibini kwezi) (2) 9.3 Yinyani kuba uNomsa uphantse wabulalisa uThole ngoJoe nooPeto bakhe, engakhange amxelele uThole ukuba uthandana nesigebenga √√ /ukuzikhulula ekubethelweni ibhokosi nguJoe uthe lo bhuti wamcenga yena engafuni kuthandana naye. √√ (Nayiphi na kwezi) (2) 9.4 “Kwathi gqi umqokozo wamapolisa … suka zeedungu ezi zihange zabaleka zamshiya ngasemva ebotshwe izandla ngezo ntambo. √√/ “Yamqamangela ngentambo ngokungekho similweni yathi ukuba igqibe yamfak’ impama yamkhaba waya kuwa.” √√ (Nayiphi na kwezi) (2) 9.5 UThole ebekulindeleke ukuba afe ngokomnqweno wezihange akafanga, usindiswe kukuthi gqi kwamapolisa bengekafiki echibini ababeza kumbophelela ngelitye bamphose kulo. √√ (2) 9.6 Uphumelele kuba uphela efundela ubufundisi, ekwazi ukutshintsha abantu ababesele bencanyiwe njengabaseGeorge Goch. √√ (2) 9.7 UThole wayenesazela sokuba nguye oqale uJoe ngokumthathela intombi yakhe, uNomsa √√/ UThole wayothuke kakhulu kuba wayengakhange acinge ngokuba ingabasabakho indlela yokuphinde aphuncuke kwezi zihange, emva kokungcungcuthekiswa kwakhe . √√/ UThole wayengathi usemaphupheni engayikholelwa le meko yokusinda kwakhe sele ezinikezele ekufeni. √√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 9.8 La mazwi azalisekile kuba uye wazibalula esikolweni ngokudumisa iNkosi de wanguSihlalo wombutho we- SCA, wazinikela waya kufundela ubufundisi wasasaza igama leNkosi. √√ (2) 9.9 Izitalato, Albert Street √ /Umfundisi omnyama √ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
14 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 9.10 Kwinqanaba lesiphelo √ kweli nqanaba ingxaki umlinganiswa oyintloko ofikelela ekuyiqondeni imeko yakhe √ UThole uyaziqonda ukuba ungumfundisi ophume izandla akukho meko inokumohlula, uphetha eyimbalasane yomfundisi. √ (2) 9.11 Wobuhle √ ukufika kwabo eGeorge Goch babenomtsalane lagcwala ibandla lashushu. √√ (2) 9.12 Ndicinga ukuba uyayixhasa kuba uThole ukhule ethi akuthandaza ahlanguleke kwingxaki akuyo √√ / UThole ukhula enephupha lendoda enomnqwazi wameva ebimhlangula √√ /Naxa sele engene kwinkolo kaNtu, ezenza igqirha uguqulwa libali leBhayibhile lonyana wolahleko, ukuze ayishiye iKnysna agoduke aye kufunda de abengumfundisi wakwaLizwi √√ /Akuzinikela uThole umbhali umenza umlinganiswa osicaba kuba ulunga oko de liphele ibali √√ (2) 9.13 Sisiyolisi, kuba umbhali uyisusile imiqobo ebiphazamisa uThole kwindlela yakhe yempumelelo iphela incwadi onwabile, edibene nosapho lwakhe ehlalisene ngokonwabo nalo. √√ (2) [25] OKANYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 15 UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule • Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela. • Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo. • Uluhlu lwemizekelo linokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo. • Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29. Umvavanywa makachankcathe kwezi ngongoma zilandelayo ukubonisa imigudu nemiqobo athubeleze kuyo uMfazwe ukuya kufika empumelelweni yakhe. • Liyinene elokuba impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uMfazwe ayikhange imthibaze ekufezekiseni amaphupha akhe. Uzamile kunzima wade wafika encochoyini yentaba. Owona mqobo endleleni yakhe nguRhulumente wengcinezelo osandla sakhe yayingamapolisa, amajoni kunye neempimpi. • Uyafunda ade abe ngutitshala wezembali, khondo elo ebengafuni lona kodwa ngenxa yemeko yezopolitiko wanyanzeleka. Oku kumnike ithuba lokuvuleka kwezopolitiko. Ulwazi analo luyamtshisa, uphokozela wonke akufutshane naye, eklasini urhabulisa abafundi, kwigumbi lootitshala urhabulisa oogxa bakhe ukanti nasekuhlaleni akabayekanga abahlali. • UMfazwe uzibona ebanjwa kuba kusithiwa unyola umbuso esweni ngeemfundiso zakhe de wavalelwa. Emva kokungcungcuthekiswa ngeendlela ezahlukeneyo uyacelwa ngamapolisa ukuba abe ngungcothoza, akavumi. Ukhonjwa kubunewunewu obuphilwa ngooFriday, Ndlela noNtsipho njengendlela anokuphila ngayo ukuba angasamkela esi sicelo. Wazixelela ukuba angekhe athengise ngegazi labantu bakokwabo. • Uyakhululwa ekuvalelweni ufika litshe liluthuthu ikhaya lakhe. Ufika amapolisa sel' etyale umoya wokuba uyimpimpi. UGaba noCwe xa edibana nabo bamganga ngolu lwimi aphela emqaleni kuye ngesi sityholo afika esibekwa ekuhlaleni. Kwiindibano zoluntu akamkeleki. • Emva kokuthetha noCwe uya kwintlanganiso eseholweni apho wasinda ngezikaSibi bemthuka bembetha abantu ngokufunzwa nguFriday enye yeempimpi zikaRhulumente. • Xa etyekezwa ngabantu ngolu hlobo ubalekela emangcwabeni nawo phofu angawathembanga ukuba akangevuki amjikele. Intliziyo yakhe ibuhlungu kuba ebukulwa ngabantu ahlala nabo bambi benjengezihlobo kuye. Iyamkhathaza le nto, ngakumbi xa ecinga ukuya kokwabo. • Akaphelelanga apho ekumgxothiseni uFriday uye wahlala kwizithende zikaMfazwe enamahlakani akhe. Sibona kwaGaba elala kwimoto endala. Bayafika uFriday neqela lakhe sebejolise imikhono yekati, ngethamsanqa wabe sele ephumile kuloo moto, ekhethe ukubalekela eSihlahleni kwamalume wakhe, engqondweni efuna eyona nto uFriday amzungulela yona. • Kwincoko yakhe noGaba uve ukuba amapolisa abulele abantwana besikolo. Wazimisela ukuba ngenene uyaya emingcwabeni yabo nangona abantu bakuQaka bemjonga ngeliso lobumpimpi. Siyiva loo nto utat'omncinci kaMachule xa ethetha ukuba kungenxa yale mpimpi ukuze babe bakwazile ukungcwaba ooMachule. • Emva komngcwabo simbona uMfazwe ecetyiswa nguSiphiwo omde noSiphiwo Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
