NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE
IBANGA 12
SEPTEMBA 2023
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2
AMANQAKU: 80
IXESHA: 2½ iiyure
Olu viwo lunamaphepha angama – 30.
Skip to contentAll 2023 papers 





View all





isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2023 QP
Grade 12 isiXhosa HL Paper 2 question paper from the Eastern Cape Mock Exam 2023, 30 pages. Read online or download the free PDF.
Isixhosa Hl · Grade 12 · Eastern Cape Mock Exam · 2023. Question paper, 30 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- isiXhosa HL
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Question paper
- Year
- 2023
- Exam period
- Eastern Cape Mock Exam
- Paper
- 2
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 30
- File size
- 825.9 KB
Free to read online, no sign-up needed
Loading document…
Loading document…
1 of 30
This exam
Eastern Cape Mock Exam 2023
Questions in this paper
- Question 2Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 3Uncwadi / Literature (Set Works)10 marks
- Question 4Uncwadi / Literature (Set Works)18 marks
- Question 5Uncwadi / Literature (Set Works)35 marks
- Question 7Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
- Question 9Uncwadi / Literature (Set Works)50 marks
Document textSearch extracted text and jump to a page.
2 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
IMIYALELO NENGCACISO
1. Funda imiyalelo ngocoselelo phambi kokuba uphendule imibuzo.
2. Musa ukuzama ukufunda lonke iphepha loviwo. Funda itheyibhile yesiqulatho
ekwiphepha lesi-4 uze uchonge imibuzo ebuzwe ngoncwadi olufundisiweyo
kulo nyaka. Emva koko, funda le mibuzo wandule ukhethe oza kuyiphendula.
3. Eli phepha loviwo linamaCANDELO amaTHATHU:
ICANDELO A: Isihobe (30)
ICANDELO B: Inoveli (25)
ICANDELO C: Idrama (25)
4. Phendula imibuzo emiHLANU iyonke:
Imibuzo EMITHATHU kwiCANDELO A, omNYE kwiCANDELO B, nomNYE
kwiCANDELO C ngale ndlela ilandelayo:
ICANDELO A: ISIHOBE
IMIBONGO EFUNDISIWEYO – Phendula imibuzo EMIBINI
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: Ngumbuzo ONYANZELEKILEYO
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula umbuzo OMNYE.
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo OMNYE.
5. UKHETHO LWEMIBUZO KUMACANDELO B (INOVELI/NONCWADI
LWEMVELI) NECANDELO C (IDRAMA).
o Phendula KUPHELA imibuzo ekwinoveli/uncwadi lwemveli nakwidrama
oyifundisiweyo.
o Phendula UMBUZO OSISINCOKO OMNYE kunye NOMFUTSHANE ube
mNYE.
Xa uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI KWICANDELO B,
unyanzelekile ukuba uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO C.
Xa uphendule UMBUZO OMFUTSHANE kwiCANDELO B, unyanzelekile
ukuba uphendule UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO C.
Sebenzisa itshekhlisiti ukwenza oku.
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 3
6. UBUDE BEEMPENDULO
o Imibuzo esisincoko yeSihobe kulindeleke ukuba iphendulwe
ngamagama ali-190–240.
o Imibuzo esisincoko yeNoveli/Uncwadi Lwemveli neDrama kulindeleke
ukuba iphendulwe ngamagama angama 340–390.
o Ubude beempendulo zemibuzo emifutshane buxhomekeke kulwabiwo
lwamanqaku. Abaviwa kulindeleke ukuba baphendule ngokuvakalayo
nangokusemxholweni.
7. Landela imiyalelo ebhalwe ekuqaleni KWECANDELO NGALINYE
ngocoselelo.
8. Nombola iimpendulo zakho ngokuchanekileyo ulandela indlela
ekunonjolwe ngayo kwiphepha loviwo.
9. Qala ICANDELO NGALINYE kwiphepha ELITSHA.
10. Yaba ixesha ngolu hlobo lulandelayo:
ICANDELO A: Malunga nama-40 emizuzu
ICANDELO B: Malunga nama-55 emizuzu
ICANDELO C: Malunga nama-55 emizuzu
11. Bhala ngokucocekileyo nangokucacileyo.
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
4 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
IPHEPHA LESIQULATHO
Eli phepha linceda umviwa akwazi ukukhetha imibuzo afuna ukuyiphendula
ngaphandle kokufunda lonke iphepha.
ICANDELO A: ISIHOBE
Imibongo efundisiweyo: Phendula NAYIPHI na imibuzo emiBINI.
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU INOMBOLO
YEPHEPHA
1. Ingqina ezingela imiphefumlo Umbuzo omde 10 6
2. Okuhle Umbuzo omfutshane 10 8
3. Watsha umzi Umbuzo omfutshane 10 9
4. Mhela mfondini Umbuzo omfutshane 10 10
KUNYE
Umbongo ongafundiswanga
5. Inyaniso Umbuzo omfutshane 10 12
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI Phendula umbuzo omNYE.
INOMBOLO
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU
YEPHEPHA
6. Nyana wam! Nyana Umbuzo osisincoko
25 13
wam! soncwadi
OKANYE
7. Nyana wam! Nyana Umbuzo omfutshane
25 14
wam!
OKANYE
8. Ukhozi olumaphiko Umbuzo osisincoko
25 16
soncwadi
OKANYE
9. Ukhozi olumaphiko Umbuzo omfutshane
25 16
OKANYE
10. Inkaw’ idliwa ilila Umbuzo osisincoko
25 18
soncwadi
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 5
OKANYE
11. Inkaw’ idliwa ilila Umbuzo omfutshane 25 19
12. Ubuncwane Boncwadi Umbuzo osisincoko
25 21
Lwemveli soncwadi
OKANYE
13. Ubuncwane Boncwadi
Umbuzo omfutshane 25 21
Lwemveli
ICANDELO C: IDRAMA
Phendula umbuzo omNYE.
INOMBOLO
INANI LOMBUZO UMBUZO AMANQAKU
YEPHEPHA
14. Buzani kubawo Umbuzo osisincoko soncwadi 25 24
OKANYE
15. Buzani kubawo Umbuzo omfutshane 25 25
16. Indlal’ inamanyala Umbuzo osisincoko soncwadi 25 27
OKANYE
17. Indlal’ inamanyala Umbuzo omfutshane 25 28
QAPHELA: kumaCANDELO B no C, phendula umbuzo oSISINCOKO.
SONCWADI omNYE kunye nombuzo omFUTSHANE omNYE.
ULUHLU LOKUKHANGELA (ITSHEKHLISTI)
Kunyanzelekile ukuba ujongisise olu luhlu lulandelayo ukuze uqiniseke ukuba ukhethe
imibuzo ngendlela eyiyo.
ICANDELO AMANANI INANI LEMIBUZO PHAWULA
EMIBUZO EPHENDULWAYO
A Isihobe (Imibongo emiselweyo) 1–4 2
Isihobe (Umbongo
5 1
ongamiselwanga)
B Inoveli/Uncwadi Lwemveli
(Umbuzo osisincoko soncwadi 6–13 1
OKANYE omfutshane)
C Idrama (Umbuzo osisincoko
soncwadi OKANYE omfutshane) 14–17 1
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
6 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
ICANDELO A: ISIHOBE: IMIHOBE YESIXHOSA – B. Ngombane
IMIYALELO
• Kweli candelo kubuzwe imibongo nezibongo eziNE ezifundisiweyo nombongo
omNYE ongafundiswanga.
• Ulindeleke ukuba uphendule nayiphi na imibuzo emiBINI ebuzwe kwimibongo
okanye kwizibongo ezifundisiweyo; kunye nombuzo omNYE ongafundiswanga
okanye isibongo esingafundiswanga.
