Life Sciences Grade 12 P1 Eastern Cape Mock 2021 QP (Afr)

Downloaded from hlayiso.com NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 12 SEPTEMBER 2021 LEWENSWETENSKAPPE V1 PUNTE: 150 TYD: 2½ uur Hierdie vraestel bestaan uit 16 bladsye.

Downloaded from hlayiso.com 2 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2021) INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die volgende instruksies aandagtig deur voordat jy die vrae beantwoord. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in die ANTWOORDEBOEK. 3. Begin die antwoord op ELKE vraag boaan ʼn NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommeringstelsel wat in hierdie vraestel gebruik word. 5. Bied jou antwoorde volgens die instruksies by elke vraag aan. 6. Maak ALLE sketse met potlood en die byskrifte met blou of swart ink. 7. Teken diagramme, tabelle of vloeidiagramme slegs wanneer dit gevra word. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken NIE. 9. MOENIE grafiekpapier gebruik NIE. 10. Jy mag ʼn nieprogrammeerbare sakrekenaar, gradeboog en passer gebruik, waar nodig. 11. Skryf netjies en leesbaar. Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2021) LEWENSWETENSKAPPE V1 3 AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskeie opsies word as moontlike antwoorde op die volgende vrae gegee. Kies die antwoord en skryf slegs die letter (A–D) langs die vraagnommers (1.1.1 tot 1.1.10) in die ANTWOORDEBOEK neer, byvoorbeeld 1.1.11 D. 1.1.1 Die deel van die brein wat die koolstofdioksiedkonsentrasie in die menslike liggaam reguleer: A Hipotalamus B Serebrum C Serebellum D Medulla oblongata 1.1.2 Die energie wat benodig word vir die beweging van ʼn spermsel word in die … geproduseer. A mitochondria B nukleus C akrosoom D ribosoom 1.1.3 Watter EEN van die volgende hormone stimuleer puberteit by vroue? A LH/Luteïniseringshormoon B Estrogeen C FSH/Follikelstimulerendehormoon D Prolaktien 1.1.4 Ovulasie is die vrystelling van ... A die ovum in die fallopiusbuis. B volwasse graafse follikels in die uterus. C die corpus luteum in die fallopiusbuis. D ʼn ovum in die uterus. 1.1.5 Watter EEN van die volgende strukture bevat fotoreseptore? A Retina B Choroïed C Glasvog D Pupil Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 4 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2021) 1.1.6 Die sinapse is ʼn mikroskopiese gaping tussen ʼn/die … A selliggaam en akson van een neuron. B reseptor en effektor. akson van een neuron en die dendriete van ʼn ander C neuron. die akson van een neuron en die akson van ʼn ander D neuron. 1.1.7 Die miëlienskede … A voorkom dehidrasie van die aksone. B verskaf energie vir die geleiding van impulse. C bied elektriese insolasie. D handhaaf ʼn laer temperatuur. 1.1.8 ʼn Man het sy geheue ná ʼn motorongeluk verloor. Watter EEN van die volgende dele van die brein is moontlik weens die ongeluk beskadig? A Serebrum B Serebellum C Medulla oblongata D Corpus callosum 1.1.9 ʼn Lys van moontlike visuele effekte word hieronder gegee. Is nie meer in staat om ʼn wye gesigsveld waar te neem (i) nie. Nie in staat om tussen rooi en blou kleure te onderskei (ii) nie. (iii) Nie in staat om ʼn boek onder helder lig te lees nie. (iv) Nie instaat om ʼn sin van driedimensionele vorm vanaf visuele insette/die diepte van ʼn voorwerp op 3D-voorwerp waar te neem nie. Watter EEN van die volgende kombinasies sal plaasvind as ʼn persoon een oog tydens ʼn ongeluk verloor het? A Slegs (i), (ii) en (iii) B Slegs (i), (iii) en (iv) C Slegs (i) en (iv) D Slegs (ii), (iii) en (iv) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2021) LEWENSWETENSKAPPE V1 5 1.1.10 ʼn Hoë konsentrasie adrenalien in die bloed lei tot ʼn toename in bloedglukosevlakke, omdat ... A glikogeen in die lewer en spiere omgeskakel word in glukose. B proteïene afgebreek word om meer glukose vry te stel. C daar ʼn vertraging van metaboliese tempo plaasvind. D daar ʼn toename in die vertering van koolhidrate is. (10 x 2) (20) 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elk van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommers (1.2.1–1.2.8) in die ANTWOORDEBOEK neer. 1.2.1 Die versamelnaam vir die membrane wat die brein beskerm 1.2.2 Die tak van die senuweestelsel wat uit die kraniale (kop)- en spinale (rugmurg) senuwees bestaan 1.2.3 Die vertakte uitloper van ʼn neuron wat senuwee-impulse na die selliggaam van dieselfde neuron oordra 1.2.4 Die plantgroeibeweging in reaksie op swaartekrag 1.2.5 Die struktuur in die oor wat oortollige drukgolwe uit die binne-oor absorbeer 1.2.6 Die hormoon wat ʼn toename in die tempo van die metaboliese tempo van die selle stimuleer 1.2.7 Die klier wat aldosteroon afskei 1.2.8 ʼn Struktuur in die vroulike voortplantingstelsel waar semen gedeponeer word (8 x 1) (8) 1.3 Dui aan of elk van die beskrywings in KOLOM I van toepassing is op SLEGS A, SLEGS B, BEIDE A EN B of GEENEEN van die items in KOLOM II nie. Skryf slegs A, slegs B, beide A en B of geeneen langs die vraagnommers (1.3.1 tot 1.3.3) in die ANTWOORDEBOEK neer. KOLOM I KOLOM II 1.3.1 ʼn Tipe klier wat sy afskeiding deur A: Endokriene klier ʼn buis na die teikenorgaan vervoer B: Eksokriene klier 1.3.2 ʼn Simptoom van Alzheimer se A: Geheueverlies siekte B: Verwarring 1.3.3 ʼn Tipe lens wat gebruik word om A: Bikonvekse lens bysiendheid (miopia) reg te stel B: Konkawe lens (3 x 2) (6) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 6 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2021) 1.4 Die onderstaande diagram stel die refleksboog voor. 1.4.1 Skryf, in die korrekte volgorde, die LETTERS neer wat die neurone voorstel wat impulse na die effektor oordra. (2) 1.4.2 Noem die belangrikheid/funksie van ʼn refleksaksie. (1) 1.4.3 Gee EEN voorbeeld van ʼn effektor in die menslike liggaam. (1) 1.4.4 Skryf die LETTER en die NAAM neer van: (1) (a) ʼn Neuron wat slegs in die brein of rugmurg geleë is (2) (b) Die deel wat ʼn wortel van die spinalerugmurgsenuwee voorstel (2) (c) Die neuron wat moontlik beskadig word as iemand pyn ervaar, maar nie kan reageer nie (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2021) LEWENSWETENSKAPPE V1 7 1.5 Die onderstaande diagram toon sommige van die endokriene kliere in die manlike liggaam. 1.5.1 Identifiseer klier: (a) B (1) (b) E (1) 1.5.2 Noem die: (a) Klier wat ʼn groeihormoon afskei (1) (b) Hormoon wat klier B stimuleer (1) (c) Klier wat adrenalien afskei (1) 1.5.3 Gee die LETTER van die klier wat ʼn hormoon wat verantwoordelik is vir die stimulering van die heropname van water deur die nierbuisies, afskei. (1) TOTAAL AFDELING A: 50 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 8 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2021) AFDELING B VRAAG 2 2.1 Lees die onderstaande uittreksel oor voortplanting by seeperdjies. Manlike seeperdjies het ʼn sakagtige struktuur op hul buik, wat ʼn broeisak genoem word. Tydens ʼn paringsritueel plaas die vroulike seeperdjie ʼn groot aantal eiers in die sak met behulp van ʼn struktuur wat ʼn ovipositor genoem word. Die mannetjie stel dan baie sperms in die sakkie vry om die eiers te bevrug. Die ontwikkelende embrio's in die mannetjie se broeisak word deur die eiergeel (dooier) van die eiers gevoed. ʼn Vloeistof wat in die sakkie afgeskei word, verwyder afvalprodukte en voorsien suurstof aan die bevrugte eiers. Die kleintjies word lewendig gebore as hulle uit die broeisak vrygestel word. Broeisak 2.1.1 Noem die tipe bevrugting wat by seeperdjies plaasvind. (1) 2.1.2 Gee ʼn rede vir jou antwoord op VRAAG 2.1.1. (1) 2.1.3 Verduidelik TWEE maniere waarop die seeperdjies hul voortplantingsukses verhoog. (4) 2.1.4 Gee EEN verskil tussen die voortplantingstrategie wat die seeperdjie vertoon en viviparie. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2021) LEWENSWETENSKAPPE V1 9 2.2 By dragtige vroulike rotte word progesteroon hoofsaaklik deur die corpus luteum afgeskei. Dit neem ongeveer 22 dae vir die rot om na bevrugting geboorte te skenk. Wetenskaplikes het ʼn ondersoek gedoen om die hoeveelheid progesteroon te bepaal wat nodig is vir die suksesvolle voltooiing van gestasie by rotte. Die prosedure was soos volg:  100 vroulike rotte van dieselfde ouderdom is gekies  Hulle is in vyf gelyke groepe verdeel  Al die 100 vroulike rotte is kunsmatig geïnsemineer in die laboratorium (die sperms is met ʼn spuit in die vroulike voortplantingskanaal geplaas sodat bevrugting kan plaasvind)  Die ovaria van elke rot is onmiddellik verwyder nadat hulle dragtig geraak het  Groep 1 het geen progesteroon inspuiting gekry nie  Groep 2 is ʼn daaglikse inspuiting van 5 mg progesteroon toegedien  Groep 3 is ʼn daaglikse inspuiting van 10 mg progesteroon toegedien  Groep 4 is ʼn daaglikse inspuiting van 15 mg progesteroon toegedien  Groep 5 is ʼn daaglikse inspuiting van 20 mg progesteroon toegedien  Die aantal rotte wat deur elke groep gestasie voltooi het, is getel en die persentasie is bereken 2.2.1 Definieer die term gestasie. (2) 2.2.2 Hoe lank is die gestasie tydperk van rotte? (1) 2.2.3 Identifiseer die onafhanklike veranderlike in hierdie ondersoek. (1) 2.2.4 Noem TWEE faktore wat tydens die ondersoek konstant gehou moes word. (2) 2.2.5 Verduidelik waarom die ovaria onmiddellik verwyder is nadat die rotte dragtig geraak het. (3) 2.2.6 Beskryf hoe die persentasie rotte wat gestasie voltooi het, bereken is. (2) 2.2.7 Verduidelik waarom groep 1 by die ondersoek ingesluit is. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 10 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2021) 2.3 Die onderstaande diagram toon die struktuur van ʼn menslike oog. 2.3.1 Identifiseer die dele gemerk: (a) A (1) (b) B (1) 2.3.2 Noem EEN funksie van deel C. (1) 2.3.3 Beskryf die akkommodasie van die oog wanneer ʼn persoon op ʼn voorwerp wat wegbeweeg, fokus. (4) 2.3.4 Verduidelik die gevolge wat ʼn skade aan deel D op die visie (sig) van ʼn persoon het. (3) 2.4 2.4.1 Definieer homeostase. (2) 2.4.2 ʼn Man spring in yskoue seewater. Sy liggaamstemperatuur was deur homeostase gehandhaaf. Beskryf die rol van die vel in termoregulering gedurende hierdie tyd. (7) 2.4.3 As ʼn persoon blootgestel word aan baie koue temperature, verloor die liggaam meer hitte as wat dit kan produseer. Verduidelik waarom langdurige blootstelling aan baie koue temperature sonder beskerming, tot die dood kan lei. (3) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2021) LEWENSWETENSKAPPE V1 11 2.5 Die onderstaande diagram stel die manlike voortplantingstelsel voor, na ʼn chirurgiese prosedure om swangerskap te voorkom. 2.5.1 Identifiseer die deel gemerk B. (1) 2.5.2 Noem EEN funksie van deel A. (1) 2.5.3 Verduidelik waarom deel C op ʼn baie warm dag van die liggaam af wegbeweeg. (3) 2.5.4 Verduidelik waarom hierdie prosedure nie swangerskap kan voorkom nie. (2) [50] Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 12 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2021) VRAAG 3 3.1 ʼn Persoon het ernstige gehoorverlies gehad wat veroorsaak is deur skade aan die ossikels (gehoorbeentjies) en binneoor. Hy het ʼn kogleêre inplanting ondergaan. Die kogleêre inplanting het die gehoor gedeeltelik herstel. As ʼn persoon