16 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) omfutshane ukuba abaleke xa kucaca ukuba ufunwa ngamehlo abomvu. Ubalekela kwaMfundisi uHlathi ngelokuzisindisa. Apho kwakhona uyajikelezwa nguFriday namahlakani akhe, akukho ukonwaba kuye. Endleleni ezincamayo esiya kujongana ngqo noFriday uphazanyiswa yincwina ephuma emotweni eyiCressida. Uthe efuna ukunceda wabona umngcipheko anokuba uzifaka kuwo wakhetha ukuphindela kwaMfundisi uHlathi. • Uyabhaca ngokunyanzelwa nguMfundisi uHlathi ngokubona ukuba izihlangu zakhe ezinqongo ligazi zingamfaka engxakini ngokungathi nguye obulele abo bantu. Enye into kuyanyanzeleka ukuba uFriday neli tyholo asithele ngalo bangayekwa nje ukuze abantu bakhululeke kwingcinezelo. • Endleleni eya elubhacweni zininzi izinto eziyimiqobo kwindlela yakhe. Amapolisa akayenga ukumkhangela ade abe uyatsiba kuloliwe ngobusuku akhethe ukuhamba ngeenyawo. Uyalunyukiswa ngumzingeli ngelithi le ndawo ahamba kuyo ngummandla kafayayo kunjalo nje abasindi abantu kuyo. Ngenxa yoncedo alufumane kumzingeli uMfazwe ukwazile ukumelana namapolisa ayemthelekisa noogxa babo kuloo ndlela iya kujoyina iNtsimb'ebomvu. • Ngobukrelekrele bengqondo yakhe uMfazwe ukwazile ukubonisa amaqabane ukuba akayiyo impimpi. Uyanyulwa abe kwiqela lokumela uMzantsi Afrika kwisithebe sengxoxo eRhawutini. Ubuya apho uFriday sele eneqela lakhe lopolitiko kodwa uFriday kuyafunyaniswa ukuba unenxaxheba ayidlalileyo ekubulaweni kwabantu. UMfazwe ngoku seyinguye ochophele elo tyala likaFriday njengejaji. Kube yimpumelelo ukukhulula isizwe sabaNtsundu kwingcinezelo yamaBhulu. Satsho sabuya isidima somntu oMnyama. • Oku kuphumelela kwakhe kungqina ukuba ngokwenene impumelelo isentabeni kuba naku uMfazwe ephumelele noxa imiqobo ebibekwa endleleni yakhe bekungekho lula ukuyisusa. (Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25] OKANYE Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 17 UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE 11.1 UMfazwe uthandana noNokuzola. √ (1) 11.2 Ungenelele kwimikhwazo ethuka amapolisa, ekhalimela isenzo sokubethwa kwalo Mfo ewabiza amagqwirha amapolisa √ /Ubenesibindi angasaziyo wathi liyaxoka ipolisa, olo sizana lubulewe kukubethwa ngamapolisa, aluzixhomanga. √ (2) 11.3 Asiyonyani kuba uNokuzola wayenyanisekile kuMfazwe wambhalela ileta ecacisa ngemeko yakhe wabhaca engayifundanga uMfazwe, ecinga ukuba uthathwe nguFriday. √√ /Asiyonyani kuba ubuye elubhacweni engasaphili uNokuzola kodwa emzalele uZubuye owayengumceph’ ucandiwe noMfazwe √√ (2) 11.4 Walixelela ipolisa ukuba liyaxoka ubulewe ngamapolisa lo mfo ubebhonga ngezolo √√ (2) 11.5 UMfazwe ebekulindeleke ukuba abulawe ngokomnqweno weli polisa uye wakhululwa wagoduka, iphela incwadi engadanga wafa koko umzabalazo wakhe wokulwa ingcinezelo uphumelele. √√ (2) 11.6 Akaphumelelanga kuba ubuye esiseleni ebevalelwe kuso, uNokuzola ehleli notshaba lwakhe uFriday eholweni, yena eheshwa okomshologu kusasazwe ngooFriday ukuba uyimpimpi, akaphindanga wadibana noNokuzola, wabhaca ekhathazekile ngumbono kaNokuzola ohleli phezu koFriday. √√ (Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2) 11.7 Kukothuka, ubengayilindelanga le mpendulo/ wothuswa kukuva ukuba uza kubulawa. √ (2) 11.8 Abantu abaninzi ababeye elubhacweni babulawa, uMfazwe ubuye eqhwalela, udutyulwe emlenzeni walimala. √√ (2) 11.9 Egumbini lokutyela √ /isikhululo seenqwelo-moya √ /ileta √ (Nasiphi na isibini kwezi) (2) 11.10 Kwinqanaba lesiphelo √ Kucaca owoyisakeleyo / umlinganiswa oyintloko sijonga ukuba uphelela phi na √ UMfazwe uphela ebuyile elubhacweni ekhululiwe amabanjwa ebelwela inkululeko. √ (3) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