QAPHELA: Umbuzo osekwe kumbongo ongafundiswanga KUNYANZELEKILE
ukuba uwuphendule. Qinisekisa ukuba uphendule imibuzo
emiTHATHU IYONKE kweli candela.
Ubude bempendulo yombuzo osisincoko buphakathi kwe-190–240 amagama.
IMIBONGO EFUNDISIWEYO
Phendula NAYIPHI NA imibuzo EMIBINI.
UMBUZO 1: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
Funda esi sicatshulwa sombongo singezantsi, wandule ukuphendula lo mbuzo
ulandelayo.
INGQINA EZINGELA IMIPHEFUMLO – JJR JOLOBE
1 Ulindele ukuba ndinyuke kuwe na, Ndlela ndini,
2 Ndikubona nje ukuba ungumnqantsa?
3 “Ikwayiloo Ndlela eyahanjwa nayiNkosi,
4 Ngoko kufanelekile uyihambe.”
5 “Lo mnqamlezo unzim’ ungab’ uza kuthwalwa ndim na?
6 Koda kubenini undihleli nzima?”
7 “Loo mnqamlezo’ owalindela kwaneNkosi yakho,
8 Usahleli, ulinde wena lowo.”
9 “Iziphango nezaqhwiti zakufika futhi,
10 Ndothini na ukuba ndibe ndisahamba?”
11 “Elaa litha elakhanyisel’ iNkosi yakho;
12 Khona ngoku ke liya kukhanyisela,”
13 “Ndakuyoba, emke la mandlana endinawo,
14 Kukho msizi na owoza andincede?”
15 “Ewe. Kwanele Nkosi yakho yawaphiwa’ Amandla;
16 Yona ke ngokwayo yokunik’ amendu.”
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 7
17 “Yakuphela ke le Ndlela ndiyihambayo,
18 Ndithenjiswa zinto zaluphi na uhlobo?”
19 “Elaa Zulu elavulek’ iNkosi yakho,
20 Elo Zulu lovuleka ke nakuwe
Tyhila kulo mhobe ungezantsi izixhobo eziqulethe umxholo wokuba konke
kubakhaphukhaphu, kubelula, xa ukholelwa ukuba inkosi ingumncedi.
Impendulo yombuzo osisincoko ngamagama ali-190–240. [10]
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
8 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
UMBUZO 2: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
OKUHLE – ZS QANGULE
1 Yakhula inkwenkwe yabheka esikolweni,
2 Izithanda iincwadi ingenzi nomolweni.
3 Yayisingcutha isiLungu ingaqhelisi,
4 lwadlakaza amanani njengesiNgesi
5 Yazixaka iititshala zaphoselana ngayo,
6 Kwakuthi khinxi kukhululwe ngezayo.
7 Yaba yiminyakana idudulela phambili,
8 Bothuka bonke bajonga phambili.
9 Kwancipha ubuhlanti kwasala zambini,
10 Waphela umzi yavungama ilali.
11 Yaba mbalwa yabhavumlela kude,
12 Wathi umntu uncamile ifuzile kakade.
13 Yaphela imfuyo kwaxhathiswa ngehagu,
14 Yabila ingqondo yona okweyegagu.
15 Lancama ixhego lathi liyazinikela,
16 Likhusela ikhehlekazi evasini lizincamela.
17 Labuya litaka izimanga lakukhohlela,
18 Nakwikhehlekazi kukubi lizitotobela.
19 Naxa kunjalo bathi kumele agqibe,
20 Wasebenza naye wabhitya nemilebe.
2.1 Caphula imiqolo emiBINI kwisitanza soku-1 equlethe intsingiselo yokuba
yayigqwesa inkwenkwe ezifundweni. (2)
2.2 Chaza ukuba kutyhila ntoni ngamandla okufunda kwenkwenkwe
ukuthelekisa amaxesha efunda ngawo nesiphumo sako kwimiqolo
engqindilili. (2)
2.3 Nika ibemiBINI imingeni elihlangene nayo ikhaya lenkwenkwe
ngokwezitanza ze-3 nese-4. (2)
2.4 Chonga kwisitanza 5 ubaxo olusingisele ekubeni ubunzima bebumacala (a)
kumzali (b) nakwinkwenkwe. (2)
2.5 Ngqina ukuba esi sicatshulwa sombongo siphumelele ukudlulisa uluvo
lokuba konke esikuvuyelayo ebomini sukuba kungezanga lula. (2)
[10]
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 9
UMBUZO 3: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
WATSHA UMZI – NONTSIZI MGQWETHO
1 Amaxesha obumnyama agqithile
2 Neza mini zobudenge ziphelile
3 Ungumbulali na wena njengoKhayeni?
4 Zatsho ngentsholo iintombi emlanjeni
5 Ezasemathanga nasemanxuweni
6 EzakwaMshweshwe noLangalibalele
7 Velani nkokeli khe nisichazele
8 Halahoyi ma-Afrika nalo ke ivumba
9 Linukisa okwenyoka yomhlaba
10 Kwahluthw’ amakhaya kunye nobukhosi
11 Namhla ooNozala bahamba ngePasi
12 Hayi ukuhlala kwawo wodwa umzi
13 Nokungenwa kwamasango alo mzi
14 Obantu babenikwe iintsikelelo
15 Namhla simanga ngumzi weembandezelo
16 Ziphi na iinkokeli ze-Afrika
17 Sancama namhlanje thina mzi kaNgqika
18 Wakhonkxwa na Afrika ngamakhamandela?
19 Bathini bona abadlula ngendlela?
3.1 Caphula imiqolo emiBINI kwisitanza so-1 equlethe intsingiselo yokuba
akusekho ukungazi. (2)
3.2 Chaza ukuba kutyhila ntoni ngovakalelo lwesizwe ukukhankanywa
kwentsholo yeentombi nokuhamba kooNozala ngamaPasi kwisitanza se-2
nese-3. (2)
3.3 Nika ibemiBINI imingeni ejamelene nayo i-Afrika ngokwezitanza se-3
nese-4. (2)
3.4 Chonga kwisitanza 5 umbuzo buciko oqaqambisa ukubandakanyeka (a)
kwabasemagunyeni (b) ngokwezizwana zelizwekazi i-Afrika kwingxaki
ekuyo i-Afrika. (2)
3.5 Ngqina ukuba esi sicatshulwa sombongo siphumelele ukudlulisa uluvo
lokuba isengxakini nje i-Afrika kungenxa yabantu bayo. (2)
[10]
