Downloaded from hlayiso.com
GRAAD 12
NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA (HL)
IPHEPHA LESIBINI (P2)
NOVEMBA 2021
ISIKHOKELO SOKUMAKISHA
AMANQAKU: 80
Esi sikhokelo sokumakisha sinamaphepha angama-27.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Skip to contentAll 2021 papers 





View all




_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2021 Memo
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exams 2021, 27 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Hl · Grade 12 · NSC November Exams · 2021 · isixhosa. Memorandum. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Language
- Isixhosa
- Document type
- Memorandum
- Year
- 2021
- Exam period
- NSC November Exams
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 27
- File size
- 502.4 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 27
This exam
NSC November Exams 2021
- Paper 1Question paperMemo
- Paper 2Question paperMemo
- Paper 3Question paperMemo
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
- Question 9Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 2 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
EMAKUQATSHELWE XA KUMAKISHWA
• Le memorandam ilungiselelwe ukuba ibe sisikhokelo kubakorekishi.
• Le memorandam iza kuxoxwa nesigqeba sokukorekisha phambi kokuba kuqalwe
ukukorekishwa kumaziko okukorekisha.
• Iimpendulo zabaviwa kufuneka zinikwe ingqwalasela ngokokufaneleka kwazo.
IZIKHOKELO ZOKUKOREKISHA
1. Xa umviwa ebhale iimpendulo ezingaphezulu kwezilindelekileyo, makisha
impendulo esekuqaleni kuphela. (Umviwa akavumelekanga ukuba
aphendule umbuzo omde nombuzo omfutshane kudidi olunye).
2. Xa umviwa ephendule yomine imibuzo ekwiCANDELO A, (imibongo
efundisiweyo), korekisha kuphela emibini yokuqala.
3. Xa umviwa ephendule imibuzo emibini emifutshane okanye imibuzo emibini
esisincoko kwiCandelo B nakwiCANDELO C, makisha umbuzo wokuqala
kuphela ungawuhoyi owesibini. Ukuba umviwa uphendule yomithandathu
imibuzo (kwiNoveli) okanye yomine imibuzo (kwiDrama), korekisha kuphela
impendulo yokuqala kwiCANDELO ngalinye, xa kwenzekile ukuba uphendule
umbuzo omnye omfutshane nomnye osisincoko.
4. Xa umviwa enike iimpendulo ezimbini ibe eyokuqala ingachanekanga,
elandelayo ichanekile, korekisha eyokuqala ungayihoyi elandelayo.
5. Xa iimpendulo zinonjolwe ngokungachanekanga, korekisha ngokwendlela
ekunonjolwe ngayo kwimemorandam.
6. Xa upelo olugwenxa luguqula intsingiselo, yihlabe loo mpendulo.
Xa intsingiselo ingaguqukanga ngenxa yopelo olugwenxa, yimakishe loo
mpendulo.
7. Imibuzo esisincoko.
Xa impendulo yombuzo osisincoko imfutshane kunoko kulindelekileyo
ngokwenani lamagama, musa ukumohlwaya umviwa kuba sele ezohlwaye
ngokwakhe. Xa impendulo yombuzo osisincoko inde kakhulu, phicotha
ngokwempendulo ayibhalileyo wandule ukuyigqithisela kumkorekishi
ophezulu.
8. Imibuzo emifutshane.
Musa ukumohlwaya umviwa ongasebenzisanga iimpawu zocaphulo xa
ecaphula.
9. Kwimibuzo evulelekileyo, musa ukunika amanqaku ngoHAYI/EWE okanye
ngoNDIYANGQINELANA/ANDINGQINELANI. Korekisha impendulo
exhasayo.
10. Akukho manqaku abelwa uYINYANI/BUBUXOKI okanye LULUVO/YINYANI.
Makisha impendulo exhasayo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 3 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIHOBE YESIXHOSA – B Ngombane
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
'UMFIKAZI UCHARLOTTE MANYHI MAXEKE' – SEK Mqhayi
Sebenzisa la manqaku alandelayo, njengesikhokelo sokukorekisha lo mbuzo.
Iimpendulo zinokwahluka ngokuxhomekeka kwindlela umfundi awuve ngayo umbongo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-31 ukuhlola lo mbuzo.
Umviwa angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
• Ufinyisa amagruxu – Ngokwentsingiselo ngcalo, eli binzana linamagama ababini,
'ufinyisa' othetha ukusula imifinya, no 'amagruxu' obhekisa kubantu
abangahoyekanga. Kulo mbongo lisetyenziswe njengesibizi oku ngathi ligama
lakhe uCharlotte. Ngokwemo yesigama libhekisa kwinto ayenza rhoqo,
angayiyekiyo okanye awaziwa ngayo. Ubesaziwa ngokwenza abantu abajongeleke
phantsi bajongeke ebanika uncedo olufanelekileyo ukuze babeyinxalenye yabantu
kungasekho ongafuni kusondela. Ngamanye amazwi ubengumntu ongenamkhethe
umama uCharlotte.
• U- 'ushenxil'okad'esakhumzi' Ukushenxa ligama elithetha ukusuka nje kancinci
nangona lingaqulathanga galelo nje kodwa libalulekile kumagama elihamba nawo.
'okad'esakh'umzi'. Ukwakha umzi kukudala umanyano/ kukwenza abantu
bakhuseleke/ okanye babenendawo yokhuselo. Imisebenzi yokwakha umzi mininzi
iquka ukulamla xa kungaqondwana, anike ulwazi angathi xa kungavisiswana
engeze ingxaki. UMfikazi waziwa ngokuba yinto yakhe ukuhlanganisa imihlambi
eyalanayo nanjengoko ebethi ekubaTshwana abe ekuBathembu, eze nezitena
eziyimfundo angazenzi ngcono ngayo kubantu bakhe koko ebanceda.
• Egutyula iirhanga namanxila' – Ukugutyula kukususa ukungcola ucocisise
ukususe sekupakile ungakoyiki. Iirhanga ziindawo ezinezindlu apho kukho abantu
abahlala khona. Ezinye iirhanga ziyaphumela ezinye aziphumeli yenze ke loo nto
ibe sisigqubu samanxila, amanye angasahlali komawabo ngenxa yomkhwa
wokusela angabi namida. UMfikazi waziwa ngokucoca ezo rhanga zibe sesimeni
esijongekayo achole nalo manxila awancede de amanye awoyise umkhwa
agoduke abuyele nasesimeni esihle.
• Ukugodus' amahilihili agoduke – Ukugodusa kukwenza umntu aye kowabo
ngokumsa okanye abone kufanele ukuba aye kowabo. Ukuthi, 'agoduke' kuthetha
ukuba ade abe afikile emakhaya. Kaloku nabani angagoduswa kanti uthe jike nje
ekoneni waphinda wahlala. Ukusebenzisa ezi mo zala magama
ukugodusa…agoduke kukutyhila ukwenzeka ngempumelelo komsebenzi
wokwenza abantu bagoduke. Ngoncedo lukaMfikazi amahilihili amaninzi atsho
agoduka abuyela kwiintsapho zawo.
• Kubuy'amadungudwan'emazweni– Amadungudwane ngabantu abahamba into
abangayaziyo. Oosihamba nje okanye abantu abasebalincama ikhaya
basemazweni. Eli binzana lihlomeleka okanye lakhekha phezu kwelingaphambili
elithetha ngokugodusa. Abo bantu bebengasaboni sizathu sakugoduka, waze
ngemitsi yakhe lo kaMaxeke waliphumelela idabi lokwenza balazi ikhaya.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 4 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Itye lesiseko– 'Itye' lilitye ngokushunqulelwa kuba imbongi inalo elo gunya
lokubuyisela nangundileyo amagama. Liqulethe intsingiselo yokomelela nokuba
linomsebenzi wokuba sisiseko sendlu. Lisetyenziswa lasisikweko esityhila igalelo
likaMfikazi njengomseki wecawa yaseTopiya, nalapho ebengomnye woopresidanti
bokuqala bamanina aseTopiya.
• 'igqibil' intomb' … 'igqibil' intomb – igama 'igqibile' libhekisa kwinto ephelileyo
nepheleleyo. Xa ubani esebenzile waze wasweleka nokuba abafelweyo
abanelisekanga kangakanani, lisetyenziselwa ukubopha usapho ngelithi
abewunikwe ngentla umsebenzi uwenze wonke waphelelisa. Kufuneka thina
silungise imimoya sijonge emva ukuba kanti wenze ntoni nantoni. Kuyanceda oko
kuzithuthuzela ngokwakho. Luphindaphindo oluphehlelela ukuba umsebenzi
ebewuthunyiwe uwufezile kuba uwenze ngengqibelelo. Ngokunjalo negama
'ntombi' esiXhoseni linomsebenzi wokudala ithoni yokuncoma. Uyanconywa ke
uMfikazi uCharlotte ngomsebenzi omhle obukekayo awenzileyo.
• Umfazi wamaNywabe kwaGatyeni- umXhosa xa ethi umfazi wamathile ubhekisa
kumntu oye wakhonza ngempumelelo kuloo mzi. Kunika inxaxheba yokuba
ngumzekelo womntu owende akabuya wade walishiya eli esesemaNywabeni.
• Ukubek'iinyawo– Kukufikelela ngokuya endaweni, KwelabaTshwana, kusapho
lukwaKhama, nolwabakwaRolweni- Kubonisa indlela abezixabise ngayo iinkosi
nawayemana ezityelela ukuncedisa ekwakheni isizwe.
• Ukubek'amabele – Amabele ngamalungu omzimba afumaneka kubantu
nakwizilwanyana ezizodwa ezinamandla okufumana abantwana. Zondla ngawo
abantwana. Ukusukela apho nantoni umntu angakhange abe namona ngayo
wabanika abanye abantu nokuba lulwazi kuthiwa uyancancisa. KuMfikazi amabele
ziimfundiso zakhe azinike abantu engajonganga nzuzo. Ukuncancisa kuquka
nomsebenzi wakhe wobutitshala, ukuhlala ezinkundleni enceda etolika nokutolika.
• 'Maz'emabele made' – Imazi ngumntu okanye isisilwanyana esineempawu
zokukwazi ukufumana abantwana. Xa kuthiwa amabele made kuthethwa ukuba
ebefikelela encancisa konke okuseAfrika. Nalapha ufaniswa ngokungangqalanga
nemazi encancise nabantwana abangengobayo. Kusetyenziswe isikweko esidiza
ukuba ebengeyonzuzo eMzantsi Afrika kuphela koko neAfrika izuzile.