18 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 11.11 Wobuhle √ Unovakalelo lothando uMfazwe kulandela isiganeko sokudityaniswa kwakhe nonyana wakhe kaNokuzola nguCikizwa √ (2) 11.12 Uyawuxhasa kuba umlinganiswa ophambili uMfazwe umphephisile kwiimeko ezinobungozi athubeleze kuzo de wasinda wabuya ephile ephumelele. √√ (2) 11.13 Sisiyolisi kuba liphela uMfazwe esindile wabuyela kwilizwe lakhe √√ (2) [25] OKANYE UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana NABANYE • Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela. • Mazamkelwe iimendulo ezahlukileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo. • Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo. • Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama 29 ukuhlola lo mbuzo. • Liyinene elithi impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo uGxuluwa ngexesha edibana naBathwa khange imthibaze ukuba anikezele ngobomi bakhe kodwa uye wenza amazwembezwembe okuzisindisa kwiintshaba zakhe. • UGxuluwe ube ngumzingeli odumileyo wakwaRharhabe kwaye elutshaba lwento yonke esisilwanyana sasendle. • Ubengumfo ongxolisiweyo ngenkangeleko ngenxa yeemeko aphila phantsi kwazo njeengoko ebengenalo ikhaya ehlala endle. • UGxuluwe ngalo mhla wayezingela inyathi ehamba namadodana amabini, uMavivi kaXhongo noKhweza into ka kaGxugxa. • Bafika xa libantu bahle bayibetha inyathi kwisixhotyana esibuwana esiphezu komlambo. • Kuthe gqi abaThwa, babuzile ukuba ungumntu waphi, usebenzise iqhinga lokuzisindisa waphendula ngelithi ungumntu waKwaNdlambe njengoko aBathwa namaRharhabe bebeyinyoka nesele kungekho osindisa omnye xa bethene nqwakaqha, kodwa ubeye asinde yena umNdlambe. • Baye babukela abaThwa ngelixesha amaRharhabe exhela le nyathi ayibambisileyo, ze abathwa bancaza indarha. • UGxuluwe uye wacinga icebo ngokukhawuleza ze waphendula ngelithi bayishiye ekhaya kwaye uya kuthuma omnye wabo ukuba aye kuyiphuthuma, kodwa wamqobozela iliso ukuba ukuba aze angabi sabuya. • AbaThwa baye abamkholwa uGxuluwe bacela ukuba ababoleke izikhali zakhe waza wabaphosela umkhonto kodwa bakhongoza becela ukuba anikezele ngazo zonke izikhali kubo. • Ukungankanizi ngexesha befuna izikhali zakhe kuye kwamnceda kuba kuthe emva kwexesha wabuya waziboleka ngelithi ufuna ukunqemela izinja zakhe isikhumba. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 19 • Baye bamnika izibini waza wakhala ngokubabuthuntu kwazo, waphinda wacela kwakhona ukuba bamboleke iintshuntshe zibembini baza benza njalo. • Usebenzise elo thuba wazilola izikhali amane ukuzivavanya ubukhali esikhumbeni esika aphosele izinja, uqhubeke de zayintshengeca ngobukhali. • Kuvakele intwana yomThwa isithi makabulawe uGxuluwe kuba ikhona into acinga ukuyenza ngezi zikhali azilolayo, kodwa abanye babo bathe makulindwe kuqale kufike indarha njengoko bekungekho nto ebebeyithanda ukugqitha yona. • Bebemana ukuhlekisa nangeliso likaGxuluwe elityhaphakileyo kwaye bemkrokrela ukuba ungumRharhabe. • Ide yaphumisela enye intwana yomThwa ngelithi makathethe inyani yokuba bangabahambi bobabini apho kodwa wema kwelokuba ungumNdlambe yena. • Ibuzile enye ngokudikwa okukhulu ukuba iphi kanti le ndarha, waphendula ngelithi inokuba useDidima umntu oyiphuthumileyo. • Uye waqhubeka umbuzo usabuza le nto inye, wasoloko ebexelela ngeendawo acingela ukuba sele ekuzo lowo bamlindileyo. ISIBONGO • Liyinene elithi impumelelo isentabeni. Imiqobo adibene nayo amaRharhabe ngexesha ngexesha engquzulana namaLawu kunye nabaThwa khange ibathibaze ukuba banikezele koko banyamezela de bazosela iintshaba zabo. • Mandulo kweza uRharhabe nabalandeli bakhe bafika babeka ubilo kwintaba kaNdoda, babevela kwaPhalo phesheya koMlambo. • Babengaboni ngasonye noGcaleka nangona bababephuma kuPhalo bobabini. • URharhabe ugqibe kwelokuba ibe likhaya labo iNtaba kaNdoda kuba kwakusele kulithuba behamba behlala. • Uthe mabakhe imizi, balime kule mimandla irhangqe le Ntaba kaNdoda, latsho ithole lomthonyama likhomba iziphaluka eziphahla iNtaba kaNdoda. • Kulapho yaqala khona impalalogazi, amaLawu ayengafuni nokuva ngukuhlala kukaRharhabe kule ntaba. • Yaqala imfazwe phakathi kwamalawu noRharhabe, laphalala igazi, bafa abantu okwezinambuzane. • Kungekudala lwadilika udonga kwicala lamalawu, baqalisa bangenelela abaThwa, zanqoza kwakhona kuhlaselwa umXhosa. • Zanqoza kwacaca icala, babaleka abaThwa bayifulathela loo ntaba. • Zahamba iintsuku izidumbu zilele kuloo ntaba, zabola abasindileyo bona babephefumla nzima. • Baberhaxwa livumba lezo zidumbu zabafi, amathambo ahlala ixesha elide engangcwatywa ngenxa yokuba maxhaphetshu. • AmaLawu ambalwa ayesinde ngokulambisa, waye wadala uxolo uRharhabe, kwaxolelwana. • Wananisa ngeenkomo kwinzwakazi eyayilawula ukuze azuze umhlaba. • Wabe ngolo hlobo uRharhabe uyayizuza le ntaba phantsi kweenzima zokusweleka kwabantu ngenxa yokuyithanda. Oku kuphumelela kukaRharhabe kungqina ukuba ngenene impumelelo isentabeni kuba naku ephumelele nangona bekungekho lula. (Nayiphi impendulo echanekileyo) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