ʼn kogleêre oorplanting ondergaan, word die klankgolwe deur die mikrofoon versamel en deur die ontvanger en sender na ʼn stimulus omgeskakel. Die impuls word deur ʼn elektrode na die koglea oorgedra. Die onderstaande diagram toon die struktuur van die oor met ʼn kogleêre inplanting. oordraer ontvanger klankgolwe elektrode A mikrofoon gehoorbeentjies koglea D C B 3.1.1 Identifiseer die deel gemerk B. (1) 3.1.2 Noem EEN funksie van deel C. (1) 3.1.3 Watter deel van die oor funksioneer normaalweg as: (a) Mikrofoon (1) (b) Ontvanger en oordraer (1) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2021) LEWENSWETENSKAPPE V1 13 3.1.4 Verduidelik waarom ʼn persoon die vermoë, om te kan hoor, verloor as daar: (a) Skade aan die ossikels is (3) (b) ʼn Gaatjie in deel D is (3) 3.1.5 Beskryf hoe die deel A en die brein saam balans handhaaf. (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 14 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2021) 3.2 ʼn Ondersoek is gedoen om die effek van ouksien op die rigting waarin die stingel groei, te bepaal. Die prosedure was soos volg:  Twee potplante (1 en 2) van dieselfde spesie en ouderdom is gebruik  Die apikale knoppe van albei plante is verwyder deur dit op dieselfde hoogte op die stingel deur te sny  Die gesnyde apikale knoppe van albei plante is vir ʼn tydperk van 2 uur op aparte blokke agarjellie geplaas  Een blok agarjellie is daarna aan die regterkant van die boonste rand van die gesnyde oppervlak van potplant 1 geplaas en die ander blok agarjellie is daarna op die linkerkantste boonste rand van potplant 2 geplaas, soos in die onderstaande diagram getoon  Beide potplante is vir twee weke in ʼn donker kartonhouer gebêre  Die groeirigting van die stingels van albei plante is aan die einde van hierdie periode waargeneem Deksel Donker karton- agarblok houer agarblok regter- regter- kant linker- kant linker- kant kant Potplant 1 Potplant 2 3.2.1 Gee ʼn rede waarom die apikale knoppe: (a) Verwyder is (1) (b) Vir 2 ure op die blokke agarjellie geplaas was (1) 3.2.2 Verduidelik die resultate wat vir potplant 1 verkry is. (4) 3.2.3 Potplant 2 is blootgestel aan ʼn eensydige lig, vanaf die linkerkant deur die deksel van die kartonhouer gedurende hierdie tydperk te verwyder. Verduidelik die resultate wat verkry is. (4) 3.2.4 Verduidelik waarom vrugteboere gereeld die apikale knoppe van vrugtebome verwyder. (2) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com (EC/SEPTEMBER 2021) LEWENSWETENSKAPPE V1 15 3.3 Die onderstaande grafiek toon die homeostatiese beheer van bloedglukose in ʼn gesonde persoon. 3.3.1 Identifiseer: (a) Hormoon A (1) (b) Die klier wat hormoon B afskei (1) 3.3.2 Noem die meganisme wat die vlakke van hormone A en B beheer. (1) 3.3.3 As ʼn persoon vas, hetsy om godsdienstige of gesondheidsredes, eet hy/sy vir ʼn sekere tydperk nie kos nie. Verduidelik die vlakke van hormoon A in ʼn persoon tydens ʼn vasperiode. (2) 3.3.4 Beskryf die rol van hormoon B in die handhawing van normale glukosevlakke in die bloed. (4) Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief

Downloaded from hlayiso.com 16 LEWENSWETENSKAPPE V1 (EC/SEPTEMBER 2021) 3.4 Die diagram hieronder verteenwoordig die vroulike voortplantingstelsel tydens swangerskap. 3.4.1 Identifiseer: (a) Vloeistof A (1) (b) Ekstra embrioniese membraan D (1) 3.4.2 Noem die bloedvat in deel C wat suurstofryke bloed vanaf die moeder na die fetus vervoer. (1) 3.4.3 Noem TWEE funksies van deel B. (2) 3.4.4 Beskryf die ontwikkeling van die sigoot totdat deel B gevorm is. (8) 3.4.5 Verduidelik EEN strukturele geskiktheid van deel E om sy funksie te verrig. (2) [50] TOTAAL AFDELING B: 100 GROOTTOTAAL: 150 Kopiereg voorbehou Blaai om asseblief