• Uphinda phindo oluthe ngqo 'az'angaz'alityalwe: kukuthi mayihlale
ikhumbuleka imisebenzi yakhe, ihlale ikhumbuza ivuselela izazela ukuze abantu
nokuba bebesanqena kangakanani babe nomona wokuba kungabikho mlandeli
ezinyaweni zakhe ngale misebenzi mihle kangakanana. Amakhosikazi
mawaphathelele angazisizeli. Kaloku xa besekho abenza njengaye akufanga mntu
akayi kulibaleka.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 5 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE
'IIMBONGI' – ZS Qangule
2.1 Ziinkedama √/ ngamagqirha√/namanxila.√
(Nasiphi isibini kwezi) (2)
2.2 Lo mqolo uthetha ukuba isenzo seembongi sokuthetha izinto ezifihliweyo
nezingekenzeki zizenza ukuba zibonwe njengamagqirha.√√/Ithetha phandle
√√/ Ithetha ukuba imbongi ithetha yonke into eyaziyo njengamagqirha. √√ (2)
2.3 Sidalwe ngemvano siphelo√√/ yesonethi kaShakespear engu aabb ccdd, eeff
no gg√√/Sidalwe ngamagama amathathu kumqolo ngamnye.√√ (2)
2.4 Isikweko sisiqaqambisa ngokufanisa izimvo zeembongi ezingapheliyo
nezixananazileyo neengxangxasi√√, Isikweko sisiqaqambisa ngokudala
umfanekiso ngqondweni weliso weengxangxasi ukuzoba ukuphokoka
kweengcamango kwingqondo zeembongi.√√/ Isikweko sisiqaqambisa
ngokudala umfanekiso ngqondweni wendlebe wesandi seengxangxasi
ukuzoba ukuphokoka kweengcamango. √√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
2.5 Ngowokuba mawuxatyiswe umsebenzi weembongi kuba unobunzima.√√/
Mazithathelwe ingqalelo iingcebiso nezimvo zembongi kuba zifuthelwe
ngamava. √√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
[10]
UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE
'INYIBIBA' – JJR Jolobe
3.1 Ndayibona izifihla√/Njengetshawekazi.√/ Yayiphakamisa leyo ntloko.√
(Nasiphi na isibini kwezi) (2)
3.2 Yeyokuba ayemahle, ebengezela, engabonakalisi siphako kwaye ondlekile.√√ (2)
3.3 Sidalwe ngemiqolo emihlanu kwisitanza ngasinye.√√ (2)
3.4 Isikweko sibuqaqambisa ubuhle benyibiba ngokuyifanisa nenzwakazi.√√
Isikweko sibuqaqambisa ngokudala umfanekiso ngqondweni weliso
wenzwakazi yona yaziwa ngobuhle obuqaqambileyo ukuzoba ubuhle
benyibiba.√√ (2)
( Nayiphi na kwezi)
3.5 Ngowokuba abantu mababuqwalasele ubuhle benyibiba obungaqhelekanga
njengentyatyambo entle enobuhle.√√/Abantu mabazivule iintliziyo bazithande
izityalo.√√/ Abantu mabakuthathele ingqalelo ukuba induku entle igawulwa
ezizweni.√√/Mabangakhangeli kwiindawo ezintle kuphela xa befuna izinto
ezintle zingafumaneka nakwiindawo ezizizixhobo nemiqwebedu.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
[10]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 6 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE
'A! NGANGOMHLABA' – SEK Mqhayi
4.1 Nopanyaza√/ inkosi yakwaGompo√/ Nosikakana√/ inkosi yaphezu kweTole√ (2)
4.2 Yintsingiselo yokuba wakhathazeka okaLuzipho.√√ (2)
4.3 Sidalwe ngemvanosiqalo yesandi u'kwa'√√/ Ngokuphindaphinda isandi u'kwa'
ekuqaleni komqolo ngamye kwekhankanyiweyo.√√/Ngokusebenzisa isimeli
nobumba ukuze kushiyeleleke izandi ezithile ngokufanayo kulaa miqolo√√/
Ukugqibela umqolo ngophawu lobhalo olufanayo- isinqumami-singxi /
semikholoni, kudala isingqisho xa ofundayo enqumama ngokufanayo.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
4.4 Isikweko siyiqaqambisa ngokuyifanisa nemfazwe intlanganiso.√√
Siyiqaqambisa ngokudala imifanekiso ngqondweni, owevumba, owendlebe,
oweliso echukumisa iimvakalelo zemfazwe kwabafunda umbongo.√√/
Siyiqaqambisa ngokudala umfanekiso ntelekelelo wemvisiswano engekhoyo
ngokukhankanya izikhali ezinobungozi ezisetyenziswa emfazweni nezandi
zazo.√√/ Siyiqaqambisa ngemiqondiso yobubi, irhuluwa nobumnyama kutsho
kuvele ubumfazwe kule ntlanganiso. √√
(Nayiphi na kwezi) (2)
4.5 Ngowokuba mayihlale iqwalaselwe imbali yobukhosi esizweni.√√ Ngowokuba
kuqondwe ukuba uxolo luyalubuyisela ucwangco xa kulungiswa
obekonakele√√/ Mazilunyukelwe iimpazamo kuba zingenza ingxaki enkulu
engalamlekiyo√√/ Mababokungenelela ngendlela abangeneleli kwingxaki
ukuze izinto zibuyele kwindawo yazo kwakulunga√√/ Mayiqondwe inyaniso
yokuba inkosi yamaGcaleka yinkosi eyayibalulekile kwiinkosi ezazikho.√√/
Mazithathelwe ingqalelo iikumkani.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
[10]
KUNYE
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 7 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA (UNYANZELEKILE UKUBA UPHENDULWE)
UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE
'UDABA LOBUSO' – JJR Jolobe
5.1 Ungodaba lobuso oludiza /into ayiyo umntu / ukuba umntu uyindlamanzi.√√/
Ungendlamanzi ebonakala ngobuso obutyufutyufu√√/ ungeengozi zokusela
utywala ude ubonakale nakuthathatha√√/ ungendima yenkosikazi kubomi
bomyeni xa ethe kanti untywile kwiziyobisi.√√/ Ungobulali bomfikazi
ebebubonakala kudaba lobuso bakhe.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
5.2 Igama yincwadi lithetha ukuba iyafundeka√ yiloo nto ngokwakulo mbongo
umntu osela kakhulu ebonakala ebusweni √/Umntu osela ngokugqithisileyo
ubonwa ngokufukuka kobuso√/Ngokwembongi isihange sibonakala
ngamanxeba asebusweni kuba sisoloko sigaxeleka kwimilo apho
kuhlatywana khona.√
(Nayiphi na impendulo kwezi) (2)
5.3 Ndiyangqina kuba ngokwalo mbongo ngabantu abangamanina abancwinayo
bakuba belivile ilizwi londwendwe.√/Elinye inina laphuma layokuyala umyeni
walo lakuba live ilizwi londwendwe esifihlweni.√ (2)
5.4 Kuba athi akuthethwa ayiguqula indoda yomfazana.√√ (2)
5.5 Imbongi iwabona amabhinqa njengabantu abalungileyo, abamamelisisayo,
abanenkathalo nothando itsho ibe iveza icala elihle lodwa kuwo kanti
kumadoda izoba icala elibi lokusela ngokungenakuzilawula lodwa.√√/Imbongi
iwabona amadoda njengabantu abakwazi ukuguquka beguqulwa
ngamanina.√√/ Imbongi idlelelela ngokwesini kuba iwabonisa elungile
amabhinqa ze amadoda iwabonise esenza izinto ezimbi.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 8 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-32 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi uya kuchankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
• Le noveli ivula ngesenzo esihlasimlisa umzimba sokubulawa kukaMsindisi
onguSomashishini kwidolophana yaseGcuwa. Esi senzo sishukumisa iziseko
zomthetho kweli laseGcuwa kuba ngoko nangoko kunikwa ipolisa elinguMapheza
umsebenzi wokuphanda abambe abenzi besi senzo simasikizi.
• UMfezeko Mapheza utsho abe ngumlinganiswa ongumphandi omele umthetho
kweli bali. Usukuzana noMfuneko okwalipolisa oneqela lakhe elisongele
ukwaphula umthetho kuba lifuna imali eninzi kuneyokuba lipolisa.
• Kwelinye icala, sibona uMfuneko eqhogene noThantaswa oyinkosikazi kaMsindisi
bevuya kuba umsebenzi wokubulawa kukaMsindisi 'uqhutywe ngempumelelo'
ngokwakubo. Ngoko nangoko singabafundi bencwadi sibone ukuba uMfuneko,
olipolisa akafanelani nalo msebenzi wobupolisa, sitsho singakholelwa xa
'owomthetho esaphula kwa umthetho'.
• Xa siqwalasela ulwaphulo-mthetho olukule noveli lunkcenkceshelwa, lukhuliswe
ngezenzo neempawu zokuxabisa imali ngaphezu kobomi bomntu- ukunyoluka ke
ukutsho oko. UMfuneko olu nyoluko lwemali ulutshobela ngothando alunyengezela
uThantaswa.
• Kwakhona, xa sijonga uMapheza ume ngomlenze owomeleleyo okukuthanda
ubulungisa nokuxabisa intobeko kwanobuthandazwe.
• Wakuqwalasela ulwaphulomthetho nomthetho kule noveli, zombini zifuna
ukomelela macalonke. Nanjengoko uMapheza kufuneka omelele kuba uMfuneko
umbekela imiqobo ayiqabela sekunzima.
• Kanti ke uMfuneko akaphezi ubeka umqobo emva komnye. Kwaye kwelakhe icala
uzama ukomelela asimelele ngoThantaswa, uNqoza, uMdlambila, uSiphongo njalo
njalo abenzi bobubi abaquka nooSixaki abangoowabo kulwaphulomthetho.
• UMfuneko umombela imihadi uMapheza xa efuna ukuphumeza ulwaphulomthetho
kodwa oyiswe nguMapheza. Kwimihadi amombela yona singabalula ukumtyhefa
ethume uNqoza, ukumbekela izabatha, ukuxoka ngaye kwamanye amapolisa
nakubaphathi bamapolisa njalo njalo. Kunjalo ubuxoki buyavela.
• UMfuneko ubeka uNqoza ongaqondiyo njengesiphazamiso kodwa uNqoza liphela
ibali sele ekubonelele naye ukusetyenziswa nguMfuneko.