20 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana NABANYE 13.1 Babetshatile, isikhukukazi singumfazi kakhetshe. √ (1) 13.2 Isisombululo kukohlukana nesikhukukazi/ “ukususela namhlanje thina sobabini sohlukene” √ Ookhetshe baya kutya abantwana beenkuku de kuvele esi sitshixo silahlekileyo. √ (2) 13.3 Yinyani belunganyanisekanga kuba xa ukhetshe ubenothando olunyanisekileyo ubengenolahla umfazi, ngemncedisile bakhangela bobabini. √√ Isigwebo sokutya abantwana beenkuku esiwiswa ngukhetshe siqatha kakhulu ibonisa ukuba uthando lwabo beluxhomekeke ekwenzeni okulungileyo kwesikhukukazi kuphela √√ Asiyonyani belunyanisekile koko ukhetshe simcaphukise kakhulu isimbo sobutshinga bomfazi esikhokelele ekufeni komntwana nasekulahlekeni kwesitshixo. √√ (2) 13.4 “Akuyibona le ntlekele wavutha ngumsindo engxolisa umfazi”. √ (2) 13.5 Kukulahleka kwesitshixo. √ Kukubhubha komntwana ngenxa yendlala. √ (2) 13.6 Uphumelele kuba unanamhla ukhetshe usabatya abantwana benkuku. √√ (2) 13.7 Waba nomsindo ongalawulekiyo √√ / waba nomsindo kakhulu √√/ wacaphuka kakhulu √√ (Nayiphi na kwezi) (2) 13.8 Ingxabano yenu nenkosikazi mayingabachaphazeli abantwana kuba baya kubanoxinizelelo ngokwasengqondweni √/ Abantwana bayangcungcutheka ekubeni bemsulwa kwesi senzo √ / Abantwana abenzanga nto mabangafumani isohlwayo sokutyiwa √. (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) 13.9 Isiqalo – Imbongi iqala ngokucela uhoyo iboleka iindlebe √ Isiphelo ‒ Ibonisa ukuba iyaphela, isebenzisa izikhuzo √ (2) 13.10 Uphindaphindo lwemiqolo- Impinda √ - imbongi igxininisa/ ibethelela √ uluvo lokuba butywala bomlungu obungunobangela wokuwohloka nokuphela koluntu. (2) 13.11 “Mz’ oNtsundu √ Mzi wase-Afrika√ hlang’ oluNtsundu √ iAfrik’ emnyama √” (Nasiphi na isithathu kwezi) (3) 13.12 Lulutsha kuba imbongi ithi amagatya amatsha aqhuzukile. √√ (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 21 13.13 Sifunda ukuba utywala bomlungu abulunganga masizinxweme kubo kuba buyaligqiba ikamva lomntu nokuba sesisifundiswa. √√ (2) [25] ICANDELO C: IDRAMA UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa • Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njenge sikhokelo kuphela. • Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo. • Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo. • Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-29 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa etyhila imigungqo kaZwilakhe ukuzalisekisa la mazwi akhe athi uza kuyimela le nto akakhathali nokuba umntu sele esithini. • La mazwi athethwa nguZwilakhe, eqinisekisa uMaGaba inkosikazi yakhe ukuba akasayi kuphambuka kwisibhambathiso asenze naye sokuzekela uGugulethu uThobeka, intombi kaMcothama, enconywa nefunwa nguMaGaba ukuba ize kurhuqa amajalimane apha kwakhe. Uzotywa abe ngumlinganiswa olandele igama lakhe oneenkani, ufuna kugqube ilizwi lakhe lodwa. Ume kwinto ethi ulandela lisiko lokubonela. Uncamathele kwizimvo zikaMaGaba kuphela, uGugulethu, abaninawa bakhe noMzamo umhlobo kaGugulethu kuquka nomfundisi obetshatisa ecaweni uGugulethu akabamameli. Ezi nkani zakhe zimkhupha kwisiphelo esihlasimlisa umzimba. • UZwilakhe emva kokuthetha noMaGaba ngomcimbi wokuzekela uGugulethu uyambiza uGugulethu amxelele ngokuba kufuneka azeke. Akuthi uGugulethu ubelinde kubo umxelela ukuba akayontanga yakufunzwa. Loo mazwi ammilisa amaphiko uGugulethu aqonde ukuba makenyuke nengalo kuNomaMpondomise ogqiba kwamkela uthando lwakhe. Uyaqiniseka ukuba uyise umnika ilunda lokuba azeke intombi ayithandayo. • UZwilakhe uhlanganisa amaHlubi malunga nenyewe yokuzeka kukaGugulethu. Uyawandlala umcimbi uMthetho ambuze ukuba ingaba bakhe badlana indlebe na nonyana ngalo mcimbi, unyana ukhe wamhlebela na ukuba kukho intombi esele imphandlile. Impendulo yakhe iyawothusa amanye amaHlubi kuba uvakala engazimiselanga kubandakanya Gugulethu kumcimbi wokubona intombi uthi ngumcimbi wooyise. • UGugulethu ucela umcimbi wokubona umfazi uyekelwe kuye. Yena uze ngethemba lokuba uza kunikwa ithuba lokuveza olwakhe uluvo ukuze athi thaca intombi kaLangeni emphandlileyo. Ngelishwa uyise uzalela endle akazimisele kumamela zimvo zikaGugulethu kulo mcimbi. • Uyaphinda azame ukumcenga uGugulethu uyise emthutha ngeziduko kodwa utsho kwinkqantosi, engazimisele kucengeka. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
22 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) • AmaHlubi ohlulelana phakathi, uMthetho amtyhola ngelithi usanda kuzekela unyana wakhe umxelela phandle ukuba unyana wakhe uzibonele intombi ayithandayo, ze yena wababiza ebolathisa kwintombi ethandwa ngunyana wakhe. UZweni ulubeke elubala olwakhe uluvo oluchasa isiko atshila ngalo uZwilakhe, esithi asilosiko eli alenzayo, ngumkhuba. Uchaza ukuba amaxesha ngamanye kufuneka agawule ebheka kuba iziqhamo zalo mkhwa azama ukuwenza ziba zibi kakhulu, akazimiselanga kucebiseka uZwilakhe. • UGugulethu uyaluveza uluvo lwakho lokuba akayifuni le ntombi anyanzelwa ngayo yaye akasayi kuze aphinde athi uyayifuna. Uyikhaba ngawo omane uGugulethu le ntombi ifunwa nguyise nonina. Yena ukholelwa ekubeni atshate nomntu amthandayo. Kunjalo uyise, uZwilakhe