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
10 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
UMBUZO 4: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
MHELA MFONDINI – GV MONA
1 Mhela mfondini,
2 Ndiphuthum’ elam’ ikhohlombe.
3 Ngokwesethu isithethe,
4 Inkwenkwe iyazihlanganisela.
5 Mhela mfondini,
6 Ndilande ezakowethu,
7 Kwelakowethu ukuzuma lityala,
8 Khawuthob’ iqulo mfondini-ndini,
9 Zaphukil’ ezam iintonga,
10 Mhela mfondin!i
11 Naxa ndiphuza umhlaba,
12 Ndothi Mhela kwakhona
13 Kuba ngeseth’isithethe,
14 Ewileyo ayibhuqwa.
15 Naxa ndigevezel’ amadolo,
16 Ulwimi luyinkaba-nkaba
17 Ndothi ndimele kanjaqo
18 Kuba le ndeko inemigaqo,
19 Mhela mfondini!
20 Akuvuyelelwana akuxhatshazwana,
21 Kuhlonitshenwe kuxatyiswene.
22 Amakhwenkwe amancinane,
23 Abahlonele oonongena,
24 Oonongena bawahlonel’ amakhulu,
25 Amakhulu iinto ezitshotsh’ entla,
26 Abahlonele oonosala.
27 Kuyo le ndeko
28 Intlonipho ngundoqo,
29 Mhela mfondini!
4.1 Caphula kwisitanza so-1 imiqolo emiBINI equlethe intsingiselo yokuba
kungummiselo ukuyilinda enye inkwenkwe ide iwulungele umlo. (2)
4.2 Chaza ukuba kutyhila ntoni ngamandla enkwenkwe ukukhankanywa
kokugevezela amadolo nokubanolwimi oluyinkabankaba kwisitanza se-2. (2)
4.3 Nika ibemiBINI imingeni ecela ukulindwa yakuhlangana nayo inkwenkwe
ngokwesitanza se-2. (2)
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 11
4.4 Chonga kwisitanza se-3 ukuphindaphindwa kwesiqu segama ‘hlonela’
okusingisele ekubeni intlonipho yenziwa ngokwezigaba zokukhula
ezingezantsi:
(a) inkwenkwe engezantsi ihlonipha ekwesingentla
(b) inkwenkwe engentla iyayihlonipha nengemva ngokwesigaba (2)
4.5 Ngqina ukuba esi sicatshulwa sombongo siphumelele ukudlulisa uluvo
lokuba (a) akuvuyelelwana kwaye (b) kuyathotyelwana kumdlalo
wamakhwenkwe. (2)
[10]
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
12 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
UMBONGO ONGAFUNDISWANGA: KUNYANZELEKILE UWUPHENDULE
UMBUZO 5: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda isicatshulwa sombongo esingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
INYANISO – S.E.K. MQHAYI
1 Siphe Nkosi inyaniso,
2 Sikukhonze ngayo;
3 Usinike indumiso,
4 Sikubonge ngayo.
5 Sokhululwa yinyaniso,
6 Ebukhokobeni;
7 Siluchith’ umfamekiso,
8 Emiphefumlweni.
9 Iphelile inyaniso
10 Apha emhlabeni;
11 Sekuzalis’ inkohliso
12 Yodwa elizweni
13 Kukh’ abathi Nkosi Nkosi!
14 Bengenanyaniso.
15 Uyinkosi yemikhosi
16 Wen’ uyinyaniso.
5.1 Ithetha egameni likabani imbongi kwisitanza so-1 nese-2 ngokusebenzisa
isakhi u’si’ rhoqo? Xhasa impendulo yakho. (2)
5.2 Nika zibeMBINI izinto eziza kwenziwa ngenyaniso ecelwayo ngokwesitanza
se-1 nese-2. (2)
5.3 Xela zibeziBINI izenzo zabantu abaphulukene nenyaniso ngokwesitanza
sesi-4. (2)
5.4 Chaza ukuba kutheni igama, ’Nkosi’ libhalwa ngonobumba omkhulu kulo
mbongo. (2)
5.5 Uyakungqina okuqulethwe sisitanza se-3 ngenyaniso? Xhasa impendulo
yakho ngamava akho. (2)
[10]
AMANQAKU ECANDELO A: 30
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 13
ICANDELO B: INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
IMIYALELO
• Kweli candelo kubuzwe iiNoveli eziNTATHU noNcwadi Lwemveli.
• Phendula imibuzo kuncwadi lwemveli/kwinoveli oyifundisiweyo.
• Kwijenra nganye kubuzwe imibuzo emiBINI, OSISINCOKO SONCWADI
nombuzo OMFUTSHANE, ukususela kumbuzo wesi-6 ukuya kumbuzo we-13.
• Khetha umbuzo ube mNYE KUPHELA uwuphendule.
• QAPHELA: Xa ukhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwicandelo B
(kwinoveli okanye kuncwadi lwemveli) KUNYANZELEKILE
ukuba ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCandelo C
(kwidrama).
• Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B (kwinoveli okanye
kuncwadi lwemveli), KUNYANZELEKILE ukuba ukhethe umbuzo OSISINCOKO
SONCWADI kwiCANDELO C (kwidrama).
Ubude beempendulo zombuzo OSISINCOKO bungama-340–390 amagama.
INOVELI/UNCWADI LWEMVELI
Phendula UMBUZO 6/8/10/12 (UMBUZO OSISINCOKO) OKANYE UMBUZO
7/9/11/13. (UMBUZO OMFUTSHANE.)
UMBUZO 6: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
INKAWU IDLIW’ ILILA – S. KULA
Inzondo iyigqamise, yayikhulisa impixano ephakathi kokukhusela umthetho
nokuwaphula kule noveli. Ngqina olu luvo ngenoveli, ‘Inkawu idliw’ilila’. [25]
OKANYE
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
14 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
UMBUZO 7: UMBUZO OMFUTSHANE
INKAWU IDLIW’ILILA – S. KULA
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA A
“Kodwa ke Thanti, akufunekanga siyifake kakhulu loo nto ezingqondweni zethu
kuba iza kwenza singasebenzi kakuhle. Le nto sixoxa ngayo kaloku
asiqinisekanga nokuqiniseka oku ngayo,” wamthuthuzela ngelo uMfuneko
‘Unyanisile phofu Mfuno. Khawutsho ke lithini icebo ngoku ngalo Mapheza
wakho? Lo mfo mna ndinqwenela ukuba afe engekabhaqi nto kolu phando 5
lwakhe,” watsho uThantaswa emjonge ebusweni uMfuneko.
‘Xa uza kwenza into efana naleyo kubalulekile ukuchula ukunyathela. Into
ekufuneka ndiyenzile kukusebenzisa le mfene yam inguNqoza ukuzama
ukurhintyela uMapheza. Iyelenqe esilenzayo kufuneka silenze sizimele ngoNqoza
lo kuba sendimbonile ukuba ukhamisile.” Waziva efikelwa yintsini kancinci yena 10
uThantaswa akuthetha ngolu hlobo uMfuneko.
“Hayi ke ndiyiyekela kuwe yonke loo nto kuba amapolisa kakade ngabantu
bamayelenqe anyekenyeke,” watsho ehleka uThantaswa. Sancokola esi sibini
lade lajika ilanga. Yayikho ingqondo ethi uMfuneko makaqobongele uThantaswa
angabi sahamba kodwa weva ezintethweni zakhe ukuba kufuneka ehambile. 15
“Ukuba bendinganxibanga ezi mpahla ngendisithi ungabi sahamba, Mfuno,”
watsho uThantaswa emncumele. Kuya kulunga ngenye imini,” watsho
ezihlekahlekisa unkabi. Waphakama wazolula elungiselela ukuhamba. Kweso
sithuba wabona ngoThantaswa esondela kuye kanti ufuna ukuba amphuze. Emva
kokuthana nca okomzuzwana, bayekene, uMfuneko wathetha esiya 20
ngasemnyango, nalapho afike wema wabamba isibambo esi.
7.1 Chonga zibeMBINI izinto ezikwesi sicatshulwa zokungqina ukuba
uThataswa noMfuneko bakunye kulwaphulomthetho. (2)
7.2 Xela into uThantaswa afuna uMfezeko angayibhaqi kuphando lwakhe. (2)
7.3 (a) Caphula kwisicatshulwa isikweko asisebenzisayo uMfuneko
ukuchaza isimo sikaNqoza. (1)
(b) Cacisa umfanekiso ntelekelelo esiwudalayo ngoNqoza isikweko
osicaphuleyo. (1)
7.4 Khankanya abemaBINI amayelenqe okurhintyela uMapheza awenze
ezimele ngoNqoza uMfuneko kule noveli. (2)
7.5 Ngqina amazwi kaThantaswa angqindilili ngepolisa elinguMfuneko. (2)
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 15
7.6 Chaza ukuba kutheni ngokwesi sicatshulwa umbalisi embiza “Mfuneko’
uMfuneko aze uThantaswa ambize “Mfuno”. (2)
ISICATSHULWA B
Wafika uMfuneko eligwele uThantaswa, ethukisela ngumsindo. “Bayaxoka
baza kundinika eyam imali! Abayonto elifeni lomyeni wam tu,” watsho
uThantaswa egqiba kuqhaqha ileta yaseburhulumenteni eyayifike
ngoLwesihlanu apho emzini wakhe.