• UMfuneko kwiphulo lokulahla umkhondo wetyala uphazamisa iintetha neengxoxo
ezingathi zingawusa ngakuThantaswa umkhondo kodwa uMapheza ugqibela
ewufumene umkhondo. Mhla amapolisa afuna ukulisondeza kuThantaswa ityala
UMfuneko ubasusa iingqondo kuThantaswa ngokuthi ababulali ngabantu
abangathunywa mntu, abazizikrelemnqa ngendalo kwaye uMsindisi angathi kanti
ubulewe kuba ebesala nemoto kwizikrelemnqa ezo. Kodwa akamyeki uMapheza
naye umcacisela ukuba bebengekhe bayidlakaze imoto xa injongo
ibingekokubulala kuphela. Umile uMapheza ekubeni lo mfazi uyarhaneleka ekufeni
kwale ndoda yakhe. Iliwa libhek'umoya kuThantaswa noMfuneko.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 9 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• UMfuneko ufunza ngoSiphongo, olixhwele ukuba kutshiswe uMapheza kuba
engakhange afe yityhefu abemgcayisele ngayo kodwa uphela esaziwa ngenxa
yokuba uvuye ebonwa evuyela ukutsha kukaMapheza kanti akanyanisanga. Konke
oko kutyhila amandla omthetho kuba ukubuya kwakhe ekuguleni uMapheza
ulutshayele ulwaphulomthetho esipoliseni ngokuthi kugxothwe emsebenzini
uMfuneko namahlakani akhe ngenxa yophando lukaMapheza.
• Ukuvel'etshona kukaMfuneko kusuka kwenze ukuba kunyenduke konke xa
efunyaniswa ukuba nguye umqulunqi weyelenqe lokubulawa kukaMsindisi kude
kuvele nokuba kanti nguye obesiba imipu yasesipoliseni ayithengise ngeenjongo
zokongeza umrholo wakhe oshotayo. Uphela yena buqu ebulawa ngokungekho
mthethweni ngugxa wakhe wolwaphulomthetho okwasisithandwa sakhe,
uThantaswa lube ke ngoko luyatshayelwa ulwaphulomthetho xa abaqulunqi balo
besifa kunye.
Ngeziga ezichazwe zanatyiswa ngentla kuselubala ukuba umthetho ubenobunganga
kulwaphulomthetho ngokwale noveli.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE
INKAWU IDLIW'ILILA – S Kula
7.1 Uthetha ukuba uMsindisi akamxolelanga ngokupheleleyo uThantaswa.√√ (2)
7.2 Kuhambelana kuba isihloko esithi, 'ukulila okwenkawu' sithetha ukulila
ngeenjongo zokufuna ukusizelwa ngabazingeli√ nakwesi sicatshulwa
uThantaswa ulila kuba efuna ukuyekwa ngabantu bomzi wakhe.√ (2)
7.3 Ifowuni esuka kuMzolisi idale ingxaki ngokunika uMsindisi imvume yokuba
atshate isithembu kunye noSiziwe.√√/ Ifowuni idale ingxaki ngokuthi yenze
uThantaswa afumane isizathu sokubulala uMsindisi. √√ (2)
7.4 Zilukhulisile unxunguphalo kuba ukufunda le ncwadi kwenza umdla umntu
angakwazi ukuyibeka phantsi efuna ukuqonda ukuba kuza kwenzeka ni emva
kokuba uMzolisi evumile√√/kuza kwenzeka ni akube uSiziwe evumile.√√/
Akuyazi uThantaswa ukuba uMsindisi ufuna isithembu.√√/Ukuxelelwa
kukaThantaswa nguNozizwe ngeenjongo zikaMsindisi ngesithembu kwenze
ukuba abalandeli bakaThantaswa bafune ukwazi okuza kuqhubeka
ebalini√√/Ukuxelelwa kukaMfuneko nguThantaswa ngesithembu kwenzeke
ukuba abalandeli nabachasi bakaMfuneko babe nomdla wokuza kwenzeka
ebalini√√/ Ukuxelelwa kukaNonkanyiso nguThantaswa ngesiThembu
kubangele ukuba abalandeli nabachasi bakaNonkanyiso babenomdla wokuza
kwenzeka kweli bali.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
7.5 Isigqebelo sisekubeni ibe nguThantaswa okhalela uSathana ogush' izembe
de amthandazele ekubeni ikwanguye ozenzo zinobuSathana ezama
ukubulala uMsindisi√√/ Sisekubeni uThantaswa ethandazela uSathana kanti
uSathana ikwanguye√√/ Sisekubeni le nto ayithandazelayo akathandazeli
yona√√/Sisekubeni le nto ayifunayo ayihambelani neenjongo zakhe.
√√/Sisekubeni uThantaswa akalandelwa nguSathana unguSathana yena
buqu. √√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 10 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
7.6 Uvalo lukaNozizwe lubengumqondiso wokuba ikho into embi eza kwehlela
uMsindisi√ waze nyhani wabulawa ngooSixaki kuhambo amkhumbuze
ngalo.√ (2)
7.7 UMfuneko uxoka/uzimela ngoMapheza naxa esenza izenzo zobumpimpi
nobusela uthi zenziwe nguMapheza √/uyamnyoka nokumnyoka kwabanye
abasebenzi. √
(Nasiphi na isibini kwezi.) (2)
7.8 Kukubazoba ngokumayana aba bathethayo uNqoza noZalala√ kuba uzobo
mayana lwenzeka xa umlinganiswa echazwe ngokungangqalanga okanye
ezipela engaqondi√/Kuba ukubanika abalinganiswa bazithethele kwenza
abafundi bencwadi bazigqibele ngesimo sabalinganiswa abathethayo
njengoZalala noNqoza√ nalapha siva oku bakuthethayo sitsho siqonde ukuba
bangabalinganiswa abafunda kwakonakala. √
Kukubazoba ngqo abalinganiswa abachazwayo√kuba ukuzoba ngqo
kukuchaza ngokungafihlakalanga isimo neempawu zesimo somlinganiswa√
nakwesi sicatshulwa sichazelwa umahluko phakathi kwempimpi
enguMapheza nenguMnenga.√
(Nayiphi na impendulo exhaswe ngokuchanekileyo.) (3)
7.9 Wena Nqoza uvumela abantu benze unothanda ngawe bakusebenzise
bakwenze ukhuni lokoja√/Ngoku uvumele uMfuneko ukuba adubule ngawe
ukucima ityala lakhe alenzileyo√ Balumkele abantu Nqoza. Sowuvela kutyisa
uMapheza iityhefu√/ umba esibhedlele umsa kwaSiphongo ukuba aye kufa.
Wafumana ntoni ke?√/ Ngoku uyagxothwa emsebenzini√ Nqoza sihluze
isigqibo osithathayo ngomntu kuba akangowakho. Zilumkele iinceba ezifunwa
kuwe ngabantu kuba zingakweyelisela kokaThisayo.√
(Nasiphi na isibini esichanekileyo.) (2)
7.10 Sisimo sokuba unobungozi√ kuba uyabathelekisa oogxa bakhe
ngokubanyoka√/uzimelisa izenzo zakhe ezingcolileyo ngamanye amapolisa√
/Sisimo sokuba akananyani √ kuba wamxelela izinto ezingezizo ngoMapheza
efuna ukwenza uNqoza utshaba lukaMapheza. √
(Nayiphi na impendulo echanekileyo). (2)
7.11 Ingaluncothula kuba ibonisile ukuba amapolisa aphula umthetho ayohlwaywa
ngumthetho√√/Ingaluncothula kuba izisa isifundo kumapolisa afana
noMfuneko kunye noNqoza bazi ukuba xa uphazamisana nengalo yomthetho
nokuba ulipolisa uyohlwaywa lutsho lujale nakwabo bebesalubukela
ulwaphulomthetho kwinkonzo yesipolisa.√√
Ingangaluncothuli ulwaphulomthetho kuba amapolisa azizaphuli mthetho
akhe axhamla ngezenzo zawo ezifana nokuthengisa imipu ukuthengisa
amatyala nokugxagxamisa amanye amapolisa.√√/Abanye abafundi bencwadi
bangafunda kuMfuneko iindlela zokuphucula amalinge okwenza umcuphi
angaphumeleli kuphando lwakhe lutsho lomelel ulwaphulomthetho.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
7.12 Ukunyolukela kwakhe imali/ ubutyebi bukaMsindisi kukhokelele ekubeni enze
intlekele ngokubulala uMfuneko naye azibulale akungabufumani ubutyebi. √√ (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 11 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-32 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Kusukuzana ubuKrestu obungaphakathi kuThole entliziyweni kunye nezinto zehlabathi
Le noveli isebenzisa isazela sikaThole ukutyhila olu sukuzwano.
• Unozala wesazela sisifungo uThole awasithatha esemncinci mhla wabona
umfundisi enqanda abantwana ababesilwa waze wanomnqweno ngaphakathi kuye
angazange awulandele de wabe uyeka nesikolo.
• Sihlangana noThole xa siyivula le noveli, esukuzana nesenzo sokusela utywala
engumntu onophawu lweNkosi. Ukusukuzana kuzibonakalisa ngokungahlalelani
kotywala nengoma okanye nelizwi leNkosi. Kwinqwelomafutha utywala obebumele
kumonwabisa busuka bumlilise atsho esikrakra de kuxhalabe wonke umntu
osenqwelweni.
• Intetho zenkolo zikaThemba nangona zibonakalisa ukholo lwamanxila nje apho
akhoyo esela uThole, ezifana noo'unako na ukuhamba emalahleni uze ungatshi'
zibonakalisa amandla, ziyamgubhulula ngesazela anxunguphale ngakumbi uThole
de alile abe yingxididi, 'ebhomboloza' enze isimbonono kanti kukukhonya
kobuKrestu ngaphakathi kuye kusithi 'ndilapha'.
• Uyazisola abuqalekise utywala akhumbule kwala mazwi kaThemba angentla
ebhayibhile kuba ukholo lobuKrestu luyahlabana nezenzo ezigwenxa. Kunjalo,
uThole uthatha isigqibo sokuba angaphinde abuphathe utywala asilandele
• Iintshaba zenkolo yobuKrestu ziqaqambisa okungathi kuza kuba lulonwabo
kuThole. Konke oko kungathi lulonwabo kusuka kujale nanjengoko engumntwana
ochongiweyo. Isigqibo sokuthandana noNomsa ongakholwanga sichithwa
yintshumayelo yomfo wakwaSigxabhayi kanye xa eza akungena kuloNomsa
ehlangana nomfo wakwaSigxabhayi ocaphula kumazwi entshumayelo avusa
isazela, amazwi athi, 'umntu unokuwuthatha na umlilo awuse esifubeni sakhe
zingatshi na iingubo zakhe' kutsho kuthi rhiphu uvalo kuThole- uhlanga lobuKrestu
luyavakalelwa luzithethelele.