uyanyanzelisa ukuba makazekelwe le ntombi kaMcothama unyana wakhe. • UGugulethu ufikelele kwimeko yoqhankqalazo, uthi makubuzwe kuyise yonke imibuzo ebuzwa kuye. Ayimkhathazi le meko kaGugulethu uZwilakhe kuba akafuni kuzenza ixoki kuMaGaba. Kufika uMzamo kuGugulethu ukwimo engaqhelekanga yokungathi ushiywa zingqondo. Xa ebuza unobangela wolu nxungaphalo uthi, “Buzani kubawo”. Uyaphuma aye kubazali bakaGugulethu ngeenjongo zokubuza unobangela wale meko ingaqhelekanga kaGugulethu. Uyise uyamxelela ze yena Mzamo acebise ngelithi ngeyekwa athathe intombi akholwa yiyo, ayiveze into ethi ikho intombi ebesele eyixokisile. UZwilakhe akacebiseki kuMzamo. UMzamo umxelela ukuba isala kutyelwa sibona ngolophu. Ubanomsindo uZwilakhe amgxothe uMzamo. • Uyaqhuba nokuthatha amanyathelo okuthumela amaHlubi kwaMcothama. Kwintlanganiso equlunqa umcimbi wokuya kwaMcothama uyabuzwa uZwilakhe ukuba unyana ukhe wadibana na nentombi de kufikelelwe kwinto ethi makaye kumbiza uZweni. Ufika ejongise umetyiso phezulu, engamjongi nokumjonga xa athetha naye. Uthi akezi xa ebizwa. Akothuki sesi simo uZwilakhe uthi ubebathele nqa ukuba bambizelani. UZweni uyamcebisa kwakhona uZwilakhe, ebonisa iziphumo ezibi ezenziwa kukunyanzela abantwana beli xesha lokhanyo ngentombi angayifuniyo, akungacebiseki uyazikhupha, ezakhe izandla uyazihlamba kule nyewe yakwaZwilakhe, ngelithi abogawula ebheka. • Kuthunyelwa uNyaniso noMthetho baye kucela ubulawu kwaMcothama.Ubuhlobo buyamkelwa nangona kukhe kwakho ukuthandabuza kuba intombi isithi ayazani nalo mfana. • Ngemini yomtshato, Gugulethu uya eCaweni ebophe isandla abhala ngaso. Akavumi ukulandela amazwi kamfundisi. Uthi makubuzwe kuyise. Akubhideka umfundisi, uyamqweqwedisa uZwilakhe ukuba makaqhube angamhoyi. Kwakufikelele kwithuba lokuba asayine akasayini uGugulethu uthi wenzakele, uZwilakhe uyamsayinela. • UNomaMpondomise uthenga iphephandaba, afumanise ukuba kubhubhe uMzamo xa bekutshata uGugulethu. Iyamothusa atsho esofelweyo isikhalo ekhombisa abazali bakhe ephepheni, ecela uxolo. Wothuswa kukutshata kukaGugulethu nenye intombi ekubeni yena ekhuphe iinkomo zikaMcunukelwa ngethemba lokungena kwezo zamaHlubi. Umangalela uGugulethu ngokophula isithembiso. Umantyi uyamgweba uGugulethu, uZwilakhe uyamkhupha ngemali. Uzeyelisela emlanjeni afe uNomaMpondomise noMaNyawuza, unina uyothuka afe. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 23 • Emva komtshato uGugulethu utshipha eMthatha iminyaka eli-12. Ushiyeka uThobeka esanda ngaphandle koGugulethu de abenabantwana abathathu. UZwilakhe uthumela UNyaniso noMthetho baye kumphuthuma. Uyala ukubuya. • Abaninawa bakhe ebebathumile bayamxelela ukuba ukavumi kubuya uGugulethu, UZwilakhe ugrogrisa ngokuthumela uThobeka nabantwana abangengabo abakaGugulethu kuGugulethu, Uyanqandwa nguMthetho esithi angakhe alinge ayenze loo nto. Akamameli utyhala ngesifuba ngelithi yena udikiwe kukondla abantwana benye indoda. Ulilisela ngelithi Thobeka akanalo nelincinci ityala kuba xa ebengatshiphanga uGugulethu ngekungenje. Bayazihlamba nezabo izandla baphume belandelana, uNyaniso noMthetho, besithi uZwilakhe uyamlinga noko uGugulethu, angade angcole yile nto amenza yona. • Uthumela uThobeka nabantwana abathathu abangengobakaGugulethu eMthatha kuGugulethu. UGugulethu ubaxabela ngezembe bobane kubusuku bokuqala befikile. Uzisa kuBaleni ukuba makamqhube aye kumbambisa. • Iziphumo zokungafuni kumamela mntu umchasayo uZwilakhe zibe kukufa kwemipefumlo emininzi. Kufa uMzamo, uNomaMpondomise, uMaNyawuza, UThobeka nabantwana bakhe, uMaGaba noGugulethu uGwetywa intambo. UZwilakhe ushiyeka elilolo kungasekho mntu ecaleni kwakhe. • Imigungqo kaZwilakhe ukuzama ukubambelela kumazwi, athi akakhathali nokuba umntu sele chasa uza kuyimela into yokuqweqwedisa unyana wakhe atshate lo mntu ufunwa ngabo akhokelele kwindyikitya yokufa kwabantu abangenatyala kuquka neemveku ezintathu ezingazi nto. Kubalulekile ukuzihluza izimvo zabantu, nokujonga ukuba izigqibo azithathayo umntu zakuba nesiphume esinjani. [25] (Nayiphi impendulo echanekileyo) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
24 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa 15.1 Kukukhupha iinkomo zikaMcunukelwa √ / kukungatshatwa nguGugulethu sel’ ekhuphe iinkomo zikaMcunukelwa. √ Kukuzibulala ngokuzeyelisela emlanjeni. √ (2) 15.2 Uza kubangela ukuba ndingatyi kutya kuhlayo, ndingalali buthongo buhlayo √/ Mna akuhli ngoku ukutya endikutyayo √. /Andisathethi ke bona ubuthongo, ndithi ndakucinga ngawe bumke bonke. √ (2) 15.3 Kukunyanzelwa ngenkani ukuba atshate uThobeka angamthandiyo nguyise.