Le ncwadi yayigunyazisa ukuthathelwa kurhulumente kwento yonke 5
kaMsindisi Yangaphi. Besenza le nto nje abasemagunyeni bebesele beyivalile
imali yakhe esebhankini, beyigcinise iqumrhu elithile lamagqwetha. Kaloku
uMdlambila wayeselevumile ukuba unetyala akungcanjaziswa ngamapolisa
phaya entolongweni.
“Ngoobani abo bafuna ukudla ilifa lethu?” wabuza engacacanga uMfuneko. 10
Akazange aphendule uThantaswa, wasuka wamphosela ngaloo ncwadi.
Wayithi hlasi uMfuneko, emva koko wazifundela. Kanti ngusathana wantoni na
lo usivelelayo kwezi ntsuku Thantaswa? Inene ingcwaba likaYangaphi
liyathukuza okwentuku evunduza phantsi komhlaba. Ngowukhe
ulindwendwele, uthethe naye ukuba makehlise umsindo nengqumbo,” watsho 15
ephelelwe ngamandla uMfuneko owayebala iveki enye phambi kokuba
azokuva isigwebo sabo noNqoza. Sasichazwa ziingcali zomthetho
njengeseminyaka eliqela entolongweni. Ipolisa eliphazamisana nomthetho!
“Ufane walwa, nam andizokuyeka ukulwa naba balwa nam,” watsho ethe
phetshu umlonyana uThantaswa. 20
‘Usivile isibhengezo esenziwe kunomathotholo sesiya sibhanxa sin guNjinga?”
“Ngubani ke lowo?”
“Ndithetha ngaleya nkunkxa ithe nkuhlu isisu inguNtsumpa wamapolisa.”
“Uthi kutsha phi ngoku lowo?”
“OoSixaki babanjiwe, kwaye baselugcinweni lwamapolisa, nalapho bancinwa 25
khona,” watsho ejonge phantsi uMfuneko.
7.7 Nika intsingiselo yebinzana elinomgca ngaphantsi kwisicatshulwa. (1)
7.8 Xela ukuba uyifumene na uThantaswa imali afungele ukuyifumana
ngokwesifungo esibhalwe ngqindilili. Xhasa impendulo yakho. (2)
7.9 Ngokoluvo lwakho, ingaba uThantaswa sasimfanele isohlwayo esilingana
nesikaMfuneko? Xhasa uluvo lwakho. (2)
7.10 Chaza ngeengongoma eziMBINI usathana ovelele uMfuneko
noThantaswa ngokwamazwi kaMfuneko akwisicatshulwa. (2)
7.11 Cacisa ifuthe lenzondo ekukhuleni kwempixano ekule noveli. (4)
7.12 Chaza ukuba (a) isiqalo (b) nesiphelo sale noveli ziyibeka njani kudidi
lweenoveli ezingolwaphulomthetho. (2)
[25]
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
16 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
OKANYE
UMBUZO 8: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK TAMSANQA
Isazela siyikhulise, sayigqamisa impixano ephakathi kobizo nezinto zehlabathi
kubomi bukaThole bale noveli. Ngqina olu luvo. [25]
UMBUZO 9: UMBUZO OMFUTSHANE
NYANA WAM! NYANA WAM! – WK TAMSANQA
Funda ezi zicatshulwa zenoveli zingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA C
‘Kuthe xa kuphakathi engxoxweni ngalo mbandela, kungekho uzimisele
ukunikezela, uMangaliso emile ngelokuba makathunyelwe kuyo, isifundisi
sikhaba ngamanqin' omane sisala, kwavela la ngwevu yomfundisi ibikhe
yadanduluka esidlangalaleni isithi; ‘Akuyi lubuyayo apho mfo wam,’ yathi,
'Uxolo maWesile amahle, kambe ngokuzenza umqobo phambi komfundisi lo
efuna ukuya eGeorge Goch hleze kuthi kanti siphazamisana necebo
likaThixo. Ndingomnye nje wabachase ukuba umfundisi lo aye eGeorge 5
Goch ndiphakamisa ukuba umntu kaThixo akhululwe ahambe aye kule
ndawo, inkomo enotshobo ayinqandwa bazalwana.’
Ngaloo mazwi endod’ enkulu waba uyakhululwa uMangaliso ukuba ayokuba
ngumfundisi eGeorge Goch eza kujongana nombandela wokwakha nendlu
yecawa. NgoLwesihlanu emva kokuba enyuliwe wenjenjeya nenkosikazi 10
yakhe bephuma eAlbert Street besiya kuhlola loo lokishi wayeza kuqala kuyo
umsebenzi wakhe bekhwele kuNyawozevangeli.
Bafika bashiya imoto esangweni bee chu kancinci besihla benyuka nezitalato
zelokishi bemana ukunqwala ngeentloko bebulisa ababehleli ezivarandeni.
Kuye wonke umntu odlulayo kwakusala ukuba angakhe eme esondele esi 15
sibini. Ude ubeve abanye bethethela phantsi bebuzana besithi, 'Ngowaphi na
lo mfundisi ufaneleke kangaka?
“Andazi uthi asinguye lo waseWesile uza kuza apha? Wova esitsho
ukuphendula obuzwayo.
‘Kowu! Ingathi usemncinci nje nithi uya kulunga kule George Goch inzima 20
kangaka?’
9.1 Chonga bubebuBINI ubungqina obukwesi sicatshulwa bokuba eGeorge
Goch akuyi nabani. (2)
9.2 Xela into exhalise abefundisi ngokuya kukaMangaliso eGeorge Goch. (2)
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 17
9.3 (a) Caphula iqhalo elisebenzisayo uMfuneko ukuchaza isimo
sikaMangaliso. (1)
(b) Cacisa umfanekiso ntelekelelo eliwudalayo ngeGeorge Goch iqhalo
olicaphuleyo. (1)
9.4 Khankanya ibemiBINI imiqobo yokuthintela uMangaliso kubizo lobufundisi
ekule noveli. (2)
9.5 Ngqina amazwi kaMfundisi angqindilili ngemisebenzi kaMangaliso
eGeorge Goch. (2)
9.6 Chaza ukuba kutheni ngokwesi sicatshulwa umbalisi embiza “Mangaliso’
uMangaliso baze abanye abalinganiswa bambize “Mfundisi”. (2)
ISICATSHULWA D
Zanenkanyamba, mfo wam, khawuze. Nantsi intang’ akho.’ Lakhwaza latsho
ixhego libiza uMangaliso owaye ekwelinye igumbi kwalapho endlwini, weza
ekhawulezile uMangaliso.
‘Nantsi intang’ akho uVuma lowa saphupha iphupha elinye ngabusuku bunye
kweziya ntsuku walahleka,' ladanduluka latsho ixhego ekubeni engene 5
uMangaliso.
‘Nguye lo?’ Wadanduluka watsho uMangaliso emtsibela emxhawula.
‘NdinguKhohlela kaNgubombi mna mfo wam khona phaya kuHolela
emaKwayini,' latsho ixhego lizazisa.
‘NguTholelegqwirha lo?’ Wabuza watsho uVuma esibambile njalo isandla. 10
‘Ndim lo ntang’am. Uyazi ndiyakubona uzinikela enkonzweni andikwazi.
Ndijonge nje kwamntu,' watsho uMangaliso esasibambile isandla. Yaba
lolunye uvuyo ke olo umntu edibana nentanga yakhe abagqibelana
bengabantwana. Kwaba mnandi kuncokolwa, uVuma ebalisa ngokuphupha
kwakhe elo phupha lakudala ngobusuku ekwakuza kusa ezinikela 15
enkonzweni, engazi ukuba uzinikela kuTholelegqwirha.