• Xa eza kuhlangana noNomsa ukhumbula amazwi athi, 'umoya uvela ngaphambili'
kanti nyhani uza kuhlangana noJoe neqela lakhe awave amandla omoya oza
ngaphambili. Usindiswa ngumthandazo wakhe onyanisekileyo wesithembiso
sokusebenzela inkosi uze umthandazo wakhe umsindise.
• Isenzo sokubethwa ngooJoe akasiqalekisi koko uthi 'yimisebenzi kaThixo
umbuyisa kwiindlela zakhe ezitenxileyo'.
• Uthatha isigqibo sokugoduka ilishwa lethamsanqa, iitshomi, ooThemba bayavela
imoto imse kumahlathi aseKnysna. Oku kugqityelwa kumbonisa iintlantsi, asinde
ngezikaSibi kwiingonyama ezazilapho ziqwenga abahlobo bakhe ejongile. Intliziyo
yekholwa ivelelwa kukutha.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 12 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Akuthatha inkolo yesiNtu ezenza igqirha, uva isifundo esingonyana wolahleko
amazwi athi, 'goduka thengisa imfuyo yakho' ambinza ngokwekrele. Nolu lolunye
uphawu lohlanga lobuKrestu. Kanti namaphupha endoda enesitshaba sameva
amzingile. Utsho agqibe kwelokuba agoduke atsho enyukele amandla obuKrestu.
• Akuthatha isigqibo sokufunda uya eDikeni, afumane inxaxheba yokufunda elinye
ibanga ngaphandle kwemali.
• Uzimisela enkonzweni-anikwe umsebenzi wokuqhuba inkonzo ngesiXhosa, uba
nguSihlalo weSCA.
• Unikwa uxanduva lokwaba abafundi amabashumayele kwaneetitshala.
Akushumayela wogqitha bonke abashumayeli.
• Ubekwa eGeorge Goch engumntu oshumayela kusiphuke izicithi kude kuvele
uyise awahlukana naye emncinci. Ngeli ke ixesha iindlela ezingendawo
sezincothulwe amazinyo.
• Uzazi zonke iinkolo, uyamenywa nakwezinye iinkolo ngabefundisi.
• Akwamkela ubizo, kwabonakala amandla omthandazo nobuKrestu kuba zonke
izinto ezazisezisifa, zavuka ngaye, ngelizwi lakhe, inkonzo yaseGeorge Goch
eyayingasahlaliwa mfundisi ife fi, ikhaya lakhe elalishiyeke lingenabani,
• Ukuvela kukayise owayeduke nezwe konke kwabuyelwa yimpilo akungqamanisa
iinjongo zakhe zobomi nezenzo zakhe, nenkonzo yakowabo kuCentane ibekho
ngobukho bakhe yagcwala ngamakholwa ngenxa yakhe.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) [25]
UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK Tamsanqa
9.1 Sithetha ukuba unento ayifihlayo umqhubi angayithethiyo kuThole√√/ Sithetha
ukuba umqhubi akafuni ukubuzwa ngesenzo sakhe. √√
(Nayiphi na kwezi) (2)
9.2 Kuhambelana ngokuba kwesi sahluko usinda kwiingonyama eziqwenge
abahlobo bakhe√√/ Kuhambelana ngokuba uyise uFikizolo kwakumele
kuvuyiswane naye nanjengoko wayesele wamncama unyana wakhe
awayecinga ukuba sewafa emva kokuvakala kweendaba zokuqwengwa
kukaThemba noSonwabo ziingonyama simva xa athi obefile uvukile.√√ (2)
9.3 OoThole bahlaselwa ziingonyama. √√/UThole waphulukana nabahlobo bakhe
beqwengwa ziingonyama.√√ (2)
9.4 Kuba njengokuba ezenza igqirha akazokude akrotyelwe ukuba akalilo igqirha
lokwenene. √√ (2)
9.5 Sisekubeni kuba iinjongo zikaThemba noSonwabo zokulahlekisa uThole
zibajikele kuba zigqibele zifaka bona engxakini de babe baqwengwe
ziingonyama√√/ Ingxaki ababefuna ukufaka kuyo uThole igqibele ifaka bona
buqu.√√ (2)
9.6 Libengumqondiso wobubi abaza kugaxeleka kubo√ kuba kwathi kanti bonke
baza kugagana nengozi de abanye baqwengwa ziingonyama nangona
wasindayo uThole ekuqwengweni.√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 13 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
9.7 Amarhamente abetha imali eninzi yokwakha icawa bengacengwa
benganyanzeliswa. √ Babethembisa beyalana bekhumbuzana ngeCawa
ezayo ukuba bakhumbule ukuza bezokubetha enye imali.√ (2)
9.8 Kukubazoba ngqo abalinganiswa abachazwayo√ kuba ukuzoba ngqo
kukuchaza ngokungafihlakalanga isimo neempawu zesimo somlinganiswa√
nakwesi sicatshulwa sichazelwa iimpawu zomlinganiswa uThole neempawu
zesimo sakhe ezimohlula kwabanye abefundisi.√
(Nayiphi na impendulo exhaswe ngokuchanekileyo) (3)
9.9 Ndiyanibulela ngokuzinikela kwenu emsebenzini kaThixo. √Ndibulela
intsebenziswano yenu ngokufaka izandla ezipokothweni zenu ukuze sakhe
inkonzo, Maze niqhubeke nisenza njalo nakubefundisi abezayo kule George
Goch.√ (2
9.10 Ngabantu abamthandayo uThixo ilizwi leNkosi/ bayayithanda into entle.√
kuba xa kuthethwe ngegama likaThixo bakhupha konke abanako ukuxhasa
ibandla nangona besaziwa njengabantu abanzima sisifundisi.√/ Ngabantu
abanobubele.√ kuba bamamkele ngezandla ezishushu uMangaliso sele
abanye abefundisi abangaphambili befuna ukuqonda ukuba ubadlele mthi
mni na. √
(Nayiphi na kwezi) (2)
9.11 Ingalinika kuba inomzekelo onguThole obengenabo abazali esokola kodwa
waphumelela.√√ (2)
9.12 Ndiyangqina kuba ukuphindela kwakhe esikolweni kukhokelele ekubeni
uThole obesele enobumpangampanga, ehamba iindlela ezigwenxa kweli bali
liphele liyolisa engumfundisi ophum’izandla.√√/ kuba uMangaliso ude
wadibana noyise abengamazi ukuba usadla amazimba. √√
(Nayiphi na kwezi) (2)
[25]
UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-32 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo:
Kule noveli ubuthandazwe busukuzana nempathekombi yabamnyama phantsi
kwesandla sengcinezelo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 14 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Zisuka nje kule noveli sihlanganiswa noMfazwe olithandazwe. Nangona
kubonakala ukuba ayikho ncam entliziyweni yakhe injongo yokulwela isizwe kodwa
iimeko zimtyhala, zimtyhobe ide ivele le nto ilapha kuye. Nalapha amacala mabini.
Ngurhulumente wengcinezelo omelwe sisipolisa namahlakani aso aziimpimpi zawo
kunye noMfazwe onawakhe amahlakani.
• Isipolisa sidlala indima yokumswantsulisa uMfazwe. UMfazwe usungula le mfazwe
ngokuthi ngenxa yesikhundla abekwe kuso sisikolo sokuba ngumfundisi ntsapho
wezeMbali afundise abafundi ngamalungelo abo kumagumbi okufundela.
Kwakuqatshelwa oku kubeka ubomi bakhe esichengeni ngokuthi amapolisa
ambambe amgxagxamise, amvalele evenini yamapolisa embetha emkhwelise
kunye nenja.
• Kumngcwabo kaMachule kanye xa kuza kufikwa emangcwabeni, amapolisa aqala
imbambano kodwa ngesibindi sakhe uMfazwe bazingcwaba izidumbu bebambalwa
uninzi lubalekile.
• Utat'uGaba udlala indima ebalulekileyo njengommelwane kwikhaya lakhe naye
ngeengcebiso
• UMfazwe uyazifohla unceda abahlobo bakhe. UMfundisi uHlathi udlala indima
ebalulekileyo yokumcebisa ukuba abone ukuba angaqalisi, lo ngumsebenzi
oqatywe uFriday, angathi kanti uthiyiselwe, makabhace. Uncama konke alifulathele
ikhaya, abhacele eMthontsi kanti uya kujoyina umbutho iNtsimb'ebomvu abuye
nawo sele uze kukhulula ilizwe.
• Ayibi lula indlela eya khona, inokufa phakathi kodwa zonke ezo zinto azimjikanga
ukuba angayi uMfazwe kuba eyona njongo ibikukukhulula abantu abamnyama
kwingcinezelo.
• UFriday udlala indima ebalulekileyo yokuthi amthengise ugxa wakhe, uMfazwe
ngokuthi amtyhole ngobumpimpi uMfazwe de bamkholelwe nabahlali. Oku
• kungqinwa kukuba mhla uthile uMfazwe aye kwintlanganiso yabahlali eseholweni
ngeenjongo zokuhlamba igama lakhe kwisityholo sobumpimpi aphume
ngokubethwa ngabantu bakwaQaka.