√ /Kukuqhubeka komtshato ecaweni nangona engavumi ukulandela amazwi kamfundisi. √ / Kukunyanzelisa kukaZwilakhe de amsayinele ngokwakhe xa ebophe isandla engasayini esithi ulimele. √ / Kukuhlatywa komhlobo wakhe uMzamo asweleke. √ Kukuzeyelisela kukaNomaMpondomise osisithandwa sakhe asweleke. √ Kukuthunyelelwa kwakhe uThobeka eMthatha sele ebhacile wambaleka√ Kukugwetywa kwakhe intambo akubulala uThobeka nabantwana bakhe abathathu. √ (Nasiphi na isibini kwezi) (2) 15.4 Kukuba ngumbulali √ kuba ubulele uThobeka nabantwana bakhe √ (2) 15.5 Kungokuba sele elotyolwe nguMcunukelwa angamthandiyo. √√ (2) 15.6 Awuphumelelanga kuba uZwilakhe wanyanzela uGugulethu ukuba atshate uThobeka ekubeni uGugulethu sel’ ecele umtshato kuNomaMpondomise. √√ (2) 15.7 Lo uthetha kwisicatshulwa uneenkani, unyanzelisa ukuba kwenziwe ngokwelizwi lakhe, ukanti uZwilakhe wamhla kugwetywa uGugulethu ululamile uyazisola ngesenzo sakhe, ucela kuxhonywe yena. √√ (2) 15.8 Sesokuthunyelwa kukaNyaniso noMthetho ukuba balande uGugulethu eMthatha, ze yena walandula. √√ (2) 15.9 Sesokufa kukaMzamo √ esokufa kukaNomaMpondomise √ nesokufa kukamama kaNomaMpondomise √ (3) 15.10 Ngumlinganiswa oyintloko √ kuba nguye umsunguli wentshukumo ekhokelela kwimpixano esencwadini. √ unento ayinqwenelayo utyhala ngesifuba, uxolele ukujinga iliso wenza imigungqo yokuba yenzeke le nto ayifunayo ikukutshatisa unyana wakhe ngenkani nentombi ethandwa nguye. √ / Ibali liqala ngaye liphele ngaye eshiyeke elilolo √ /Unomchasi onguGugulethu√ /Xa inokunyothulwa indima yakhe apha ebalini ibali alinakuqhubeleka. √ (Naluphi uphawu oluchanekileyo) (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 25 15.11 Wajika kwizenzo zakhe ngokuthi aqonde ukuba nguye unobangela wokuba uGugulethu abulale uThobeka nabantwana √√ (2) 15.12 Ikulungele kuba ifundisa ukuba wonke umntu unelungelo lokuba izimvo zakhe zimanyelwe. √√ abadala mabazimamele izimvo zabantu abatsha ukuze isizwe sakheke √√ / iinkani azakhi koko zikhokelela kwiziphumo ezimasikizi (Nayiphi impendulo echanekileyo iyakwamkeleka) (2) [25] UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI) INDLAL’INAMANYALA – M LAMATI • Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise njengesikhokelo kuphela. • Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo. • Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo. • Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama- 29 ukuhlola lo mbuzo. Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo xa etyhila imigungqo kaMamQhinebe ukuzama ukohlukana nendlala abesisityebi. • La mazwi athethwa nguMamQhinebe ewabhekisa uMaGatyeni umhlobo wakhe, uzama ukumrhwebeshela kumsebenzi wokuba abantwana nanjengoko eyalelwe ukuba makazame omnye umntu ongumama abaza kusebenza kunye lo msebenzi. • UMamQhinebe noMaGatyeni bafundisa abantwana babo nzima bethwalela abantu imithwala erenkini. Banethemba lokuphumla xa bepasile abantwana babo, bafumana umsebenzi. • Ithemba labo liyatshabalala xa bengafumani msebenzi abantwana babo, uSiqhiwu noSiphokazi begqibile ukufunda. Babhenela ekuphindeleni kumsebenzi uSiqhiwu awubiza ngokuba ngumsebenzi wobuxelegu, wokuthutha iimpahla erenkini kuba ikati ayisuki eziko. • UMamQhinebe litshabalala mpela ithemba lakhe akufumanisa kwiintetho zikaSiqhiwu ukuba akazimiselanga kunyoba ukuze afumane umsebenzi. Uyibona iyinto efanelekileyo into yokunyobela umsebenzi nangona isisimbo sokwaphula umthetho. Uthi kuSiqhiwu, “Xa abanye abantu bewufumana umsebenzi ngokunyoba, yintoni enokubangela ukuba wena anganyobi?” • Ukungakwazi kukaMamQhinebe ukuzeyisa kumenza abe sisisulu sokulukuhlwa nguDlezinye osebenzela uMagrazula. Kufika uDlezinye ozenze ixhego elithunywe nguThixo ukuza kumkhupha endlaleni. Uyayikholelwa yonke into ethethwa nguDlezinye kuba emthembisa ngobutyebi. Akabizi noMaGatyeni aze kummamelisa le nto ithethwa nguDlezinye, umgxotha okomshologu engafuni angene nasendlwini, umnika imilimili ngephepha layo, amvalele ngaphandle. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
26 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) • UMamQhinebe uphekwa kwaBhaca enikwa umsebenzi omanyumnyezi wokuba iintsana azise khona, zibulawe kwenziwe amayeza. Uti gabhu kurhwaphilizo esetyenziswa nguDlezinye noMagrazula. Urhwebesha uMaGatyeni, emgxagxamisa ukuba amncedise kumkhuba wokuba iintsana. • Akubonakalisa ukungayiqondi le ndlela uMaGatyeni umgrogrisa ngelithi makabuyise zonke izinto ebefudula emnkinkqela zona zokutya. Siyamothusa esi simo uMaGatyeni kuba esithi sisenzo esingafanelaanga ukwenziwa ngoomama bebhatyi. UMamQhinebe umtyhafisa kuqhankqalazo lwakhe ngelithi baza kukhuthuka amadolo yena uluphumo kuloo nto yaloo bhatyi ingazi kumzisela mali. Uyoyela kulo mhadi uMaGatyeni noxa intliziyo yakhe ingavumi kuba akanandlela yokubuyisa izinto zikaMamQhinebe. • Uqweqwedisa uMaGatyeni amfake kulo msebenzi, umthembisa ngobutyebi abaza kubufumana, batsho bathenge izindlu zodidi eNorth Crest • Uqweqwedisa uMaGatyeni baqale ukuba usana lukaNoziphongo noMakwedinana, beluthatha kuPixie olugcinayo. Balusa kwaBhaca babuya nemali. UMagrazula