'Hayi mfo wam, lithe kanti eli phupha lethu lithetha lukhulu. Lithetha ukuphila
ngokwasemphefumlweni hayi ngokwenyama. Umfo wam ligqirha
lemiphefumlo,' latsho ixhego ukuyiqukumbela incoko.
Emva koko wayiqhela iGeorge Goch uVuma. Sekulapho abutha khona xa 20
angekho msebenzini. Kwiindaba zabo ezazisematheni zezokuba
kuyimfuneko ukuba kugodukwe kuyovakaliswa iindaba ezilungileyo
kumaGcaleka.
Ekubeni uKhohlela edibene nonyana wakhe abazanga babuye bohlukane.
Kwakuzo ezo ntsuku zokudibana kwabo wamphosa emotweni uMangaliso 25
esiya kumcela.
9.7 Nika intsingiselo yegama’ Mangaliso’ ngokomxholo wale noveli. (1)
9.8 Xela ukuba lizalisekile na iphupha abaliphuphe kunye uKhohlela noVuma.
Xhasa impendulo yakho. (2)
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
18 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
9.9 Ngokoluvo lwakho, ingaba uThemba sasimfanele isohlwayo sokuqwengwa
ziingonyama? Xhasa uluvo lwakho. (2)
9.10 Chaza ngeengongoma eziMBINI iziphumo zokuhlangana kukaKhohlela
nonyana wakhe. (2)
9.11 Cacisa ifuthe lezigqibo ezingathathwayo ekukhuleni kwempixano ekule
noveli. (4)
9.12 Chaza ukuba (a) isiqalo (b) nesiphelo sale noveli ziyibeka njani kudidi
lweenoveli ezingobuqhawe. (2)
[25]
OKANYE
UMBUZO 10: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UKHOZI OLUMAPHIKO – N. SAULE
Ubumpimpi sisithako esiyikhulise, sayigqamisa impixano ephakathi kobuthandazwe
nengcinezelo kule noveli. Ngqina olu luvo. [25]
OKANYE
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 19
UMBUZO 11: UMBUZO OMFUTSHANE
UKHOZI OLUMAPHIKO – N. SAULE
ISICATSHULWA E
‘Ngesingakhange sifihle namhlanje’ Wayenza into utatomncinci kaMachule. Ndathi
bendilindele izinkempe zezithuko, basuka bagixa bangqukuleka abantu ngathi
kokukhona kubhujiweyo. Kukho owada waphumelisa eviwa ngumntu wonke kwelo
gumbi esithi, ‘Nqanda Mfazwe, ungathini ukusishiya elutshabeni sitshabalala?’
Ndagungqa ndaweninye, ndixakene nesidanga entungo. 5
Endandilwazi mna utshaba lwabo ndim, olu babefuna ndibanqandele kulo
ndandingalwazi. Zathi zakwanda izikhalo ndaqonda ukuba akungangam,
ndaphuma phandle. Ndibe nethutyana lokubalekisa amehlo ndiwajikelezise igumbi
eli, ndafika phaya entla uCwe, umama kaNokuzola endithe ntsho ngamehlo
ayengezelisayo ebambelele esidleleni. Andizange ndibe nakufunda nto 10
kobo buso bakhe babuthe shwace.
Ndathi gwiqi ndema everanda ecaleni kwalaa makhwenkwe mabini esikolo,
uSiphiwo kunye noSiphiwo. Wona athe akundibona akhupha izandla ezingxoweni
akrwela iintloko ngathi anento afuna ukuyithetha. Ndathula andathetha kuba
ndingayazi into ayimithiyo. Okwakundehlele kwezo ntsuku 15
kwakusekutsha engqondweni yam, ndizifundise ukuyenza lukhuni intliziyo yam
ngeso sizathu. Izolo oku bendithukwa ndinukunezwa ndixelelwa ndisiva
ndingayanga kukha manzi ukuba ndingumrhubuluzi, ngoku kuthiwa
mandinqande abantu bayaphela. Yeyona nto yayibafanele leyo. Mhlawumbi
kungona baza kufunda ukuba nenyani. Ukuya kwam emfihlweni ndandingabangi 20
nto kwathini. Ndandingomnye nje umntu ofana nabanye. Ndacinga ndenjenjalo
ndisiya ndiba nomsindo endaweni yovelwano.
11.1 Chonga zibeMBINI izinto ezikwesi sicatshulwa zokungqina ukuba zijikile
iindlela abekade ebabona ngazo abantu bakwaQaka uMfazwe. (2)
11.2 Xela utshaba abahlali abafuna abanqandele kulo uMfazwe. (1)
11.3 (a) Caphula isikweko esisebenzisayo uMfazwe ukuchaza ukuxakwa
nguSiphiwo noSiphiwo. (1)
(b) Cacisa umfanekiso ntelekelelo esiwudalayo ngoSiphiwo noSiphiwo. (2)
11.4 Khankanya abemaBINI amayelenqe uFriday awenzele uMfazwe kule
noveli. (2)
11.5 Ngqina amazwi kaMfazwe angqindilili kwisicatshulwa. (2)
11.6 Chaza isizathu sokuba umbalisi ngokwesi sicatshulwa ezibiza ‘ndi’ babe
abanye abalinganiswa bembiza “Mfazwe”. (2)
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
20 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
ISICATSHULWA F
Sayiqala phantsi indaba kaBaba neBhelekazi kucaca ukuba aliyolelwanga
nakanye zizinto zakhe.
‘Siphume kuleyo sangena kunxunguphalo olwalugquba apho elokishini, sada
saya kufikelela nakwinto yokuba abaya befundisi babanjwe ngomngcwabo baya
kuthethelelwa nguNdlela ukuze baphume. “Babeya kuthini ukungakhululwa, 5
babebanjiswe kwanguye nje?’’ Ndaziva senditshilo xa ndiqaphela ukuba umakazi
wam akabuqondi ubunyoka bukaNdlela naxa selede watsho uBaba.’’ “Yintoni le
umzonda yona umnumzana Ndlela, ingana nabazali bakho basindiswa nguye
kweliya dangatye.’’ ‘’Bathini ukusindiswa nguye akugqiba ukubatshisela?’’
‘’Yiyiphi ke ngoku le uyithethayo?’’ ‘’Ndiyakubona wena ukuba akwazinto. Loo 10
Ndlela wakho neliya hlakani lakhe uNtsipho, zezona mpimpi zinkulu zalo Qaka.’’
Ndatsho kumntu endadiqonda akazi kwanto ngokuqhubekayo apho elokishini.
‘’Hayi andifuni kuyingena le uyithethayo, masiyiyeke. Into endingasuka
ndikuxelele yona yeyokuba apha ezintsukwini sikhe sothuswa kukundwendwelwa
nguNokuzola.’’ Elo gama nje lodwa, lawuguqula umoya womphefumlo wam, 15
yaxinana ngoko nangoko ingqondo yam, yazala ngooqongqothwane
noonomadukudwane. UNomaBhele undihla entloko ndisathi ndizakukhe
ndimxelele ongakwaziyo ngalo Ndlela. Yintoni abeze kuyenza apha uNokuzola?
Ndatsho ndingatyhilekanga okuya kokuqala, ndiqonda ukuba ukuba kuyiwa ngam
ngeyiphela le ncoko. Waphakamisa amehlo wandijonga ndabe ndithule ndithe 20
cwaka ndikrumza amazinyo. Ndithe ndakungaphenduli, yaqhuba intombi
kaNantsi ingandijonganga kuphela imana ukuqoqosha izitya zayo.