• Ukutsha kwekhaya lakhe kuba kusithiwa ngungcothoza akumenzi nto
kubuthandazwe bakhe nokuba akabazi abazali bakhe ukuba baye kutshona phi
• Nabafundi abebafundisa uMfazwe abasamazele nto ngenxa yokumpontshwa
nguFriday ngelithi uyimpimpi ngamacebo engcinezelo okwethisa amandla
kumathandazwe lawo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE
UKHOZI OLUMAPHIKO – N Saule
11.1 Ithetha ukuba bobabini basengozini kule ndawo ngenxa yamarhamncwa
neenyoka kanti namapolisa abasindanga kuwo ngokulinganayo.√√ (2)
11.2 Zihambelana kuba izinto abhungce kuzo uMfazwe zibonisa ubukhalipha
ubukrelekrele,ukomelela ngokufana nokhozi. √√ (2)
11.3 Lelokuba umzingeli umnike amafutha awayethi akuwaqaba atsho asinde
kwiingozi ahlangana nazo endleleni.√√/Lelokuba umzingeli umnike umqwayito
owawumnika amandla atsho angakhawulezi alambe. √√
(Nayiphi na kwezi.) (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 15 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
11.4 Ubukho bamapolisa bulukhulisile unxunguphalo kule ncwadi kuba nanjengoko
abantu babebethwa, bebanjwa, bebulawa bengenatyala,abanye belifulathela
eli lizwe bezama ukusindisa ubomi babo, abafundi bencwadi bona
bebebambe umzimba benxubele ukuva izisombululo zezi ngxaki ukuze
bayibeke phantsi incwadi abayifundayo.√√ (2)
11.5 Sisekubeni lo Mfazwe ugrogriswa ngokufa ngale mini incwadi iphela
engumantyi, echophela amatyala aziswa kwasesi sipolisa ajamelene naso,
kwakulo mbuso wawumfuna efile.√√ (2)
11.6 Libengumqondiso wezinto ezimbi aza kuhlangabezana nazo√ nanjengoko
wahlangana nengozi phambili eluhambeni.√ (2)
11.7 Ziintetha zikaMfazwe ezizezi; 'Ngaxeshanye ndifunqule le kwekwe yasuka
yathandeka'√ 'ndiyibeka phezu kwalo mlenze ungaqhwaleliyo.'√/ 'kodwa ke
unonyana omhle gqitha.'√
(Nasiphi na isibini kwezi.) (2)
11.8 Kukubazoba ngokumayana abachazwayo uMfazwe noCikizwa√ kuba
ukuzoba mayana kukuzoba ngokufihlakeleyo√ Kuba ukubanika abalinganiswa
bazithethele kwenza abafundi bencwadi bazigqibele ngesimo
sabalinganiswa√ siva oku bakuthethayo sitsho siqonde ukuba bangabantu
abanjani uMfazwe uyamthanda umntwana kwaye noCikizwa unenkathalo
ngomntwana nokuba akangowakhe. √
Kukubazoba ngqo abalinganiswa abachazwayo√ kuba ukuzoba ngqo
kukuchaza ngokungafihlakalanga isimo neempawu zesimo somlinganiswa√
nakwesi sicatshulwa sichazelwa ukuba uMfazwe usisiqhwala, uZubuye mhle
kwaye unosiba ebunzi.√
(Nayiphi na impendulo exhaswe ngokuchanekileyo) (2)
11.9 Nokuzola! Noko waphazama ngokungandixeleli ukuba uthwele umntwana
wam.√ Lonke ixesha eli mna ndithi uthene nca noFriday ongumngcatshi wale
nkululeko ndiyilwela nzima kanti undifihlela into enkulu!√/Ndibuhlungu ukuba
ungenakuza apha uze kuziphendulela.√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo.) (2)
11.10 Sesokuba kanti uNokuzola ungumntu onentliziyo yegolide nenyaniso√ naku
engasikhuphanga isisu xa bengasatshotshelani.√ (2)
11.11 Ingazivuselela kuba inabantu abayimizekelo abalwela inkululeko bancama
yonke into kodwa bazuza√√/ Kubekho abantu abancama ubomi babo,
iintsapho zabo ukuze kufumaneke inkululeko.√√/Ingazivuselela kuba ifundisa
ukuba bakho abantu abaye elubhacweni bafunda ukuze bazuze
amawonga.√√
Ingangazivuseleli ikhuthaze ubumpimpi kuba iimpimpi ebezikule ncwadi
bezizuza imali nezikhundla zethutyana ngobumpimpi bazo. Ingangazivuseleli
kuba ubunzima obuthwelwe ngabalwela inkululeko bungayeyona nto
ityhafisayo ikhuthaze ukungakhathali.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
11.12 Ubugorha bukaMfazwe buze notshintsho kubomi babantu abamnyama,
batsho banesidima, baphila ubomi obungcono benamagunya nanjengoko
uMfazwe wayesele engumantyi.√√ (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 16 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
KANYE
UNCWADI LWEMVELI
UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-32 ukuhlola lo mbuzo.
Umfundi angachankcatha kwezi ngongoma zilandelayo
Ababhali beentsomi ngabantu abanobuchule bokuzalisekisa injongo zabo. Kwintsomi
kaDeli noDeliwe bazalisekise ukufundisa ukuba umthandazo unamandla okoyisa ububi
kwaye kwisibongo, 'NguRhulumente wethu lo' imbongi izalisekise ukufundisa ukuba
ubuthandazwe bunamandla kunengcinezelo.
• Le ntsomi kaDeli noDeliwe ivula ngoDeliwe ongathandwayo ngabazali bakhe kuba
ezelwe enesifombo. Ngokunokwakhe wayezibona ebonwa njengomntwana ombi
xa ethelekiswa noDeli umnakwabo.
• Esi sifombo sibangela ukuba uDeliwe angcungcutheke kakhulu kuba engathandwa
ngabazali kunye nomnakwabo.
• Olu ngcungcutheko ludlulela nasekuhlaleni apho ebegezelwa khona nangabanye
abantwana.
• Abantu bebecwezela kude kuye xa bembona, naxa aya emlanjeni yena ebezibona
ehambela kude kunabanye kuba eqonda ukuba bangathi kanti abafuni asondele
kubo.
• Kuhambo olusingise kwaninakhulu apho athunywe khona, uDeli akafuni
kumkhapha kuba engafuni kubonwa ehamba naye ngenxa yokuba enesifombo.
• Oku kumenza ahambe elila uDeliwe apha endleleni wada wanesingqala. Uthi
esalila njalo eve ilizwi elimkhwazayo nelimbuza ukuba kutheni ehleli lusizi nje.
• Impendulo yakhe yeyokuba ulilolo kwaye udiniwe yindlela emqobayo ngenxa
yamaqhina kuba ehamba yedwa.
• Kuthi kanti eli lizwi liza noncedo kuba wayalelwa ukuba anyamezele indlela anyuke
intaba de afike encochoyini.
• Ukufika kwakhe ubona indlu enye amkelwe ngobubele lixhegwazana. Akuyichaza
intlungu yakhe kulo elila liyavelana naye.
• Liyamomeleza limcebisa ukuba asule iinyembezi inye into enokumkhupha kule
ntlungu ngumthandazo, nayiphina ingxaki ingasonjululwa nguThixo.
• Umyalela ukuba avale umnyango bathandaze emgonya ngethemba lokuba uThixo
uzakuwuva umthandazo wakhe amphendule.
• Ukuthandaza kwakhe kuzisa ithemba kuDeliwe, amyalele ukuba agoduke.
• Ukufika kwakhe ekhaya ufumanisa ukuba isifombo sisukile, azibuke esipilini
engakholelwa.
• Uguqa ngamadolo abulela uThixo ngokuva umthandazo wakhe.
• Ukuya kwakhe emlanjeni wayezele imincili nalapho avuma iingoma zakhe zecawa,
ababuzayo ukuba wenze njani wayemisa ngamandla omthandazo.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 17 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Oku kubonakalisa ukuba umthandazo ube namandla okumoyisela ububi,
ukundandatheka kwentliziyo ngenxa yezingcikivo naye wazibona eyinzwakazi
ezele yimincili.
• Ubuthandazwe bukaMandela obuvezwa kwisibongo'NguRhulumente wethu lo'
bucaca mhlophe ukuba yoyisile ingcinezelo ebigquba kweloMzantsi Afrika.
• Imbongi imbonga imtyibela ngendima ayidlalileyo okaMandela, esenza zonke
iinzame zokuba uMzantsi Afrika ukhululeke.
• Imbongi imbonga nangemfundo anayo nethe yancedisana naye ekulweleni
inkululeko.
• Iyiveza elubala ukuba khange kube lula kuMandela ngexesha evalelwe esiqithini
iminyaka engagungqi kwiinzame zakhe.
• Imbongi icaphula iintetho zikaMandela ukuvuselela izazela zabo bangazange
bazeke mzekweni kuye ebethelela ukuba akanatyala yena ukwenzile okwakhe
bokukhulula isizwe into ilele kubantu baseMzantsi Afrika ukuqinisekisa ukuba
ingcinezelo imka ngokupheleleyo.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI – MMI Swana nabanye
13.1 Kungokuba iimpawu zabo nokwenza kwabo zithathelwa kwizenzo ezaziwa
ngazo.√√/ kungokuba izilwanyana izimo zazo zisekwe kudidi lwesilwanyana
hayi ukwahluka njengoko kunjalo kubantu.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
13.2 Ngenxa yokuba iyintetho eyoyikisayo wonke umntu ubamba amazinyo xa
ithethwa kuba akazi ukuba sakuthwani isilwanyana.√√ (2)
13.3 Ningabe niphinde nimjongele phantsi uFudwazana ngoba ukwazile ukoyisa
isilwanyana enisoyikileyo nina.√/Zifundiseni ukuzama ningoyiswa
ningazamanga.√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
13.4 Ibengumqondiso woloyiso √ngoba izilwanyana zive kule ngoma ukuba wenze
umsebenzi omkhulu.√ (2)
13.5 Kuyitshintshe ngendlela yokuba uFudwazana wabanjwa ngesandla
esidlangalaleni evunywa zizilwanyana, waqala wahlonipheka phakathi
kwezinye izilwanyana.√√ (2)
13.6 Ingabafundisa kuba uFudwazana ube ngumzekelo omhle ophumelelayo
womntu ongakhange azeye esakuhlangabezana nemingeni ebomini, waqula
waya waphumelela.√√
Ingangabafundisi ukuzithemba nokungazoyikiseli kuba ukubulawa
kwezilwanyana ezikhulu kungabenza bazoyikisele bazisizele xa bejonge
umngcipheko azibeke kuwo uFudwazana.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
13.7 Ndiyangqina kuba emva kokuba uFudwazana ebulele uMaginy'inyathi,√
iinyamakazana zaye zahlala ngolonwabo zingenaxhala lokugqitywa kombona
wazo.√√ (3)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 18 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
13.8 Idlale indima enkulu kuba ukwazile ukulawula ngokukuko kuba efundile
enesidanga saseFort Hare.√√ (2)
13.9 Uthetha ngabantu abangaqondiyo abangaziboniyo nokuba sele bengena
engxakini.√√ (2)
13.10 Siphuhlisa ukuba kukhonya yena okanye akanantanga okanye umntu
omodlulayo ngokulawula.√√ (2)
13.11 Umqolo ubhekisa kwisithomo sikaZilimbola ngumfo omde ngesithomo.√
usebenzise isikweko umfanisa nomthi wona unamasebe ngenxa yokuba
emacala maninzi, eyimfundi, enxiba ngokwahlukileyo kwiimeko ngeemeko
njengoko isicatshulwa sombongo sichaza.√ (2)
13.12 Yonwabile√/ inamahlwahlwa ngoZilimbola√ kuba iyamncoma, iyamtyibela
ukususela kwisithomo, imisebenzi yakhe kuzo zonke izintlu zabantu.√ (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO B: 25
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 19 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ICANDELO C: IDRAMA
UMBUZO 14: UMBUZO OSINCOKO SONCWADI
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
• Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-32 ukuhlola lo mbuzo.