uyambona uMaGatyeni ukuba akakhululekanga, ubuza kwisicaka sakhe esithembekileyo esinguMamQhinebe. Uphendula ngelithi uthundeza ubhityo, ukhangeleka ebhetyebhetye uMaGatyeni, inoba ufuna ukuqiniswa naye. • UDlezinye encedisana noMamQhinebe uyamqinisa uMaGatyeni, akuwufeza umyalelo wokugabha nokuhlamba ngenqwebeba usiwa kuMagqwirh’ ayaqhubana ukubhek’eBhijolo esizibeni balebele ngokusa ehlathini kuBantu- baza-kuthini, ehlathini. Ufumana isibindi ahambe ngezantya xa kuya kuba usana olulandelayo. • Ubanomsindo uMamQhinebe xa uSiqhiwu efunda ephepheni ngomkhwa okhoyo wokubiwa kweentsana kodwa akazimisele kuwuyeka. Ungxolisa uSiqhiwu ngelithi makaphume nephetshana lakhe elimdaka angaphindi alibone apha kwakhe. • Bayabona ukuba abantwana banomnqa ngale ndlela bayihambayo, bangade bakrobeleke. UMaGatyeni uza neqhinga lokuba mababaqhathe abantwana babo ngelithi bahamba eMzamba ngobusuku, imali bayifumana apho. • NguMaGatyeni osel’ eyintsholontsholo kulo mcimbi, ekhuthaza uMamQhinebe ukuba bahambe bayozingela ixhoba kwaLink. Babetha uNomakula ngehamile babeleke usana bahambe nalo. Usana aluthuli erenkini de amapolisa abakrobela babanjwa. Batyhola indlela ukuba inamanyala. Icebo likaMamQhinebe aza nalo lokuzabalezela ukuba babezezingawothiyo umlilo izityebi aliphumelelanga kuba babanjwe ngamapolisa besekwelo phulo lokuthuthela iintsana kuMagrazula kwaBhaca. Oku kubonisa ukuba akulungangaukuzama ubutyebi ngeenyembezi zabantu. (Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25] Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 27 UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE INDLAL’INAMANYALA – M LAMATI 17.1 Bakhula besokola kowabo befunda nzima kodwa ngoku kunzima ukuba bafumane umsebenzi. Abantwana abagqibe ukufunda emva kwabo bayaphangela kodwa bona abakaphangeli. (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) 17.2 Abazizityebi baphila bhetele njengoMaqhikizane onemali, engacingeli amahlwempu asendlaleni. √ Amahlwempu asetyenziselwa ukusebenzela izinhanha ezinjengoMagrazula esenziswa imisebenzi yolwaphulomthetho. √ (2) 17.3 Zezokuba kanti kukho abantu abaqeshwayo njengoThembinkosi Mazeleni ophume emva kwabo esikolweni, emva kokusokola kwabo kangaka. √√ (2) 17.4 Unyanisile uSiphokazi kuba kukuzenzela amashwa ukukhuthuza abantu, kubhetele ulale ungatyanga kunokuba kubekho abantu abalilayo emva kwakho. (Nayiphi impendulo echanekileyo) (2) 17.5 Bathwala imithwalo yabantu edolophini √√ /bathengisa iibhotile namathambo. √√ (2) 17.6 Abonwabanga kuba bayakhalaza ngendlela ekuqashwa ngayo nguMaqhikizane. Bacinga nendlela enzima abafunde ngayo kodwa kunzima ukuba mabaqeshwe. (Nayiphi impendulo echanekileyo iyakwamkeleka) (2) 17.7 Ngomhla ekwakufika ngayo uSiqhiwu okokuqala wayephakamile, enomsindo esithi akanaxesha lezibhadubhadu ezingayaziyo into eziyifunayo, lo ukwesi sicatshulwa umbuna iliwa libhek’ umoya ulindele esigwebo sakhe kumantyi. √√ (2) 17.8 Sesokugwetywa kukaMaqhikizane iminyaka esibhozo, ngaphandle kwentlawulo esebenza nzima entolongweni. √√ Waphumelela kuba baxelele amapolisa ngorhwaphilizo lukaMaqhikizana ze amapolisa ambamba uMaqhikizana bona bawufumana umsebenzi. √√ (2) 17.9 Kukunyobisa uThembinkosi amfake emsebenzini. √ / Kunyobisa uSiqhiwu ngecuba lekhulu leerandi√ Kukunika uSiphokazi imali akuthi isicelo sakhe usamkele. √ (3) 17.10 Ngumlinganiswa oligorha okrelekrele okwaziyo ukuyimela inyaniso kuba ukwazile ukumelana noMaqhikizane de wabanjwa. (2) 17.11 Sesokuba uMaqhikizane afune ukuthandana noSiphokazi emthembisa ngokumnika imali, nokumqesha √√ (2) Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
28 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) 17.12 Ikulungele ukufundwa kule mihla kuba ifundisa ukuba xa ubekwe esikhundleni kufuneka unyaniseke, unganyoluki kuba umvuzo wolwaphulo mthetho kukufumana isohlwayo.√√/Ikulungele kuba ifundisa ukuba abantu mabawalwele amalungelo abo njengoSiqhiwu. √√ /Ikulungele kuba ifundisa ukuba imali eza ngeenyembezi ayinantsikelelo. √√ OKANYE Ayikulungelanga kuba abanye bangafunda ukunyobisa kodwa bazigade bangabaxi izinto njengoMaqhikizane. √√/ Abantu bangenza ukungcola bokusebenzisa abantu abasokolayo ukuze bona batyebe kwaye bangaze babanjwe, njengoMagrazula koMamQhinebe. √√ (2) [25] AMANQAKU ECANDELO C: 25 AMANQAKU EWONKE: 80 Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC SEPTEMBA 2025) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 29 ICANDELO A: IRUBRIKI YESINCOKO SONCWADI: ISIHOBE [10 AMANQAKU] Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga neqaqambileyo nefanelekileyo UMXHOLO 5–6 4 3 2 0–1 - Isihloko sitolikwe - Ubonisa ukuqonda - Isihloko sitolikwe - Ayanelisi indlela - Akanalwazi Ukuhlalutywa ngokunzulu. nokutolika kakuhle ngokwanelisayo ekutolikwe ngayo kwaphela kwesihloko, ubunzulu - Iingxoxo ezinomtsalane isihloko okanye - Akho