11.7 Nika intsingiselo yegama ‘ubunyoka’ elinomgca ngaphantsi
kwisicatshulwa ngokomxholo wale noveli. (1)
11.8 Xela ubungqina bokuba uNdlela noNtsipho baphawulwe ngokuba
‘zezona mpimpi zinkulu zalo Qaka’. (2)
11.9 Ngokoluvo lwakho, ingaba uMfazwe sasimfanele isohlwayo
sokungazazi ixesha elide ukuba unomntwana kuNokuzola? Xhasa uluvo
lwakho. (2)
11.10 Chaza zibeMBINI iingxaki ahlangene nazo uMfazwe endleleni eya
eMthontsi. (2)
11.11 Cacisa ifuthe lobumpimpi ekukhuleni kwempixano ekule noveli. (4)
11.12 Ngqina ukuba (a) isiqalo (b) nesiphelo sale noveli ziyizakuzela njani
ukuba iwe kudidi lweenoveli ezingamaqhawe ezopolitiko. (2)
[25]
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 21
UMBUZO 12: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
UBUNCWANE BONCWADI LWEMVELI: MMI SWANA NABANYE
Imbali ngabantu neziganeko zeSizwe zingundoqo kwimixholo yoncwadi lwemveli.
Ngqina olu luvo ngentsomi ethi ‘uNongqawuse’ kunye nomhobe othi, “Intaba
kaNdoda’. [25]
UMBUZO 13: UMBUZO OMFUTSHANE
UBUNCWANE BONCWADI LWEVELI – MMI SWANA NABANYE
Funda izicatshulwa zoncwadi lwemveli ezingezantsi, wandule ukuphendula imibuzo
elandelayo.
ISICATSHULWA G
INTSOMI KAKHETSHE NESIKHUKUKAZI
1 Kwathi ke kaloku ngantsomi, kudala-dala iiintaka zayezithandana,
zisendiselana njengabantu. Ngelo xesha ukhetshe ufike watshata
nesikhukukazi, bahlalisana kakuhle, bathandana oku kusisimanga bada
bafumana nabantwana.
2 Kwalile ngenye imini, ukhetshe wemka esiya kuphandela usapho into etyiwayo
eshiya isitshixo sendlu nomfazi. Ekuhambeni kwendoda isikhukukazi sicinge
ngokuya kutyelela isihlobo saso ebesihlala mgama. Kule ngcingane yembutho
sihambe nabantwana baso ukuze nabo bafumane ithuba lokuya kubona ilizwe.
Sincokole, sancokola, sancokola nesihlobo eso saso kwahamba ixesha,
kwabonakala ukuba lifikile ixesha lokuba usapho lugoduke.
3 Lufikile ekhaya umninimzi engekabuyi, abantwana beyimfe kukudinwa,
belambile, wada omncinane woyiswa kukunyamezela, wazibika kunina.
Isikhukukazi sibe ngasikhangela isitshixo sokuvula indlu ukuze abantwana
batye, tu ukuvela isitshixo. Sibhuqe sabhuqa, sabhuqa sada sancama.
Kusenjalo, kwenzeka elona sikizi kuba umntwana wasuka waqhawuka, itshoba
lalala umbethe ngenxa yendlala. Uthe umntwana esandul' ukufa wagaleleka
ukhetshe, akuyibona le ntlekele wavutha ngumsindo engxolisa umfazi
wathetha wenjenje:
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
22 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
4 “Ukususela namhlanje thina sobabini sahlukene. Kunjalo nje kuya kuba njalo
nakwinzala yethu. Ookhetshe baya kubatya abantwana beenkuku kude
kuvele esi sitshixo silahlekileyo.” Uthe ukuba ukhetshe atsho wabutha konke
okwakhe wemka. Okwenene kwenzeka ngokuthetha kwakhe kuba
nanamhla oku ookhetshe basawatya amantshontsho eenkuku. Isikhukukazi
sona asikancami kuba sisaphikele ukuphanda, siqhwaya emhlabeni nje,
sisakhangela esaa sitshixo sikakhetshe ukuze sixolelane naye, kubekho
ibuyambo ukuze abantwana babo bangabi saxhwilwa. Phelaphela
ngantsomi.
13.1 Khankanya zibeMBINI izinto ezilwenza lungakholeleki/lubebuntsomi ubaliso
olungentla. (2)
13.2 Xela umsebenzi wesixhobo sobaliso esibhalwe ngqindilili. (2)
13.3 (a) Caphula ubaxo olusetyenziswe ukuchaza uvakalelo lukakhetshe
kumhlathi wesithathu. (1)
(b) Cacisa umfanekiso ntelekelelo oluwudalayo ngoKhetshe ubaxo
olucaphuleyo. (2)
13.4 Chaza zibeMBINI iingxaki azifumeneyo ukhetshe ekubuyeni kwakhe
ekubutheni. (2)
13.5 Ucinga ukuba simfanele uSikhukukazi isohlwayo asinikwe nguKhetshe?
Xhasa impendulo yakho. (2)
13.6 Phawula ngefuthe lokusebenzisa uvakalelo kwiimeko abahlangana nazo
abantu uthathela kwichaphaza elidale kukhetshe nesikhukhukazi. (2)
13.7 Chaza ukuba (a) isiqalo (b) nesiphelo sale ntsomi siyibeka njani kudidi
lweentsomi ezingemvelaphi yezinto. (2)
KUNYE
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 23
ISICATSHULWA H
Funda isibongo esilandelayo wandule uphendule imibuzo elandelayo.
A! ZILIMBOLA! – Isibongo senkosi
1 A! Zilimbola!
2 Umntwan' oyinkwenkwe yindoda,
3 Yintandane kowabo emaThileni.
4 Ziqhayisa ngay' ezakowabo iintombi.
5 Nonin' uzingomb' isifuba ngaye.
6 Sakukhula isithombo kulibhong' emzini.
7 Yintlutha esizweni nasengqondweni.
8 Ngundize kubantwana ekuhlaleni.
9 Nkosi yam kungawe ke,
10 Choko-choko elimabalabala eGwali,
11 Mbishiza lamahlath' aseGwali,
12 Ntambanan' emaphiko tyityimb'emafini,
13 Sondel' esibhakabhakeni ikhaya leenkwenkwezi-
14 A! Zilimbola!
15 A! Zilimbola!
16 Yinkcalankcala inkunz' aseGwali,
17 Umjezula kakuhle gqitha ngeliso,
18 Ngomlomo le nkunzi iyabhodla,
19 Ibhodl' intshwembenxa zamagama,
20 Itsho ngezibhebhewula uncuthu.
21 Ciko lokuncokola, ciko lokuvuma-
22 Mv' evum' egaziwayo ingoma.
23 Nkunz' inomcondo yaseGwali-
24 Mabandl' akulophuthise nivile na?
25 Nditsho kuni mabandl' aseGwali.
26 Magwali akuloPhuthise nibonile na
27 Ukusombuluka kwenamba kowayo?
28 Isilo esimzila sibonwa koomaFort Hare-
29 KoomaKapa kooRawudzi siboniwe.
13.8 Chaza ulwalamano lobongwayo neGwali ekhankanywa rhoqo kwesi
sibongo. (2)
13.9 Isithethi siyaqhayisa ngoZilimbola kwisitanza sokuqala. Xhasa olu luvo. (2)
13.10 Thiya uphindaphindo oluphawulwe kwimiqolo 18 ukuya kowe-19 uze uxele
umsebenzi walo. (2)
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
24 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
13.11 Ngqina ngokuthathela kwesi sibongo ukuba obongwayo unesiphiwo
sokuthetha. (2)
13.12 Tolika imiqolo 28-29 ngokomxholo wesi sibongo. (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO B: 25
ICANDELO C: IDRAMA
IMIYALELO
• Kweli candelo kubuzwe imibuzo kwiiDrama eziMBINI, ukususela kumbuzo 14
ukuya kumbuzo 17.
• KwiDrama ngaNYE kubuzwe imibuzo EMIBINI; OSISINCOKO SONCWADI
kunye NOMBUZO OMFUTSHANE.
• Khetha umbuzo ube MNYE uwuphendule.