Igama 'umntwana' libhekisele kubalinganiswa abalulutsha abakule ncwadi yedrama.
Intlonelo iquka ukuzithoba, ukumamela ukuthatha ilizwi labadala ulilandele
ngokwabantu abadala.Kanti ke inokuba silibele ukuba kwiimeko zokuqhutywa luthando
intlonelo kuxhaphakile ukuba ingabi naso isihlalo. Ngokoluvo lukaMfundisi abantwana
abangahloneli abazali baba nobomi obufutshane. Ngokwale drama olu luvo
luyangqineka nangona ikho nendlela olungachaseka ngayo. Bakho ababhudileyo
ababahlonela abazali babo abanye babahlonela kodwa ngokulinganayo bazibona
begaxeleka kwiimeko zobomi ezikrakra. Isincoko singachaphazela iimeko zaba
balinganiswa, UGugulethu, uMzamo, uNomaMpondomise, uThobeka.
• UGugulethu ngomnye wabalinganiswa abathe babonakala ngokungathi
abanantlonipho waze waphila ubomi obufutshane. Xa sizikhumbuza ngaye,
sihlangana naye ekhunjuzwe nguyise ngexabiso akulo elenza ukuba
• kulindeleke kuwonke wonke ukuba azeke. Uyavumelana nabazali ngalo mba
kodwa akuvunyelwana ngokuba nguyise omakabonele uGugulethu umfazi.
• Impazamo isekubeni abazali besithi mdala akanakufunzwa kube ngokwakuye
• babonakala bencwase ukumfunza kuba babuye bambonele lo mfazi ngokwabo.
Oko kungqamana nemini yomtshato apho ahlangana noNomaMpondomise
awamthanda kwakudala. Kuye lixesha lokuzithethelela ezalisekisa lo mnqweno
wakhe nabazali kanti uMagaba noZwilakhe bavalelene ngokumzekela.
• Ukuvuma kukaNomaMpondomise ukutshata uGugulethu kungqamana nesigqibo
sabazali sokuba baza kumbonela kuba uselula akakazi nto ngomfazi. Ubushushu
begazi buyangenelela kuba uGugulethu akaziniki thuba lakumcenga yedwa uyise,
engaziniki nelokucenga unina ongumsunguli wale ngxubakaxaka. Zisuka nje
uthatha isigqibo sokungaze aphinde aphendule mntu ngalo mba kuba ngokwakuye
akukho mntu ufuna kummamela.
• Iqhabalaka ibhobhile ngokusuka afuthaniselwe bubushushu bokuzibona ethembise
uNomaMpondomise angasakwazi kuthetha nto kuye ngale ngxaki esoyika ukuba
lixoki kanti noyise akafuni kuba lixoki enkosikazini yakhe kuba uthembise
ngokuyimela le nto akukhunjuzwa ngobudoda bakhe obusemngciphekweni
ngumfazi.
• Ukungahloneli kusekubeni sele ebizwa uthi makubuzwe kuyise konke ngalo mba.
Ukude aye kufika ecaweni apho amele kutshatiswa nalapho uzinge ngebinzana
elinye, kwaye lo mba uguqukile sowukwinqanaba lomzabalazo. Bonke abazali,
wena Mfundisi, wena Hlubi bapeyintwa ngebrashi enye – le ka 'Buzani kubawo'.
• Oku kungathethi namntu kuthathwa njengemeko yokungabi nantlonelo ingakumbi
kuba akazenzi nezinto acelwa nayalelwa ukuba azenze koko sisimbonono sika
'Buzani kubawo'.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 20 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Ooyisekazi uMthetho noNyaniso bancama ibe ngabo abazithoba kuye bemcela
ukuba acingisise nangoku selede walifulathela ikhaya. Nalapho ubonakalisa
ukuzala ingqumbo engazange imncede.
• UGugulethu akabahloneli ooYisekazi xa bembiza ukuba aze kuziphendulela
kwindaba yokuba ebonelwa umfazi ngokuthi angezi kuba ekhalele, oku kubangela
ukuba kuthathwe isigqibo ngaphandle kwakhe engakhange azinike ithuba lokuba
avakalise izizathu zakhe ezibangela ukuba angafuni kutshata noThobeka.
• Ukuqhubekeka komtshato kumbeka ecaweni phambi komfundisi apho asuke
anganiki ntlonelo kubazali, kumfundisi kunye nabantu abaze emtshatweni xa
ngokuthi angavumi ukwenza izibhambhathiso kunye nokutyikitya isiqinisekiso
somtshato wabo luphela utyikityo lusenziwa nguyise, uZwilakhe. Le ndelelo
kubazali nakumfundisi imzisela ilishwa lokuba aphulukane nomhlobo bakhe
uMzamo ehlatywa kanye kulo msitho wakhe.
• UGugulethu khange abonwabele ubutsha bakhe ithuba elide kuba wazibona elilolo
elikwimo yoxinzelelo waphazamiseka engqondweni wagqibela ngokwenza
isihelegu sokubulala uThobeka nabantwana. Oko kumdudulela kwiinkundla
zamatyala nalapho aphela egwetywa intambo babe buyaphela ubomi bakhe eseze
ngobuso elizweni.
• UMzamo ngumlinganiswa ongumntu omtsha, udlala indima yokuba ngumlingane
kaGugulethu olikholwane likaGugulethu. Xa ebona ugxa wakhe ephuke umoya
uziva efuna ukungenelela aye kuZwilakhe ngesi sihelegu sehlele ugxa wakhe.
Nobushushu begazi uzibona engena kwiintshwabulo eshwabulela umntu omdala.
Amazwi, athi isala kutyelwa sibona ngolophu aziwa njengezishwabulo
ngamaXhosa atsho abonwe njengongenantlonelo. Oku kushwabula kubangela
ukuba angabonwabeli ubutsha bakhe kuba ubomi bakhe banqunyulwa esemtsha
ngokuhlatywa nguNimrod asweleke.
• UNomaMpondomise ukolu lutsha luqhutywa ziiimpembelelo zothando. Yena
ngokuthi swii nguGugulethu ukhupha iinkomo zikaMcunukelwa abazali bakhe
bemnqanda ngethemba leenkomo zikaGugulethu amthandayo. Akeva kucetyiswa
de athi eboniswa ukungalungi koko akwenzayo aqhube. Oku kungabi nantlonipho
kukhokelele ekubeni angawufumani loo mtshato ebenethemba lawo kuGugulethu.
Ngoko nangoko uphulukana nobuyena akufumana iindaba zokuba uGugulethu
sele etshatile. Ukungonwabi kumdudulela enkundleni yamatyala emangalela
uGugulethu. Icace gca ukungabikho le yakhe intlonelo kuba wenze isimbonono
sokucela uxolo kubazali bakhe kuloo nkundla engaqondwa kanti inxeba linzulu.
Uphuma apho aye kuzeyelisela emlanjeni. Waba ubushunqulele ubomi bakhe
ngokungabi nantlonelo.
• Bakho abalinganiswa abathe nangona bengakhange badelele banelishwa.
Kuyacingeleka ukuba amazwi kaMfundisi awanandawo kwiimeko zabo.
• UMcunukelwa ngomnye wabalinganiswa abathe bahlonela abazali babo kodwa
kunjalo waphela engabunambithi ubomi bakhe bobutsha mhla ephoxeka
kuNomaMpondomise othe wabuyisa iinkomo zelobola. Oku kwambangela ukuba
ubomi obumnandi ebezithembise bona buphele phakathi waphela edandatheka
umphefumlo.
• UThobeka ungumlinganiswa oye wabahlonela abazali bakhe wathi noxa mhla
eyocelelwa uGugulethu nangona wayebonakalisa ukungayithandi le nyewe kodwa
kuba efuna ukuhlonela abazali waphela esiya emzini. Uye wazishunqulela ubomi
obumnandi bobuntombi wazithi nka ngomzi apho angafunwa khona.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 21 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Ukuhlonela isiko nelizwi labazali kunye nelo lasemzini uye ahlale nangona iimeko
ezibona ukuba zimbi kuba uGugulethu ebonakalise phandle ukuba akamfuni
ngokungatyikityi isivumelwano somtshato wade wazila nekhaya sele esithi
uswelekelwe ngowakhe umfazi.
• Uzibona elikhoboka lokuzaliswa abantwana bade babe bathathu ngumntu
angatshatanga naye aphinde ngenxa yentlonelo yomzi avume ukusiwa
kuGugulethu kunye nabo bantwana abangengobakhe oku kubangela ukuba ubomi
bakhe bushunqulelwe phakathi engakhange abunambithe kuba waye wabulawa
nguGugulethu kunye nabantwana bakhe.