amanqaku isihloko/umbuzo ngesihloko bengxoxo indlela ezixhaswe umbuzo axhasa isihloko - Anqongophele - Impendulo ayikho azakuzela ngayo ngokuvokothekileyo - Impendulo inazo kakuhle kakhulu amanqaku mxholweni ingxoxo ukuwulandela - Kusetyenziswa isihobe iinkcukacha - Ezinye iingxoxo okuxhasa isihloko wesihobe. kakuhle umhobe. - Impendulo ibonisa ezanelisayo zixhasiwe nangona - Impendulo - Impendulo ibonisa ulwazi olugwesileyo - Izimvo ezibambekayo ingezizo zonke ibonakalisa ukulambatha 6 AMANQAKU lwesihobe. zinikiwe nangona ezixhaswe ukuqhwalela kulwazi kulwazi lwesihobe. ingezizo zonke nje ngokwanelisayo lwesihobe. ezixhaswe njengoko - Impendulo bekufanelekile ibonakalisa ulwazi - Impendulo olusisiseko sesihobe. ibonakalisa ulwazi lwesihobe. 4 3 2 1 0–1 ISAKHIWO NOLWIMI - Isakhiwo siyathungelana. - Isakhiwo sicacile - Bukho ubungqina - Isakhiwo - Isakhiwo sife - -Ingxoxo ixongxwe kuhle kwaye ingxoxo besakhiwo sibonakalisa iziphene amanqe Isakhiwo, kwaye zikhuliswe iyathungelana - Isincoko zoyilo. - Iziphene zolwimi ukuthungelana ngokugqwesileyo - Ukuthunegelana sibonakalisa - Ingxoxo ezingamkelekanga kwezimvo nendlela nangokucacileyo kwengxoxo ukusilela ayicwangciswanga konke konke yokubhala. Ulwimi - Ulwimi ithoni, nesimbo kuyalandeleka. kukuthungelana ngokukuko. nesimbo ithoni nesimbo zivuthiwe, zinomtsalane - Ulwimi, ithoni nokunamathelana - Bukho ubungqina esingachanekanga sokubhala isincoko zichanekile nesimbo zichanekile - Kwezimvo. beziphene zolwimi. - Igrama, upelo ubukhulu becala.- Iziphene zolwimi - Ithoni nesimbo 4 AMANQAKU neziphumlisi zimbalwa, ithoni sokubhala azinaziphene kwaphela. nesimbo sokubhala azichanekanga. zichanekile ikakhulu. QAPHELA: Ukuba umviwa akawuchaphazelanga nakancinci umxholo, ubhale nje isincoko makanikwe i-0 kumxholo, isakhiwo nolwimi. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
30 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2025) ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI- INOVELI, UNCWADI LWEMVELI NEDRAMA [25 AMANQAKU] Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga neqaqambileyo nefanelekileyo UMXHOLO 12–15 9–11 6–8 4–5 0–3 - Impendulo igqwesile - Ubonisa ukuqonda - Impendulo iphakathi, - Buncinane ubungqina - Buncinci kakhulu 14–15 nokutolika kakuhle asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo 15 AMANQAKU - Impendulo ebalaseleyo. isihloko okanye ekungenwe kuyo nzulu. isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko. 12–13 umbuzo. - Akho amanqaku ukungena nzulu - Iimpendulo zisilele - Ukutolikwa okunzulu - Impendulo inazo asixhasa kwimiba ekubhalwa kakhulu ukuphendula kwesihloko iinkcukacha ngokufanelekileyo ngayo. umbuzo. - Iingxoxo ezinomtsalane ezanelisayo. Izimvo isihloko - Ambalwa amanqaku - Izimvo zibekwe ezixhaswe ezibambekayo zinikiwe - Ezinye izimvo zixhasiwe axhasa isihloko. ngendlela engacacanga ngokuvokothekileyo nangona ingezizo zonke kodwa ubungqina - Iimpendulo konke konke. kusetyenziswa uncwadi. nje ezixhaswe njengoko abusoloko ezichanekileyo - Alukho kwaphela ulwazi - Ukuqonda kufanelekile. busamkeleka. zimbalwa kakhulu. lwejenre netekisi. okubalaseleyo kwejenre - Impendulo ibonisa - Ulwazi lwejenre/netekisi - Luncinane ulwazi netekisi. ulwazi lwejenre netekisi. alugqibelelanga. ngejenre netekisi. ISAKHIWO NOLWIMI 8–10 6–7 4–5 2–3 0–1 - Isakhiwo - Isakhiwo sicacile kwaye - Bukho ubungqina - Isakhiwo sibonakalisa - Ukungabikho koyilo siyathungelana. ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo. kwenza ukuba 10 AMANQAKU - Intshayelelo nesiphelo kakuhle. obungagqibelelanga. - Izimvo azithungelelani kungabikho esigqwesileyo. - Intshayelelo nesiphelo - Unamathelelwano kakuhle. thungelelwano - Ingxoxo yakheke kunye nemihlathi nothungelelwano - Iziphene zolwimi lwezimvo. ngokufanelekileyo yaze zicwangciswe lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala. - Iimposiso zolwimi yakhuliswa ngendlela edala kukho iziphene. - Ithoni nesimbo nesimbo sokubhala ngokucacileyo uthungelwano. - Zikho iziphene zolwimi sokubhala esife amanqe kwenza - Ulwimi, ithoni nesimbo - Izimvo zithungelana ezithile, ithoni, nesimbo asichanekanga. ukungavakali sokubhala sivuthiwe, ngokuchanekileyo. sokubhala sichanekile - Imihlathi ineziphene. kokubhaliweyo. sinomtsalane, - Ulwimi, ithoni nesimbo ikakhulu. - Ayichanekanga ithoni sichanekile. sokubhala - Imihlathi ichanekile nesimbo sokubhala sisetyenziswe ikakhulu. - Ulwakhiwo lwemihlathi - Ngokuchanekileyo ludlakadlaka. ikakhulu. AMANQAKU 20–25 15–18 10–13 6–8 0–4 QAPHELA: Umahluko wamanqaku phakathi kwelesakhiwo nolwimi kunye nelomxholo mawungaqaqelani ude udlule amanqanaba amabini kwisincoko esinye. Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepa lesithathu, mnike u-0. Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha

Study this subject

More from Grade 12 isiXhosa HL

View all