QAPHELA: Xa ukhethe umbuzo OMFUTSHANE kwiCANDELO B
(kwinoveli okanye Uncwadi lwemveli), KUNYANZELEKILE ukuba
ukhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwicandelo C (kwidrama).
Xa ukhethe umbuzo OSISINCOKO SONCWADI kwiCANDELO B
(kwinoveli okanye UNcwadi lwemveli, KUNYANZELEKILE ukuba
ukhethe umbuzo omfutshane kwiCANDELO C (kwidrama).
Ubude bombuzo osisincoko soncwadi buphakathi kwama-340 nama-390 amagama.
UMBUZO 14: UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI
BUZANI KUBAWO – WK TAMSANQA
“Isala kutyelwa sibona ngomophu.” Ngqina la mazwi ngokubhekiselele kuZwilakhe
kule drama.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama
340–390. [25]
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 25
UMBUZO 15: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo zedrama uze uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA I
UGUGULETHU: Ndikho Jola! Ndikho Ngwanya! (Esukuma) Bawo!
Bawo! Uyaweva na la mazwi? Uyayibona na le nto?
UNOMAMPONDOMISE: Gugulethu ndange Hlubi! Ndange undange
okokugqibela ukuba ndingasayi kuze ndiphinde
ndangiwe mntu uyindoda naphakade ebomini bam. Kum 5
idakile into ebubomi kususela namhla. Ndange
Gugulethu! Ndange ugqibelise.
UGUGULETHU: Uxolo Jola, uxolo! (Emchiliza kancinci) Andisafanele
ukuba ndingasondela kuwe, likhulu isikizi endilenzileyo
emhlabeni phantsi, likhulu isikizi endilenzileyo emazulwini 10
phezulu, andisafanelwe kujongelwa lutho ngumthinjana
weAfrika, andisafanele kujongelwa lutho
kwanangumlisela. Sonke isidalwa esinengqondo kususela
namhlanje masindijongele phantsi. Kodwa nina nonke
nikhoyo kule nkundla buzani umbuzo nithi, kwenzekeni na 15
ngoku? Bekutheni na kuqala? Ndoniphendula ndithi,
“Buzani kubawo.” Bawo! Bawo! Uyawabona na la
masikizi? Kowu undenzile! Walenza nesikizi.
UNOMAMPONDOMISE Gugulethu! Gugulethu, nceda ndange Hlubi.
UGUGULETHU: Uxolo! Uxolo sithandwa. 20
UMANTYI: Gugulethu mange.
UNOMAMPONDOMISE : Gugulethu ndange sithandwa sam! Ndange
undikhulule. (Esondela kuye emwola ngezandla , ejonge
kuyise nonina) Bawo! Bawo kodwa undixolele na?
ULANGENI: Ndikuxolele Jola. 25
UNOMAMPONDOMISE: Usale kakuhle Jola ungakhathazeki ziindaba owothi uzive
emva koku. Usale kakuhle nawe Nyawuza omhle, ixesha
lifutshane kakhulu ndihleli nani. Ndiziva ndingenakho
ukuphinda ndihlale nani konke. (Eguquka ejonga
ezintombini) Zintombi ze-Afrika nonke nikhoyo kule 30
nkundla ndinishiya nala mazwi. Thembani yonke into
phant sikwelanga kodwa hayi isidalwa indoda.
15.1 Xela zibeMBINI iimpawu zobhalo ezixhaphake kwisicatshulwa
nezikwakhokelela kwingcinga yokuba kukho ingxaki. (2)
15.2 Phendula umbuzo kaGugulethu okwisicatshulwa othi, ‘bekutheni kuqala’
ngokolwazi lwakho lwebali. (2)
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
26 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
15.3 Xela isizathu sokuba uNomaMpondomise acele uxolo kuyise. (1)
15.4 Chaza iindaba uNomaMpondomise ayaleza ukuba zingamkhathazi
uGugulethu akuziva. (1)
15.5 Uyawangqina okanye uyawachasa amazwi anomgca ngaphantsi awashiya
kwiintombi uNomaMpondomise? Xhasa impendulo oyikhethayo. (2)
15.6 Ingaba le drama yintlekele okanye yintlekele-siyoliso? Xhasa impendulo
yakho. (3)
ISICATSHULWA J
UZWILAKHE: Nasi ke nkosi isicelo sam. Ndiyacela ukuba nanjengoko indim
unobangela wako konke oku, makakhululwe lo mfana kuxhonywe
mna endaweni yakhe. Ngenene ndiyavuma ndim unobangela;
ndandingalibali ndisisilumko kanti ndisesokuqala isiyatha,
njengoko seletshilo umfo wasemzini. Ngenene le nto ibubulumko 5
ayikho phantsi kwelanga, wayenyanisile umfo
wasemaMpondomiseni. Nto zakuthi ilizwi elathi isala kutyelwa
sibona ngolophu liyinene. Lulo olu ulophu. Kodwa ke
ndiwakhumbula sekonakele, akusancedi lutho sendifana nogxwala
emswaneni. Ngenene ngenene ndiwuhlwayele umoya, namhla 10
ndiyaluvuna uqhwithela. Lulo olu. Mhlekazi ndiyacela
makuxhonywe mna.
IJAJI: Zwilakhe, endikuthethileyo ndikuthethile, endikubhalileyo
ndikubhalile, ngoko ke akunakho ukuphindwa kuguqulwe.
(Iguqukela kuGugulethu) Gugulethu ndigqibile, wena uthini? 15
UGUGULETHU: Mhlekazi mna ndiyabulela ndithi ugwebe kakuhle kakhulu, uhambe
apho wonke ubani ebejonge ukuba uhamba khona. Kodwa ke inye
into endiza kuyicela kuwe mhlekazi yile. Nokuba ngaba kwenzeke
ntoni, nokuba ndiza kuxhonywa ePitoli nokuba ndiza kuxhonywa
phesheya kolwandle, nokuba ndixhonywe phi na, maze undincede 20
ngale nto mhlekazi, ukwahlukana komphefumlo wam nenyama
yam niwuthabathe umzimba wam niwusonge niwuthumele
eMthatha uye kungcwatywa khona ekunene kwengcwaba lentombi
kaLangeni. Nina nonke nikhoyo apha yini na ukuba nithi
khunubembe? Ndiyanicela khululekani. (Utsho encumile) Iintliziyo 25
zenu mazingabi semeveni.
15.7 Nika uphawu olubonisa ukuba esi sicatshulwa sithathwe kwidrama. (1)
15.8 Cacisa ngokwebali ubulumko nobuyatha athetha ngabo uZwilakhe kwintetho
ebhalwe ngqindilili. (4)
15.9 Ngqina ukuchaneka kwegama “uqhwithela” xa kuchazwa okwehla ebalini. (2)
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 27
15.10 Thelekisa uvakalelo lukaZwilakhe wale mini ikwisicatshulwa kunye
nowayezakuzela ukuba kuzekelwe unyana wakhe intombi kaMcothama
kwintlanganiso yamaHlubi. (2)
15.11 Xela isenzo sikaGugulethu abonakalise ngaso ukungavisisani kwakhe
nekhaya lakhe akutshatiswa ngenkani noThobeka. (1)
15.12 Phawula ngesigqibo sikaGugulethu sokuba umzimba wakhe ungcwatywe
ngokowentombi kaLangeni endaweni yekhaya lakhe. (2)
15.13 Kubafundisa ntoni ngomthetho abantu ukukhatywa kwesicelo
sikaZwilakhe sokuba kuxhonywe yena endaweni kaGugulethu obuleleyo. (2)
[25]
UMBUZO 16 (UMBUZO OSISINCOKO SONCWADI)
INDLAL’ INAMANYALA – M. LAMATI
‘Isifingo siza phambi kokusa!’ Ngqina la mazwi ugxile kubalinganiswa uSiqhiwu
noSiphokazi abakule drama.