Nangona incwadi iqaqambisa ukuba abalinganiswa abatsha abangenayo intlonelo
kubazali nakwisiko labo, baphela bengonwabi baphela bezibulala okanye bebulawa,
bakho nabo baphinde bangamaxhoba okuhlonela isiko nabazali ngokugqithisileyo
nabo baphile impilo engonwabanga, bekwimo yoxinzelelo bade bashunquleka ubomi
babo. [25]
UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE
BUZANI KUBAWO – WK Tamsanqa
15.1 Ilishwa lokuphulukana nokutshata noGugulethu abesele ekhuphe neenkomo
zikaMcunukelwa enenjongo zokutshatwa nguGugulethu kanti uGugulethu uza
kutshatiswa noThobeka.√/Ilishwa lokuzeyelisela kukaNomaMpondomise
emlanjeni.√/Ilishwa lokubhubha kukanina.√/Ilishwa lokuma ezinkundleni
amangalele umfana owaphule isithembiso.√/ Ilishwa lokuzisola
ngokungathobeli abazali.√
(Nasiphi na isithathu kwezi) (3)
15.2 Yile ithi, ngenxa yothando umntu uba ngumbulali ngoku ebengadalelwanga
kubulala√ uGugulethu ubulala uThobeka nabantwana bakaThobeka
abathathu engazange abulale mntu ngaphambili okanye abe sisigwinta.√ (2)
15.3 'Sisizungu sani ondimele ngaso?'√/'Akuhli ngoku ukutya endikutyayo'√/'Ndithi
ndakucinga ngawe bumke bonke ubuthongo.'√
(Nasiphi na isibini kwezi.) (2)
15.4 Ineempawu zempixano yangaphakathi√ kuba eyangaphakathi igqama
ngokudla kwakumniniyo, bobabini ngokwesicatshulwa banokudandatheka
kwemiphefumlo ngenxa yolu thando.√ (2)
15.5 Kwinqanaba lengabula zigcawu/Intshayelelo√ kuba olunye kwiimpawu
zenqanaba lengabula zigcawu olukukutyala izithole zempixano luyavela xa
ingxoxo ithwele unobangela wengxaki etyhutyha eli bali.√/ Ingabula zigcawu
kuba kukweli nqanaba apho siboniswe okuza kwenzeka kwesi sibini ngenxa
yothando lwaso.√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 22 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
15.6 Ndiyaluxhasa kuba lumkhokelele kwisiwo sakhe kuba uye wahlala kulo
nangoku sele eswelekile uNomaMpondomise kwaze oko kwamenza
wabulala, wagwetyelwa intambo√√/ Ngokuthi akutshatiswa noThobeka
uNomaMpondomise amse kwiinkundla zamatyala ngenxa yokwaphula
isithembiso sabo.√√/Ngokuthi uGugulethu aphulukane noNomaMpondomise
oye wazibulala kuba engamtshatanga.√√
(Nayiphi na kwezi) (2)
15.7 Ngumba wesithethe sabantu abathile√√/ ngumba wokutshintsha kwamaxesha
ezimbalini√√/ngumba wexesha ezimbalini. √√/ngumba wokwahluka
kwabalinganiswa ngokobudala. √√
(Nayiphi na kwezi) (2)
15.8 UGugulethu akafuni kutyikitya isivumelwano somtshato phambi komfundisi√/
UGugulethu umangalelwa nguNomampondomise ngokungabambi sithembiso
√/ UZweni uyazihlamba ezakhe izandla angafuni kubandakanywa kwiingxoxo
zamaHlubi zokunyanzelisa uGugulethu ngoThobeka√/ UGugulethu ufulathela
ikhaya ebaleka uThobeka aye eMthatha√/ UThobeka uba nabantwana
abathathu nangona uGugulethu walifulathela kudala ikhaya√/ UZwilakhe
uthumela uThobeka nabantwana kuGugulethu osuke ababulale.√/Umantyi
umgweba intambo uGugulethu.√/ UMaGaba uyabhubha.√
(Nasiphi na isibini kwezi) (2)
15.9 UZweni uchasa umkhwa wabazali abakhethela abantwana ooNdofa naye
ngeli xesha uNyaniso axhasayo kanye lo mkhwa ngokuhambisana
noZwilakhe.√√ (2)
15.10 Ubonisa ubukrwada kuba uyamgwexa ngathi uthetha nentanga
yakhe.√√/Ubonakalisa ukudikwa nokungabi namdla walo mba awubizelwayo
kuba uthi imibuzo yonke mayiphoswe kuyise.√√/
Noko uGugulethu kufanele ukuba azidine aye xa ebizwa abeke uluvo lwakhe
hleze awenze umahluko kwezi ntlanganiso√√/Ngezi mpendulo zakhe
wangeza nje inani labantu abakhathazekayo ziimpendulo zakhe.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
15.11 Uphuphelo lukrobiso kwisiganeko esisezayo encwadini.√ Aluphuphelo la
mazwi kuba akrobisa kwisiganeko sokufa esathi salandela njengesokubulawa
kukaMzamo /njengesokuzeyelisela kukaNomaMpondomise emlanjeni/ njenge
sikaGugulethu sokubulala uThobeka nabantwana/ njengesokusweleka
kukaMaGaba.√
(Isiganeko esinye sanele kule mpendulo) (2)
15.12 Intetho kaZweni ihambelana nomxholo wale drama kuba umxholo wale drama
ungoqhankqalazo√/ Umxholo ungesikhalazo esenziwa lulutsha sokuchila
ukukhethelwa umfazi ngabazali phantsi kwengubo yesiko lokubonelwa√/
Intetho kaZweni ityhila ukuhambelana ngqo nomxholo kuba umfana
ngeliqhankqalazayo akasafuni nento emthethisa nabazali abangalithathiyo,
ilizwi lakhe ukhalala ngelithi uyise makaphendule.√
(Nayiphi na kwezi) (2)
[25]
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 23 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
UMBUZO 16: UMBUZO OSINCOKO SONCWADI
INDLAL' INAMANYALA – M Lamati
• Apha ngezantsi sisikhokelo sokuphendula esi sincoko, sisebenzise
njengesikhokelo kuphela.
• Mazamkelwe iimpendulo ezahlukileyo nezichanekileyo ezibonisa ubungqina
bokucinga nzulu nokutolika ngendlela eyahlukileyo.
• Uluhlu lwemizekelo lunokusetyenziswa ukuxhasa izimvo zabo.
Jonga kwirubrikhi ekwiphepha lama-32 ukuhlola lo mbuzo.
Intetha ethi 'inene lo mhlaba uyahlaba' iqaqanjiswe ngokusebenzisa imeko yendlala
etyhutyha amakhaya abalinganiswa abakule drama. Oomama uMamQhinebe
noMaGatyeni balambe bade bathi bakuva ameva endlala bangena kumkhuba wokuba
iintsana baweva ameva omhlaba kwakhona kuba isenzo sabo sibafaka kwezimnyama
izisele, babanjwe.
Ootata abanguMagrazula, Dlezinye, Maqhikizane nabo bayakuva ukuhlaba komhlaba
bakungena kwimikhuba engalunganga ngakumbi bakuhlatywa lulwamvila lomthetho.
UMaqhikizane ulahlekelwa ngumsebenzi, avalelwe kwezimnyama izisele ekubeni sele
esondele kwixesha lakhe lokudla umhlalaphantsi.
• Indlala imenze uMamQhinebe waphulukana neendlela zakhe zobuKrestu,
walukuhleka lula ekubeni iintsana ngeenjongo zokususa ikati eziko.
• UMamQhinebe wenza isimbonono ehleli noSiqhiwu sokuba ukruqukile yindlala de
kucace ukuba sele efuna ukubhenela ekumnyobeni uMaqhikizane kuba ithemba
labo, bengabazali abafundise nzima abantwana libuye lahlaba kwakubo.
• Uphinda asenze isimbonono uMamQhinebe, behleli besisifazi noMaGatyeni
bechukusha iinzingo abahambe phantsi kwazo.
• Indlu kaMamQhinebe ingena kwiingxaki ngokuthi ibonelelwe nguDlezinye ngenxa
yokuba engumhlolokazi abe angabambeka lula yiminatha efuna ukumrhintyela.
• USiqhiwu unyana kaMamQhinebe usokola umsebenzi kubonakale ukuba xa
kukudala ezama yena ukuxolele ukukhuthuza kodwa yena kunokunyoba - okunye
okukwahlabana nomthetho. Nolunye ulutsha olufana nooSirhezu, Siphokazi
luyaweva ameva omhlaba kuba uSirhezu ngenxa yendlala uphantse ukuphulukana
noSiphokazi. Ukungafumani misebenzi befundile abantwana kuba uMaQhikizane
ebafaka kwimeko yokurhosha, ooSiphokazi nolunye ulutsha
olungamantombazana. Konke okuchazwe ngentla kuzoba imeko yentsokolo
abaphila phantsi kwayo.
• Umsebenzi obukholisa usenziwa nguMamQhinebe wokuthwaliswa abantu
imithwalo yabo erenkini okokuba aphiwe loo madlana yokuba athenge ukutya
ububungqina bokuba umhlaba uyahlaba kuba asimsebenzi unokuwenzela ukondla
abantwana lo.
• Imeko kaMamQhinebe yendlala yokuba unyana wakhe engafumani msebenzi
imenza ukuba avume icebo likaMagrazula lokuqiniswa ngeendlela ezibuhlungu
ukuze akwazi ukuba iintsana azithengisele yena azuze kakhulu yena noxa
esebenze kancinci.
• Icebo uMamQhinebe alifumana kuDlezinye lokuba abantwana abathengise aze
uDlezinye afumane imali eninzi kunaye libubungqina bokuhlaba komhlaba kwicala
lakhe kuba kukuhamba phezu kwameva ukuba iintsana.
• Bahamba beziba ezi ntsana kodwa baye babhaqwe ngokuthi umntwana angavumi
kuthula kanti iza kuba yindlela yabo ebheka ejele, buvakale khona ubuzaza
bokuhlaba komhlaba.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 24 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
• Isiwo sikaMamQhinebe esikukukubanjwa esaphethe usana alubileyo sibangelwe
kukukruqulwa kwakhe yintsokolo nokufuna iindlela ezikhawulezayo zokubasisityebi
asuse indlala ekudala igquba endlwini yakhe.
• Indlala egqubayo kule ncwadi imenza ixhoba uMaqhikizane ngokuthi azibone
ebanjwa kuba exhaphaza amahlwempu.
• Kwelinye icala uMaqhikizane ufuna ukuba uSiqhiwu makamnyobe ukuze amqeshe
kodwa uSiqhiwu akanamali akaphangeli ndawo endaweni yokumqesha aze
ayifune mva imali yentlawulo. Kambe uyamhlaba uSiqhiwu umhlaba noxa
ebesenza izifungo nje kangangokuba loo meva amhlabe wataka amacebo.
• Ngenxa yendlala uyamhlaba uSiphokazi umhlaba kuba uzibona elukuhleka lula
kwisicelo sikaMaqhikizane esingalunganga kuba imali kaMaqhikizane elikhulu
leerandi ifuna ukubuyiswa. Lulwamvila lomhlaba olu kuba lusana olu luza
kuphulukana neenjongo zalo zobomi ngenxa yexhego.
• USiqhiwu wenza iyelenqe lokuba abusiphule neengcambu ubuqhophololo
obenziwa nguMaqhikizane ngokukumbambisa emapoliseni. Ngolo hlobo utsho
uhlabe umhlaba kuMaqhikizane.
• UMaqhikizane uyabanjwa ngenxa yokunyoluka yena nanjengoko izenzo zakhe
bezingaqhutywa yindlala koko exhaphaza abantu abasendlaleni.
• Indlala yala makhaya mabini elikaMamQhinebe nelikaMaGatyeni ikhokelela
kwisiwo sawo la makhosikazi kuba ibakhuphe nasekuthandazeni okulithemba
loomama abaninzi abasokolayo. Kuyakholeleka ukuba ukuphuma komntu
ongumama webhatyi emthandazweni kumenza ixhoba lomhlaba.
• UMaqhikizane uphelelwa ngumsebenzi ade ayokuvalelwa ejele ube uyazenzela
ukumhlaba umhlaba.