Ubude bempendulo ecwangciswe ngokukuko mabube ngamagama angama
340–390. [25]
OKANYE
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
28 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
UMBUZO 17: UMBUZO OMFUTSHANE
Funda ezi zicatshulwa zilandelayo uze uphendule imibuzo elandelayo.
ISICATSHULWA K
SIPHOKAZI: Yeha ke bawo! Ubungathethi ngomtshato kanti kuqala? Kutheni
ngoku ndakuva sele uthetha ngokuthandana?
MAQHIKIZANE: Yinto enye kaloku leyo. Andinakukutshata ndingakuthandi. Andithi
kunjalo?
SIPHOKAZI: Ewe kunjalo khona daddy.
MAQHIKIZANE: Ndiza kukwenzela yonke into oyifunayo maan. Uthini ke?
SIPHOKAZI: Njengokuba umnini walo msesane ndiwunxibileyo sele endingejile nje
ndingayithini loo nto?
MAQHIKIZANE: Ungatshata naloo mfenana yakho, kodwa wona umsebenzi uwuncame.
SIPHOKAZI: Ndiza kukhe ndiyicinge le nto daddy.
MAQHIKIZANE: Uyandithembisa kodwa ukuba uya kusicingisisa ngobubele isicelo
sam?
SIPHOKAZI: E-ewe daddy nda … ndakuzama.
MAQHIKIZANE: Wazi ukuba mhla wafikelela ezigqibeni ezimnandi, isithuba sakho
somsebenzi sikulindile apha. Ngaphaya koko ke ulindwe
bubunewunewu. Nomama wakho uya kuthi zava ndiyakuxelela.
SIPHOKAZI: Kulungile daddy mandihambe ngoku.
MAQHIKIZANE: Thatha nali ikhulu leerandi. Uze uzithengele into emnandi.
SIPHOKAZI: Owu, enkosi daddy.
MAQHIKIZANE: Ininzi ke apho iphuma khona.
SIPHOKAZI: (Aphume ehamba ethetha yedwa.) Nkosi yam! Inene le nto INDLALA
INAMANYALA, xa sele indim, mna kanye lo ufuna ukuwa kwesi sicelo
sigezayo sale nkothovu yeli xhego kuba ndifuna umsebenzi. Kazi yinto
endiza kuyithetha nabani na le Bawo. Ligugile ixhego, alidlali, kodwa
kumhla lisaxakekileyo lifuna abazalwayo. Loo nto kuyacaca nje ukuba
kuguge into eyayimbi kakade. Kazi yena urhulumente ngamabukubela
asawagcinele ntoni na la sele esixakile nje ngoku.
17.1 Xela zibeMBINI iimpawu zobhalo ezikwintetho yokuqala kaSiphokazi
ezikhokelela kwingcinga yokuba ubhidekile. (2)
17.2 Phendula umbuzo kaSiphokazi osungula isicatshulwa obhalwe ngqindilili
ngokolwazi lwakho lwebali. (2)
17.3 Xela isizathu sokuba uSiphokazi afune ukuwa kwisicelo senkothovu yexhego. (1)
17.4 Chaza enye iimeko ekusetyenziswa kuyo amazwi athi Indlal’ inamanyala
kule drama. (1)
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
(EC/SEPTEMBA 2023) ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 29
17.5 Uyawangqina okanye uyawachasa amazwi kaSiphokazi athi ‘la mabukubela
axakile’? Xhasa impendulo oyikhethayo. (2)
17.6 Ingaba le drama yintlekele okanye yintlekele-siyoliso? Xhasa impendulo
yakho. (3)
KUNYE
ISICATSHULWA L
MANTYI: Kungoku nje ke sesifikelele esiphelweni seli tyala. Kudala silixusha,
silixukusha, silixovula. Akukho nkalo singayivelelanga. Wena Mnumzana
Maqhikizane, urhulumente, ebekuphathise umsebenzi ofuna ingqiqo,
inkathalo nokunyaniseka. Ukunyaniseka ke kwezi mini yinto enqabe Kanye
oku kwamanzi entlango. Noko kunjalo ke le nkundla ayinakho ukukhuthaza
abantu ukuba baqhubele phambili nokunganyaniseki. Ayinakujikwa bani
inyaniso yokuba wena Mnumzana Maqhikizane, ubufanele ukuba ngumzekelo
wokunyaniseka, kodwa ngelishwa wena ukhethe ukubaliwexuwexu
lendoda, erhwaphilizela kwesayo isisu-uHlohlesakhe.
(Abantu badumzele, bevakalisa ukuhambisana nentetho kamantyi.)
SITHONGA: Inzolw’enkundleni!
MANTYI: Awuthetheleleki konke-konke. Ndiqinisekile ukuba kwakujongwe nobudala
obu bakho mhla wachongelwa kwesi sikhundla, kodwa wena akuzange
uyihoye yonke loo nto. Babini abantu otyholwa ngokubanyobisa kule nkundla.
Kodwa ke bangaphi osowubanyobisile ngaphambili, waphumelela?
Nguwe kuphela onokunika impendulo kulo mbuzo … (Abantu badumzele.)
SITHONGA: Inzolw’enkundleni!
MANTYI: Kwesi sona sokunyobisa ngothando isityholo wenze into emanyumnyezi
kakhulu ukuhlala uhlale uthi wakugqiba ukuba yimpobole yexhego elingaka
unyanzele usana olungaka ukuba luthandane nawe wakugqiba
ukubanguyisemkhulu. (Abantu badumzele.)
SITHONGA Inzolo! Umntu endikhe ndaphinda ndamva ethetha, ndiza kumkhuphela
phandle ke ngoku!
MANTYI Iintloni akunazo Mnumzane Maqhikizane. Icala lakho linye. Mangaphi
amahlwempu ekuthe kwanyanzeleka ukuba azilume ezilahla kuba efuna
ukulobola loo ntombi yakho ingumsebenzi karhulumente?
17.7 Nika uphawu olubonisa ukuba esi sicatshulwa sithathwe kwidrama. (1)
17.8 Cacisa ngeengongoma eziNTATHU ezisebalini ukuba uMaqhikizane
ubecinga ukuba usisilumko xa enyobisa abantwana abafuna umsebenzi
kanti wenza obona buyatha. (4)
17.9 Ngqina ukuchaneka kwegama “uHlohlesakhe” xa kuchazwa okwenziwa
nguMaqhikizane ebalini. (2)
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
30 ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA P2 (EC/SEPTEMBA 2023)
17.10 Thelekisa uvakalelo lukaMaqhikizane wale mini ikwisicatshulwa kunye
nolowayefuna ukunyotywa nguSiqhiwu. (2)
17.11 Chaza isenzo sikaSiqhiwu abonakalise ngaso ukungavisisani kwakhe
nekhaya lakhe ngokunyobela umsebenzi. (1)
17.12 Phawula ngesigwebo sikaMaqhikizane ekubeni kuxelwa ukuba ulixhego
elikwanguyisemkhulu. (2)
17.13 Kubafundisa ntoni ngomthetho abantu ukungabanjwa kukaMagrazula xa
uMamQhinebe noMaGatyeni bebanjwa? (2)
[25]
AMANQAKU ECANDELO C: 25
AMANQAKU EWONKE: 80
Akuvumelakanga ukufotokopa eli phepha Tyhila iphepha
Study this subject
Recommended for this subject

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2023 Memo

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2023 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2023 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P3 Eastern Cape Mock 2023 QP

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 NSC November 2023 Question Paper

Question paper
isiXhosa HL Grade 12 P2 Eastern Cape Mock 2016 QP
More from Grade 12 isiXhosa HL

Annual teaching plan
Gr 12 IsiXhosa HL ATP 2023 24

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 3 Eastern Cape Mock 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 1 NSC June 2025 Memo

Memorandum
isiXhosa HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2025 Memo

Memorandum