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) [25]
UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE
INDLAL' INAMANYALA – M Lamati
17.1 UMaqhikizane uhlawulisa abantu imali ukuze bafumane
imisebenzi.√/uDlezinye noMagrazula banqumla abantu iintloko√/ UMagrazula
uba iintsana zabantu√/ UMamQhinebe noMaGatyeni beba iintsana zabantu.√
(Nasiphi na isithathu kwezi.) (3)
17.2 USiqhiwu akazange ade akhuthuze√ koko ulwe isenzo sokukhuthuza kuba
nanko eleqa uMaqhikizane ade abanjwe.√ (2)
17.3 'Inceba ayikho kweli hlabathi'√ 'ndisuke ndacinga ukuba kubhetele nokuya
kukhuthuza xa kunje'√/ 'ungazidubi kakhul'umphefumlo Siqhiwu.'√
(Nasiphi na isibini kwezi) (2)
17.4 Kutyhileka impixano yangaphandle√ kuba kwimpixano yangaphandle
kungquzulana amaqela amabini azimvo zingafaniyo. Kule drama
ngoohlohlesakhe kunye nabalambileyo ngokwentetho kaSiqhiwu.√ (2)
17.5 Kwinqanaba lengabula zigcawu√/ kwinqanaba lentshayelelo√ kuba olunye
kwiimpawu zenqanaba lengabula zigcawu olukukutyala izithole zempixano
luyavela xa ingxoxo iqulethe unobangela wengxaki eza kutyhutyha eli bali.√ (2)
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 25 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
17.6 Ndiyaluxhasa kuba uMaqhikizane uthe ngokurhumrheka wayifuna kuSiqhiwu
nakuSiphokazi le mali yesinyobo kanti uzinakile wabanjwa, wavalelwa ejele,
sehla isidima sakhe sokuba ngumqeshi kwisebe lakwarhulumente.√√
(Nayiphi na impendulo echanekileyo) (2)
17.7 Yindawo eliqhubeka kuyo ibali kwaNoziphongo √√/ ixesha lemini ekuqhubeka
ngalo ibali. √√
(Nayiphi na kwezi) (2)
17.8 Kubiwe usana lukaNoziphongo√/ UNoziphongo wahlukene nomntu
oncedisayo, uPixie ngokusuka amgxothele esi senzo√/ uNoziphongo uyayoba
xa umkhondo wosana lwakhe ungafumaneki ekliniki.√
(Nasiphi na isibini kwezi) (2)
17.9 Bamele amacala amabini uMamQhinebe umele icala lokwaphulwa
komthetho√ ngeli xesha uSiqhiwu amele icala lobulungisa okanye
lomthetho.√ (2)
17.10 UMamQhinebe ukhangeleka emqweqwedisa noko uPixie ngezi ntetho
zakhe√/ kuba ziquka ukungafuni neempendulo zikaPixie kwaye nosana uthi
uza kuhamba nalo engalindelanga mvume yamntu.√/ UMamQhinebe uvakala
engamniki thuba lakufumana ulwazi oluphangaleleyo uPixie ngobukho
bakhe√ kuba ezi zithuba uzivala ngezigqibo zakhe ezingxamisekileyo
ezingafuni nempendulo.√
(Nayiphi na kwezi) (2)
17.11 Uphuphelo lukrobiso kwisiganeko esisezayo encwadini√ Aluphuphelo kuba
ixhala abe nalo liye lasikrobisa kwisiganeko sokubiwa kosana lwakhe.√ (2)
17.12 Umxholo wedrama ungendlala enezimanga eyenza abantu benze amanyala.√
NoMamQhinebe wenza inyala/ isikizi lokuba umntwana efuna ukususa ikati
eziko, esi senzo siyahambelana nomxholo othi 'indlal'inamanyala. √ (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 26 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ISIHLOMELO A: IRUBRIKI YOKUMAKISHA ISINCOKO SESIHOBE
ICANDELO A: Irubriki yesincoko soncwadi: ISIHOBE [10 AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
5-6 4 3 2 0–1
UMXHOLO -Isihloko sitolikwe -Ubonisa ukuqonda -Isihloko sitolikwe -Ayanelisi indlela -Akanalwazi kwaphela
ngokunzulu nokutolika kakuhle ngokwanelisayo ekutolikwe ngayo ngesihloko
Ukuhlalutywa -Iingxoxo ezinomtsalane isihloko okanye umbuzo -Akho amanqaku axhasa isihloko/umbuzo -Impendulo ayikho
kwesihloko, ubunzulu ezixhaswe -Impendulo inazo isihloko kakuhle -Anqongophele kakhulu mxholweni wesihobe
bengxoxo, indlela ngokuvokothekileyo iinkcukacha ezanelisayo -Ezinye iingxoxo amanqaku okuxhasa -Impendulo ibonisa
azakuzela ngayo kusetyenziswa isihobe -Izimvo ezibambekayo zixhasiwe nangona isihloko ukulambatha kulwazi
ingxoxo, -Impendulo ibonisa zinikiwe nangona ingezizo zonke -Impendulo ibonisa lwesihobe
ukuwulandela ulwazi olugqwesileyo ingezizo zonke nje ezixhaswe ukuqhwalela kulwazi
kakuhle umhobe lwesihobe ezixhaswe njengoko ngokwanelisayo. lwesihobe
kufanelekile -Impendulo ibonisa
-Impendulo ibonisa ulwazi olusisiseko
6 AMANQAKU ulwazi lwesihobe lwesihobe
4 3 2 1 0
ISAKHIWO -Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Isakhiwo sife amanqe
NOLWIMI -Ingxoxo ixongxwe kuhle ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo -Iziphene zolwimi
kwaye zikhuliswe kakuhle -Isincoko sibonakalisa -Ingxoxo ezingamkelekanga
ngokugqwesileyo -Ukuthungelana ukusilela kukuthungelana ayicwangciswanga konke-konke nesimbo
4 AMANQAKU nangokucacileyo kwengxoxo nokunamathelana ngokukuko esingachanekanga
-Ulwimi, ithoni nesimbo kuyalandeleka kwezimvo -Bukho ubungqina
sokubhala zivuthiwe, -Ulwimi, ithoni nesimbo -Iziphene zolwimi beziphene zolwimi
zinomtsalane, zichanekile sokubhala zichanekile zimbalwa, ithoni nesimbo -Ithoni nesimbo
-Igrama upelo ubukhulu becala sokubhala zichanekile sokubhala
neziphumlisi ikakhulu azichanekanga
azinaziphene kwaphela
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Downloaded from hlayiso.com
IsiXhosa Ulwimi Lwasekhaya (HL)/P2 27 DBE/Novemba 2021
NSC – Isikhokelo sokumakisha
ISIHLOMELO B: AMACANDELO B NO C: IRUBRIKI YOKUHLOLA ISINCOKO SONCWADI – INOVELI NEDRAMA [25
AMANQAKU]
Imiqathango Egqwesileyo Esemagqabini Eyanelisayo Eyinxalenye Engaphumelelanga
neqaqambileyo nefanelekileyo
UMXHOLO 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3
-Impendulo igqwesile -Ubonisa ukuqonda -Impendulo iphakathi, -Buncinane ubungqina -Buncinci kakhulu
14-15 nokutolika kakuhle asiyiyo yonke imiba obubonakalisa ukusazi ubungqina obububo
-Impendulo ebalaseleyo isihloko okanye umbuzo ekungenwe kuyo nzulu isihloko yaye kunqabile ukuqonda isihloko
15 AMANQAKU 12-13 -Impendulo inazo -Akho amanqaku ukungena nzulu kwimiba -Iimpendulo zisilele
-Ukutolikwa okunzulu iinkcukacha ezanelisayo asixhasa ekubhalwa ngayo kakhulu ukuphendula
kwesihloko Izimvo ezibambekayo ngokufanelekileyo -Ambalwa amanqaku umbuzo
-Iingxoxo ezinomtsalane zinikiwe nangona isihloko axhasa isihloko -Izimvo zibekwe
ezixhaswe ingezizo zonke nje -Ezinye izimvo zixhasiwe -Iimpendulo ngendlela engacacanga
ngokuvokothekileyo ezixhaswe njengoko kodwa ubungqina ezichanekileyo zimbalwa konke-konke
kusetyenziswa uncwadi kufanelekile abusoloko busamkeleka kakhulu -Alukho kwaphela ulwazi
-Ukuqonda -Impendulo ibonisa -Ulwazi lwejenre/netekisi -Luncinane ulwazi lwejenre netekisi
okubalaseleyo kwejenre ulwazi lwejenre netekisi alugqibelelanga ngejenre netekisi
netekisi
ISAKHIWO NOLWIMI 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2
-Isakhiwo siyathungelana -Isakhiwo sicacile kwaye -Bukho ubungqina -Isakhiwo sibonakalisa -Ukungabikho koyilo
10 AMANQAKU -Intshayelelo nesiphelo ingxoxo iyathungelana besakhiwo iziphene zoyilo kwenza ukuba
esigqwesileyo kakuhle obungagqibelelanga -Izimvo azithungelelani kungabikho
-Ingxoxo yakheke -Intshayelelo nesiphelo -Unamathelelwano kakuhle thungelelwano lwezimvo
ngokufanelekileyo yaze kunye nemihlathi nothungelelwano -Iziphene zolwimi -Iimposiso zolwimi
yakhuliswa zicwangciswe ngendlela lwezimvo lukho, kodwa ziyabonakala nesimbo sokubhala esife
ngokucacileyo edala uthungelwano kukho iziphene -Ithoni nesimbo amanqe kwenza
-Ulwimi, ithoni nesimbo -Izimvo zithungelana -Zikho iziphene zolwimi sokubhala ukungavakali
sokubhala sivuthiwe, ngokuchanekileyo ezithile, ithoni, nesimbo asichanekanga kokubhaliweyo
sinomtsalane, -Ulwimi, ithoni nesimbo sokubhala sichanekile -Imihlathi ineziphene -Ayichanekanga ithoni
sichanekile sokubhala sisetyenziswe ikakhulu nesimbo sokubhala
Ngokuchanekileyo -Imihlathi ichanekile -Ulwakhiwo lwemihlathi
ikakhulu ikakhulu ludlakadlaka
QAPHELA: Ukuba umviwa uwutyeshele ngokupheleleyo umxholo, suka wabhala isincoko esiya sephepha lesithathu, mnike u-0.
Akuvumelekanga ukufotokopa eli phepha
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 P2 2021 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2018 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC November Exams 2015 Memo

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 NSC November Exams 2021 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November Exams 2018 QP

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC November Exams 2019 Memo
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2025 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2025 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P3 NSC November 2025 Question Paper
_hlayiso.com_--e0bfc21f-9053-4dca-af3a-73495767fc72/v1-682ba3c7e04fa8dc02db/card.webp)
Errata